PSYCHOPATOLOGIA NERWIC

ANTONI KĘPIŃSKI

Rodzaje nerwic
Uwagi wstępne Częstość występowania nerwic Trudno nawet w przybliżeniu określić częstość występowania nerwic. W badaniach epidemiologicznych, zależnie od tego, jak dokładnie je przeprowadzono i jakie przyjmowano kryteria granicy między nerwicą a normą psychiczną oraz między nerwicą a psychopatią, odsetek neurotyków w ogólnej populacji społeczeństw naszej cywilizacji waha się od kilku do kilkudziesięciu procent. Duży odsetek pacjentów zgłaszających się do lekarzy różnych specjalności (niepsychiatrów) stanowią chorzy nerwicowi. Na ogół przyjmuje się, że do lekarzy ogólnie praktykujących i do internistów zgłasza się ich przeszło 50°/o. Można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że nie ma chyba człowieka współczesnej .cywilizacji, który by przez krótki przynajmniej okres swego życia nie wykazywał wyraźnych objawów nerwicowych. Dlatego stosunkowo łatwo każdemu zrozumieć przeżycia typowe dla tej jednostki chorobowej. Nerwice i nerwice rzekome Dwie, dość powszechne, sytuacje pozwalają w pewnym przybliżeniu wczuć się w przeżycia neurotyka. Jedną z nich jest oczekiwanie trudnego zadania, np. egzaminu, spotkania z ważną osobą, wystąpienia publicznego, a drugą stan po zwykłym zatruciu alkoholem (popularny „kac"). Niepokój, rozdrażnienie, różnego rodzaju przykre sensacje wywołane rozchwianiem równowagi układu autonomicznego (dystonia vegetativa), jak bicia serca, ściskanie w dołku podsercowym, bóle głowy, bóle brzucha, parcie na pęcherz czy kiszkę stolcową, pocenie rąk, drżenie ciała itd. są każdemu znane z własnego doświadczenia. W nerwicy taki stan trwa tygodniami, miesiącami, a nawet latami. Dlatego .nie można się dziwić choremu, że czuje się pokrzywdzony i niezrozumiany, gdy lekarz po dokładnym zbadaniu i wykonaniu różnego rodzaju badań pomocniczych oświadcza mu ,,panu nic nie jest", ,,to tylko nerwy" itp, Porównanie nerwicy do sytuacji przedegzaminacyjnej i do stanu po zatruciu alkoholem wskazuje na istotny fakt, że identyczne objawy mogą wystąpić

zarówno pod wpływem czynników natury psychicznej (np. lęk przed egzaminem), jak i fizycznych (np. .działanie substancji toksycznej). Różne więc zasadniczo czynniki etiologiczne mogą wywołać analogiczną dysfunkcję ośrodkowego układu nerwowego, W praktyce lekarskiej nierzadko spotykamy się 2 faktem, że objawy typowo nerwicowe są zwiastunem chorób somatycznych lub psychicznych lub im towarzyszą. By odróżnić je od nerwic prawdziwych lub psychonerwic, wywołanych tylko czynnikami natury emocjonalnej, mówi się wówczas o nerwicach rzekomych lub „pseudo nerwicach". Pomyłki diagnostyczne są nieuniknione, gdyż zdarza się, że objawy nerwicowe są jedynymi objawami rozpoczynającej się choroby somatycznej i dopiero dalszy rozwój wypadków wykazuje, że nie była to nerwica, lecz początki choroby nowotworowej, miażdżycy mózgu, choroby Gravesa-Basedowa itp. To samo dotyczy chorób psychicznych. Objawy nerwicowe mogą 'być zwiastunem schizofrenii, cyklofrenii, psychoz organicznych, ataku padaczkowego. Trudno tu jednak mówić o pomyłce diagnostycznej, gdyż rozpoznanie w psychiatrii jest przede wszystkim rozpoznaniem objawowym i jeśli nie ma np. objawów schizofrenicznych, a są tylko objawy nerwicowe, nie można rozpoznawać schizofrenii. Objawy nerwicowe nie tylko wyprzedzają choroby somatyczne i psychiczne, lecz też im często towarzyszą, zwłaszcza w stanie zejściowym choroby i w okresie rekonwalescencji. Nie sprawiają one wówczas większych trudności diagnostycznych, gdyż już wiadomo, z jaką chorobą ma się do czynienia. Rozpoznanie nerwicy Rozpoznanie objawów nerwicowych nie jest sprawą trudną: niepokój i napięcie psychiczne, które jakby promieniują z chorego i udzielają się otoczeniu, oraz typowe skargi pozwalają od razu, nawet laikowi, określić danego człowieka lako „nerwowego", co odpowiada najogólniej pojęciu nerwicy. Trudności powstają dopiero przy próbie odpowiedzi na pytanie, skąd biorą się objawy nerwicowe, czy są tylko krótkotrwałym stanem przejściowym towarzyszącym określonej sytuacji (np. sytuacja przedegzaminacyjna lub po zatruciu alkoholem), czy i pod nimi kryje się jakaś poważniejsza choroba somatyczna lub psychiczna, czy też wynikają z różnego rodzaju konfliktów emocjonalnych. Tylko w tym ostatnim przypadku ma się prawo rozpoznać nerwicę. Ta pewnego rodzaju wszechobecność objawów nerwicowych wywołuje niejednokrotnie u lekarza swoisty stan niepokoju diagnostycznego. Lekarz nie jest pewny, czy pod nerwicą nie kryje się coś poważniejszego, i nim. postawi rozpoznanie nerwicy, stara się wszystkie inne możliwości wykluczyć. Stawianie diagnozy per exclusionem nie jest zadaniem łatwym, gdyż nigdy nie wiadomo, czy o czymś się jeszcze nie zapomniało i w ten sposób można chorego bez końca wysyłać na różnego rodzaju badania dodatkowe. Niepewność lekarza

zwiększa niepokój pacjenta i tym samym pogłębia jego objawy nerwicowe. Na ogół przyjmuje się, że większym błędem w sztuce jest przeoczenie choroby somatycznej i traktowanie jej jako nerwicy niż traktowanie nerwicy jako choroby somatycznej. Częściej lekarze popełniają drugi błąd. Czynnościowy szmer serca, drobne odchylenia w czynnościach układu dokrewnego itp. traktują jako przyczynę zaburzeń nerwicowych pacjenta, utwierdzając go tym samym w poczuciu choroby, a nawet kalectwa, nieraz na całe życie. Przedstawione trudności diagnostyczne, jak się zdaje, rzucają pewne światło na istotę objawów nerwicowych. Objawy nerwicowe występują mianowicie wówczas, gdy ustrojowi zagraża niebezpieczeństwo i gdy nie może sobie poradzić z sytuacją zewnętrzną lub wewnętrzną, w której się znalazł. Zagrożenie może bowiem pochodzić z zewnątrz, jak w cytowanym przykładzie sytuacji sprzedegzaminacyjnej, lub z wewnątrz, jak w stanie po zatruciu alkoholem. Uczucie lęku, które zawsze w mniejszym lub większym stopniu towarzyszy nerwicy, jest sygnałem niebezpieczeństwa zagrażającego ustrojowi. Istnieje tu pewna analogia z bólem, tylko że ból wskazuje, przynajmniej w przybliżeniu, gdzie należy szukać źródła zagrożenia. Natomiast lęk wyprzedza moment bezpośredniego zetknięcia się z czynnikiem szkodliwym. Obowiązkiem lekarza jest to źródło zła odkryć, a przynajmniej intensywnie go poszukiwać. Nie zawsze bowiem to się udaje. Niemniej sam kontakt z lekarzem i możność szczerego przed 'nim wypowiedzenia się oraz różnego rodzaju środki farmakologiczne, zmniejszające napięcie lękowe i poprawiające nastrój, redukują objawy nerwicowe niezależnie od ich etiologii. Klasycznym przykładem jest wspomniany przez Jaspersa. pacjent, który z powodu moczówki prostej był leczony intensywnie .psychoterapią; działo się to w czasach, gdy rozpoznanie tej choroby nie było jeszcze tak proste, jak obecnie. Pod wpływem psychoterapii stan chorego znacznie się poprawił, co wyrażało się między innymi znacznym spadkiem wydalania moczu. Mimo to chory w jakiś czas potem umarł z powodu guza okolicy podwzgórzowej mózgu, który 'był przyczyną jego dolegliwości. Podobnie więc, jak w wypadku. bólu, można objawy nerwicowe zmniejszyć, nie usuwając ich przyczyny. Klasyfikacja nerwic Trudności występują nie tylko w szukaniu etiologii objawów nerwicowych, lecz też w próbach ich klasyfikacji. Mimo że są one tak ewidentne, iż laikowi nie sprawia trudności ich rozeznanie, to jednak ich racjonalny podział, zwłaszcza oddzielenie objawów istotnych (osiowych), występujących w każdej nerwicy, od objawów mniej ważnych (brzeżnych lub typologicznych), charakterystycznych tylko dla pewnych typów nerwic, nie jest zadaniem łatwym. Dotychczas więc klasyfikacja nerwic jest dyskusyjna. Trudności klasyfikacyjne wynikają z dużej różnorodności objawów nerwicowych i ich indywidualności, mianowicie każdy człowiek demonstruje

Wyróżnia on pięć typów nerwic: neurasteniczną. mówi się o jej formie hipostenicznej. Niekiedy objawy osiowe uważa się za klasyfikacyjne (np. Wówczas objawy dominujące służą do określenia nerwicy lub. jak zresztą wszystkie klasyfikacje w psychiatrii. Uszkodzone włókno nerwowe — nim wystąpią objawy porażenne (znieczulenia w wypadku nerwu czuciowego) — daje objawy przeczulicy: przykładem może być rwa kulszowa (ischias). i podaje się nazwę kilkuczłonową (np. trudno jest zmęczenie psychiczne oddzielić od fizycznego. One więc pozwalają dzielić nerwice na różne typy według tego. nerwica wegetatywna). Osłabienie idzie zwykle w parze z nadmierną pobudliwością. Osłabienie i drażliwość są w nerwicy głównymi objawami. objawy brzeżne nie pojawiają się w każdej nerwicy. hipochondryczną. Objawy należące do różnych typów nerwic często występują w różnym nasileniu u tego samego chorego. Czuje się on fizycznie jak po ciężkiej: pracy lub po wyczerpującej chorobie. nerwica neurasteniczno-histeryczna. anankastyczną (natręctw) i depresyjną. jest w zasadzie symptomatologiczny. a gdy drażliwość — o formie hiperstenicznej.). Przedstawiony w tej książce podział jest na ogół z różnymi drobnymi odchyleniami stosowany w psychiatrii zarówno polskiej. Postawa chorego. Istnieją różne podziały nerwic. histeryczną. Wyraźnie tu występuje jedność psychofizyczna. Podział nerwic. jak i zagranicznej. które występują w każdej nerwicy i dlatego nie mogą służyć za kryterium klasyfikacyjne. gdy ich wyboru trudno dokonać. nerwica lękowa.pozwolą nam wniknąć głębiej w psychopatologię nerwic. jak i fizycznej. Następnie przejdziemy do omówienia objawów osiowych. wyraz twarzy noszą piętno znużenia.. co nie wydaje się słuszne. Osłabienie ma zazwyczaj charakter stałego uczucia zmęczenia i zwiększonej męczliwości. hipochondryczno -depresyjna itd.inny szereg objawów. odczuwa bóle mięśniowe. które z nich dominują. W przeciwieństwie do objawów osiowych. Nerwica neurasteniczna Zmęczenie Słowo neurastenia znaczy dosłownie . zarówno w sferze psychicznej. jego ruchy. które z kolei . zwłaszcza w . gdyż one umożliwiają wyodrębnienie charakter y stycznych typów nerwic. Gdy w nerwicy neurastenicznej dominuje osłabienie. słabość nerwów" (gr. asthenos = słaby). Opis zaczniemy od objawów brzeżnych. Mianowicie objawy 'można grupować w różny sposób i taki podział z natury rzeczy jest arbitralny. a w każdym razie nie w tym samym nasileniu.

trudnością zapamiętywania. Są to najczęstsze skargi związane ze zmęczeniem psychicznym. co zresztą uwidacznia się w mimice. Nawet wstanie z łóżka staje się wysiłkiem. nie może się skupić. co można| tłumaczyć wzmożonym napięciem mięśni antygrawitacyjnych. odczucie ucisku wewnątrz głowy (wata w głowie).okolicy lędżwiowo-krzyżowej. trudno im zasnąć. Poza tym może tu odgrywać rolę negatywne nastawienie emocjonalne do czekającego dnia. występuje ono najsilniej z rana. drgania powiek. że w przeciwieństwie do zmęczenia fizjologicznego. To samo odnosi się do wysiłku umysłowego. jest przykrą koniecznością. że kask neurasteniczny jest wywołany wzmożonym napięciem mięśni pokrywy czaszki.. trudno mu napisać zwykły list. Charakterystyczne dla neurastenicznego zmęczenia jest to. mianowicie odczucie obręczy ściskającej głowę (kask neurasteniczny). Ma zwykle różne dolegliwości wegetatywne. Z uczuciem zmęczenia wiąże się zwiększona męczliwość. które jest najintensywniejsze po dniu wytężonej pracy. co czyta. a uczucie zmęczenia zwykle wtedy maleje. Książka. a anorgazmii u kobiet. uczuciem rozproszenia. W każdym razie poranek neurasteniczny z poczuciem ogólnego skacowania jest bardzo charakterystyczny dla tej nerwicy i dzięki niemu łatwo rozróżnić zmęczenie fizjologiczne od nerwicowego. Męczliwość jest więc konsekwencją typowego dla nerwicy neurastenicznej uczucia zmęczenia. uczucie zamętu w głowie (w głowie huczy. przelewa się). teatr. chorych dręczą koszmarne sny. kino. Możliwe. zaburzenie potencji najczęściej w formie przedwczesnego wytrysku i impotencji u mężczyzn. | Bóle głowy mają dość typowy charakter. że sen nie daje odpowiedniego odpoczynku. Niekiedy chorzy skarżą się na ciężkość powiek. bezpośrednio po obudzeniu. mały wysiłek fizyczny wywołują bicie serca. bóle brzucha. Rozdrażnienie Rozdrażnienie neurasteniczne polega na zwiększonej pobudliwości na wszelkie .rozkręca się". Wszystko męczy. To paradoksalne zjawisko może wynikać stąd. Męczy nie tylko praca. sen ich jest zwykle płytki. Człowiek zmęczony szybciej się męczy niż wypoczęty. co też należy prawdopodobnie odnieść do wzmożonego napięcia mięśniowego (mięśni powiek i gałek ocznych). Napięcie to jest też odczuwane w mięśniach twarzy. Chory ma wszystkiego dość. często budzą się. wywołują zmęczenie. . Dla neurastenika fakt. Wejście po schodach. Proste zadania stają się trudne i męczące. zapomina. zamiast bawić. jak bolej głowy. zniechęcenia. co przed chwilą słyszał lub przeczytał itp. Dopiero pod wieczór staje się bardziej ożywiony. Zmęczenie umysłowe objawia się przede wszystkim niemożnością skupienia uwagi. nie rozumie. wszystko mu przeszkadza. że musi znów zaczynać dzień. wszystko go męczy. zmęczenie gałek ocznych. ale nawet rozrywka. bóle mięśniowe itp. kołatania serca.

co dociera w danej chwili do chorego. gdy jest się czymś zainteresowanym.neurotyk chce mieć poza sobą. odbierają nieraz kilka telefonów. jakby go odarto ze skóry. 'nerwica dyrektorska. rozdrażnienia itp. Powstaje stąd uczucie zmęczenia. wszystko bowiem. a może też ją wyładowywać w formie wybuchów gniewu. nic właściwie nie robiąc? W pierwszym przypadku śpieszy się — chce dotrzeć do celu.bodźce.. czas obecny .. żyją w stałym pośpiechu. zniszczyć go. mieć czas oddzielający go od punktu docelowego poza sobą. jakiego one nabierają. by móc znaleźć się w innym. Reakcję tę chory może tłumić. mają nadmiar spraw do załatwienia.. Słowo to wywodzi się od łacińskiego „interesse — być w czymś".nudzić się" i . co znów na zasadzie błędnego koła zwiększa ich znerwicowanie. W drugim przypadku nudzi się. Uczucie zmęczenia znika. Dlaczego człowiek czuje się zmęczony. występuje wtedy mobilizacja układu wegetatywno-endokrynnego do walki lub ucieczki. którzy z tych czy innych względów nie mogą podołać zadaniom. Tzw. Chorego dosłownie wszystko drażni i denerwuje jak w alkoholowym „kacu". gdy godzinami czeka w kolejce lub przez cały dzień kręci się po miejscu swej pracy. to wszystko na zasadzie nerwicowego błędnego koła potęguje irytację chorego (neurastenia hipersteniczna). Pośpiech i nuda Uczucie pośpiechu lub nudy jest dość typowe dla nerwicy neurastenicznej.ma uczucie.spieszyć" jest . przy czym bodziec niezależnie od swego rodzaju nabiera odcienia bólowego. Jest on dla niego przeszkodą. w aktualnej sytuacji. chce od niego uciec. który jest dla niego przykry i wrogi. Swoim zachowaniem wprowadzają stan znerwicowania w podległej im grupie społecznej. a nudząc się. Zarówno jednak spiesząc się. co do niego dociera. staje się bolesne i wskutek tego wywołuje zbyt silną reakcję. dusi irytację w sobie. lepszym czasie. co prowadzi do mobilizacji układu wegetatywno-endokrynnego i potęguje uczucie wyczerpania (neurastenia hiposteniczna). walczy on z czasem obecnym. ma cel przed sobą. Uczucie zmęczenia zwiększa jeszcze 'nastawienie . chce też mieć czas aktualny poza sobą. że człowiek spiesząc się. Pojęciem przeciwstawnym do słów .interesować się". wydają sprzeczne polecenia. które może być znacznie większe niż po intensywnej pracy umysłowej czy fizycznej. . występuje ona u ludzi na kierowniczym stanowisku. z błahych powodów wybuchają gniewem 'na swoich podwładnych. różnica polega na tym. być w aktualnym czasie. co znów prowadzi . Wynika ono ze wspomnianego przewrażliwienia na bodźce otoczenia i z odcienia bólowego.do zaostrzenia się zachowania otoczenia w stosunku do niego. Wszystko. ma ton przykry.. celu tego nie ma. nerwica dyrektorska Typowym przykładem formy hiperstenicznej jest tzw. jak i nudząc.

Powstaje nerwicowe błędne koło. które występują jako zwiastuny lub stan zejściowy w psychozach endogennych (schizofrenii i cyklorremi). których życie męczy i jest niejednokrotnie przykrym obowiązkiem. iż są to w istocie objawy osiowe uszkodzenia żywej komórki. jeśli chodzi o ustrój ludzki. chemiczne lip. społeczeństw cywilizacji technicznej. „Urodzeni" neurastenicy Istnieją jednak „urodzeni" neurastenicy. cerebrasthenia posttraumatica). Można by podejrzewać. ludzie. jak też urazy natury emocjonalnej. tlenkiem węgla) pozostawiają po sobie objawy typowo neurasteniczne. Pośpiech i nuda są zaliczane do ujemnych cech współczesnej cywilizacji. że czynnikami szkodliwymi są zarówno urazy mechaniczne. Natomiast nie można tego powiedzieć o nerwicach rzekomych. Objawy te można traktować jako wskaźnik pewnego zneurastenizowania. która reaguje na wszelkiego rodzaju uszkodzenie osłabieniem swej funkcji i w pierwszej fazie wzmożoną pobudliwością. że objawy neurasteniczne często towarzyszą chorobom o wyraźnie organicznej etiologii. Objawy neurastenii na podłożu organicznym Objawy neurasteniczne należą do najczęściej spotykanych w nerwicach rzekomych o etiologii somatycznej. że dla nich . ludzie. a więc wszystkie czynniki określane mianem organicznych. którzy od wczesnej młodości prawie stale czują się zmęczeni i rozdrażnieni.negatywne do sytuacji aktualnej. Szczególnie wyraźnie występuje to w komórkach nerwowych bardzo wrażliwych na czynniki szkodliwe.. Oczywiście porównywanie reakcji całego ustroju do reakcji poszczególnej 'komórki jest dość ryzykowne. Fakt. można by tłumaczyć w ten sposób. Ostre i przewlekłe zatrucia substancjami toksycznymi (np. Niemniej pewne analogie zdają się istnieć. Miażdżyca naczyń mózgowych zaczyna się zwykle zespołem neurastenicznym. Charakterystyczne jest to. Późne następstwa urazów czaszki przybierają najczęściej formę przewlekłego zespołu neurastenicznego (tzw. Obok zespołu neurastenicznego spotyka się tu równie często inne formy nerwic. Występują one w następstwie upojenia alkoholowego. Prawdopodobnie czynniki urazowe zarówno natury organicznej. jak i psychicznej wywołują analogiczną reakcję obronną w postaci mobilizacji układu wegetatywno-endokrynnego i na tym założeniu opiera się popularna koncepcja stresu Selyego. Różnego rodzaju choroby somatyczne (zwłaszcza choroby zakaźne) w okresie rekonwalescencji na pierwszym planie przedstawiają obraz neurastenicznego zmęczenia i rozdrażnienia. Nierzadko też zaczynają się objawami neurastenicznymi (choćby grypa).

dwukierunkowy przepływ informacji. od aktualnych potrzeb i sytuacji zewnętrznej oraz wewnętrznej wytwarza się hierarchia ważności. Liczne elementy obrazu wzrokowego powstałego w siatkówce giną . której wierzchołek reprezentuje zasadniczy plan danego układu (np. Utrwalone negatywne podstawy emocjonalne prowadzą do stałego napięcia układu wegetatywno-endokrynnego. rzeczywista sytuacja polityczna). jak rozkaz został wykonany (sprzężenie zwrotne) i w ogóle co dzieje się na obwodzie. Sama konstrukcja morfologiczna układu nerwowego wskazuje na tego typu selekcję. Informacje . Zły jest aparat władzy. czyli aparatu władzy w wielomiliardowej społeczności komórek ustroju. W każdym aparacie władzy istotnym zagadnieniem jest zdolność odróżnienia spraw ważnych od nieważnych. co ma być w danej chwili wykonane.samo życie jest urazem. Na przykład siatkówka oka ludzkiego składa się z około 6 milionów czopków i 110 milionów pręcików. gdyż jest ich zbyt wiele.nieważne w pewnych sytuacjach mogą stać się ważne w innych. aktualny produkt maszyny. a nerw wzrokowy tylko z jednego miliona włókien. w których z jednej strony rozkazy biegnące w dół zostają stopniowo opracowane. tak że do szczytu dochodzą tylko informacje globalne lub aktualnie istotne. Między wierzchołkiem a podstawą istnieje stały. ważne zmieszane z nieważnymi. przechodzi obojętnie. gdy jest syty. aktualny fenotyp. a często też do samego siebie. a z drugiej strony informacje biegnące w górę ulegają stopniowej selekcji. Na przykład człowiek głodny zaczyna zwracać uwagę na restauracje i sklepy spożywcze. zaprogramowanie w układzie technicznym. On integruje ich aktywność i dostraja do sytuacji w otoczeniu. biologiczny. którzy wysyłane przez niego rozkazy odbierają. plan genetyczny w układzie biologicznym. jakie dany układ reprezentuje. Zależnie od celów. który chce o wszystkim wiedzieć i o wszystkim decydować. według której odbywa się selekcja sygnałów (informacji). a ci. a podstawę — końcowy efekt realizacji tegoż planu (np. Między wierzchołkiem a podstawą piramidy mieści się szereg jakby stacji przekaźnikowych. w dół biegną rozkazy. a w górę — Informacje. odbieranych i wysyłanych w otoczenie. U takich ludzi spotyka się zwykle utrwalone nastawienie negatywne emocjonalne do otoczenia. obok których. można przedstawić w postaci piramidy. Próba interpretacji neurofizjologicznej Układ nerwowy spełnia rolę układu sterującego. wiele ze sobą sprzecznych. jak społeczny. nim dojdzie do ich końcowej realizacji. Schematycznie każdy układ sterujący. Gubi się on w chaosie informacji ważnych i nieważnych. zarówno techniczny. program polityczny w układzie społecznym). przestają je w końcu respektować. a tym samym są przyczyną ustabilizowanego zespołu neurastenicznego.

które normalnie dokonują się automatycznie. gdy człowiek dorosły napotyka przy ich wykonaniu jakieś trudności. u neurastenika stają się trudne. Można by więc zespół neurasteniczny przyrównać do złego systemu władzy. bez udziału świadomości lub 'tylko z minimalnym jej udziałem. wszystko bawi. nie trzeba już wchodzić w szczegóły wykonania. stąd to uczucie. co dotyczy bezpośrednio lub pośrednio zachowania życia własnego i życia gatunku. które odbierają nasze aparaty zmysłowe.tyle mam na głowie". homuncuus) z olbrzymimi ustami. co szczególnie się zaznacza w hiperstenicznej postaci zespołu neurastenicznego. mówienie. chodzenie. gdyż w głowie jego jest z nadmiaru bodźców szum i chaos. chory skarży się. uczy się stale od początku swego życia odróżniać rzeczy ważne od nieważnych. pisanie. zależnie od Ważności funkcji przez nie spełnianych (mięśnie aparatu mowy i ręki są znacznie ważniejsze niż mięśnie tułowia i nóg). Jedną 2 charakterystycznych cech zespołu neurastenicznego jest upośledzenie zdolności eliminacyjnej układu nerwowego. że rozkazy biegnące z niej do odpowiednich grup mięśniowych ulegają w różnym stopniu selekcji. czy kryteria ważności są rzeczywiście słuszne. że wszystko zapomina. np. w miarę rozwoju „poważnieje się". Proces eliminacji zależy od wielu czynników. tylko nieliczne docierają do świadomości. Człowiek. uwaga jest rozproszona. To samo dotyczy sygnałów wysłanych na zewnątrz. Decyzje. bez udziału świadomości. a znikomym tułowiem i zanikłymi kończynami dolnymi wynika . wewnętrzny rozkaz: . że życie tak męczy.chodź". jak 'nieważne — dochodzą 'do świadomości.. z dużym ładunkiem emocjonalnym. wymagają dużej mobilizacji. Karykaturalna postać człowieka w obszarach ruchowych kory (tzw. wskutek czego o niczym nie wiedzą i o niczym nie decydują.stąd. Z wielu obrazów. nim osiągnie on korę wzrokową. Analogiczna selekcja dokonuje się w kierunku odwrotnym (od podstawy do wierzchołka piramidy). podobnie zresztą jak zwierzę. „mów".więc.. angażuje się w nie całościowo. jak aktualne potrzeby ustroju. dzieje się to na niższych poziomach piramidy. ważne jest tylko to. wszystko jest ważne. że niczego nie może zapamiętać. rękami. w którym naczelne czynniki sterujące o wszystkim chcą wiedzieć i o wszystkim decydować. uczucie stałego pośpiechu i wewnętrznego napięcia) wydaje on decyzje impulsywne. W okresie dzieciństwa wszystko interesuje. Sygnały — zarówno ważne. językiem. ucząc się tych funkcji. to wystarczy prosty. to samo dzieje się. czyli procesu uczenia się. . Jeśli jakaś funkcja jest przez człowieka opanowana. „pisz". inne zostają po drodze wyeliminowane. jego konstytucja indywidualna i gatunkowa (w każdym gatunku świata zwierzęcego inaczej on wygląda) i wreszcie od historii osobniczej ustroju. Inną sprawą jest. Mając zbyt wiele do decydowania (. Natomiast dziecko.

że sama histeria naśladuje objawy występujące w innych chorobach. że choroba ta jest wywołana wędrowaniem macicy po ciele kobiety. wiara w seksualne podłoże nerwicy histerycznej nie "była czymś nowym już za czasów Platona. W starożytności bowiem uważano. odetchnąć nie daje. Błądzi 'po całym ciele. Ale już Platon uważał. a dżgane ościeniem żądzy wszystko opanować próbuje. jakoby chorzy naśladowali objawy występujące w innych chorobach. lecz wskazuje na fakt. zatyka przewody powietrzne. które nie ulega rozumowi. Zarzucany Freudowi panseiksualizm może wywodzić się stąd. iż twierdził. Istnieje więc swoiste. żeby jak drzewa owoc wydały. uczeń Charcota. najczęściej w postaci zahamowania jego pełnego rozwoju (infantylizm). a potem go zerwały"*. tj. cierpi i gniewa się. pokąd jednej i drugiej płci żądza i miłość do tego nie skłoni. nazwał histerię „la grande simulatrice" (wielka symulantką). współcześni Freudowi psychiatrzy atakowali go między innymi też za to.. W „Timajosie" tak bowiem pisał: „Dlatego u mężczyzn organy wstydliwe są nieposłuszne i samowolne jak zwierzę. nie jest to jednak reguła. Kiedy w okresie dojrzałości długi czas owoców nie wydaje. by byli symulantami. że miał on w swojej praktyce przeważnie pacjentów typu histerycznego. Jak widać z zacytowanego fragmentu. Jeszcze do czasów Freuda przeważało przekonanie. wybitny neurolog i psychiatra. w kłopoty najgorsze wpędza i wszelkiego rodzaju inne choroby powoduje. U nich rzeczywiście można było doszukać się zaburzeń w sferze popędu seksualnego.Nerwica histeryczna Uwagi historyczne Nazwa histeria pochodzi z greckiego hystera. „La grande simulatrice" Józef Babiński (1857—1832). Określenie to nie znaczy jednak. iż jest to choroba kobiet. które chce rodzić dzieci. że histeria występuje także u mężczyzn. = macica (w wieku XIX w polskim słownictwie lekarskim używano nazwy {”macinniczność"). . U kobiet znowu są pochwy i macice tak zwane z tego samego powodu. że jest inaczej. To jest ukryte w ciele zwierzę.

wywołując dysfunkcję układu autonomicznego łącznie z układem endokrynnym. Cała sfera zaburzeń wegetatywnych. Zadaniem lekarza jest uchwycenie właściwej etiologii obserwowanego objawu. Niektórzy psychiatrzy. a więc zależnych od woli. a więc w sprawie wyraźnie . Częstoskurcz serca może być objawem emocjonalnego wzburzenia. zwłaszcza francuscy. że w biologii ma z reguły do czynienia z etiologią wieloczynnikową.. W samym więc objawie konwersji-histerycznej można dopatrzeć się cech ekstrawersji. Jeśli więc w innych formach nerwicy konflikty emocjonalne rzutują się przede wszystkim do wewnątrz.zasadnicze podobieństwo między objawami wywołanymi przez określone zmiany organiczne a objawami tzw. mówimy o konwersji [conyerto = zwracam. od woli niezależnych. przy guzie mózgu.organicznej" (np.somatyczny". Konwersja Tam gdzie czynniki natury emocjonalnej (psychogenne) rzutują na sferę cielesną. ale też niewydolności krążenia.. W dosłownym pojęciu konwersji należałoby więc do niej zaliczyć też objawy wegetatywne. to w 'nerwicy histerycznej rzutowanie to jest skierowane na zewnątrz. gwałtowne chudnięcie może świadczyć o nerwicowym braku łaknienia i nerwicowych zaburzeniach metabolizmu. jego urazy i konflikty) i na odwrót — w sprawie psychogennej (np. lecz również o ciężkiej chorobie wyniszczającej itd. genetyczna skłonność do zaburzeń przewodu pokarmowego itp. Objawy konwersyjne dzielone są zwykle na trzy grupy zaburzeń.wymioty — objawem wstrętu. w których zmian tych nie ma. czynnościowymi. która steruje wymianą sygnałów ze światem zewnętrznym (okład nerwowy . nerwicowym bólu brzucha) mogą mieć znaczenie czynniki organiczne (np. Nerwowe bóle serca 'czy brzucha nie dają się niejednokrotnie odróżnić od bólów o podłożu organicznym.somatyczny") i która jest w subiektywnym odczuciu podległa normalnie aktowi woli. wadliwy sposób odżywiania. natomiast wyłącza z niego objawy występujące w funkcjach regulowanych przez układ autonomiczny (wegetatywny). ból brzucha wywołany wrzodem trawiennym) nie bez znaczenia są czynniki psychogenne (stan emocjonalny chorego. czucia oraz wyższych form zachowania się. Większość jednak ogranicza pojęcie konwersji do objawów występujących w czynnościach regulowanych przez układ nerwowy . Odbija się ono na funkcji tej części układu nerwowego. zresztą w ten sposób je traktują. że dzieją się we wnętrzu ustroju. Zaburzenia układu wegetatywnego są bardziej własne w tym sensie. tak powszechnych w nerwicach. przeżywania siebie i otaczającej rzeczywistości.. skierowuję). ruchu. Przy tym lekarz nie powinien zapominać..}. należy do tej grupy objawów. lecz też poważnego zaburzenia układu trawiennego. Nerwicowy ból głowy może być identyczny a nawet silniejszy od bólu głowy występującego np. nikt może o nich nie .

W tym ostatnim przypadku psychiatrzy chcąc w rozpoznaniu zasygnalizować. objawy histeryczne (tj. Nie jest to stanowisko słuszne. Jak już wspomniano. jeśli przedtem były one niewidoczne. depressivo-hysterica. Oczywiście. nadmiernej pamięci (hiperamnezji) i jej utraty (amnezji).). w zaburzeniach psychicznych — stany nadmiernego pobudzenia lub zahamowania. ślepota. nadwrażliwość wzrokowa czy słuchowa itp. Objawy konwersyjne Trudno wyliczyć nawet pobieżnie wszystkie ważniejsze objawy konwersji histerycznej. nerwice innego typu zdarzają się u osób z wyraźnymi cechami histerycznymi. uporczywy ból. Osobowość histeryczna Pojęcie nerwicy histerycznej mylone jest dość często z pojęciem osobowości histerycznej. a nie o objawy histeryczne. . można z kolei odróżnić zaburzenia polegające na wzmożeniu lub zahamowaniu funkcji. A wszelka choroba niezależnie od tła etiologicznego wyzwala tendencje regresywne — w chorobie chce się być z powrotem dzieckiem i szuka się pomocy i opieki otoczenia. w zaburzeniach czucia — zniesienie danej funkcji percepcyjnej (znieczulice. iż nigdy nie wiadomo. podczas gdy objawy konwersji histerycznej są skierowane na zewnątrz. anancastico-hysterica itd„ choć słuszniej byłoby postawie rozpoznanie neurosis neurasthenica in individuo hysterico itd. dodają do właściwego rozpoznania typu nerwicy przymiotnik histeryczny i tak rozpoznają neurosis neurastbenicohysterica. głuchota histeryczna) lub jej podwyższenie (przeczulica. Niemniej w wielu zespołach nerwicowych — i to nie tylko pochodzenia psychogennego. lecz też występujących na skutek zmian organicznych lub rozpoczynającej się psychozy — dochodzi do ich ujawnienia się. i tak •w" zaburzeniach ruchu spotykamy różnego rodzaju hiperkinezy (ruchy nadmierne) i różnego rodzaju -porażenia. czy któregoś się nie pominęło. W każdej grupie. że chodzi tu o osobowość histeryczną. konwersyjne) dzieli się na trzy grupy: zaburzeń ruchowych. podkreślając w ten sposób. czuciowych i psychicznych. nie wyczerpuje on bez reszty wszystkich możliwości. Jest ich tak wiele i są tak zmienne w zależności od epoki i kręgu [kulturowego. są często wołaniem o pomoc otoczenia lub wyrazem protestu w stosunku do niego. Jest to jakby regresja do wcześniejszych i bardziej prymitywnych form zachowania się i przeżywania. jak każdy podział.wiedzieć. osobowość histeryczna jest bowiem typem osobowości niedojrzałej. gdyż nierzadko objawy konwersji histerycznej występują u ludzi nie wykazujących cech histerycznej osobowości na odwrót. że nerwica niehisteryczna występuje u człowieka z wyraźnymi cechami osobowości histerycznej.

Chorzy tacy nie byli rzadkością przed kilkudziesięciu laty i opisy takich przypadków można znaleźć w dawniejszych podręcznikach neurologii i psychiatrii. niemożność utrzymania się w pozycji stojącej i niemożność chodzenia. poci się. wykrzywia twarz. ruchy mimowolne typu pląsawiczego. szczególnie często u nauczycieli. W porażeniach czynnościowych (histerycznych) spotykamy się z większym bogactwem obrazu. pomagając sobie drugą ręką. że nawet wytrawni neurolodzy mają trudności diagnostyczne. jaki chory wkłada. Dziś już rzadko spotyka się chorych. ale w pozycji stojącej nogi uginają się pod nim i upada na ziemię. /występuje u osób. Natomiast czasem udaje się zaobserwować ruch porażonej kończyny. odruchy głębokie pozostają równe w obu 'kończynach. nie mogąc wstać z powodu porażenia histerycznego nóg. a więc układ porażonej kończyny będzie nietypowy. Również często spotyika się dziś kurcz pisarki (graphospasmus].Objawy konwersyjne ruchowe Odróżnienie niedowładów i porażeń histerycznych od organicznych na ogół nie jest trudne przy pewnej znajomości neurologii. że ręka jest usztywniona i subtelne ruchy związane z pisaniem są niemożliwe. Występują one szczególnie wówczas. różnice w odruchach głębokich. Zaburzenia na tle organicznym mają dość wyraźną i określoną symptomatologię. typowe zmiany w napięciu mięśniowym. zmiany napięcia mięśniowego inne niż spotykane w organicznych porażeniach wiotkich czy spastycznych. Polega on na tym. iż chory w czasie pisania tak silnie napina mięśnie. Porażenia były u nich tak 'długotrwałe. Niemniej zdarza się. Ruchy te są bardzo trudne do odróżnienia od . gdy chory odwróci od niej uwagę. Natomiast nie tak rzadko spotyka się dzisiaj histeryczną astazję-abazję. Choroba ta jest w pewnym 'sensie chorobą zawodową. atetotycznego. Są to „zrywania" w kończynach górnych lub dolnych. nie stwierdza się objawów patologicznych (np. Przeciwny rodzaj zaburzeń ruchowych. na które często skarżą się chorzy na nerwicę nie tylko histerycznego typu. by uruchomić porażoną kończynę. gdy na zmiany organiczne nakładają się zmiany czynnościowe. występuje najczęściej w formie różnego rodzaju ruchów mimowolnych. który nie odpowiada 'dość sztywnemu obrazowi 'porażenia organicznego. którzy latami leżeli w łóżku. napina wszystkie mięśnie. a paznokcie wrastały w ciało. gdyż porażona ręka latami była zaciśnięta w pięść. w wypadku porażeń ruchowych charakterystyczne jest ułożenie kończyn. tj. Chory wykonuje tylko zygzaki lub pisze bardzo niezdarnie. które z racji swego zawodu muszą dużo pisać. polegający na ich nadmiarze. Chory taki ma zachowaną siłę w nogach. Dość charakterystyczne dla porażeń histerycznych jest olbrzymi wysiłek. że występowały przykurczę i zaniki mięśniowe. torsyjnego. a jednak porażona część ciała ani 'drgnie. drżenia i drgawki całego ciała lub poszczególnych kończyn. objawu Babińskiego).

że brak odruchów z gardła jest patognomoniczny dla histerii. na egzamin czy ważne spotkanie łatwiej znosi się czas oczekiwania. Podobnie jak w wypadku porażeń rozkład konwersyjnych zaburzeń czucia nie odpowiada rozkładowi spotykanemu w sprawach organicznych.. gdyż znalezienie takiego znieczulonego miejsca było podstawą do poddania danej osoby próbie czarownic. jak np. gdyż obszar znieczulicy w ten sposób niekiedy się przedstawia. Większość autorów nie zalicza ich do konwersji histerycznej. Tiki można traktować jako utrwalone stereotypy ruchowe. spacerując tam i z powrotem lub wykonując jakieś bezcelowe ruchy ręka-mi niż siedząc lub stojąc w całkowitym bezruchu.. Nierzadko ruch taki ma charakter czynności przymusowej. Dawniej uważano nawet. krzywienie twarzy w stereotypowy sposób. obgryzanie paznokci itd. Każdy ruch. występujących przy uszkodzeniu ośrodków podkorowych. później już występuje niezależnie od woli i trudno lub w ogóle się go nie udaje powstrzymać aktem woli. stale się powtarzające.analogicznych ruchów mimowolnych. jak zbyt częste mruganie powiekami. Czynniki natury emocjonalnej dają w tych wypadkach bardzo podobny efekt jak uszkodzenie organiczne. odgrywa też rolę jako najprostszy sposób wyładowania napięcia emocjonalnego. . W miejscach znieczulonych występują niekiedy zaburzenia wegetatywne. Do ruchów mimowolnych o charakterze czynnościowym należą różnego rodzaju tiki. polegające na skurczu naczyń krwionośnych. poza swoim zasadniczym znaczeniem jako forma aktywności skierowana na zewnątrz. Dawniej określano je jako „stigmata diaboli". niezwykłe ruchy ręki czy nogi. Często zaczynają się one w ten sposób. Dość często zniesienie czucia występuje w gardle i w pochwie. Czasem miejsca znieczulone przedstawiają się w formie plackowatej. że dany ruch powtarzany jest często. Objawy konwersyjne czuciowe Zniesienie czucia dotyku i bólu najczęściej występuje razem z porażeniami. niezależne lub tylko w małym stopniu zależne od aktu woli. zdarzają się szczególnie często u dzieci. przede wszystkim prążkowia. z czasem treść emocjonalna związana z natręctwem ruchowym znika i zostaje sam tik. Na tej zasadzie czekając np. Anorgazmia jest wprawdzie bardzo częsta u kobiet o osobowości wyraźnie histerycznej. ruchów pseudo-pląsawiczych. Tiki można by traktować jako utrwaloną formę wyładowywania napięcia emocjonalnego. jedną lub obie kończyny. trudno jednak przyjąć za jej przyczynę zniesienie czucia w pochwie. najpierw dowolnie. czynności przymusowych. Różnego rodzaju ruchy mimowolne w rodzaju tików.pończochowym" zniesieniu czucia. Mówi się o „rękawiczkowym" lub . Najczęściej obejmuje on całą połowę ciała. Porażona kończyna jest pozbawiona czucia. na skutek którego głębokie nawet przebicie skóry nie wywołuje krwawienia.

Trzymając się ściśle definicji konwersji. niekiedy o niezwykłym charakterze. Rzadziej spotyka się histeryczną ślepotę lub głuchotę w roszczeniach o rentę. w psychozach intoksykacyjnych. (Jeden z chorych leczonych ambulatoryjnie w krakowskiej klinice psychiatrycznej skonstruował sobie specjalne okulary z drutu. Są to bóle bardzo uporczywe. natomiast często spotyka się koncentryczne zwężenie pola widzenia (też uważane za objaw charakterystyczny dla histerii). nieraz też jakościowo zmieniona. wówczas trudno je odróżnić od stymulacji. Bóle w histerii mają na ogół bardziej zlokalizowany charakter. Nie ustępują one po środkach przeciwbólowych. o czym była już mowa. że szamani w czasie tańca obrzędowego. Nadmierna wrażliwość na bodźce zmysłowe jest typowa dla zespołów neurastenicznych i wiąże się prawdopodobnie ze zmniejszoną zdolnością selekcji sygnałów. Ślepota histeryczna zdarza się stosunkowo rzadko. W histerycznych stanach ekstatycznych może wystąpić niezwykłe intensywna percepcja otaczającej rzeczywistości. ograniczające się do jednego miejsca. polegający na kurczowym zaciskaniu powiek. a nie wegetatywnym. które podtrzymywały górne powieki. ale upośledzających zdolność widzenia. wpadając w trans hipnotyczny. w czasie bombardowania. Do zaburzeń o charakterze ruchowym. należałoby w ogóle bóle pochodzące z wnętrza ciała z tego pojęcia wykluczyć. na przykład na polu walki. mogli swobodnie przebijać nożem swoje ciało i nie pojawiała się ani kropla krwi. których percepcja zależy od podrażnienia nerwu trójdzielnego i nie występuje w utracie węchu o etiologii organicznej. są głównym objawem i są silniejsze niż bóle występujące w innych typach nerwic na skutek zaburzeń funkcji układu wegetatywnego. gdyż odnosi się ono do zaburzeń czynnościowych powstałych w układzie nerwowym somatycznym. Różnicowanie bólów histerycznych z wegetatywnymi ma charakter sporu raczej akademickiego. dokuczliwe. takich jak amoniak. Histeryczna utrata węchu z reguły obejmuje też utratę zdolności odczuwania ostrych zapachów. po kontuzjach. tak by mógł widzieć). natomiast bóle w dystonii . brzucha. Głuchota histeryczna też jest rzadka. ale spotykane jest też w histerii. Podobnie jak histeryczna ślepota najczęściej zdarza się pod wpływem silnych napięć emocjonalnych. Najczęściej spotykanym w czasach współczesnych objawem konwersji histerycznej jest intensyfikacja percepcji bólowej. w delirium alkoholowym).Znany jest fakt. Histeryczna utrata smaku łączy się często z patologicznym brakiem łaknienia [anorexia nervosa}. Widzenie przedmiotów w zmniejszonych proporcjach (mikropsje) lub w zwiększonych (makropsje) zdarza się najczęściej w zespołach psychoorganicznych (np. (Na przykład histeryczny ból głowy określa się jako clavus hystericus — gwóźdź histeryczny). genitaliów. Bólami najczęściej spotykanymi w nerwicy histerycznej są bóle głowy. serca. Tego typu intensyfikacja percepcji jest trudna do odróżniania od analogicznych stanów występujących w ostrej schizofrenii lub w padaczce. należy zaliczyć blepharospamus.

zwłaszcza gdy obraz kliniczny nie jest jasny. co z kolei wzmaga jego objawy nerwicowe. jego zdaniem. Każda choroba oprócz ujemnych ma też swoje strony dodatnie. złamaniach. krwawienia z dróg oddechowych.. w której nie tylko występuje zatrzymanie miesiączki.. lżejsze . lecz też zmiany w gruczołach sutkowych. np. Jeśli nawet dzięki niej chory uzyskuje korzystne dla siebie cele. a który przez otoczenie został. o którą walczy. a szczególnie przez lekarzy nie doceniane. że żywi on silne poczucie krzywdy. mogą wystąpić u zwierząt domowych (najczęściej u psów i kotów). Wyzdrowienie jest niemożliwe. im bardziej chce uzyskać rentę. czyli symulacja. jak zresztą niektóre z innych objawów konwersji histerycznej (porażenia. Warto dodać. Uporczywość bólów może skłaniać chorego do szukania interwencji chirurgicznej. Bóle takie mają swoje uzasadnienie fizjologiczne w doznanym urazie. nie zawsze zresztą uświadomionego. gdyż równałoby się ono utracie przez chorego poczucia słuszności sprawy. ataki drgawkowe). ucieczka w chorobę Dużo trudności diagnostycznych i terapeutycznych sprawiają bóle typu histerycznego występujące w sprawach organicznych (np. większą troskliwość ze strony współmałżonka. Nie jest to jednak świadome wykorzystywanie dodatnich aspektów choroby w celu uniknięcia niemiłej sytuacji. bardziej obiektywne objawy. że dołączają się inne. Wzrasta bowiem poczucie krzywdy. tym więcej nasilają się jego objawy nerwicowe. Tego typu sytuacje występują w sprawach rentowych. zwolnienia się z przykrych obowiązków itp. zmianę nastawienia najbliższego otoczenia. nasilenie i często oporność na środki przeciwbólowe nasuwają podejrzenie sprawy czynnościowej. Jest to popularnie zwana . że ciąża histeryczna. że jego cierpienia są przez otoczenie. W nerwicy chory rzeczywiście cierpi. Chory starający się o rentę jest w sytuacji błędnego koła.wegetatywnej są na ogół na nie podatne. któremu uległ. rentę. przewodu pokarmowego. Jednakże ich uporczywość. zlekceważony. narządu rodnego na skutek wzmożonej przepuszczalności naczyń krwionośnych. Przykładem zwodniczości obrazu klinicznego jest ciąża histeryczna. o charakterze jednakże czynnościowym.ucieczka w chorobę". Tzw. związane np. które mogą przyczyniać się do utrwalenia objawów nerwicowych lub do utrzymania się dolegliwości w sprawach o etiologii organicznej. Zdarza się bowiem. Niekiedy chirurg ulega naciskowi chorego. zabiegach operacyjnych). Z rozmów z chorym można się zwykle zorientować. mimo że ich obiektywne przyczyny już wygasły. z wypadkiem. typowe dla ciąży powiększenie brzucha. na szczęście rzadko. łącznie z wydzielaniem siary. jak gorączka pod wpływem zwiększonej wrażliwości ośrodków termoregulacyjnych. lub że choroba jest dla niego środkiem do osiągnięcia jakiegoś celu. po urazach głowy.

lecz na zasadzie mechanizmów psychicznych. warg). Niektóre z nich są charakterystyczne dla pewnych zaburzeń organicznych (mowa skandowana — dla sclerosis dissemmata. dyzartria dla paralysis progressiva). gardła. Analogicznie jak tiki jest ono utrwalonym stereotypem ruchowym. krtani. związanych z samym wykonawczym aparatem ruchowym (mięśnie oddechowe. wpadło do wody i zaczęło się topić. mowa skandowana. jest mniej stereotypowe i bardziej dramatyczne. że urazowy bodziec emocjonalny uszkadza funkcję w danym okresie rozwojowym najświeższą i tym samym najdelikatniejszą.. chory mówi ledwo słyszalnym szeptem. Jąkanie i zacinanie występuje zazwyczaj w dzieciństwie. należą jąkanie. bełkotliwa. Do zaburzeń mowy. tiki twarzy towarzyszące mówieniu.). dyzartria. w czasie mówienia . Zaburzenia mowy Przechodząc do bardziej skomplikowanych form aktywności. Chory np. i zostaje gwałtownie stłumiona. Histeryczna afonia występuje zwykle w następstwie silnego wstrząsu psychicznego. Na ogół treść marzenia sennego jest w wyraźnej sprzeczności z tym. Niemniej wystąpić one mogą jako objaw konwersyjny. W histerycznych porażeniach i zaburzeniach czucia rzadko spotyka się tak wyraźne połączenie czasowe wystąpienia objawów z bodźcem emocjonalnym. że treść marzenia sennego w takim wypadku mogła działać jako bezpośredni wywoławczy bodziec emocjonalny. rzadziej w ataku wściekłości itp. nagłego przerażenia.warunki pracy itp. czy ma się do czynienia ze sprawą czynnościową. należy wspomnieć o zaburzeniach mowy. Najczęściej spotyka się utratę głosu (aphonia hysterica). Jąkanie typu wyraźnie histerycznego występuje u ludzi dorosłych. najczęściej na skutek nagłego i silnego bodźca emocjonalnego o charakterze łękowym (dziecko np. z których sam nie zdaje sobie sprawy. co stanowi treść życia świadomego. a raczej przyjmuje. np.' chory krzyczy pełnym głosem). które ulegają na skutek histerycznej konwersji zakłóceniu. Natomiast stosunkowo często zdarza się. zacinanie się. zostało zaatakowane przez psa. W razie wątpliwości. języka. np. to osiąga ten cel nie przez świadome dążenie. Większość autorów nie traktuje jąkania tego typu jako objawu konwersji. podobnie jak afonia. rozstrzyga badanie wziernikowe krtani. chory budzi się rano z porażoną kończyną. przestraszyło się pożaru itp. Nie jest zresztą wykluczone. przestrach wywołany niespodziewanym bodźcem bólowym przerywa czynnościowy niedowład mięśni krtani. jak w symulacji. że objawy występują bez uchwytnej przyczyny. Ustępuje też najłatwiej pod wpływem nagłego bodźca emocjonalnego (starym i na ogół niezawodnym sposobem leczenia afonii jest faradyzacja krtani. czy organiczną. ładunek emocjonalny związany z tą nie dochodzącą do świadomości walką między przeciwstawnymi treściami odbija się na funkcji somatycznego układu nerwowego.

w ciężkiej depresji. dyzartryczna) spotyka się raczej rzadko. milczy. Również rzadko spotyka się zaburzenia mowy przypominające afazję.język w gębie". Ten szczebiot histeryczny (diarrhea veibomm lub logonhea) nasila się zwykle w stanach napięcia emocjonalnego. niezrozumiałe dla otoczenia. gdyż jest zjawiskiem zbyt powszechnym. by tego typu emocjonalne zaburzenia mowy utrzymywały się przez czas dostatecznie długi. czynniki natury emocjonalnej mogą utrudniać lub ułatwiać czynność mówienia. co określa popularne stwierdzenie. Podobnie jak wyżej wspomniane zaburzenia mowy mutyzm wystąpić może pod wpływem silnego bodźca emocjonalnego. w zaburzeniach mowy powstałych na skutek ograniczonego uszkodzenia odpowiednich ośrodków mózgowych. Potok słów staje się czynnikiem rozładowującym wewnętrzne napięcie. gdy pod wpływem zablokowania emocjonalnego nie można przypomnieć sobie znanego słowa. nie powiązanych ze sobą. U łudzi z cechami osobowości histerycznej spotyka się tendencję do nadmiernej gadatliwości. by uważać ją za chorobową. chory potrafi nawiązać kontakt z otoczeniem za pomocą . jak obrażone dziecko. Nie jest ona na ogół traktowana jako objaw histeryczny. podobnie jak w afazji motorycznej wykrztusza się z siebie tylko pojedyncze słowa lub sylaby. po ataku padaczkowym lub w padaczkowych stanach pomrocznych oraz w niektórych1 organicznych uszkodzeniach mózgu. gestykulacji czy pisma. przeciwnie niż w innych rodzajach.krzywi się. Inne rodzaje zaburzeń mowy (mowa bełkotliwa. niezrozumiałych. Mutyzm histeryczny na ogól łat-| WQ odróżnić od mutyzmu występującego w schizofrenii ka-tatonicznej. zwłaszcza zlokalizowanych w pniu mózgowym (tzw. co odgrywa ważną rolę w rehabilitacji. W mutyzmie histerycznym. że stan emocjonalny prowadzi do pobudzenia lub zahamowania ruchowego. zwłaszcza że brak jest innych objawów neurologicznych przemawiających za sprawą organiczną. Pod wpływem silnego wzruszenia można stracić . mutyzmu. że ktoś zaniemówił ze wzruszenia. Całkowite zahamowanie funkcji mowy określa się pojęciem mutyzmu. mutisme akinetique).. jak w afazji sensorycznej. Obowiązuje tu. ogólna zasada. Afazja histeryczna zbliżona do afazji motorycznej lub sensorycznej należy do rzadkości. tak że rozpoznanie konwersji histerycznej nie jest trudne. Rzadko jednak zdarza się. czerwienieje itp. Natomiast w prawdziwej afazji. tj.mimiki. bardziej różnorodne i bogatsze w swym obrazie. chory. nadyma. Najczęściej zdarza się afazja typu amnestycznego. Zaburzenia psychiczne . Mutyzm histeryczny jest czasem wyrazem negatywnej postawy uczuciowej do otoczenia. aby można je traktować jako objawy histerycznej konwersji. albo też. skandowana. samemu też nie rozumie się wypowiedzi otoczenia. W odróżnieniu od zaburzeń występujących w sprawach organicznych są one mniej stereotypowe. wypowiada się wiele słów. a więc odnoszące się do samego zapisu pamięciowego słowa.

depresyjnego lub organicznego. Atak zwykle przechodzi spontanicznie po kilkunastu minutach. a nie histerycznego. Z drugiej strony jednak u ludzi z cechami osobowości histerycznymi. drze włosy. najczęściej w formie niedojrzałości bioelektrycznej. głęboki sen następujący po ataku jest typowy dla ataku padaczkowego. Jest on bardziej powierzchowny. lęku itp. W wieku XIX używano pojęcia histero-epilepsji. które wyrażają drzemiące u chorego stany uczuciowe. niejednokrotnie trzeba go karmić. np. przypadkowych gestach i celowych ruchach nie zmienioną. (Przed kilkudziesięciu laty. popularne były łuki histeryczne — ara en cerde. Najprostszym jest tzw. infantylnymi i impulsywnymi stwierdza się znacznie częściej niż w ogólnej populacji patologię w zapisach EEG. Chory w czasie ataku tak pada na ziemię. atak histeryczny. ekstazy miłosnej. między innymi typu napadowego. ubranie. Zwężenie świadomości może się wiązać z atakiem drgawkowym. przestrachem). W atakach histerycznych czasem występują takie formy zachowania. W przeciwieństwie jednak do ataku padaczkowego przebiega bardziej chaotycznie i bardziej różnorodnie. Niekiedy ataki padaczkowe przeplatają się z atakami histerycznymi. które w miarę rozwoju diagnostyki psychiatrycznej zostało odrzucone. zwykle wpatrzony w jeden punkt. że dotykał ziemi tylko głową i piętami).Do najczęstszych zaburzeń psychicznych. można go nieraz przerwać nagłym bodźcem bólowym lub emocjonalnym (np. zamąconej i silnie emocjonalnie wzburzonej. wybitny psychiatra i neurolog francuski]. rzuca się na ziemię. To samo dotyczy histerycznych zespołów zamąceniowych. mimo zahamowania ruchowego można dostrzec w mimice. w których rozróżnienie ich charakteru jest niesłychanie trudne. Napadowe wyładowania w zapisie elektroencefalograficznym przechylają diagnozę w kierunku padaczki nawet w tych formach ataków. płacze. dawną osobowośc chorego. a nawet wręcz niemożliwe. Tu napięcie emocjonalne prowadzi do całkowitego zahamowania ruchowego. należą zwężenia świadomości o różnym nasileniu i różnym klinicznym obrazie. jest znieruchomiały. ze zwiększoną tendencją do napadowych wyładowań. ekstazy religijnej.. trwa zwykle znacznie dłużej. pręży ciało. Przebieg ataku jest zazwyczaj pokryty niepamięcią. Jednak zdarzają się ataki. wybitnego znawcy histerii. Nie stwierdza się występujących w ataku padaczkowym objawów neurologicznych (sztywności źrenic. są one bardziej powierzchowne niż analogiczne zespoły występujące w ostrej . Chory. za czasów Charcota". że nie odnosi obrażeń. nienawiści. Krzyczy. objawu Babińskiego). Osoby takie są też skłonne do histerycznych reakcji. nie reaguje na żadne bodźce. i z reguły nie zanieczyszcza się. które można traktować jako histeryczną konwersję. które dawniej na podstawie tylko obrazu klinicznego zaliczono by do histerii. Osoba nim dotknięta sprawia wrażenie podnieconej. Na ogół stupor histeryczny łatwo jest odróżnić od stuporu katatonicznego. Stanem przeciwstawnym do gwałtownych wyładowań ruchowych jest osłupienie (stupor) histeryczne. W czasie ataku chory wyginał ciało w ten sposób. [Jean Martin Charcot (1825—1893).

w jaki sposób znalazł się w tak odległej miejscowości. tam założył sklepik. Zespół Gansera lub pseudodemencja (otępienie rzekome) Wernickego zdarzają się najczęściej w warunkach więziennych. a w jakim — histerycznego. Trudności tego typu występują przede wszystkim wówczas. Przypadek ten jest często cytowany w podręcznikach psychiatrii jako przykład histerycznej zmiany osobowości. aby wszystko zacząć od nowa. polega na wymazaniu przeszłości z pamięci. Chory po wypadku zaczyna swoją wędrówkę. który w jasnym stanie pomrocznym wywędrował z Anglii do Stanów. jasnych stanach pomrocznych jest on stosunkowo nieznaczny. a wymazać to. niejednokrotnie do miejsc. na najprostsze pytania daje odpowiedzi bezsensowne.schizofrenii. by po kilku miesiącach zbudzić się pewnego poranka z powrotem jako pastor Bourne z uczuciem zdumienia. bo mogą też pojawić się w innych trudnych dla chorego sytuacjach.Zasadach psychologii" podaje przykład pastora Bourne'a. Niekiedy wędrówki takie zaczynają się spontanicznie. Chory taki zachowuje się bezradnie. z konfliktami i marzeniami chorego. Stopień zwężenia świadomości bywa różny i często oscylujący. zostaje zrealizowana. czasem momentem wyzwalającym są aktualne warunki życia. który by nie chciał być czasem kimś innym. Poriomania występuje też u osób upośledzonych umysłowo. fugi) może . choć nie jest to reguła. które wiążą się u niego z miłymi wspomnieniami. bez uchwytnej przyczyny. co jest. Zaczyna życie jakby od nowa. pragnienie przygody. zmienić swojej roli w życiu.Dr Jekyll i Mr Hyde". napięta atmosfera domowa.też być histeryczną realizacją tkwiącej w danym człowieka chęci ucieczki od trudnej sytuacji życiowej lub. że cały epizod ucieczki jest pokryty niepamięcią. W jasnym stanie pomrocznym chęć. trudności w pracy pobyt w wojsku. jest pochodzenia padaczkowego. obawa przed odpowiedzialnością sądową itp. Trudno w nich często rozstrzygnąć. Literackim przykładem realizacji złych tendencji tkwiących w każdym człowieku jest znana nowelka Stevensona . co było. a nawet swego nazwiska. co dotychczas z nim się działo. Nie ma chyba człowieka. Zdarza się. padaczce i w psychozach organicznych. czasem tylko jego fragmenty są z pamięci wymazane. np. polegające na wymazaniu z pamięci całej historii życia. gdy jasny stan pomroczny występuje bezpośrednio lub w jakiś czas po urazie głowy. Niepohamowany pęd do ucieczek (poriomania. w starczych stanach zamąceni owych. co było. Tendencje te jednak mogą pozostać tylko w sferze mniej lub więcej uświadomionych marzeń.. jako pan Brown. jak u dzieci i młodzieży. miejsca zamieszkania i wszystkiego. W tzw. Chory nie pamięta swego nazwiska. w schizofrenii i w padaczce. Jedynie w histerii mogą one ulec realizacji. Do cech osobowości histerycznej należy też tendencja do łatwego przekreślania tego. William James w swych . Przypadki jasnych stanów pomrocznych są rzadkie.. . Czasem też w histerycznych zespołach zamąceniowych dostrzega się tematykę związaną. w jakim stopniu zwężenie świadomości. uciec od tego. nie pamięta swojej przeszłości.

pożerającego ludzi. Około r. nienawiści. „Zaraźliwość" histerii Jedną z cech histerycznych sposobów zachowania się jest ich łatwość udzielania się otoczeniu. Nastrój jest obniżony lub wesołkowaty. które nie pozwala czuć się godnym roli człowieka. Wielki znawca histerii. Jeśli w otoczeniu chorego znajdują się ludzie. Można przypuszczać. ze względu jednak na epidemiczny charakter zaburzenia należy przypuszczać. stała się w końcu jego drugą osobowością. tj. 2 plus 2 jest 5. czuły się bowiem przemienione w kotki.głupiego" było jedynym wyjściem z trudnej sytuacji. Na oddziałach psychiatrycznych nierzadko obserwuje się wzajemne indukowanie się chorych własnymi objawami typu konwersji bólowej. i naśladowali je. którzy wykazują cechy osobowości histerycznej. które normalnie tłumi w sobie.złych instynktów" w roli zwierzęcia. zwana whitico. nudnościami. prawdopodobnie o charakterze histerycznym.. demona w postaci olbrzymiego szkieletu z lodu. Możliwe. iż są zmienieni w zwierzęta. 1700 w jednym z zakonów kobiecych we Francji wszystkie mniszki zaczęły miauczeć. W wiekach średnich zdarzały się epidemie likantropii. U jej podłoża mogło tkwić poczucie winy. U Eskimosów zdarza się psychoza. że byli wśród nich schizofrenicy. Reakcja jednego człowieka — paniki. Ludzie nią owładnięci byli przekonani.. może początkowo świadomie grana. Prostych przykładów dostarcza obserwacja zachowania się ludzi w tłumie. Zaczyna się ona głębokim stanem depresyjno-lękowym. np. wymiotami i biegunką. wówczas może on rzeczywiście rzucić się na kogoś z rodziny. mogą oni łatwo „zarazić się" zachowaniem chorego. gdyż poczucie zmiany w zwierzę nie jest w tej chorobie rzadkością. a przy tym odczuwają potrzebę wyładowania napięcia emocjonalnego. przeważnie w wilki. Gdy dobry szaman nie odczyni złych uroków rzuconych na chorego. Między wiekiem XI a . że dla chorego przyjęcie roli . Toruje ono drogę do wyzwolenia się z gniotącego napięcia. że zostanie przemieniony w whitico. że w szpitalu epidemicznie występowały dramatyczne formy histerii. Rola ta. Charcot. Obraz tej psychozy przypomina nowelkę Stevensona: człowiek zostaje przemieniony w swoje złe alter ego. Puerylizm występujący też najczęściej w warunkach więziennych polega na zachowaniu przypominającym zachowanie się bezradnego dziecka. krowa ma pięć nóg. lub też chęć wyzwolenia swych . entuzjazmu. połączonym z brakiem łaknienia. która swą teatralnością przypomina reakcję histeryczną — łatwo udziela się towarzyszącym osobom. Chory jest ogarnięty obawą. że była to raczej histeryczna zmiana osobowości.które sprawiają wrażenie prymitywnej symulacji. swym zainteresowaniem tą jednostką chorobową i teatralnymi demonstracjami chorych spowodował. Do rzadkości należy zmiana osobowości polegająca na przyjęciu roli zwierzęcia. zabić go i zjeść. ruchowej czy też histerycznych sposobów zachowania się.

występują łatwiej w formie kolektywnej.My" poprzedza . formie epidemii występuje choroba opisana po raz pierwszy na Malajach pod nazwą latah. zwłaszcza ludzi o pewnej pozycji społecznej (echo-lalia}. które. na wojnie. zarówno czuciowe. adamitów. stąd nazwa tarantulizm. pić alkohol. na Syberii. że nastąpiły na jadowitego węża. Madagaskarze. Wita w Zabern leczono dotkniętych tą chorobą. Ludzie dotknięci tą chorobą gromadzili się wokół kościołów. np.ja". onanizować się. w miarę jak stają się wyraźne. na skutek skurczu naczyń krwionośnych w miejscu znieczulonym przy przekłuciu igłą nie ukaże się kropla . Tworzą się one łatwiej kolektywnie niż indywidualnie. trudnych sytuacjach. jak obejmujące wyższe formy zachowania się. które by indywidualnie zostały zahamowane. . Histeria a hipnoza Wszystkie właściwie objawy konwersji histerycznej. ale znana też pod innymi nazwami w Japonii. Wybuchy prymitywnej agresji łatwiej występują w tłumie itp. . ruchowe. Chore początkowo powtarzają w koło własne słowa i całe zdania. Birmie.. W dalszym rozwoju choroby naśladują ruchy otoczenia {echopraxia). połączonego często z wyobrażeniem. którzy starali się dotknąć pępka głową. śpiewali i tańczyli bez przerwy przez kilka dni i nocy aż do utraty przytomności. W końcu zaczynają mruczeć niezrozumiałe słowa. Nazwa tańca św. W formie epidemicznej występowała też wspomniana wyżej Ukantropia (wilkołactwo). Na tej samej zasadzie pewne formy zachowania się. dotychczas utrzymała się taneczna melodia tarantella. można wywołać za pomocą sugestii w transie hipnotycznym. że w kaplicy św. Zaczyna się atakiem łęku. Chłopcy zwykle wspólnie zaczynają palić papierosy. Zahipnotyzowany. Filipinach. Podobna epidemia wybuchła w wieku XV w południowych Włoszech.XV w wioskach niemieckich i flamandzkich wybuchały epidemie tańca św. brzmią nader wulgarnie i obleśnie (coproSalia).. Wśród ogólnego podniecenia kobiety zachodziły w ciążę. by ujrzeć chwalę Boga.Zaraźliwość" objawów histerycznych rzuca pewne światło na tworzenie się naszych form zachowania się. . Muzyka miała stanowić skuteczne leczenie. a czasem wykonują ruchy dokładnie odwrotne niż otoczenie.. chodzących nago. Występuje ona u kobiet w średnim lub starszym wieku. Wita pochodzi prawdopodobnie stąd. podobnie jak histeryk. były raczej objawem zbiorowego fanatyzmu niż histerii. że zostali ukąszeni przez pająka Lycosa tarantula. Czasem w. Wita. tym można tłumaczyć przysłowie . następnie powtarzają słowa ludzi z otoczenia.. w obozach koncentracyjnych itp.My" łatwiej odhamowuje się niż „ja". w Kongo. może nie mieć czucia w jakiejś części ciała. senatus mała bestia". Przykład jednej osoby toruje formy zachowania się innych osób. Dotknięci nią uważali. palamitów. Obserwuje się to zjawisko szczególnie w nowych.senatores boni viii. Popularne w średniowieczu sekty biczowników.. Wielu z nich miało ataki drgawkowe.

Chory nie jest w stanie syntetyzować sprzecznych uczuć. że zasadniczym mechanizmem w histerii jest odszczepienie. .. Dysocjacja Uczeń Charcota. że coś nim owładnęło.krwi. hipnotyzowany może zachowywać się jak dziecko. czyli kompleks. którego chory nie może rozwikłać. nabiera własnej autonomii i zaczyna samodzielnie sterować pewnymi procesami psychicznymi czy fizycznymi. która wywołuje uporczywe bóle. Natomiast w histerii odszczepieniu ulega większa część — jakiś zasadniczy konflikt. odszczepia się jakby od całości życia psychicznego. część ciała lub część psychiki jest poza zasięgiem jego woli. że to nie on. A w przypadku histerycznych zaburzeń psychicznych jest nim przysłowiowe „drugie ja". nad czym nie ma on władzy. Część psychiki. którym kieruje hipnotyzer. Chory zresztą niejednokrotnie sam zdaje sobie sprawę. dysocjacja. by utraconą władzę odzyskać. jak zwierzę itd. może halucynować itd. lecz odszczepionej z całości części. Wszystkie te formy zachowania się nie są wynikiem jego. dążeń.. może wykazywać nadmierną pamięć (łu-permnezję) lub jej utratę (amnezję). Jak już wspomniano. znieczulice itd. może on nie władać którąś z kończyn. W ten sposób nie podlegają już one psychice jako całości. tym objawy konwersyjne stają się gwałtowniejsze. W niej jednak rozszczepienie sięga znacznie głębiej niż w histerii. ma nieraz wrażenie. On staje się źródłem perturbacji somatycznych lub psychicznych. tylko coś w nim w głębi : tkwiącego kieruje jego zachowaniem.alter ego". tylko woli hipnotyzera. skutkiem czego jego decyzje. Analogicznie postępuje histeryk. bierze tu wyraźnie górę. Pierre Janet (1859—1947) wybitny psychopatolog francuski. W wypadku konwersji somatycznej tym drugim władcą jest tajemnicza choroba. jak w łuku histerycznym. mogą wystąpić różnego rodzaju drgawki. — jeden z twórców współczesnej psychopatologii — uważał. węzeł uczuciowy. Analogicznie człowiek uniesiony gniewem czy innym uczuciem. im więcej chory się wysila. która normalnie jest tłumiona i nie ma możliwości uzewnętrznienia się w jakiejkolwiek formie aktywności. uzyskując własną autonomię steruje jakby na własną rękę procesami normalnie podlegającymi zintegrowanej aktywności układu nerwowego. porażenia. Problem integracji jest osiowym zagadnieniem schizofrenii. która subiektywnie jest odczuwana jako „ja”. aktów woli. może usztywnić całe ciało. jak zakochany. są sprzeczne lub w ogóle niemożliwe do podjęcia. myśli. nie włada on już w pełni sobą. które zwykle tłumione. czyli akty woli.. . jej aktom woli. mimowolne ruchy. przestając panować nad sobą. Zahipnotyzowany działa na zasadzie automatu.

gdyż nie może on sobie poradzić z nadmiarem informacji. Natomiast konwersja histeryczna obejmuje te czynności ustroju. czasem nawet wykazuje on zadowolenie. które były przedtem źródłem tego niepokoju. „Abreaction" Jedną z często stosowanych od czasów Freuda metod leczenia konwersji jest .belle indifference" — zadziwiająca obojętność w stosunku do tak dramatycznych nieraz objawów.odreagowanie" sytuacji konfliktowej. Niemniej nawet w takich wypadkach niepokój nerwicowy maleje. Na słusznym stanowisku stoją psychiatrzy.. „Belle indifference” Już dawni autorzy podkreślali. którzy do objawów konwersji nie zaliczają zaburzeń układu wegetatywnego. gdyż to. Dzięki niej konflikty. tworzącym autonomiczne centrum integracyjne. oddzielić ważnych od nieważnych. gdyż układ ten z natury rzeczy jest autonomiczny. a nawet do podświadomości. Konwersja jako objaw upośledzenia czynności integracyjnych . zmartwienia. W konwersji histerycznej integracja zostaje pozornie zachowana. Nie jest to oczywiście reguła. jak w wadliwym systemie biurokratycznym. w którym zbyt wiele informacji dochodzi do władz centralnych i zbyt wiele rozkazów z nich wychodzi. przeżywanemu subiektywnie jako akt woli. że właśnie jego takie cierpienie spotkało. Chodzi przede wszystkim o wyładowanie uczuć.. autonomiczną całość. że chorych z konwersją histeryczną cechuje niejednokrotnie . co powinno ulec selekcji. Natomiast w konwersji histerycznej powstaje autonomiczny ośrodek sterowania. Objawy konwersyjne rozgrywają się jakby poza chorym. urazy.Próba interpretacji neurofizjologicznej Z punktu widzenia czynności układu nerwowego problem konwersji histerycznej przedstawiałby się odwrotnie niż zespołów neurastenicznych. zostają zepchnięte na dalszy plan świadomości. niekiedy pacjenci są bardzo zbulwersowani swoimi objawami. wyzwolony z całości. w rauszu po środku narkotycznym (narkoanaliza) czy w czasie rozmowy z lekarzem ma przeżyć to. tj. uwalniając w ten sposób resztę od integralnego wysiłku. które zostały stłumione i stały się czynnikiem dysocjującym. Chory w transie hipnotycznym. ogranicza się tylko do choroby. W zespołach neurastenicznych procesy integracyjne ustroju są upośledzone. co było powodem jego nerwicowej reakcji. W tych ostatnich sterowanie jest utrudnione na skutek upośledzenia selekcji sygnałów. w którym tworzą się kliki rządzące się własnymi prawami. tworzy odrębną. które normalnie podlegają jego maksymalnemu wysiłkowi integracyjnemu. jak w wadliwym systemie biurokratycznym.

co zostało odrzucone. Nie wiemy.psychoorganiczny. a jednak w jakimś sensie w nim tkwiące. tj. Histeryczna dysocjacja jest w tych przypadkach pierwszym sygnałem upośledzenia procesów integracyjnych. zmieniając nastrój. nie wymaga specjalnego wysiłku. a z możliwych form aktywności te. stopień przytomności. stanowiąc autonomiczny ośrodek integracyjny. Niemały to bowiem blamaż. który jest jedną z najbardziej zasadniczych cech przyrody ożywionej. W ten sposób w czasie snu mogą wystąpić struktury czynnościowe w postaci marzeń sennych. że treść ludzkiej świadomości jest związana przede wszystkim z wymianą informacyjną. Wysiłek w wymianie informacyjnej wiąże się z koniecznością wyboru właściwej struktury czynnościowej. które nigdy nie powstałyby na jawie. winy itp. Musi zapaść decyzja. gdy konwersja histeryczna okazuje się np. guzem mózgu. natomiast wymiana energetyczna (procesy anaboliczne i kataboliczne) może wprawdzie wpływać na świadomość pośrednio. gdyż z chaosu informacji dochodzących do ustroju trzeba wybrać ważne. co człowieka męczy i jest źródłem jego niepokojów. że objawy konwersji poprzedzają schizofrenię lub zespół . w histerii czy hipnozie mogą pojawić się objawy somatyczne lub psychiczne nieprawdopodobne w normalnym życiu danego człowieka. Wiemy tylko tyle. . Niemniej właśnie takie pomyłki zdają się wskazywać na pewną wspólność istniejąca między różnorodnymi zespołami chorobowymi. który aktywuje odrzucone w procesie ontogenetycznej ewolucji struktury czynnościowe. którą stanowi upośledzenie funkcji integracyjnych.. Dla lekarza pomyłki tego typu są źródłem diagnostycznego niepokoju. co odrzucić. To. W konwersji histerycznej problem integracji jest rozwiązany stosunkowo prosto. nie stanowi jednak bezpośrednio treści przeżyć świadomych. natomiast na poziomie wymiany informacyjnej wysiłek staje się konieczny. Jeszcze ostrzej i pełniej występuje w schizofrenii problem ujawnienia się nie wykorzystanych możliwości ludzkich. które najlepiej stosują się do aktualnej sytuacji. na poziomie wymiany energetycznej z otoczeniem dokonuje się w głównej mierze automatycznie.Zdarza się. zostaje w jakiś sposób utrwalone w zapisach pamięciowych i może być aktywowane przy zaburzonym procesie integracji. nastawienia emocjonalne. Integracja dokonuje się kosztem zubożenia możliwości rozwoju różnych form aktywności ustroju. Porządek. nie znika całkowicie. a co zachować. poczucia krzywdy. w jakim stopniu wysiłek ten jest świadomy i jak świadomość u istot niższych od człowieka się kształtuje. to. oddziela się od całości.

stawy. budzi to w otoczeniu poczucie krzywdy i sprzeciw. że jeśli ktoś zajmuje pozycję chorego bezpodstawnie. zaczyna dokuczać serce itd. .). a lekarz tej choroby w nim nie znajduje. Ból sprawia. Ośmieszenie jest. naprawdę wszystko go boli. wstępne stadia choroby nowotworowej. chory. że lekceważy jego dolegliwości. co z kolei powoduje ich narastanie i tym większą niechęć lekarza. budzi niechęć lekarzy. drętwieją palce u rąk i nóg. Hipochondryk czuje się chory. Hipochondryk nie udaje choroby. osłania się go przed codziennymi troskami i trudnymi decyzjami. gruźlicę. brzuch. że lekarz go nie rozumie. Chorzy ci byli przysłowiową kopalnią złota dla lekarzy i farmaceutów. który zanudza ich swoimi skargami i któremu nic nie pomaga. gdy przestanie boleć głowa. bolą mięśnie. Jeśli nerwica histeryczna wywołuje nieraz w otoczeniu napięcie dramatyczne. że uwaga chorego z otoczenia przenosi się na . Cofa się on jakby na czas choroby do okresu dzieciństwa — nie musi pracować. a u którego mimo najskrupulatniejszego badania nic obiektywnie stwierdzić nie mogą. zabierając im cenny czas. nie będąc rzeczywiście chorym. uogólnioną miażdżycę itd. Boli głowa. Lekarz czuje się zniechęcony. tj. dba się o niego i pielęgnuje.. serce.Chory z urojenia" był od wieków tematem lepszych i gorszych dowcipów. Bywają w praktyce lekarskiej sytuacje odwrotne: gdy chory czuje się zdrów. kości. Lekarze nie stanowią w tym wypadku wyjątku. Między lekarzem a chorym hipochondrycznym tworzy się typowe nerwicowe błędne koło. Za czasów prywatnej praktyki negatywne nastawienie emocjonalne do chorych hipochondrycznych było równoważone korzyściami materialnymi. a lekarz znajduje w nim chorobę nieraz bardzo poważną (np. przedmiotowe i podmiotowe pojecie choroby W hipochondrii występuje ostro zagadnienie różnicy między przedmiotowym a podmiotowym pojęciem choroby. Nic dziwnego. jak wiadomo. Człowiek chory jest zwolniony ze swych społecznych obowiązków i najbliższe otoczenie otacza go opieką. chorobę nadciśnieni ową. a chory czuje się pokrzywdzony. Z socjologicznego punktu widzenia pozycja chorego jest pod pewnym względem korzystna. bóle wędrują z jednego miejsca w drugie. że mimo wysiłków diagnostycznych nic u chorego nie znalazł i że wysiłki terapeutyczne nie przynoszą rezultatów. najczęściej używaną i najskuteczniejszą formą społecznej agresji. to nerwica hipochondryczna spotyka się z postawą pogardliwo-pobłażliwą.Nerwica hipochondryczna Rola chorego .

Natomiast uczucia. Bolący ząb wyprze ze świadomości najpiękniejsze marzenia erotyczne. który przeszkadza w realizacji marzeń i planów i jest źródłem przyjemności oraz przykrości. wypiera inne treści ze świadomości na jawie i we śnie. aby. utraty osoby bliskiej itp. marzenia. Żołnierz w podniecenia walki może nie czuć. które bojąc się jakiejś lekcji. Ciało jest do pewnego stopnia częścią świata otaczającego. Lęk przed niepowodzeniem osłabia poczucie zdrowia. są odczuwane podmiotowo. W tym banalnym przykładzie zilustrowane są dwa zasadnicze czynniki wpływające na poczucie choroby: negatywny stan emocjonalny (lęk przed lekcją). że hipochondryk jest skoncentrowany na własnym ciele. jeśli chodzi o człowieka. którym trzeba kierować. czuje się rano chore. że organizm jest w porządku. wyprzeć z kolei ból ze świadomości. ciało to jest obolałe. oraz: celowość przyjęcia roli człowieka chorego. nie jest symulantem. Dziecko. Jego oczy odwracają się jakby od świata otaczającego i kierują się na wnętrze organizmu. przewodu pokarmowego itp. która zwalnia z obowiązków społecznych. Poczucie zdrowia nie zależy tylko od sprawnego funkcjonowania narządów organizmu.własne ciało. związków uczuciowych. że jego poczucie zdrowia zależy w równej mierze od sprawności jego narządów. przedmiotowym stwierdzeniem. jak też od jego sukcesów życiowych. Jak wyżej wspomniano. w sumie osłabiających poczucie zdrowia. Nie można się też dziwić. jako soma (ciało) i psyche. a dziewczyna w podnieceniu seksualnym nie odczuwa bólu wywołanego przerwaniem hymenu. stosuje różne ograniczenia. Nie żałuje on pieniędzy na lekarzy i drogie lekarstwa. Człowiek obiektywnie chory może czuć się zdrowy i odwrotnie. w życiu erotycznym. jako . odczuwane jest bowiem jako przedmiot. jest ustawicznym źródłem bolesnych doznań. Hipochondryk czuje się chory i niewiele tu pomagają zapewnienia lekarzy i negatywne wyniki badań dodatkowych. tzn. Za objawy osiowe w hipochondrii można uznać poczucie choroby i bóle. Psyche i soma Człowiek odczuwa siebie w sposób dualistyczny. ono staje się ogniskiem jego przeżyć psychicznych. ale od sprawnego funkcjonowania całości ustroju. Można się czuć chorym z powodu zaburzeń układu krążenią. W hierarchii przeżyć psychicznych "ból zajmuje jedno z czołowych miejsc. poczucie zdrowia nie zawsze idzie w parze ze zdrowiem obiektywnym. kontaktów z ludźmi. tylko zachować nadwątlone zdrowie. Nie można się więc dziwić. fantazje artystyczne.. który może prowadzić do różnego rodzaju zaburzeń wegetatywnych. że został ciężko raniony. ale też z powodu niepowodzeń w pracy. z otoczeniem itp. Oznacza to. tzn. które stają się udręką codziennego życia. Tylko przeżycia o wyjątkowej sile mogą. że wszystkie wysiłki chorego zmierzają do ulżenia cierpiącemu ciału. akty woli itp. dociekania naukowe itp. myśli.

zęba sztucznego lub znieczulonego. Nie posiadają więc zasadniczych cech przedmiotu — nie przeciwstawiają się podmiotowi. np. można to miejsce usunąć lub znieczulić. czy widok dzieła sztuki. Sztuczność tego podziału ujawnia się przy próbach klasyfikacji przeżyć na psychiczne i somatyczne. czego nie spotyka się w przypadku zęba należącego do innej osoby. Przyjemność jest przeżyciem psychicznym niezależnie od tego. czy wywołuje ją np. takiego. Wnętrze ciała jest bliżej naszego . nogę. W subiektywnym ujęciu świat istnieje tak długo.. dotknąć. poruszyć itp.ja" jako centralny punkt odniesienia całego świata.ja". ponadczasowym.. Powszechna we wszystkich chyba językach lokalizacja przeżyć psychicznych . a interoceptory z jego wnętrza).ja" jest czymś stałym. Ząb jest przedmiotem. jak psychicznego. wynikającej z istoty metabolizmu informacyjnego — wchłaniane są bowiem przede wszystkim nowe bodźce.ja". ale bardzo .sygnalizowane doznaniami przyjemnymi (gdy ból ustaje) lub przykrymi (gdy ból nasila się). jest. jak istnieje . podobnie jest nim cierpienie. zmieniać ich. Narządy wewnętrzne ciała są mniej .ja" niż jego powierzchnia.część . którego łączność sygnalizacyjna z ośrodkowym układem nerwowym jest zerwana. Każde przeżycie jest bowiem z natury rzeczy psychiczne. Podobnie odczuwa się zdrętwiałą część ciała. W tym sensie jest ono nieśmiertelne. które traktować można jako zasadnicze przeżycie związane z procesem życia. gdyż jest ono subiektywnym wyrazem procesu życia. Nie są one bowiem dostępne manipulacji. Mimo niezwykłej zmienności przeżyć psychicznych. Swe przeżycia człowiek dzieli jednak na psychiczne i zmysłowe lub cielesne zależnie od tego. tj. łaskotanie.. Połączenie to jest istotnym warunkiem odczuwania ciała jako własnego. na co wpływa różnica receptorów (eksteroceptory odbierają sygnały z powierzchni ciała..moim": wszelkie na nim manipulacje są na żywo odczuwane.. czy podmiotu — . zarówno powstałe na skutek urazu fizycznego. że ciało staje się obce. do pewnego stopnia. gdyż wszelkie na nim operacje są natychmiast . jak się zdaje. a stare raczej odrzucane — podmiot . zerwanie połączenia sygnalizacyjnego powoduje. w pewnej nawet mierze wiecznym lub. gdy uszkodzi się drogi nerwowe... Ząb jest przedmiotem. a niezmienne jest . gdyż wszystko wokoło i w nas samych się zmienia. Staje się obcym przedmiotem. ból wówczas zniknie. ściślej mówiąc. punktem wyjścia dla dichotomicznego podziału soma i psyche. nie można z nimi walczyć. Poza tym obraz wnętrza ciała w porównaniu z jego zewnętrznym obrazem jest mglisty.ja"..przedmiotowe" niż części zewnętrzne. Ból zęba jest przeżyciem związanym z określonym miejscem ciała. czy znajdują się one bliżej przedmiotu — ciała. przeciwstawiające się jego ustawicznej zmienności wynikającej z charakteru wymiany energetyczno-informacyjnej i będące subiektywnym wyrazem integrujących zdolności ustroju. która wskutek ucisku na nerw kulszowy utraciła połączenie sygnalizacyjne z ośrodkowym układem nerwowym. Poczucie własnego „ja".

np. gdy obiektywny stan jego organizmu nie jest najlepszy. człowiek wesoły ma zwykle też dobre samopoczucie fizyczne. zmęczony. co dla kogoś jest najcenniejsze. W linii życiowej chorego można się doszukać śladów narcyzmu w postaci zbytniego związania uczuciowego z własnym ciałem. nawet wówczas.) jest właśnie wyrazem tej bliskości. u których depresja przebiega właśnie w formie hipochondrycznej. śledziona. że w obniżeniu nastroju. że depresje u ich pacjentów najczęściej w ten sposób się przejawiają. Sprawność cielesna u człowieka pracującego fizycznie jest głównym sprawdzianem prawidłowego funkcjonowania jego ustroju. którą by się chętnie nieraz zniszczyło. ludów pierwotnych zwracają również uwagę.że zespół objawów hipochondrycznych jest jedynym sygnałem istniejącej choroby somatycznej i dopiero znacznie później występują zmiany w badaniu fizykalnym czy też w badaniach dodatkowych. Zdarza się tez. nic też dziwnego. Z drugiej jednak strony uszkodzenie wnętrza ciała. przede wszystkim samopoczucie fizyczne jest upośledzone. brak inicjatywy itp. Natomiast u ludzi pracujących umysłowo obniżenie nastroju wywiera niekorzystny wpływ na ich funkcje umysłowe. wywołane jakimkolwiek procesem chorobowym. jego nastrój zwykle się obniża. u których skargi hipochondryczne nie występują mimo głębokiego obniżenia nastroju. dumy. rehabilituje się w ich oczach. Depresja trafia w to. Przeciwnie. Zwłaszcza u ludzi pracujących fizycznie depresja może przebiegać w formie zespołu hipochondrycznego. Zdarza się. osłabiony. iż u dotkniętego nim człowieka obraz własnego ciała był punktem neuralgicznym. skarżą się oni na obniżenie pamięci.człowiek chory somatycznie czuje się osłabiony. Depresje nierzadko zaczynają się złym samopoczuciem fizycznym i różnego typu skargami hipochondrycznymi. osłabiając jednocześnie ich wiarę we własne zdolności diagnostyczne. który przez całe miesiące był traktowany przez lekarzy jako hipochondryk. Mały stopień przedmiotowości wnętrza ciała w porównaniu z jego zewnętrzną powierzchnią. wątrobą. I chory.w różnych narządach ciała (serce. i ludzie niewykształceni. Psychiatrzy pracujący wśród tzw. Człowiek przygnębiony czuje się też fizycznie obolały. mózg itp. to znów głównym celem i atutem życia. zmęczony. zdarzają się intelektualiści. odbija się na ogólnym samopoczuciu. gdy dynamika życiowa jest ogólnie osłabiona. Powyższe uwagi nie stanowią reguły. nieraz odczuwa bóle ze strony różnorakich narządów wewnętrznych. udręki. Zespół hipochondryczny może więc być wskaźnikiem. że w przypadku doznań z wnętrza ciała (interocepcji) zaciera się podział przeżyć na psychiczne i somatyczne. urojenia grzecznościowe). pewności siebie lub też poczucia niższości. własne ciało jest źródłem zadowolenia. Przy tym uczucia te mogą mieć znak dodatni lub ujemny. u człowieka o wyczulonym sumieniu i poczuciu moralności — w jego autoportret etyczny (poczucie winy. niezdolność koncepcyjnego myślenia. że uszkodzenie wnętrza ciała nie wpływa zupełnie na samo- . ciało jest przeszkodą. wyjałowienie. niezadowolenia. dostępną eksterocepcji i manipulacji sprawia.

Twarz odbita w lustrze nie jest na ogół tą twarzą. Zapach własnego ciała odczuwa się znacznie słabiej niż innych ludzi i przedmiotów otoczenia lub w ogóle się go nie odczuwa. czy odwrotnie. Czuje się on zupełnie zdrów i dopiero dokładne badanie lekarskie ujawnia chorobę. Poczucie zdrowia lub choroby jest wypadkową wielu czynników. nie mogą stać się podmiotami. Nie jest wykluczone. gdyż mimo woli przed lustrem robi się miny. zwłaszcza filmowym. może nawet większy niż ze świata otaczającego. wskutek czego ton głosu własnego jest inny. czy uznać za chorego człowieka. Ze zdziwieniem ogląda człowiek siebie na zdjęcia. Jeśli chodzi o wnętrze naszego ciała. to odbiór też jest zmieniony. którą widzi otoczenie. jest poza tym fragmentaryczny i niepełny. Wprawdzie olbrzymi strumień sygnałów. Dotyk własnego ciała ma inny charakter niż dotyk obcego przedmiotu. Obraz własnego ciała Obraz własnego ciała tworzy się na innej zasadzie niż obraz otaczającego świata. dociera stale do ośrodkowego układu nerwowego. za chorego uznać tego.poczucie chorego. nie taki. często obserwowana u niemowląt. Lekarz może się nieraz znaleźć w trudnej sytuacji. Jeśli chodzi o inne zmysły. Natomiast przedmioty otoczenia są tylko przedmiotami. Główne kanały informacyjne. nie widzi się tak ważnej części ciała. jest percepowany inaczej niż otoczenie. podczas gdy badanie wskazuje na szereg zmian somatycznych. to jednak sygnały te nie znajdują swego odbicia w naszej świadomości. jak świata otaczającego. Odczuwanie zapachu własnego ciała najczęściej w sposób przykry jest zazwyczaj oznaką poważnego zabużenia psychicznego (np. to sprawa przedstawia się jeszcze gorzej. łączą się w nim bowiem dwa doznania — dotykającego podmiotu i dotykanego przedmiotu (ciało staje tu bowiem przedmiotem poddanym dotykowej eksploracji). z których obiektywny stan somatyczny nie zawsze odgrywa najważniejszą rolę. kto się nim czuje. A więc nawet obraz powierzchni naszego ciała. niż odbiera go otoczenie (nieco wyższy). W niej bowiem własne działanie jest ściśle związane z tegoż działania skutkiem. słyszy się siebie głównie za pośrednictwem przewodnictwa kostnego. która tak silnie tkwi w umyśle ludzkim. który czuje się zdrów. Obraz naszego . mimo że odbierany za pomocą eksteroceptorów jak świat otaczający. jest właśnie eksploracja dotykowa własnego ciała. przyczyna i skutek są jednocześnie odczuwane przez tę samą osobę. Bezpośrednio oglądać można tylko części swego ciała — przednią część tułowia i kończyn. jaką jest twarz. odgrywają w jego tworzeniu nieznaczną rolę. do którego jest mniej przyzwyczajony niż do zwykłej fotografii. mimo że obiektywne badanie na chorobę nie wskazuje. wzrok i słuch. że pierwszym zalążkiem ścisłej sekwencji przyczyny i skutku. schizofrenii) i traktowane jest jako halucynacja.

na który mogą zareagować tylko wybrani. u lekarzy. jak sygnał wysłany w otoczenie został przyjęty i jaką w nim wywołał reakcję. odbieraniem od niego sygnałów i z kolei wysyłaniem sygnałów w otoczenie w postaci różnego rodzaju aktywności ruchowych z mową łącznie (układ somatyczny lub wolicjonalny). Zresztą oba układy są funkcjonalnie ściśle ze sobą powiązane i układ nerwowy wobec endokrynnego odgrywa rolę sterującą. a nawet bardziej dramatycznie. a ściśle mówiąc. percepują je oni równie słabo jak laicy. Wiener ten rodzaj sygnałów w układach samosterujących porównuje do listów z nagłówkiem to whom it may concern. Zasadą wszelkich układów samosterujących jest sprzężenie zwrotne. jeśli chodzi o ich własne ciało. dociera do wszystkich tkanek ustroju. że nie ma komórki ustroju. np. to szczególnie wyraźnie są one reprezentowane przez części kory mózgowej najstarsze i . jak autonomicznego układu. włókno nerwowe dochodzi prawdopodobnie do jądra każdej komórki ustroju. tj. ale tylko niektóre są w stanie go odebrać i nań zareagować. których zadaniem między innymi jest informowanie. Uwagi neurofizjologiczne Na podstawie badań histologicznych można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć. Dzięki nim jest stale au courant tego. wydzielanego przez gruczoł dokrewny. Sterowanie tą olbrzymią społecznością komórkową jest funkcją równie. Nawet u ludzi dobrze obeznanych z budową ciała. niż u ludzi nie znających się zupełnie na budowie i funkcjach ludzkiego ciała. Natomiast sygnały wysyłane przez układ nerwowy działają bardziej wybiórczo. tak zróżnicowanej pod względem wykonywanych funkcji. Sygnał wysłany w postaci ciała chemicznego. ale też stale od niej sygnały przyjmuje. adresat może być tu z góry wyznaczony. W ten sposób układ sterujący całego ustroju jest w stałym kontakcie z układami sterującymi (jądrami komórkowymi) wszystkich jednostek wielomiliardowej społeczności komórkowej. układowi wegetatywnemu (autonomicznemu). zawdzięcza się głównie układowi nerwowemu.wnętrza pozostaje ciemny i mglisty. Układ endokrynny odgrywa tu rolę drugorzędną. Co się tyczy funkcji wegetatywnych. jeśli nawet nie bardziej skomplikowaną niż sterowanie całością zachowania się ustroju w stosunku do otoczenia. komórek ustroju. Niezwykle skomplikowany proces utrzymania porządku w tej społeczności. a zespoły hipochondryczne przebiegają u nich w ten sam sposób. co dzieje się w podległej mu społeczności komórkowej i jak jego rozkazy zostały przez nią wypełnione. obok sygnałów wychodzących istnieją sygnały wchodzące do układu. Kora mózgowa jest zaangażowana w aktywności zarówno somatycznego. Ośrodkowy układ nerwowy nie tylko wysyła sygnały do wielomiliardowej rzeszy . która nie miałaby połączenia nerwowego. Jest on jakby ogólnym apelem do wszystkich.

jak to potrafią hinduscy jogowie. jednak zwykły człowiek nie potrafi aktem woli wpływać na akcję serca. Dojście sygnałów z narządów wewnętrznych do kory przedczołowej nie jest. Przecięcie. jak we wszystkich czynnościach zautomatyzowanych. zakłóca nawet przebieg prawidłowego sterowania. można kierować niektórymi funkcjami wegetatywnymi zahipnotyzowanego. że kora przedczołową jest polem projekcyjnym dla wnętrza ciała. odpowiednio głębokim. przemianę podstawową itp. w których. ścięgien. Wprawdzie za pomocą odpowiednich ćwiczeń można prawdopodobnie dojść do większej zdolności kierowania funkcjami wegetatywnymi. a więc włókien projekcji wisceroceptorycznej. do bardzo poważnych zaburzeń. Układ wegetatywny sam sobie radzi ze swoimi zadaniami. jak we wszystkich zresztą projekcjach. o różnej skali nasilenia. że wnętrze ciała może podlegać świadomym aktom woli. korę przedczołową (część płatów czołowych leżąca do przodu od pól ruchowych). węchomózgowie (visceral brain} i przez tzw. Odczucia z wnętrza ciała są mgliste. Na tym polega jego autonomia. Te wyjątki świadczą o tym. Analizator korowy funkcji wisceralnych nie odgrywa więc tej roli. . Interwencja świadomości. od receptora do pola projekcyjnego i od pola projekcyjnego do receptora. W tym przypadku władza nad tym. przez tzw. jak to robi się w Jeukotomii. że sterowanie czynnościami wnętrza ciała nie wymaga ingerencji kory przedczołowej. nie potrafimy też kierować aktywnością narządów wewnętrznych. w każdym razie nie w ten sposób. nie.najmłodsze. jak to się dzieje z sygnałami pochodzącymi z powierzchni ciała i z otoczenia. przechodzi na hipnotyzera. strumień sygnałów jest dwukierunkowy. co i gdzie się dzieje. nie powoduje uchwytnych zaburzeń w czynnościach narządów wewnętrznych. Lokalizacja tych odczuć jest na ogół bardzo nieprecyzyjna. od paroksyzmu bólu do paroksyzmu rozkoszy. . a u człowieka w ogóle do zniesienia funkcji danego zmysłu. jak się zdaje. istotne dla utrzymania ich sprawności. Aczkolwiek sygnały z wnętrza ciała dochodzą do kory mózgowej. wszelkie decyzje dotyczące funkcji wegetatywnych rozgrywają się poza sferą świadomości. wiemy dokładnie. Świadomość wnętrza ciała ogranicza się do niejasnych odczuć przykrych lub przyjemnych. włókien łączących podwzgórze z korą przed-czołową. jak wiadomo. Należy więc przypuszczać. normalnie jednak. bez którego regulacja wnętrzem ciała może nadal sprawnie przebiegać. tj. czym normalnie kierować nie potrafimy. Również w transie hipnotycznym. a także zmysłu równowagi) prowadzi. do niej dochodzą sygnały z wisceroceptorów (receptorów narządów wewnętrznych). ruchy robaczkowe jelit. łuk odruchowy jest tu krótszy. najwyższym jego ośrodkiem jest podwzgórze i węchomózgowie. nie docierają jednak do świadomości. a odcinek podwzgórze — kora mózgowa stanowi jakby dodatek. Zniszczenie korowych pól projekcyjnych dla eks-teroceptorów i proprioceptorów' (receptory narządu ruchu — mięśni. co analizatory korowe funkcji somatycznych. Badania neurofizjologiczne wskazują na to.

rozważania natury neurofizjologicznej mogą w pewnym stopniu ułatwić zrozumienie genezy zespołów hipochondrycznych. który jest przynajmniej w pewnej mierze uwarunkowany własnym działaniem. Wypracowanie formy zachowania się (sygnału ruchowego) byłoby więc wynikiem zderzenia informacji płynących z wnętrza ciała i z jego otoczenia.). Najbliżej rowka Rolanda do tzw. że przednia dotyczy przyszłości. uspokoić bicie serca. pisanie itp. bardzo zresztą ogólne. któremu powie się nagle: . a wykonanie ich wymagało wiele wysiłku woli. Wahania progu świadomości dla interocepcji Powyższe. gdy możność organizowania planu aktywności zostaje ograniczona. czynności wegetatywne zawsze były poza sferą świadomości w sensie możności kierowania nimi. informują one o tym. Obraz otaczającego świata zmienia się zależnie od tego. mówienie.. Można też zasadniczy podział kory mózgowej na przednią (cortex piaerolandica) i tylną (cortex postroJandica) przedstawić w ten sposób. nie ma więc ona punktu . Część tylna przyjmuje i wypracowuje sygnały ze świata otaczającego (eksterocepcja) z wyjątkiem sygnałów węchowych i smakowych. Podobnie bywa w czynnościach zautomatyzowanych. wywołać normalny wzwód itp. tym gorzej dana funkcja przebiega. zwykle traci równowaga gdyż zwraca uwagę na czynności. a tylna przeszłości. Natomiast do przednich części płatów czołowych (kora . Kora przednia zwiaduje opracowaniem planu działania. jak plan ruchu został zrealizowany. które już od dawna wykonuje automatycznie). normalnie działająca poniżej progu świadomości. Plan aktywności nie tworzy się.przedczołowa") trafiają sygnały z narządów wewnętrznych (wiscerocepcja).popatrz. Niemożność decyzji powoduje zwrócenie uwagi na własne ciało. jak na ten świat działamy. jak koło ci się obraca". Powstają one najczęściej w tych sytuacjach. Im bowiem bardziej stara się on zasnąć.Zasadą w leczeniu zaburzeń wegetatywnych jest odwrócenie od nich uwagi chorego. natomiast do części przedniej dochodzą sygnały z wnętrza ciała.. a tylna opracowaniem planu otoczenia. stanowiące sprzężenie zwrotne dla sterowania ruchem. one prawdopodobnie ukierunkowują formy zachowania się ustroju w świecie otaczającym. Jedynie uczucie przyjemności lub przykrości w różnych odcieniach może być subiektywnym odpowiednikiem skomplikowanych funkcji związanych ze sterowaniem wnętrzem ciała. pól ruchowych docierają sygnały z aparatu ruchowego (pro-priocepcja). próg ten przekracza. W nerwicy ograniczenie to wynika z konfliktu między dwiema tendencjami. zwrócenie na nie uwagi psuje ich wykonanie (rowerzysta. dając informacje o jego "wewnętrznych potrzebach. które dochodzą do węchomózgowia.. Bruzda środkowa (rowek Rolanda) dzieli korę mózgową na część przednią i tylną. Interocepcją. W przeciwieństwie do czynności zautomatyzowanych (chodzenie. które były niegdyś w centrum świadomości.

Rzeczywiście. Nawet w chorobie sny dotyczą świata otaczającego. wówczas łatwiej strumień sygnałów intero-ceptywnych dociera do świadomości. bez udziału świadomości. zmusza do wycofania się z aktywności w świecie otaczającym i do przyjęcia roli chorego. uwolnione od automatycznego wpływania na formowanie się sposobów zachowania się staje się przeżyciem świadomym. Powstaje chroniczna sytuacja awaryjna. że sytuacja jest analogiczna do tej. człowiek byłby owładnięty chaosem doznań płynących ze swego ciała. Niemniej sygnały interoceptywne w marzeniu sennym zostają przetworzone na sceny rozgrywające się w świecie otaczającym. oczy nawet we śnie są zwrócone na zewnątrz. która na ogół nie może być regulowana w zakresie własnych automatyzmów ustroju. Jest rzeczą powszechnie znaną. Przykładem mogą być koszmarne sny po przejedzeniu lub sny erotyczne przy mocnym pobudzeniu seksualnym. Dojście sygnałów interoceptywnych do świadomości należy więc traktować jako sytuację wyjątkową. budzi zastanowienie fakt. W czasie snu następuje odcięcie od sygnałów otoczenia. stanowią dysfunkcję tegoż układu. w której potrzebna jest pomoc świadomości. Używając porównania technicznego. noc zawsze dla chorego jest najcięższa. gdyby interocepcją docierała do świadomości. że olbrzymia ilość sygnałów płynących z wnętrza ciała nie dociera do świadomości. Zdarzyć się ona może. co mogłoby się dziać. a nie we wnętrzu ciała. Dziecko. Pustka ta wypełnia się interocepcją. W każdej też nerwicy istnieje mniejszy lub większy komponent hipochondryczny. Gdy zmniejsza się tempo wymiany sygnałów ze światem otaczającym. Różnego rodzaju dolegliwości hipochondryczne są ilustracją tego. które przed ' pójściem do szkoły zaczyna boleć głowa czy brzuszek. co wymaga przezwyciężenia lęku przed szkołą i ucieczki przed trudną sytuacją.zaczepienia. . Psychika nasza nie jest przystosowana do pobierania sygnałów interoceptywnych. Wówczas dojście sygnałów interoceptywnych do świadomości kieruje uwagę na potrzeby ciała. będące jednym z ich objawów osiowych. stoi wobec dwóch przeciwstawnych możliwości spełnienia obowiązku. Na odwrót. która przynajmniej w pewnej mierze jest zbliżona do roli dziecka szukającego opieki w otoczeniu. Zdaniem niektórych autorów z eksterocepcji przechodzi się na interocepcję. Niemożność decyzji stwarza jakby pustkę w sektorze przyszłościowym układu sterującego. że bóle zwiększają się w nocy. Gdyby było inaczej. gdy organizm nie potrafi sobie poradzić z funkcjami wegetatywnymi na drodze własnych automatyzmów. w której pilot automatyczny daje czerwony sygnał wzywający do pomocy pilota żywego. można powiedzieć. Ból zęba znika na interesującym przedstawieniu. intensywna recepcja sygnałów otoczenia usuwa ze świadomości istniejącą intero-cepcję. W nerwicach zaburzenia układu wegetatywnego.

zmusza otoczenie do zmiany stosunku i do zajęcia się jego osobą. poprawa stosunku ze strony współmałżonka. jak już wspomniano. w której doszło do takiego rozprężenia.Byliście dla mnie niedobrzy. Sytuacja znacznie pogarsza się. Nerwicy nie można mieszać z symulacją. Tzw.. iż choremu trudno przyjąć dodatnie strona swej choroby. rodzicach. Sytuacja emocjonalna już od dawna nabrzmiała. . współmałżonku. Czasem swą pozycją chorego pacjent podświadomie mści się na swoich najbliższych. po grypie. tym silniej broni jej swymi objawami. W tym wypadku choroba somatyczna odgrywa rolę czynnika wyzwalającego (tzw. iż trudno mu wrócić do dawnej pozycji. niejednokrotnie broni pacjenta przed poczuciem klęski życiowej. że chorzy latami nie pracują. gdy dołączą się wspomniane już momenty roszczeniowe (gdy np. że dzięki nerwica coś zyskuje. np. zarzut ze strony otoczenia. rola chorego jest pod pewnymi względami społecznie korzystna. chory stara się o rentę związaną z wypadkiem lub z chorobą). że jest naprawdę chory i że otoczenie krzywdzi go posądzeniem o udawanie choroby. . że chory nie jest naprawdę chory. po lekkim urazie głowy itp. z reguły nasila objawy nerwicowe. zwalnia go bowiem od wielu obowiązków społecznych. lecz prawdziwa. w wypadku perspektywy staropanieństwa itd.celowość" nerwicy polega właśnie na korzyściach płynących z przyjęcia roli chorego. Fakt. nie wychodzą z domu. Chory zresztą rzadko zdaje sobie sprawę. A jeśli nawet taka myśl przyjdzie mu do głowy zostaje ona rychło stłumiona.neurosis rusticana". One są dowodem. nie są osiągane świadomie. nieraz uciążliwych. W Polsce tego typu nerwice są nierzadkie wśród ludności wiejskiej. choroba wprowadziła go w nową sytuację (rola chorego). wygodniejszy tryb życia itd. np... wycofanie się z honorem z przykrych' obowiązków czy sytuacji społecznych.. w którym jakakolwiek próba zaatakowania postawy chorego wzmaga objawy chorobowe. a negatywne postawy uczuciowe nasilają zaburzenia układu wegetatywnego. a nawet nie wstają z łóżka. gdy trzeba wracać z powrotem do rodzinnej wioski. to teraz patrzcie. że jest: się chorym. . np. nieraz z obojętnego lub wrogiego stosunek otoczenia zmienia się w opiekuńczy i współczujący. stąd ich żartobliwa nazwa . Chory narażony na atak swojej pozycji chorego. Niekiedy nerwice hipochondryczne bywają niezwykle uporczywe. reakcja spustowa). Co więcej. człowiek ostatkiem sił trzyma się w swej pozycji.. jak ja cierpię". Zwykle w takich przypadkach do utrwalenia się nerwicy przyczynia się swoistość roli chorego. Zdarza się. w wypadku niepowodzenia w studiach. tzn. Korzyści te. że nerwica hipochondryczna powstaje nagle po stosunkowo błahym niedomaganiu fizycznym. wzmaga się bowiem poczucie krzywdy i agresji do otoczenia. np. Wytwarza się typowe nerwicowe błędne koło.Korzystne aspekty choroby Poza tym. gdyż dolegliwości nerwicowe są tak przykre. choroba nie jest udawana. Zdarza się.

korzyści wynikające z roli chorego. lęk typu moralnego) mogą się wzajemnie przeplatać. na której budują się związki czasowo-przestrzenne z otoczeniem. u których naruszenie obrazu własnego ciała wiąże się z zachwianiem poczucia własnej płci. Są one cielesną manifestacją lęku moralnego. lub chorzy. zmniejsza .Rola zaburzeń obrazu własnego ciała w genezie zespołów hipochondrycznych Ważnym elementem w genezie zespołów hipochondrycznych. Obraz własnego ciała staje się w ten sposób karzącym wykonawcą sumienia. prawej u praworęcznych. Z punktu widzenia neurofizjologicznego obraz lub schemat własnego ciała jest zasadniczą strukturą. Na niej opiera się porządkowanie sygnałów wchodzących do układu nerwowego i wychodzących z niego. Spotyka się je też u osób. najczęściej w formie narcystycznego zainteresowania w sensie negatywnym lub pozytywnym. Dolegliwości hipochondryczne mogą być także wyrazem kary podświadomie nałożonej sobie za popełniony czyn. Analiza ich wtrakcie rozmów z chorym prowadzi go do większego wglądu we własne życie emocjonalne. Z psychologicznego punktu widzenia obraz własnego ciała wraz z poczuciem własnej płci odgrywa zasadniczą rolę w tworzeniu się obrazu samego siebie (selfconcept). a tym samym zmniejsza panujący w nim nieporządek. w okolicy styku ciemieniowo-skroniowo-potylicznego). oceniany jako zły (np. W ten sposób pośrednio ich poczucie płci jest zagrożone. czy też pięknej budowie — było stałym źródłem dumy i przesadnego zainteresowania. zdradę małżeńską). Tego typu zespoły hipochondryczne spotyka się w okresach pokwitania i przekwitania. dla których ciało — czy dzięki urodzie. pustka w perspektywie przyszłościowej. W historii życia hipochondryków spotyka się zakłócenia w formowaniu się obrazu własnego ciała. Należą tu chorzy. Zaburzenia schematu własnego ciała występują najczęściej w uszkodzeniach półkuli niedominującej (tj. który z kolei wiąże się z poczuciem własnej odrębności i wartości. Inną grupę stanowią chorzy. którzy od dziecka na skutek słabowitości i chorowitości prawdziwej lub częściej wmówionej przez zbyt troskliwych rodziców mieli oczy zwrócone na swe ciało. które z natury rzeczy uderzają w poczucie męskości czy kobiecości. Wspomniane tu elementy (zaburzenie integracji wewnątrzustrojowej. Można to zagadnienie rozpatrywać w różnych płaszczyznach. które mają dużo konfliktów z uregulowaniem swego życia seksualnego lub którym życie to nie daje zadowolenia. naruszenie obrazu własnego ciała. konflikt między przeciwstawnymi tendencjami uniemożliwiający projekcję w przyszłość. stwarza większy dystans wobec konfliktowych przeżyć. jest obraz własnego ciała. onanizm.

jak się zdaje. czy coś nie uszkadza zewnętrznej powierzchni ciała lub jego wnętrza. chemiczna. przy czym łaskotanie jest bliżej bieguna pozytywnego. podobnie jak łaskotanie. Zbudowane są po prostu z nagich (pozbawionych osłonki mielinowej) zakończeń włókien nerwowych. W podstawowej dichotomii przeżyć: przyjemne — przykre. elektryczna. a swędzenie — bliżej negatywnego. w bogatej w receptory bólowe okolicy genitalnej siła bodźca decyduje o tym. Stąd pochodzi zresztą ich druga nazwa: receptory nociceptywne [noxa — szkoda). które wyspecjalizowały się w odbieraniu określonych sygnałów świata otaczającego czy też wnętrza ustroju i są nieczule na wszelkie inne próbki energetyczne poza zasięgiem ich specjalności. też trudno przypuścić. Łaskotanie polega prawdopodobnie na delikatnym podrażnieniu receptorów bólowych. które przy słabym podrażnieniu są receptorami przyjemnościowymi. w wypadku receptorów nociceptywnych z wnętrza ciała.się dzięki temu napięcie lękowe i związana z nim postawa hipochondryczna. Nie jest jednak wykluczone. ciało jego jest rzeczywiście obolałe. gdzie zdecydowanie stanowią one większość. by wywołać sygnał nerwowy. Jeśli poprzez inne receptory układ nerwowy otrzymuje zarówno ilościowo. Potrzeba znacznie większej energii niż w wypadku innych receptorów. W przeciwieństwie do innych receptorów. staje się źródłem nieprzyjemnego uczucia wzdęcia. jak i jakościowo sprecyzowane sygnały wydarzeń środowiska zewnętrznego i wewnętrznego. gdy jednak przekroczy ono pewną granice. że dwubiegunowość emocjonalna: bolesne — przyjemne. Receptory bólowe są pośród różnorodnych receptorów najsłabiej zróżnicowane. bodźce bólowe przechylają równowagę w kierunku ujemnym (przykre). by były one tylko źródłem przykrości. Bodźce bólowe wywołane drapaniem w wypadku swędzenia są odczuwane przyjemnie. znajduje swe oblicze w aktywności receptorów bólowych. to receptory bólowe dają ogólną orientację o tym. receptory bólowe mają bardzo duże możliwości odbioru. Możliwe. lecz nie jest też bólowe. nie jest to wprawdzie przeżycie przyjemne. Swędzenie też przypuszczalnie jest wynikiem zadrażnienia receptorów bólowych. Działa na nie energia mechaniczna. Percepcja bólu Dolegliwości hipochondryka nie są wyimaginowane. Rozdęcie ścian żołądka wywołane przyjęciem pokarmu jest odczuwane przyjemnie. toteż ograniczyć się trzeba do jego bardzo ogólnego przedstawienia. nie całkiem poznane. czy odczucia są przyjemne. a przy silnym — bólowymi. czy przykre). przeżycie z pogranicza bólu i przyjemności. że w małych dawkach te same bodźce mogą być źródłem przyjemności (np. Natomiast ich czułość w porównaniu z innymi receptorami jest bardzo mała. stanowi. . nie symuluje on swojej choroby. cieplna. Skąd bierze się uczucie bólu? Zagadnienie jest niezwykle skomplikowane i jeszcze.

lub — gdy to niemożliwe— póki nie wytworzy się nowy stan równowagi. jeśli chodzi o powierzchnię ciała. są źródłem przyjemności lub przykrości. która jest dość dokładna. Przypuszcza się. podając jednocześnie jego lokalizację. które należą jednocześnie do dwóch zasadniczych klas: eksteroceptorów i interoceptorów (receptorów powierzchni i wnętrza ciała). póki czynnik zakłócający (bodziec) nie zostanie usunięty. gdy bodziec zbyt długo się powtarza. Są one bardziej zagęszczone na powierzchni przedniej niż na tylnej (na kończynach powierzchniami przednimi są powierzchnie dłoniowe lub stopowe. Jeśli chodzi o interoceptory. wytworzone z poszczególnych obojętnych sygnałów. interoceptory i receptory bólowe wyładowują się tak długo. aż sytuacja bodźcowa nie ulegnie zmianie (np. że są źródłem świadomego przeżycia. a bardziej ogólna w wypadku sygnałów interoceptywnych. to interoceptory nastawione są na regulację. Zależnie od częstości kontaktu z otoczeniem. tj. ale prawdopodobnie fakt. a tylnymi — grzbietowe). Jedynie sygnały bólowe mają swój określony znak emocjonalny. które przestają wytwarzać impuls nerwowy. informacje stare są nieważne. Z cech eksteroceptorów mają tę. Receptory bólowe są jedynymi receptorami. Jeśli bowiem eksteroceptory są nastawione na informacje (zachowują się więc jak dobrzy reporterzy — obchodzą ich tylko nowe rzeczy). Rozmieszczenie receptorów bólowych na powierzchni ciała nie jest równomierne. to zagadnienie adaptacji zostało głównie zbadane na proprioceptorach (receptorach narządu ruchu). odnosi się też do wisceroceptorów (receptorów narządów wewnętrznych). Jeśliby receptory bólowe były źródłem tylko bólu. póki ktoś nie przyjdzie i go nie wyłączy. rozkłada się gęstość rozmieszczenia receptorów bólowych (jest ich więcej na opuszkach palców niż na tułowiu). W przeciwieństwie do eksteroceptorów. że oba rodzaje bólu są przenoszone innymi włóknami nerwowymi. Zagęszczenie receptorów bólowych zwiększa się na przestrzeni . który dzwoni tak długo.Inne sygnały są emocjonalnie obojętne: dopiero wyższe struktury czynnościowe. Bodźce bólowe interoceptywne dają prawdopodobnie tylko jeden rodzaj bólu — bez dokładnej lokalizacji. a tym samym ważności czynnościowej danej części powierzchni ciała. że adaptacja jest w nich długa. działają tak długo. cała równowaga między przeciwstawnymi biegunami uczuciowymi byłaby zachwiana. a po chwili występuje już ból długotrwały o charakterze rozlanym. Sygnały bólowe informują o niebezpieczeństwie już istniejącym. dzięki czemu są one przystosowane do chwytania wciąż nowych informacji z otoczenia. o szybszym i wolniejszym przewodnictwie. dopóki nie zostanie usunięte źródło bólu). że ich okres adaptacji jest długi. gdyż kierunek ruchu jest do przodu. a z interoceptorów tę. Przednia powierzchnia ciała jest bardziej niż tylna narażona na urazy świata otaczającego. Mają więc one charakter dzwonka alarmowego. nie ma bowiem osobnych receptorów przyjemności. Przy bodźcach bólowych pochodzących z powierzchni ciała odczuwa się najpierw krótki ból o dokładnej lokalizacji.

Na przykład neurochirurg może krajać mózg na żywo. Jeśli chodzi o narząd ruchu. są związane ze słabym zadrażnieniem tych samych receptorów. jaką rolę w percepcji bólowej spełniają zakończenia nerwowe. Stąd wydaje się celowe tak gęste rozmieszczenie receptorów bólowych jako źródła sygnałów ostrzegawczych w miejscu największego natężenia kontaktu z otoczeniem. Z wielu sygnałów. Co się tyczy wnętrza ciała. Niemniej właśnie jama ustna ma najbardziej bezpośredni kontakt z otoczeniem. Obecność włókien wyłącznie eferentnych byłaby sprzeczna z zasadniczym prawem układów sterujących. ścięgnach. które ulegają wymieszaniu w aktywującym układzie siateczkowym. w tkance łącznej oddzielającej poszczególne włókna mięśniowe. sygnał bólowy. produkty przemiany materii występujące w nadmiernym stężeniu przy dużym wysiłku mięśniowym. ale mogą one dawać jakieś słabe echo w świadomości w postaci ogólnego samopoczucia. sterujące aktywnością komórki. Mają one ostrzegać przed niebezpieczeństwem i dlatego jest ich więcej tam. genitaliów) i w okolicy narządów zmysłowych (w okolicy oczu. Prócz bodźców mechanicznych działają tu bodźce chemiczne. Prawdopodobnie nie są to tylko włókna eferentne. iż narządy miąższowe są niebolesne. lecz tez aferente (odbierające od niej informacje). dochodzące do każdej komórki ustroju i kończące się prawdopodobnie w jej jądrze komórkowym. Zęby w filogenetycznej swej roli spełniają rolę narządu chwytnoagresywnego. tj. występujące podczas ruchu i wysiłku mięśniowego. ma uprzywilejowane stanowisko. Nie jest wykluczone. że uczucia przyjemne. odbytu. gdzie niebezpieczeństwo bardziej zagraża wskutek częstszych kontaktów z otoczeniem lub z uwagi na ważność danej części ciała. powięziach mięśniowych. to również największe zagęszczenie receptorów bólowych występuje na powierzchniach granicznych — stawach. Nie wiadomo. wymagającym zarówno dopływu. uszu. rogówka oka ma tylko receptory bólowe). które przy silnym zadrażnieniu są źródłem nieprzyjemnych uczuć zmęczenia i bólu mięśniowego. Rozkład receptorów bólowych na powierzchni ciała wskazuje wyraźnie na ich funkcję obronną. jak się zdaje. to na podstawie obserwacji chirurgów można przypuszczać. tj. Sygnały wychodzące z komórek ustroju odgrywają przede wszystkim rolę w utrzymaniu stałej równowagi w wielomiliardowym społeczeństwie komórkowym. Zasadniczym bodźcem jest tu najprawdopodobniej przesunięcie stężenia jonów wodorowych (pH) środowiska w kierunku większej kwasowości na skutek gromadzenia się kwasu mlekowego. Jak wiadomo z codziennego . Ból zęba każe człowiekowi wątpić o celowości tak gęstego unerwienia bólowego zębodolu. jak i odpływu sygnałów [input i output).granicznej między powierzchnią a wnętrzem ciała (w okolicy jamy ustnej. receptory bólowe skupiają się więc na powierzchniach granicznych. nosa. ból występuje przy uszkodzeniu naczyń krwionośnych lub opon mózgowych. a bolesne są tylko mięśnie gładkie i tkanka łączna. gdyż najłatwiej budzi aktywność kory mózgowej. Dla narządów wewnętrznych otoczeniem są otaczające je tkanki ustroju.

na który ustrój może nie reagować lub po krótkim czasie przestać nań reagować. Zdarzają się depresje zarówno endogennego. tj. one modulują jego czułość zarówno ogólną. gdy inne bodźce zawodzą. na co zostaliśmy nastawieni w naszym rozwoju filogenetycznym i ontogenetycznym i na co skierowują nas aktualne potrzeby. Człowiek radosny. Jest on zawsze obarczony znaczeniem. co ma stać się sygnałem. jak i reaktywnego pochodzenia. do wyższych poziomów układu. W . niemałą rolę odgrywają informacje biegnące z wyższych poziomów układu sygnalizacyjnego do receptora. Kant pisze o tym. Mianowicie w czasie ataku podagry silnie koncentrował się nad jakimś interesującym go zagadnieniem filozoficznym. bodziec bólowy zawsze zdoła wyrwać z głębokiego snu. Selekcja bodźców bólowych na poziomie receptorów jest słaba. Niemniej istnieje ona na wyższych poziomach układu nerwowego. Selekcja ta dokonuje się już na najniższym poziomie. w receptorach. odcinający się od otoczenia lub nudzący się. Pewne bodźce zostają odrzucone przez receptor jako stare. jak się zdaje. jak inne bodźce orientacyjne. ich świadomość jest tak zaabsorbowana różnymi sprawami. Zjawisko adaptacji receptorów polega właśnie na selekcji. zawsze bowiem wywoła przerwanie aktualnej wymiany sygnałów z otoczeniem i nie wygasa tak łatwo. Chorzy tacy niejednokrotnie leczą się długo u internistów. a przede wszystkim ze wzgórzem i podwzgórzem. sygnalizuje niebezpieczeństwo.. Dzięki niej spostrzegamy to.decyzji". jak wypracował własną metodę zwalczania bólów podagrycznych. Chorzy w stanie podniecenia maniakalnego lub schizofrenicznego często nie odczuwają bólu fizycznego. zmniejsza percepcję bólową. Leukotomia. przecięcie włókien nerwowych łączących korę . Ból psychiczny jest w nich wyrażony w formie bólu fizycznego. Selekcja ta jest znacznie wyraźniejsza na wyższych poziomach ośrodkowego układu nerwowego. jest on też najsilniejszym bodźcem orientacyjnym. stąd jej zastosowanie przy uporczywych bólach nie reagujących już na środki przeciwbólowe i narkotyczne. tj. mniej ważne są zatrzymane. z różnych czynników działających na receptor tylko niektóre zostają przekształcone na sygnał nerwowy. odwrotnie proporcjonalny do ogólnej dynamiki życiowej. Być może więc kora „przedczołowa" odgrywa rolę w percepcji . Jak wspomniano. nim zostanie odkryty właściwy charakter choroby.doświadczenia. ważniejsze — puszczone dalej.przedczołową" z jądrami podkorowymi.. w których jedynym objawem są skargi natury somatycznej. Bodziec bólowy nie jest bodźcem obojętnym. receptory te wytwarzają sygnał nerwowy mimo powtarzania się tego samego bodźca. że ból nie jest w stanie do niej dotrzeć. odnoszącą się do określonego typu czynników działających. Próg percepcji bólowej jest. W układzie sygnalizacyjnym dokonuje się stała selekcja sygnałów. a co ma od razu zostać odrzucone. jak wybiórczą. pełen wigoru życiowego lub aktywnie czymś zajęty słabiej odczuwa ból niż człowiek smutny.

że zespół hipochondryczny jest pierwszym zwiastunem istniejącej dezintegracji funkcji wegetatywnych i dopiero po pewnym czasie występują inne. że psychiczny komponent bólu wiąże się z funkcją kory . W chorobach somatycznych leukotomia nie usuwa percepcji bólu. Można by więc przypuszczać. przede wszystkim cierpliwie wysłuchać wszystkich skarg i dokładnie zbadać chorego fizykalnie oraz wykonać podstawowe badania dodatkowe. . że tam właśnie dochodzą sygnały wisceroceptywne i bólowe. w niewielkim wprawdzie odsetku przypadków. to zrozumiały staje się fakt. Pierwsze dają bowiem informacje o potrzebach ustroju. Ale właśnie to pozorne szczęście jest ich nieszczęściem. związany z bólem. intensywnej koncentracji nad jakimś problemem itp. gdy te są słabe. u człowieka ogarnietęgo pustką życiową. w wypadku walki. od niego należy zacząć. chaotyczne (np. dawniej bardzo szerokich. Natomiast sygnały z wnętrza ciała (wisceroceptywne) i sygnały bólowe znacznie łatwiej wywołują zakłócenie istniejących struktur czynnościowych.przedczołowej". chory może pokazać dokładnie bolące miejsce.. którym nieźle w życiu się wiedze. z którego nie widzi drogi wyjścia). żyją w pustce. obecnie utrzymały się jedynie bardzo uporczywe stany depresyjne oporne na wszelkie inne metody leczenia. ekstazy miłosnej. Do pewnego stopnia analogiczną sytuację obserwujemy niekiedy w prostej formie schizofrenii. a w razie potrzeby inne..chory ma zawsze rację". Dość często spotyka się nerwice hipochondryczne u ludzi. jak fizycznego. a drugie o grożącym mu bezpośrednio niebezpieczeństwie. nudzącego się lub żyjącego w konflikcie. Do zmiany nie dochodzi. Ze wskazań psychiatrycznych do leukotomii. Zdarza się bowiem. bardziej skomplikowane badania. objawy choroby somatycznej. natomiast ustępuje komponent lękowodepresyjny.). . Ponieważ skupia on swą uwagę na wnętrzu własnego ciała. gdy wskutek tego są oni znudzeni życiem. zmienne. A pustka jest przyczyną obniżenia progu percepcji bólowej i interoceptywnej. Kilka uwag praktycznych hipochondrycznymi o postępowaniu z pacjentami W stosunku do chorego z zespołem hipochondrycznym należy zachować dużo cierpliwości. uchwytne już badaniem fizykalnym. W myśl zasady. należy iść za kierunkiem jego „spojrzenia". Jeśli ta najmłodsza filogenetycznie część kory mózgowej odgrywa rzeczywiście zasadniczą rolę w wypracowywania struktur czynnościowych. gdy istniejąca struktura jest bardzo silna (np. którzy nie mają większych trudności w domu i w pracy i właściwie powinni czuć się szczęśliwi.bólu i to zarówno psychicznego. gdy pustkę życia wypełnia hipochondryczne zainteresowanie własnym ciałem. że . które mają być w krótszym lub dłuższym czasie zrealizowane. Zależnie od tych informacji istniejące struktury czynnościowe muszą nieraz ulec radykalnej zmianie.

stwarzając jakby autonomiczną i niezależną od reszty psychiki całość. że mógł przeoczyć objawy organiczne. czy chęć ucieczki z istniejącej sytuacji w dogodniejszą pozycję społeczną chorego bądź chęć zdobycia przez tę pozycję większej troskliwości najbliższego otoczenia. . Hipochondryk niejednokrotnie musi walczyć o uznanie swojej choroby przez otoczenie. Zwykle splata się kilka czynników współistniejących. co go boli. Chory nabiera zaufania do lekarza tylko wówczas. Osiąga się to przez poważne traktowanie dolegliwości chorego i dokładne badanie somatyczne. a nieraz uniemożliwiając choremu normalne życie. Poczucie krzywdy. jak już wspomniano. że ciężkie cierpienia są nie uznawane i lekceważone. że jego choroba została uznana. ustępują. co tkwi u podłoża jego hipochondrii: czy poczucie pustki i nudy życia. że lekarz nie poznał się na chorobie i ją zlekceważył. czy wreszcie zachwiany obraz własnego ciała. gdy treść jego przeżyć jest poważnie traktowana. W postępowaniu z chorymi hipochondrycznymi należy w miarę możności rozładować postawę walki o uznanie własnej choroby. Rozmowa z chorym na temat. Dolegliwości hipochondryczne. Dopiero w dalszym etapie rozmów z chorym można zorientować się. gdy chory zapadnie na chorobę somatyczną dostatecznie poważną. a dzięki samej wypowiedzi rozładować istniejące napięcia emocjonalne. pozwala mu znosić cierpliwie dotkliwe nieraz dolegliwości. Dzięki temu stopniowo warstwa hipochondryczna rozpływa się. utrudniając. i niepokój chorego. co powoduje zmianę nastawienia otoczenia i lekarzy. na zasadzie błędnego koła. W tej paradoksalnej sytuacji fakt. trwające nieraz latami. zwłaszcza jego seksualnej składowej. jest dodatkowym momentem nerwicorodnym zwiększającym.Dokładne badanie usuwa niepokój lekarza. już poza warstwą hipochondryczną. pozwala mu lepiej zrozumieć jego sytuację. dolegliwości cielesne. że lęk nerwicowy koncentruje się w sytuacji bezsensownej lub sprzecznej z dominantą przeżyć chorego. niemożność planowania przyszłości z powodu istotnego konfliktu lub z powodu depresyjnego zamknięcia przyszłości czarną ścianą beznadziei. związane z przeświadczeniem. Nerwica natręctw Objawy anankastyczne w życiu codzienny Nerwica anankastyczna lub nerwica natręctw charakteryzuje się tym. uporządkować nieco sprzeczne postawy uczuciowe. która w sposób perseweracyjny daje znać o sobie.

. a także dopatrzyć się ich można w niektórych formach życia społecznego. przeznaczenie.wciąga". że jakaś melodia. Każdemu może się zdarzyć. Są ludzie specjalnie uczuleni pod względem specyficznego porządku w określonych wycinkach swego życia. a nawet szkodliwy. dużej wysokości. tak że nie można się jej pozbyć. myśl mniej lub więcej bezsensowna. czy się ma w kieszeni bilet. Rytuał odgrywa rolę magicznej drogi do władcy. Czasem przed zaśnięciem nachodzi człowieka niepokój. W zabawach dzieci można czasem obserwować elementy anankastyczne. Są ludzie. który występuje lub przynajmniej powinien występować w jego pojęciu przy zetknięciu się z władzą boską lub ludzką. Analogia między czynnościami przymusowymi a społecznymi rytuałami zdaje się polegać nie tylko na tym. np. im bardziej chory walczy z objawami. jakby samo zejście z tej magicznej drogi stanowiło laesio majestatis. uspokajają się dopiero wówczas. W swoisty dla siebie sposób składają ubranie przed wieczornym spoczynkiem lub muszą mieć swoje rzeczy ułożone w określony sposób w kieszeniach ubrania lub na stole. gdy mogą przywrócić naruszony porządek. na dworach królewskich . burzy (tego rodzaju fobie występują prawie wyłącznie u kobiet). inną drogą nie można do niego dotrzeć. na którym stoi. że ulegnie tej bezsensownej chęci. W życiu społecznym tendencje anankastyczne ujawniają się w formie rytuałów. człowiek boi się. klucze. okaże się zbyt ciasne. pieniądze. że miejsce. a po chwili niepokój znów wraca i na nowo trzeba dokonać aktu sprawdzenia. Trzymanie się utartej ścieżki rytuału broni człowieka przed lękiem. czy drzwi są zamknięte lub czy gaz jest wyłączony itp. a więc czynności wykonywanych stereotypowo. fatum. "W mniejszym stopniu i mniej rygorystycznie różnorakie formy życia społecznego zabezpieczają przed bezpośrednim zderzeniem się człowieka z człowiekiem.wejdzie do głowy". ludzkiego lub boskiego. Rytuał występuje w kultach religijnych.. przy którym pracują. ma się nieraz ochotę skoczyć w dół. tym silniej one występują. Przekroczenie rytuału wywołuje łęk. lub też. mają dzień zepsuty. wstaje i sprawdza. Naruszenie tych „rytuałów" dnia codziennego wywołuje u nich niepokój. w wojsku. że tą drogą można spokojnie poruszać się między ludźmi. muszą iść określoną drogą do miejsca pracy itp. Duża wysokość . tak że nie zdoła on utrzymać równowagi i runie w przepaść. Podobnie można wielokrotnie sprawdzać. . że są one stereotypowo powtarzane. itp. Objawy anankastyczne w śladowym nasileniu występują w codziennym życiu ludzi zdrowych. Naruszenie form współżycia budzi niekiedy większy niepokój i poczucie winy niż ugodzenie w drugiego człowieka przy zachowaniu tych form.. lecz też na ich magicznym działaniu broniącym przed uczuciem lęku. Cechą objawów nerwicy natręctw jest przymus. Dają gwarancję. zamknięcia. słowo czy liczba .Ananke oznacza po grecku konieczność. w dyplomacji. którzy boją się panicznie myszy. uporczywie w niej tkwi. wysiłek woli jest wobec nich bezskuteczny.

tym natarczywiej go one nachodzą. które zresztą niejednokrotnie przeplatają się u tego samego chorego. że tę straszną myśl może zrealizować. tj.chodzenie w ten sposób. stale musiały mieć przy sobie jakiś przedmiot zielonego koloru. Bezsensowne jest to. by dziecko to udusić lub przebić nożem. czynności przymusowych {compulsiones} i natrętnych lęków (phobiae). włączyć do własnego świata przeżyć. podporządkowane woli i celowe. Zdarzają się. Myśli natrętne Objawy anankastyczne mogą wystąpić w trzech formach.strawić". aby nie nastąpić na linie łączące płyty chodnika. i dlatego musi ciągle je powtarzać. powtarzanie się w sposób stereotypowy i zwykle wbrew woli chorego oraz obcość. na ich widok odczuwa silny lęk. mogą do tego stopnia stać się nawykiem. Tematyka myśli natrętnych bywa różnorodna. tj. myśli natrętne o tematyce emocjonalnie obojętnej. lub stałe noszenie ze sobą jakiejś oznaki (dawniej dzieci bawiły się „w zielone". które mają w zabawie określone znaczenie. jest ona szokująca przez kontrast z zasadniczą tematyką przeżyć chorego. mianowicie w formie myśli natrętnych (obsessiones). wykonywania w myśli pewnych działań matematycznych.. powtarzania zasłyszanego lub przeczytanego zdania itp. czy daną rzecz możemy . chory odczuwa je jako coś obcego. urojenie jest myślą jak najbardziej własną. czymś autonomicznym i obcym. jak np. zapoczątkowane w zabawie. przeciwnie. z czym usiłuje walczyć. uważa je za ciężki grzech. W obawie. Człowiek głęboko religijny może być trapiony przykrymi dla niego myślami o treści bluźnierczej lub na widok świętych obrazów mogą mu przychodzić do głowy najbardziej drastyczne wyobrażenia scen seksualnych. nieraz chowa przed samą sobą wszystkie ostre przedmioty. jest przerażona natrętną myślą. co mu dokucza. myśl natrętna jest jakby poza światem jego przeżyć. gdy ich nie wykonuje. W myślach natrętnych typu kontrastowego odsłania się . która swe nowo narodzone dziecko (najczęściej pierwsze) darzy bardzo silnym uczuciem. Matka. dzisiaj np. Poczucie bowiem sensu i bezsensu w dużej mierze zależy od tego. a tym samym bezsensownym. a im bardziej z nimi walczy. Człowieka o głębokich zasadach moralnych mogą męczyć myśli o wyuzdanej treści erotycznej lub też pełne agresji w stosunku do osób darzonych przez niego uczuciem. oznaka szeryfa jest tego typu talizmanem). co nie odpowiada naszemu wewnętrznemu porządkowi. przymus powtarzania jakichś liczb. Na odczuciu obcości polega zasadnicza różnica między myślą natrętną a urojeniem. Najczęściej jednak tematyka nie jest obojętna. Myśli tego typu wywołują w nim przerażenie. Ich wspólną cechą jest perseweracyjny przymus. stanowiącą trzon przeżyć chorego. Te i podobne czynności. wypowiadanie magicznych zaklęć lub wykonywanie dziwnych ruchów. choć stosunkowo rzadko. że dziecko odczuwa wyraźny niepokój.

chory czuje. sprawdzenie siebie przytłumia go tylko na chwilę. nierealne. W drugim przypadku — depersonalizacji — chory sam sobie wydaje się nierzeczywisty. Rozmyślania te mogą dotyczyć zwykłych wydarzeń dnia codziennego. czy dobrze się wyspowiadał. najczęściej szare. Wszystko są to czynności dla danych ludzi ważne. Wkrótce po sprawdzeniu wątpliwości rodzi się na nowo. A więc lekarz będzie się zastanawiał. co widzi. Tematyka myśli natrętnych może się koncentrować wokół ustawicznego sprawdzania siebie — „czy dobrze zrobiłem". wówczas wydaje mu się. co go otacza. W pierwszym przypadku chory ma poczucie nierzeczywistości otoczenia. zrobił dobrze. „filozoficznych" w rodzaju . „po co jestem". jest nieprawdziwe. „czy czegoś nie zapomniałem". płaskie lub zmienione w kolorycie. chce się oderwać od tych myśli i im więcej z nimi walczy. że wszystko. Inną formą myśli natrętnych jest uporczywe myślenie na dany temat. czy dana czynność została dobrze wykonana. aptekarz. czy dobrze ją zrealizował. Chory stale przeżywa wątpliwości. Charakterystyczny dla natręctw jest fakt. jest mu znane (deja vu). Potwierdzałaby się w nich Jungowska koncepcja „cienia" (każde przeżycie ma w podświadomości swój . czy rzecz.jakby druga strona medalu psychiki danego człowieka. że cały maleje lub rośnie bądź jakaś część ciała zmienia swą .. jeśli chodzi o sam fakt życia. jak zwykle w natręctwach. że to. W natręctwach wątpliwości aktywność samokontroiująca jakby się mści za jej spychanie na margines świadomości i uporczywie staje się jej centralnym punktem. jest nowe i niezwykłe [jamais vu). że już na wszelką inną aktywność psychiczną niewiele mu pozostaje siły. pytań. natrętnych wspomnień z dawnych czasów. że zwykle dotyczą one czynności rutynowych. który normalnie nie interesuje specjalnie danego człowieka.kim jestem".cień" o przeciwnym znaku emocjonalnym). normalna kontrola samego siebie rozrasta się tu do patologicznych rozmiarów. niekiedy zmienione w czwartym wymiarze — czasu. księgowy. że to. musi czasem siebie uszczypnąć. Wątpliwości. nad którą dawniej często w ogóle się nie zastanawiał. wydaje mu się.. ksiądz. lub odwrotnie. Samokontrola w trakcie ich wykonywania odbywa się częściowo poza świadomością. czy nie pomylił się w rachunkach. człowiek często chodzący do spowiedzi. co widzi. Jest tak omotany skrupułami. Na tle takiego rozmyślania mogą wystąpić epizody derealizacyjne lub depersonalizacyjne. Niepokój niepewności jest nienasycony. „czy jestem naprawdę". Do zjawisk depersonalizacyjnych zalicza się też zmianę odczuwania własnego ciała. czy nie opuścił lub nie przekręcił jakiegoś słowa w czasie ważnej części obrzędów religijnych. a więc takich. czy dobrze napisał receptę. tym silniej go one nachodzą. w których częste powtarzanie doprowadziło do ich pewnej automatyzacji. Chory. zmuszają chorego do jej powtórzenia. a więc przeżycie najbardziej pierwotne. ale wskutek powtarzania częściowo zautomatyzowane. że naprawdę istnieje. W takich momentach zachwiane jest poczucie rzeczywistości własnego istnienia. „czy dobrze powiedziałem". czasem pozbawione trzeciego wymiaru. by przekonać się.

wielkość. Wątpliwości.ja" jest cielesna. tym większy odczuwa przymus ich wykonania. zawsze im towarzyszy świadomy akt decyzji. dobrze podsumowana kolumna liczb. Właściwie należy je traktować jako objawy rozszczepienne (schizofreniczne). np. Jeśli występują one w nerwicach. i co chwilę myją ręce. czy nie zrobić. Najczęściej spotyka się je w schizofrenii i w padaczce. Niejednokrotnie chorzy trzymają ręce stale w jednej pozycji (np. Prowadzi to niejednokrotnie do dotkliwej egzemy skóry rąk.. Tego typu czynności przymusowe są znacznie częstsze u kobiet. W rozmowach z chorym zwykle dochodzi się do symbolicznego znaczenia zabrudzenia. Potrzeba wykonania czynności natrętnej wyrasta najczęściej na podłożu fobii. głowa puchnie. Rzeczywistość . Powstaje on na podłożu natręctw dotykowych. Chorzy mianowicie mają wrażenie. ręce stają się olbrzymie itp. „odczynianie" (wykonywanie różnego rodzaju czynności. kończą się jej powtórzeniem (np. które mają uchronić przed złem). Poczucie rzeczywistości naszego „ja" wiąże się ściśle z poczuciem rzeczywistości naszego ciała. mimo wahania i walki w końcu czynność zostanie wykonana. Najczęściej spotyka się przymusowe mycie rąk. Czynności przymusowe Czynności przymusowe (compulsiones) polegają na powtarzaniu w stereotypowy sposób jakiejś czynności wbrew własnemu rozsądkowi i własnej woli. Mimo wielokrotnego powtarzania czynności przymusowe nigdy nie ulegają automatyzacji. Zachwianie poczucia własnej rzeczywistości odbija się więc przede wszystkim na jej aspekcie cielesnym. natrętnych wątpliwości lub wiary w magiczną skuteczność czynności przymusowej. Do częstych natręctw ruchowych należy przymus mycia rąk. Objawy derealizacyjne i depersonalizacyjne nie należą do grupy objawów anankastycznych. czy drzwi zostały zamknięte. Najczęściej lęk przed zabrudzeniem oznacza lęk przed kontaktem seksualnym. Wykonanie czynności przymusowej przynosi chwilową ulgę. wkrótce jednak potrzeba jej wykonania wraca na nowo. czy jakaś czynność została wykonana należycie. czy nie ma pomyłki w napisaniu recepty . sprawdzanie siebie (czy dobrze wykonało się określoną czynność). że dotknęli czegoś brudnego i dlatego muszą zaraz oczyścić się z brudu. Symptomatologia czynności przymusowych jest bogata. Im silniej chory z nimi walczy. że się zabrudzili. gdyż zostaje w nich naruszona zasadnicza struktura własnej osoby lub otaczającego świata. Rozmyślania na temat swojej nicości i marności otaczającego świata mogą w końcu doprowadzić do zaprzeczenia ich rzeczywistości. rytuały przy ubieraniu i rozbieraniu. złożone jak do modlitwy). Ale decyzja jest z góry przesądzona. i to decyzji o dużym współczynniku wahania się: zrobić to. by niczego nie dotknąć. zwłaszcza w jej postaci skroniowej. Mimo stosowania różnych środków ostrożności mają wrażenie. to zwykle na tle agresywnych uczuć w stosunku do siebie i otoczenia. w przypadku sprawdzania.

jeśli rytuał określonej czynności przekroczy nawet w najdrobniejszym szczególe. Liczba określająca. musi iść określoną drogą itp. koncentrujące na sobie całą uwagę chorego. toteż trzeba zacząć ją na nowo. Skrupulatność w wykonywaniu przymusowej czynności powoduje. gdyż lęk towarzyszy też myślom natrętnym (sama myśl może budzić łęk. Inaczej bowiem wszystko staje się złe i nieważne. Tylko ona może zabezpieczyć przed złym wykonaniem. a niemożność oderwania się od myśli natrętnej też często wywołuje silny niepokój) i czynnościom przymusowym (niewykonanie czynności przymusowej prowadzi do narastającego uczucia niepokoju. W tym ostatnim przypadku czynności przymusowe mogą przypominać tiki nerwowe. np. siedem razy itp. np. Fobie Natrętne lęki (phobiae) są przez niektórych autorów traktowane oddzielnie od innych objawów anankastycznych ze względu na dominujące w nich uczucie lęku. że można coś takiego pomyśleć. ile razy trzeba czynność powtórzyć. . chory np. potrząsa głową. Chory odczuwa silny niepokój. chory musi przekłuwać oczy na fotografii drogiej mu osoby lub jadąc tramwajem musi za każdym razem dotknąć łokciem piersi młodej kobiety. w określonym porządku ubierać się. niezależne od woli. Stanowisko takie nie wydaje się jednak słuszne. Często czynności przymusowe są wynikiem fobii. głową. Fobie. Nie są to jednak czynności automatyczne. że musi być ona wielokrotnie powtarzana. ale nie może. Poza tym fobie zwykle przeplatają się z myślami natrętnymi i czynnościami przymusowymi. np. Niepokój zmusza go do jej powtórzenia. lecz jak najbardziej świadome. gdyż za każdym razem tkwi jakiś drobny błąd w jej wykonaniu. jak inne objawy anankastyczne. w przypadku przymusowego mycia rąk. ręką czy nogą. Niekiedy czynność przymusowa ma charakter wyraźnie symboliczny. wykonywane często nieświadomie. Niekiedy daną czynność powtarza się określoną ilość razy. którym chce się on przeciwstawić. gdy czynność zostanie wykonana). Czasem czynności rytualne mają charakter śmieszny dla otoczenia. Chory musi w określony sposób wstać z łóżka. trzy razy. cechują się perseweracyjnym przymusem. odgrywa rolę liczby magicznej. wykonuje strzepujący ruch ręką lub wyrzuca nogę w charakterystyczny sposób.itp. gdy chory musi obejść dokoła co którąś latarnię uliczną lub wykonywać określony ruch. Wreszcie celem samej czynności przymusowej może być odczynienie zła. występują stale w określonej sytuacji. jak np. które na chwilę rozładowuje się.). idąc do pracy. symbolizuje ona czynność o charakterze seksualnym lub agresywnym i jest jakby jej namiastką. jak w przypadku tiku powstałego na skutek histerycznej konwersji lub utrwalenia się nawyku ruchowego.

które zawsze w mniejszym lub większym stopniu tkwią w człowieku. osób. Nic więc dziwnego. np. końcem swoistego porządku. Przed lękiem tym nie można uciec. W przeciwieństwie do nieokreślonego niepokoju lęk anankastyczny jest niezwykle silny. wobec których można się zaczerwienić. toteż uciekając przed nią. a także w nerwicach rzekomych. zamknięty w areszcie. Lęk przed śmiercią lub przed chorobą psychiczną jest tak powszechny w nerwicach różnego rodzaju. claustrophobia — lęk przed zamkniętą przestrzenią. że trudno go traktować jako objaw nerwicy natręctw. Dlatego też obecnie nazwy te wychodzą z użycia. gdy sytuacja wyzwalająca tkwi w człowieku. gdyż lęk stale wraca. gdyż jego integracja jest zawsze bardzo chwiejna. W niej się jakby skrystalizował i wskutek tego już w innych sytuacjach nie występuje. będąc na granicy dezintegracji. Tymczasem w lękach natrętnych możliwość ucieczki zawsze istnieje. Na przykład chory z lękiem przed wychodzeniem na ulicę może latami nie opuszczać swego mieszkania. zabrudzenia się. że nie ma powodu bać się otwartej czy zamkniętej przestrzeni.Nomenklatura psychiczna dysponuje wieloma określeniami dla różnego rodzaju fobii. a nie poza nim. ostrych przedmiotów. a z nim myśl o wyzwalającej go sytuacji. zaburzenia równowagi itp. Dysponując słownikiem greckim. W fobiach lęk. Im . Zdarzają się wypadki. że mają do czynienia z takim koncentratem lęku. mdłości. gdyż każda sytuacja. Choroba psychiczna jest też w odczuciu subiektywnym końcem dotychczasowego porządku. co wyzwala lęk. Staje się niewolnikiem swego lęku. osoba może być źródłem natrętnego lęku. Wie on dobrze. z pomocą których można by zrealizować swoje agresywne myśli natrętne itp. przedmiot. można unikać zamkniętej czy otwartej przestrzeni. Wszystko inne staje się nieważne wobec niebezpieczeństwa zetknięcia się z tym. że nie ma sensu bać się zabrudzenia i unikać dotknięcia pewnych przedmiotów. by uniknąć sytuacji wyzwalającej fobię. chory cierpiący na klaustrofobię. Jest to jednak szansa dość złudna. można nazwy tego rodzaju mnożyć w nieskończoność. kontaktów. ale też wielu innych zaburzeń psychicznych. że z obawy przed atakiem takiego lęku chory może odebrać sobie życie. zostaje jakby zamknięty w określonej. lecz także dla samego chorego. np. powstaje możliwość ucieczki przed lękiem. Absurdalność lęku natrętnego jest widoczna nie tylko dla otoczenia. poty. wciąż się nią żyje. 'który powstawał od chwili poczęcia. a także niektórych chorób somatycznych. który jest osiowym objawem nerwicy. ale nie może on tego lęku sobie wyperswadować. Ponieważ sytuacji tej można uniknąć. Śmierć jest końcem wszystkiego. agoraphobia — lęk przed przestrzenią otwartą. W krańcowych przypadkach o niczym innym nie potrafi on myśleć ani niczym innym się zająć. często absurdalnej sytuacji. towarzyszy mu najczęściej gwałtowne wyładowanie wegetatywne — bicia serca. które groziłyby zakażeniem się chorobą weneryczną. dotychczas istniejący człowiek umiera dla siebie i społeczeństwa. Paroksyzmalny lęk przed śmiercią biologiczną lub psychologiczną jest krańcowym wyrazem obaw. chory robi wszystko. ereutophobia — lęk przed zaczerwienieniem się itp.

Przymus (ananke) a wolność woli Cztery zagadnienia wyłaniają się przy analizie nerwicy natręctw — przymusu. że chory w końcu może uwierzyć. zwłaszcza pierworódek). występują też w innych nerwicach. że jest się zdalnie kierowanym).. fobii i natręctw graniczących z urojeniami oraz czynności przymusowych zbliżonych do automatyzmu psychicznego (wrażenie. Czasem. Lęk przed ostrymi przedmiotami może być wyrazem ukrytych tendencji agresywnych skierowanych do osoby darzonej nierzadko najwyższym uczuciem (ten typ fobii występuje u matek. są wówczas przelotne i ustępują równolegle z innymi objawami nerwicowymi. wyjście na ulicę może skończyć się jego nagłą śmiercią lub naprawdę jest chory na raka czy kiłę). a żyjących dobrze z mężami. daje się uchwycić genezę fobii. Objawy anankastyczne mogą trwać z dłuższymi i krótszymi przerwami od dzieciństwa (mniej więcej od okresu pokwitania) lub mogą wystąpić w wieku dojrzałym. który po powodzi w laboratorium przez kilka lat wykazywał paniczny lęk przed wodą.. W tym ostatnim przypadku leczenie nerwic jest zwykle łatwiejsze. derealizacyjnymi i typu deja vu i jamais vu. iż sytuacja wyzwalająca fobie jest rzeczywiście dla niego niebezpieczna (np. . choć niezbyt często. a rozbicie czasowo-przestrzennej struktury obrazu otoczenia i samego siebie może w stadiach początkowych przejawiać się objawami depersonalizacyjnymi. cechą odróżniającą objawy anankastyczne od urojeniowych jest krytycyzm w stosunku do ich treści. oznaczać lęk przed kontaktem seksualnym. Wyjście na ulicę jest jakby symbolem bardziej swobodnego życia erotycznego. tym silniej ona występuje.bardziej walczy ze swoją fobią. na zasadzie . W depresjach występuje z reguły tendencja do uporczywych przykrych myśli. W tych przypadkach zaciera się granica między natręctwem a urojeniem. lęk najczęściej o cechach ambiwalentnych. Jak już uprzednio wspomniano. Mogą wystąpić w schizofrenii. najczęściej w formie derealizacji lub depersonalizacji. Niekiedy w treści natrętnych lęków można doszukać się tłumionych przez chorego tendencji najczęściej seksualnych lub agresywnych.chciałbym i boję się". Zdarza się jednak. Luofobia (lęk przed chorobą weneryczną) jest czasem wyrazem poczucia winy w związku z niemoralnym w oczach chorego kontaktem seksualnym. W zespołach psychoorganicznych i w padaczce tendencje perseweracyjne mogą przybrać formę objawów anankastycznych. Objawy anankastyczne w innych zaburzeniach psychicznych Objawy anankastyczne nie ograniczają się tylko do nerwicy natręctw. Lęk przed wyjściem na ulicę spotyka się nieraz u kobiet nie zaspokojonych seksualnie w małżeństwie. Może ona polegać na wytworzeniu się patologicznego odruchu warunkowego jak u psa przez Pawiowa opisywanego. Lęk przed zabrudzeniem może np. dotknięcie pewnych przedmiotów będzie dla niego groźne.

gdyż istnieje zawsze pewna swoboda ruchów. Jeśli tej możności wyboru jest on pozbawiony. mniejsze dla ssaków niż dla ryb. zagadnienie prawdopodobieństwa jest podstawowym problemem współczesnej fizyki). prowadzący do takiego. W chwili decyzji przyszłość zamienia się w przeszłość. Obserwując historię życia bliźniąt jednojajowych wychowywanych w tym samym środowisku (a więc obarczonych tymi samymi determinantami genetycznymi i analogicznymi determinatami środowiskowymi). Jednym z podstawowych przeżyć człowieka jest zdolność wyboru. można dostrzec u nich wiele cech i sposobów zachowania się odmiennych. a nie innego zachowania się — stąd przekonanie o determinizmie panującym w przyrodzie ożywionej. a także człowieka (prawdopodobieństwo trafnego przewidywania maleje w miarę wzrastania liczby potencjalnych sposobów zachowania się. Patrząc z zewnątrz. Jeśli z dwóch jednojajowych bliźniąt. a nie w innym kierunku. że dany sposób zachowania się jest zdeterminowany genetycznie i środowiskowo. które doprowadzają do urzeczywistnienia potencjalnych struktur czynnościowych. jedno staje się wyraźnie dominujące. Przed każdym świadomym działaniem występuje moment wahania. Bez przerwy decydujemy się na ten czy inny sposób zachowania się. a każda decyzja zmniejsza liczbę istniejących możliwości. Istnienie wolnej woli z subiektywnego punktu widzenia jest faktem niezaprzeczalnym. Odnosi się wrażenie. czy inaczej. jedno autystyczne. iż w pewnym momencie ich rozwoju zaistniała możliwość wyboru między dwoma przeciwstawnymi sposobami . niniejsze dla zwierząt niż dla roślin itp. tj. Akt świadomej decyzji jest ostatnim ogniwem z długiego łańcucha wydarzeń. że dalsza linia rozwoju idzie w tym. można przewidzieć z mniejszym lub większym prawdopodobieństwem zachowanie się każdego żywego ustroju. a drugie syntoniczne. Dzięki temu luzowi przy identycznej konstelacji przyczyn mogą wystąpić odmienne skutki.krystalizacji lęku. to należy przypuszczać. a drugi uległy i bez inicjatywy. może on zawsze wybrać jedną. Liczba możliwości zmniejsza się na korzyść rzeczywistości. które w ostatecznej redukcji sprowadzają się do dwóch przeciwstawnych. a drugi — egoistycznie itp. jeden nastawiony altruistycznie. jeden bliźniak jest energiczny i dominujący. powodując. a często nawet antagonistycznych. Patrząc z zewnątrz.). tworzących się bez przerwy w życiu ustroju. nie stoi w sprzeczności z faktem pewnego luzu w łańcuchu przyczynowym (luz taki istnieje nawet w zjawiskach przyrody nieożywionej. można ustalić łańcuch przyczynowy. czuje się automatem i sam bunt przeciw skrępowaniu jest już wyborem. możność dokonania wyboru między odmiennymi. Fakt. a nieraz przeciwstawnymi sposobami zachowania się. Spośród wielu możliwości form zachowania się. magicznego myślenia i perseweracji. że nawet przy bardzo ścisłym ustaleniu związków przyczynowych nie można w stu procentach przewidzieć przyszłości. czy zrobić tak. wychowywanych w identycznych prawie warunkach. a drugie submisyjne. jest więc ono mniejsze dla człowieka niż dla małp "człekokształtnych. np.

Nie znaczy to. a drugie w innym na niekorzyść różnorodnych funkcji.. powoduje. syntoniczny — autystyczny). a tylko jedna wyprowadzająca (akson). Pod wpływem wielu różnorodnych sygnałów. jak plan został zrealizowany. Nie jest wykluczone. które do niego dotarty. i od pamięci rejestrującej wydarzenia zaszłe w układzie. Najlepiej widać to w ustrojach wielokomórkowych: każda komórka ma ten sam plan genetyczny. W konkretnym przykładzie bliźniak. by ta postawa przestała istnieć. gdyż zasadnicze zaprogramowanie (struktura genetyczna) jest we wszystkich komórkach ustroju takie samo. Część z nich nigdy nie ma się wyzwolić. a postawę dominującą będzie mu trudniej przyjąć obecnie niż przed powzięciem krytycznej decyzji. będzie tkwiła ona w nim nadal. gdyż nawet w technicznych układach samosterujących ich zasadniczym zadaniem jest właściwy wybór spośród możliwych form aktywności (termostat musi wybrać z dwóch możliwości: podwyższyć czy obniżyć temperaturę. Sama budowa komórki nerwowej wskazuje na konieczność decyzji. miłość — nienawiść.). ale od warunków środowiskowych zależy. ale jedne z nich wyspecjalizowały się w jednym kierunku.zachowania się (dominujący — submisyjny. choć — nim zapadła decyzja dalszego jej rozwoju — możliwości te istniały i prawdopodobnie istnieją nadal. musi ona stworzyć własną odpowiedź. Wybór jednej z dwóch możliwości przesądza już dalszy rozwój wypadków. że tak silnie tkwiąca w człowieku tendencja do widzenia siebie i otaczającego świata w biegunowych przeciwieństwach: dobro — zło. Wybór jest zależny od zaprogramowania [co w ustrojach żywych odpowiada planowi genetycznemu). które w nich tkwiły na początku rozwoju. a w szczególności jego bliźniaczy brat czy siostra przyjmie pozycję dominującą. które dochodzą do komórki nerwowej. który wybrał typ zachowania się uległy. +1 — —l itd. piękno — brzydota. tylko w postaci już bardzo utajonej i niemożliwej do zrealizowania. Plan genetyczny wyznacza każdej żywej komórce linię rozwoju. jak zawarte w tym planie możliwości zostaną zrealizowane. oraz powzięte decyzje. od dopływu sygnałów. informujących o tym. Patrząc na żywy ustrój jako na układ sterujący musimy przyjąć moment decyzji za istotny w jego funkcjonowaniu. białe — czarne. automatyczne urządzenie celownicze musi wybrać właściwy kierunek wyrzucenia pocisku itp. w szczególności sygnałów zwrotnych. która w ostatecznym kształcie jest zawsze wyborem między przeciwstawnymi tendencjami. ale w formie sfrustrowanej i jej możliwości realizacji z każdym nowym wyborem będą mniejsze. że jego najbliższe otoczenie w ten sposób będzie go traktować. a więc sygnały. istnieje bowiem wiele wypustek doprowadzających sygnały do ciała komórkowego (dendryty). wynika z konieczności podejmowania decyzji. istnieją. Komórka nerwowa nie może spełniać funkcji rozrodczych czy trawiennych. Problem decyzji występuje szczególnie wyraźnie w układzie nerwowym. są tylko dwie odpowiedzi możliwe: „tak" lub „nie" . W ten sposób jego zakres możliwości ulegnie redukcji.

a w szczególności cały układ nerwowy. a druga odrzucona. Decyzja. które są przygotowaniem do odpowiedzi ostatecznej. W miarę powtarzania wyboru stawał się on coraz łatwiejszy. Prócz tego mogą powstać potencjały miejscowe. tylko tkwi w podświadomości i jest przyczyną dotkliwych nieraz perturbacji psychicznych. Pracę układu nerwowego można by traktować jako polegającą na decydowaniu. Przygotowują komórkę nerwową do ostatecznej decyzji (tak — nie). niż je miał przed odrzuceniem. ale same decyzją nie są. gdy decyzja staje się ważna. Człowiek. że jedna możliwość aktywności zostaje przyjęta. nożem i widelcem. tak lub nie. decyzji. We wczesnym okresie życia człowieka problem: raczkować czy chodzić. co zostało odrzucone. nad przepaścią. niemniej bardzo ważnym ułamkiem tej funkcji. Patrząc na żywy utrój jako na układ sterujący. który nauczył się w w dzieciństwie posługiwać przy jedzeniu łyżką. na pewno wymagała wysiłku.(powstanie lub niepowstanie potencjału czynnościowego). angażował całą aktywność psychiczną. a na układ nerwowy jako na część ustroju wyspecjalizowaną w funkcji sterowania. Podobnie człowiek ma wiele wahań i wątpliwości. To. a odrzuceniu nieodpowiednich schematów aktywności. jednak np. by się ona w ogóle nie dokonywała. gdyż wariant odrzucony ma już mniejsze szansę realizacji. Decyzje odnoszące się do chodzenia dokonują się poza progiem świadomości. Uświadomienie procesu decydowania występuje wówczas. Każda decyzja polega na tym. nawet w wieku dojrzałym można raczkować. gdy fałszywy krok może być przyczyną śmierci. W układzie nerwowym możliwości odrzucone nie giną. I w pewnym już wieku kwestia wyboru formy poruszania się przestała być problemem. niemniej funkcja układu nerwowego polega na wybraniu odpowiednich do tej czynności ruchów. Pojęcie psychoanalityczne stłumienia nie jest niczym innym. nie zginęło. stają się one z . by wybrać pozycja stojącą. Dalsze następstwo wydarzeń idzie po linii możliwości wybranej. nie angażują jej w całości jak potencjały czynnościowe. do aktu woli. nie zastanawia się nad tą czynnością. społecznych) polega na wydawaniu. Szansę te jednak maleją w miarę powtarzania możliwości wybranej. Decyzja świadoma jest tylko drobnym. tj. decyzja dokonuje się poza progiem świadomości. Decyzja jest bowiem zasadniczą funkcją każdego układu sterującego. Nie znaczy to jednak. nie możemy problemu decyzji ograniczać jedynie do decyzji świadomych. jak odrzuconym wariantem aktywności. wtedy angażuje ona cały ustrój. które są tylko miejscową odpowiedzią komórki nerwowej na dochodzący do niej sygnał. W miarę powtarzania proces decydowania ulega automatyzacji. co zresztą jest zrozumiałe. gdyż układ nerwowy spełnia rolę układu sterującego. W ten sposób każda decyzja jest redukcją możliwości tkwiących w układzie. by nie można wrócić do formy odrzuconej. Nie znaczy to jednak. są w jakiś sposób zarejestrowane i zawsze mają szansę ujawnienia się. a praca takich układów (technicznych. biologicznych.

budząc nieraz zdziwienie otoczenia. Osobowość psycha-steniczna. Myśli.nie". Każda próba buntu kończy się większą zależnością. by się uniezależnić. by zabić najdroższą osobę. W osobowości infantylnej utrwalił się typowy dla wczesnego okresu rozwoju symbiotyczny stosunek do otoczenia. które przykłada szczególną wagę do dobrych manier przy stołe. że dana tendencja tkwiła w psychice chorego. Proces wychowania w głównej mierze polega na wzmacnianiu jednych. nasuwający podejrzenie komplikacji w procesie decydowania. zwłaszcza na początku i u schyłku ostrego procesu. a teraz jakby mści się na nim. nie pozwalając się usunąć..powrotem świadome.. Związek uczuciowy z osobą. tylko została kategorycznie odrzucona. którzy sprawiają od najmłodszych lat wrażenie skrępowanych różnymi normami. Stosunek taki rodzi siłą rzeczy bunt wynikający z chęci uwolnienia się od zależności. W schizofrenii. czyli na ukierunkowaniu decyzji i ich zautomatyzowaniu. Przymus anankastyczny polega na tym. Odrzucone możliwości zachowania się nie giną jednak i mogą być w pewnych sytuacjach zrealizowane. Po pewnym treningu niektóre czynności wykonuje się automatycznie. tkwiły głęboko w człowieku jako odrzucone warianty zachowania. jakby coś wewnątrz w nim tkwiło i paraliżowało jego swobodę wyboru. czy uwolnić się od bezpodstawnego lęku. stłumione uczucia negatywne mogą się wyzwolić w formie objawów anankas-tycznych. gdyż nie może swobodnie sterować swoim zachowaniem i kierować swoimi myślami. stosunek wzajemny władcy i niewolnika. będąc w towarzystwie. a tłumieniu przeciwstawnych form zachowania się. że wszelkie próby uwolnienia się z niego kończą się jeszcze większą zależnością. A więc osobowości typu obsesyjnego to ludzie. spotyka się różnego typu objawy z grupy natręctw. analogicznie można się zastanawiać nad tym. oparty na całkowitej zależności. zbeszcześcić przedmioty wyznawanego kultu religijnego itp. Nie czuje się on już panem siebie. Mogą być one też wyrazem zaburzenia procesu decyzji. gdyż zawsze występuje wahanie między „tak" i . Chory nie może odrzucić myśli natrętnej. nie zastanawiając się nad tym. jeden bez drugiego żyć nie może. gdyż jest się jeszcze słabym. U ludzi z nerwicą natręctw spotyka się często typ osobowości. odczuwa. jest zawsze ambiwalentny: uczucia pozytywne splatają się z negatywnymi. bunt z góry skazany na niepowodzenie. Czasem treść przeżycia anankastycznego pozwala nam przypuszczać. Błędne koło stosunku symbiotycznego polega właśnie na tym. że człowiek ten mógł się tak zachować. to taka. nim stały się myślami natrętnymi. Szczególnie myśli natrętne o treści seksualnej lub agresywnej nasuwają tego typu interpretację. że można wybrać inną możliwość. gdyż wtedy jasno uświadamia się niemożność życia bez drugiej osoby. którzy są niezdolni do swobodnego decydowania. że mechanizm selekcjonujący zostaje osłabiony. potrzeby wykonania bezsensownej czynności. gdyż ich prawdziwe pragnienia i dążenia byłv zawsze gwałcone poczuciem obowiązku. który w tej chorobie wyraźnie ulega rozszczepieniu. od której jest się w ten sposób zależnym. . jak posługiwać się widelcem i nożem. kiedy kwestia decyzji jest najtrudniejsza.

). które ten lęk uzasadniają (niepokój nerwicowy możemy tłumaczyć różnymi trudnościami życiowymi i konfliktami. który po zapoznaniu się z drugim mógłby stać się jego najlepszym przyjacielem dzięki społecznemu indukowaniu się pewnych nastawień emocjonalnych. Chory boi się swoich natrętnych myśli. Częściej jednak lęk wydaje się nam zupełnie nieuzasadniony. jednym i drugim towarzyszy z reguły silne uczucie lęku. jakie obserwuje się w czasach wojny. wskazują na tkwiące w człowieku możliwości wyładowań emocjonalnych. z którym dany stan efektywny się łączy. co budzi uczucie lęku. gdy udaje się wykryć jego genezę i jest on w pewnej mierze uzasadniony. dlaczego bać się myszy. Czasem udaje się prześledzić genezę tematyki anankastycznej. że im więcej czegoś się boimy. naprawdę nie może być jego przyczyną. tkwi gdzie indziej. czego się boisz. wówczas lęk towarzyszący objawom choroby natręctw zdaje się być uzasadniony (np. Krystalizacja lęku powoduje. dotknięcia pewnych przedmiotów. Potwierdza się tu ogólna prawidłowość. Człowiek. Skłonność człowieka do myślenia przyczynowego powoduje. Stają się one głównym tematem jego myśli. gwałtowny atak lęku — zaburzeniami wegetatywnymi.. a nawet sam chory. Czy jednak odpowiedź na nie jest prawdziwa? Czy raczej rzekoma przyczyna nie jest tylko złudnym pozorem. iż sytuacja ta nie może być istotną przyczyną lęku. które wprowadzają chorego w stan paniki). dlaczego wpadać w panikę. przymusowych czynności i fobii. W zwykłym bowiem lęku nerwicowym możemy wykryć różne przyczyny. że prawdziwa przyczyna. Podobnie jak u nerwowych pań koncentruje się tkwiący w nich lęk i uczucie wstrętu na myszy. klaustrofobia powstała wskutek zamknięcia dziecka w ciemnym pokoju). że to. Dlatego wyraźnie widać. co z kolei zwiększa częstość ich występowania. niemniej zjawisko to występuje w czynnościach przymusowych i w myślach natrętnych. dlaczego jesteś smutny. Anankastyczna krystalizacja lęku godzi więc w poczucie przyczynowości w przypadku stanów uczuciowych. tym łatwiej w to wpadamy.". gdy nie wykona się jakiejś czynności według ananka stycznego rytuału itd. zdaje sobie sprawę. że często stawiamy pytania: . Najwyraźniej to zjawisko można obserwować w fobiach: określona sytuacja wyzwala lęk. . że nawet wtedy. a w każdym razie niewspółmierny (np. Pytania te zmierzają do przyczynowego określenia stanów emocjonalnych. że ma on innego kroju mundur lub inny odcień koloru skóry. Przyczyna jest tu bowiem rażąco niewspółmierna i każdy. jak to się dzieje w nerwicy natręctw? Zjawiska masowego lęku i nienawiści. zły itp. że ogranicza się on do sytuacji związanej z tematyką natręctw. to jednak zawsze jest niewspółmierny do całej sytuacji (jak w przysłowiowym lęku przed myszą). chciałby się od nich uwolnić. zostaje jego zaciętym wrogiem tylko dlatego.Krystalizacja lęku Krystalizacja lęku polega na tym. W nerwicy natręctw lęk występuje w sytuacji z reguły niewspółmiernej do wyzwalanego przez nią uczucia.

dzięki specyficznym połączeniom między neuronami (chodzi tu głównie o tzw. czynności przymusowe lub fobie stale się powtarzają w stereotypowy sposób. które są tłumione przez sygnały dochodzące z zewnątrz (z innych komórek nerwowych lub receptorów): można by powiedzieć. wyzwolone w nich formy aktywności mogą powtarzać się w identyczny sposób. Myślenie magiczne Myślenie magiczne w nerwicy natręctw przejawia się w przeświadczeniu chorego. irracjonalnego i nie dającego się zwalczyć wysiłkiem woli opanowuje świadomość chorego. Na poziomie neurofizjologicznym perseweracja jest zasadniczym elementem pracy układu nerwowego.tak na nim skupiają się negatywne uczucia. Fakt. obwody zamknięte). a w literaturze chyba najwyraźniej zostało przedstawione przez Szekspira w „Śnie nocy letniej". Najwyraźniej myślenie magiczne występuje w czynnościach przymusowych. które w tradycji ludowej ma swą bogatą historię (zmiana uczuć pod wpływem uroków lub specjalnych ziół). że pewne formy aktywności bronią go przed nieokreślonym niebezpieczeństwem. teoretycznie rzecz biorąc — w nieskończoność. Chory np.. Chodzi o to. w jego pojęciu może pomóc tylko magia. czyli powtarzanie tej samej formy aktywności niezależnie od bodźców otoczenia. dochodzący do receptora i trwający nieraz tylko ułamek sekundy. które w normalnych warunkach nie mają łatwych dróg wyładowania. Poza tym. Przekroczenie lub zaniechanie tych form wywołuje silne uczucie lęku. że myśli natrętne. jak wspomniano. może być zatrzymany w układzie nerwowym i tym samym łatwiej się utrwalić (wytworzyć zapis pamięciowy). Perseweracja Perseweracja. jest istotną cechą objawów anankastycznych. że coś obcego. gdyż jej utrzymywaniu się przeszkadzają wciąż nowe strumienie sygnałów i wciąż na . musi myć ręce określoną ilość razy lub iść określonymi ulicami do pracy. Udręka chorego pochodzi właśnie stąd. skłania go do magicznego nastawienia. Każda komórka nerwowa ma tendencję do spontanicznych wyładowań. czy relacja między uczuciem a jego przedmiotem jest istotna. a praktycznie — aż do następnego strumienia sygnałów. że ma stłumioną tendencję perseweracyjną. W globalnej aktywności układu nerwowego perseweracja nie ujawnia się. czy tylko pozorna. Wskutek perseweracji sygnał. chory nie ma możności ich zatrzymania. ale jego pewne cechy można prześledzić w myślach natrętnych i w fobiach. który perswerowaną aktywność przerwie. Zwykłe środki tu nie pomagają. ubierać się i rozbierać z zachowaniem rytualnego porządku itp. jest to więc zagadnienie.

Analogiczne zahamowanie występuje w czasie snu i w stanach półsnu. Wówczas też można obserwować zachowania i przeżywania typu perseweracyjnego (np. W pewnych warunkach jednak antyper-seweracyjna tendencja układu nerwowego. gdy trapią złe myśli lub fobie itp. Nerwica depresyjna Depresja nerwicowa a cyklofreniczna (endogenna) Każda nerwica łączy się z cierpieniem. perseweracyjny rytm pewnej grupy komórek nerwowych (ognisko padaczkorodne) opanowuje inne komórki nerwowe. W zespołach. w zdenerwowaniu powtarza się po kilka razy te same słowa lub wykonuje te same ruchy). Uszkodzenie układu nerwowego powoduje uszczuplenie możliwości tworzenia różnorodnych struktur czynnościowych. Trudno być pogodnym. wynikająca z prawie nieograniczonego bogactwa możliwości tworzenia wciąż nowych struktur czynnościowych. obniżenie nastroju jest więc w niej zjawiskiem powszechnym. gdy nęka stale napięcie wewnętrzne i niepokój. Zdarza się. gdy człowiek się czuje zmęczony i nie do życia. często obserwuje się zachowanie się i przeżywanie typu perseweracyjnego — powtarzanie tych samych zwrotów. że czynnik genetyczny w nerwicy natręctw działa właśnie poprzez wzmożenie tendencji perseweracyjnych. gdy wszystko drażni. psychoorganicznych.nowo powstające struktury czynnościowe (neural patterns). zostaje zahamowana i wówczas w globalnej aktywności układu nerwowego ujawniają się stłumione normalnie tendencje perseweracyjne. . zarówno ostrych. Na poziomie zachowania się i przeżyć perseweracja w padaczce przejawia się w powtarzaniu się tych samych form ataków. aury. Nierzadko też w czystych przypadkach nerwicy natręctw można odkryć nieznaczne objawy uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. a także w stanach silnego napięcia emocjonalnego. tej samej mimiki emocjonalnej. a w końcu cały układ nerwowy. Komponent perseweracyjny odgrywa ważną rolę w genezie objawów anankastycznych. że objawy te są następstwem organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego (jak np. W ten sposób tendencje perseweracyjne biorą górę nad antyperseweracyjnymi. w stanach po zapaleniu mózgu). W niej spontaniczny. tych samych ruchów. jak i przewlekłych. gdy ciało jest obolałe. Możliwe. automatyzmów itp. Klasycznym przykładem zwycięstwa tendencji perseweracyjnych nad antyperseweracyjnymi jest padaczka.

to głównie . Najłatwiej odróżnić depresję endogenną od nerwicy depresyjnej ex post. troski o przyszłość itp. Jeśli zwrócono na nie uwagę. a nawet histerycznymi. poczucia krzywdy. jak się zdaje. po przejściu objawów chorobowych. gdyż samo obniżenie nastroju powoduje. czy bez nerwicowych konfliktów. sfrustrowanych ambicji. Zdarza się jednak. Smutek i zahamowanie — zarówno psychiczne. Argument powtarzalności nie wyłącza jednak nerwicy. Niemniej. z niego dopiero rozwijają się różnorodne postawy uczuciowe w rodzaju poczucia winy. jak i ruchowe — w obu jednostkach chorobowych mogą być identyczne. obserwuje się dość często nerwice. mimo że przestały one na razie działać jako czynnik nerwicorodny. powodujący. Dla nich właśnie można zarezerwować określenie nerwic depresyjnych. zwłaszcza w obecnej dobie. winy. W nerwicach bowiem też. neurastenicznymi. by odróżnienie obu postaci depresji (nerwicowej i endogennej) było w praktyce niemożliwe i by tym samym obowiązująca od lat w psychiatrii klasyfikacja nozologiczna była nieużyteczna. wówczas łatwiej przyjąć cyklofrenię.Wyodrębnianie zatem nerwicy depresyjnej jako osobnej jednostki nozologicznej może wydawać się niesłuszne. natomiast chory z nerwicą nie wyzwala się od swych problemów i wewnętrznych konfliktów. że codzienne nieporozumienia i spięcia urastają do miary nie dających się rozwiązać problemów i mogą być błędnie traktowane jako przyczyna depresji. gdyż nie jest łatwo odróżnić ją od lżejszych postaci fazy depresyjnej cyklofrenii. by znów za jakiś czas wrócić. gdyż czasem spontaniczna remisja może być poczytana za wynik leczenia. W pierwszej smutek jest wtórny do różnorodnych konfliktów. Obecność innych objawów nerwicowych przechyla rozpoznanie w kierunku nerwicy. a w drugiej jest on pierwotny. Odróżnienie jednak. Nerwica depresyjna stwarza nieraz trudności diagnostyczne. Przedstawione trudności diagnostyczne nie są zazwyczaj tak duże. a co wtórne. istnieje pewien element endogenii. Trudności diagnostyczne zmniejszają się. Analiza psychopatologiczna pozwala niekiedy odróżnić depresję nerwicową od cyklofrenicznej. nie jest łatwe. agresji do siebie i do otoczenia. Ale w depresji pochodzenia endogennego (cyklofrenicznej) również można znaleźć różne sytuacje konfliktowe. które można uznać za przyczynę nerwicy. wywołujące długotrwałe napięcia emocjonalne.oczyszczony". gdy mamy do czynienia z kolejnym. Przy dokładniejszym zbadaniu w nerwicy ujawniają się zazwyczaj sytuacje konfliktowe. co jest pierwotne. bez skrzywień osobowości. Ten aspekt jest zresztą dość istotny w ocenie wysiłków terapeutycznych. w których obniżenie nastroju jest objawem dominującym. Wówczas chory z depresją pojawia się nam jakby . niechęci do otoczenia i do siebie.. że depresja endogenna może się maskować objawami hipochondrycznymi anankastycznymi. a nie z pierwszym skokiem depresji. że objawy nerwicy spontanicznie występują i ustępują.

poczucie winy. Są oni . Psychotycy są uwolnieni od sądów oceniających na tej zasadzie. Uczucia można by przedstawić w formie wektora skierowanego na zewnątrz.dlatego. nienawidząc. Tłumiona agresja Smutek nerwicowy często łączy się ze stłumioną agresją. Jest on jasny w uczuciach pozytywnych. Granica między tym. że są psychotykami („varii"). Poza tym dołączają się niejednokrotnie aspekty natury konstytucjonalnej. W przypadku depresji endogennej budzi on prawie z reguły współczucie.dotknięci" chorobą. odskok od granic tzw. kocha się też siebie. Dzięki temu cyklofrenik. nienawidzi się także siebie. że granica między małą a dużą psychiatrią (cyklofrenia należy do psychoz endogennych) nie zawsze jest ostra i że komponent endogenny. by podkreślić fakt. .. podczas gdy dolegliwości nerwicowe są traktowane jako wynik różnorodnego rodzaju szkodliwych postaw emocjonalnych. łatwo wczuwamy się w jego smutek i rozpacz. a ciemny w negatywnych. a zatem jako pewnego rodzaju . nie jest tak ostra. jak to Kretschmer pierwszy zauważył. wówczas wczucie się w nie jest bardzo trudne. skąd uczucia te u chorego się biorą. aby móc wczuć się w cierpienia chorego. a nawet niemożliwe (jak to się niejednokrotnie dzieje w schizofrenii i w zespołach psychoorganicznych). jest często cechą cyklofreników. Jednym ze sposobów ułatwiających różnicowanie depresji nerwicowej z endogenną jest ocena własnych reakcji emocjonalnych w stosunku do chorego. w pewnym też stopniu istnieje w nerwicach. normy psychicznej nie jest daleki. niemożność wyładowania postawy despotycznej — by wymienić bardziej z nich typowe. Choć nie rozumiemy. W nerwicy depresyjnej syntonia (współbrzmienie uczuciowe) z chorym jest zjawiskiem znacznie rzadszym. charakterystyczny dla grupy psychoz endogennych. dlaczego stłumiona agresja wywołuje obniżenie nastroju. jego nieuzasadnione poczucie krzywdy. a tym. Gdy przeżycia psychotyczne stają się tak odmienne od przeżyć przeciętnego człowieka. by koloryt tych obu światów był odmienny. Syntonia konstytucjonalna. znajduje się w sytuacji w pewnej mierze uprzywilejowanej. Trzeba zwalczyć w sobie postawę oceniającą. Agresja ta może mieć różne powody. nie będąc osądzony. co w naszych przeżyciach stanowi świat otaczający. stłumione uczucia nienawiści. Kochając. Nasuwa się pytanie. poczucie krzywdy. jak np. które zazwyczaj nie jest pozytywne. co jest nami samymi. Chory nerwicowy łatwiej niż psychotyk wyzwala nastawienie oceniające. jesteśmy nimi poruszeni. Jest on zrozumiany.. lecz prócz tego zasadniczego kierunku istnieje strzałka wektora skierowana do wewnątrz. W cyklofrenii. Drażnią nas jego pretensje do całego świata i do samego siebie.kara za grzechy". niezaspokojone ambicje itp. Oporów tych nie ma na ogół w przypadku psychoz.. zwłaszcza w jej formach łagodnie przebiegających. że stają się zupełnie obce.

na skutek tego powstałe powiązania odruchowe są silniejsze i trwalsze. Pod nerwicowym smutkiem można odkryć uczucia wrogości. wracają z tą samą siłą np. który fizjologicznie tłumaczymy mobilizacją wegetatywnóendokrynną. że są tym bagażem obciążane. pokrzywdzenia. I tak uczucia negatywne do zbyt surowego ojca. wraca za każdym razem. W ujęciu pawlowowskim reakcje emocjonalne są ontogenetycznie starsze niż reakcje typu poznawczego lub manipulacyjnego. Zapiekłe uczucia o znaku ujemnym stwarzają stały stan napięcia wewnętrznego. mimo że już dawno przestało być dzieckiem. Trzeba być jednak ostrożnym w ocenie. co jest pierwotne. czy nie. mogą wydawać się niewspółmierne do aktualnej sytuacji. nienawiści do osób najbliższych. Nie jest to stan przyjemny i on w dużej mierze powoduje nerwicowe obniżenie nastroju. pogardy. wpada w smutek. negatywne nastawienie emocjonalne do otoczenia czy obniżenie nastroju. gdyż staje się on przyczyną tych przykrych uczuć. Działanie zmniejsza wewnętrzne napięcie. jakby chcąc wynagrodzić sobie jego niedostatek w dzieciństwie. Wyładowanie agresji nie jest jednak lekarstwem na uczucia negatywne. „Bagaż” emocjonalny W nerwicach pod fasadą smutku.Uczucia negatywne wiążą się ze znaczną mobilizacją ustroju do walki lub ucieczki. u którego podłoża leżą uczucia negatywne wobec frustrującego otoczenia. która była w subiektywnym odczuciu za mało czuła i troskliwa. Szuka on w otoczeniu matczynego ciepła. czuje się pokrzywdzone. Dynamiczny stereotyp emocjonalny jest w porównaniu z innymi stereotypami najmniej zmienny. czy aktualnie prowadzą one do działania. a nie znajdując go. przyzwyczajone zawsze do znajdowania się na pierwszym planie. Fakt . Żal do matki. Zwykle działa tu mechanizm błędnego koła. gdy człowiek wypowie. wstrętu. Jest to znane uczucie ulgi. gdy tylko sytuacja aktualna choć trochę przypomina dawną sytuację urazową. które na zasadzie psychicznego rezonansu za każdym razem odżywają. Po akcie agresji rodzą się uczucia winy. lub choćby swą złość wyładuje na martwych przedmiotach. który staje się w ten sposób jakby figurą zastępczą ojca. niezależnie od tego. W ten sposób człowiek ciągnie za sobą bagaż przeszłości w swoich reakcjach uczuciowych. niezadowolenia z siebie. które agresję do przedmiotu nienawiści jeszcze bardziej wzmagają. trwające niejednokrotnie od lat dziecinnych. Dziecko. które musiały zostać stłumione z lęku przed karą. Samo obniżenie nastroju łączy się bowiem niejednokrotnie z postawą lękową lub agresywną w stosunku do otoczenia. żalu. gdy nie znajdzie się w uprzywilejowanej pozycji. gdy dany człowiek czuje się odtrącony przez otoczenie. kryją się często uczucia tłumionej nienawiści bądź urazy. wobec przełożonego. co mu leży na sercu. które wskutek tego.

na zewnątrz i do wewnątrz. Wkrótce jednak następuje ich odbicie na zewnątrz. W poczuciu winy uczucia o znaku ujemnym są przede wszystkim zwrócone przeciw ich nosicielowi. mają dwie jednoimienne strzałki wektorowe. jest społecznie potępiony. wytwarzają się nici wzajemnej swoistej sympatii. a także do siebie. Osoba skrzywdzona przedstawia się wskutek tego w coraz ciemniejszych kolorach i w końcu dojrzewa przekonanie krzywdziciela. jak już wspomniano. Także w poczuciu winy występuje tendencja do generalizacji. stwarza to zbyt długotrwałą mobilizację ustroju do walki. Uczucia mają tendencję do generalizacji. Człowiek. co może wyniknąć z obowiązujących tam wzorów zachowania się. do przysłowiowego „kocham i nienawidzę". a tym samym zły. Poczucie krzywdy i winy Częstą przyczyną negatywnego nastawienia uczuciowego do otoczenia. nienawidzi się też siebie. Uczucia wreszcie. W stałym.ten szczególnie silnie podkreślają psychiatrzy amerykańscy. w poczuciu winy jest się przezeń oskarżanym. który czuje się skrzywdzony przez drugą osobę. W poczuciu krzywdy oskarża się cały świat. kto jest smutny. Nienawidząc kogoś bliskiego. zazwyczaj nie ogranicza tylko do niej swych negatywnych uczuć. Poczucie winy i krzywdy w ten sposób właśnie często ze sobą się splatają. człowiek dotknięty tym uczuciem znajduje się stale w pozycji oskarżonego. lecz na zasadzie generalizacji rozszerza je na całe otoczenie. Zagęszczenie i generalizacja uczuć W bliskim kontakcie z drugą osobą zawsze dochodzi do zagęszczenia emocjonalnego. mianowicie z zasady „keep smilling". jest ona w jego opinii winna temu. W przypadku poczucia krzywdy występuje bunt . nienawidząc bliskiej osoby. gdy strony te są skazane na dłuższe bliskie obcowanie. że przez nią krzywdzący doznał wewnętrznych cierpień. bliskim kontakcie człowiek nie wytrzymuje utrwalonych uczuć negatywnych. Amplituda uczuciowa się zwiększa. ze w pełni zasługuje ona na wyrządzoną jej krzywdę. Patologia zaczyna się wówczas. by nastrój człowieka żywiącego trwale uczucia negatywne był obniżony. W obu tych postawach uczuciowych można doszukać się koncepcji świata na wzór sprawiedliwego ojca. Prowadzi to z reguły do pewnego rozszczepienia uczuciowego (ambiwalencji). Nawet między katem i ofiarą. czuje się skrzywdzony przez cały świat. Nie można stale kogoś nienawidzić. jest poczucie krzywdy i poczucie winy. gdy postawa uczuciowa utrwali się na biegunie ujemnym. nienawidzi się całego świata. Co więcej. stałe napięcie wewnętrzne prowadzi w końcu do zmęczenia i spadku sił. Są to dostateczne powody.

Czuje się własną niemoc. Tego też typu nerwice depresyjne spotyka się nierzadko u . Ale ani jedni. a gdy się to nie udaje. który nie pozwala na realizowanie siebie samego. chcemy ją zmienić.sprawiedliwego" świata. A końcowym etapem agresji jest zniszczenie. choć niechętne. jaki stawia otoczenie w próbach realizacji tkwiących w każdym człowieku tendencji twórczych. w ikońcu zostaje tylko uczucie tłumionej agresji. jaką byśmy chcieli ją widzieć. często komponent depresyjny wysuwa się na plan pierwszy. Pierwsi chcą wyskoczyć ponad ocenę otoczenia. wywołuje również uczucie agresywne. W miarę rozwoju proporcja despotyczna słabnie. pobudzeniem ruchowym. płaczem. a gdy to nie pomaga. ani drudzy nie wytworzyli własnej skali ocen w stosunku do siebie. która pozwala na ustawiczną zmianę planów aktywności. Osoba. po dłuższym lub krótszym czasie wpada w stan apatii i marazmu. który — jeśliby można dowiedzieć się o przeżyciach w tym okresie życia — odpowiadałby stanowi depresji. próby zmiany napotykają opór nie do przezwyciężenia. to jest takich. Nie spełnia on naszych wymagań. nie pozwala na realizowanie wielu marzeń i planów. Poczucie krzywdy spotykamy częściej u osób z cechami psychastenicznymi. każda próba realizacji własnych zamierzeń napotyka znaczny opór. Postawa despotyczna Przyczyną agresji w stosunku do otoczenia może być frustracja postawy despotycznej. drudzy są nią przytłoczeni. a z drugiej zaś strony dzięki rozwojowi środków komunikacji i informacji wzrasta poziom aspiracji. która mimo wspaniałych osiągnięć nie daje człowiekowi zadowolenia. zachował infantylny despotyzm. między innymi dlatego. Świat nie jest taki. Współmałżonek nie jest taki. Jej mechanizm jest następujący.. Człowiek który cierpi na depresję z powodu frustracji swej postawy despotycznej. nie jest taka. a w związku z tym także stosunków społecznych. W nerwicach małżeńskich. szarym. tendencji zmierzających do przekształcenia otoczenia „na obraz i podobieństwo" twórcy. a świat. a nawet wrogim. gdyż kontakty z otoczeniem uczą konieczności rezygnacji z jednych pragnień i prób realizacji siebie na rzecz innych. który z tą idealną koncepcją się nie zgadza. które powstały na skutek patologicznego układu współżycia obu małżonków. z którą musimy współżyć. iż wskutek niezwykłego skomplikowania stosunków produkcji. Dlatego jest światem złym. wyroku . budzi ona wewnętrzną agresję. jakim widziało się go przed ślubem. toteż oba typy osobowości traktuje się jako niedojrzałe. Postawa despotyczna jest w swej istocie postawą infantylną. a w przypadku poczucia winy — przyjęcie. staje się światem obcym. jak byśmy chcieli. stawia opór. bardziej dopasowanych do warunków otoczenia. a stracił dynamikę i plastyczność młodości. godnym jedynie zniszczenia. Jest to problem smutku naszej cywilizacji. Niemowlę na niespełnienie swych życzeń reaguje krzykiem.przeciw światu. Opór.

kiedy przeżycia te wykraczają poza tzw. chory odczuwa stałe wewnętrzne napięcie. Objawy osiowe nerwic Lęk Formy lęku nerwicowego Za objawy osiowe nerwicy można uznać: lęk. którym nieraz towarzyszy lęk przed śmiercią lub chorobą psychiczną) oraz 3) zlokalizowanej (gdy lęk odnosi się do określonej części ciała lub konkretnej sytuacji). Niekiedy niepokój ten koncentruje się na jakichś drobnych trudnościach i konfliktach. które urastają wówczas do wielkich problemów. toteż można się słusznie spodziewać. jakby coś przykrego miało go spotkać. występujących w formie ataków. zaburzenia wegetatywne. co z kolei na zasadzie błędnego koła zwiększa stan wewnętrznego napięcia. Nerwicowy lęk pojawia się najczęściej w postaci: l) stałej (nieokreślonego niepokoju). dla których wszystko nie jest tak. Dotyczy to również układu ruchowego: napięcie mięśniowe jest wzmożone. Trudniej im niż młodym dostosować się do zmieniających się warunków życia. Lęk nie jest więc objawem specyficznym dla nerwic. egocentryzm i nerwicowe „błędne koło". jakby mu coś zagrażało. występować będzie on częściej i z większym nasileniem. przynajmniej w naszej cywilizacji i w naszej epoce. jakby one chciały. i tak częste w nerwicach. W różnych też psychiatrycznych zespołach chorobowych wysuwa się on na plan pierwszy.osób starszych. że w innych epokach i w innych kręgach kulturowych przeważały bardziej dramatyczne formy lęku. Układ ten jest w stałym pogotowiu do walki i ucieczki (fight and fight reaction). Nieokreślony niepokój (free floating anxiety) należy do form lęku spotykanych najczęściej w nerwicach. Jest to uczucie trudne do sprecyzowania. świat otaczający drażni je i irytuje. że w przypadkach. normę. Możliwe bowiem. . z silnymi zaburzeniami wegetatywnymi. Lęk jest zjawiskiem powszechnym w przeżyciach człowieka. 2) napadowej (paroksyzmów lękowych. W każdej jednak nerwicy występuje. budząc jednocześnie agresję. Stałe wewnętrzne napięcie odbija się na czynnościach układu endokrynno-wegetatywnego. uczucie znużenia i bóle mięśniowe. stąd podwyższenie odruchów głębokich. tworząc jakby punkt krystalizacyjny dla innych objawów. uczucia te bowiem (lęk i agresja) zwykle chodzą w parze. Forma i nasilenie lęku w nerwicach bywają różnorodne. zwłaszcza neurastenicznych.

podczas gdy normalnie są z niej wykluczone.zamarł" lub „oszalał" z przerażenia. chory o niczym innym nie potrafi myśleć. Chorzy mają często uczucie. czynności. w której lęk niejednokrotnie przekracza granice ludzkiej wytrzymałości. urina spastica (mocz wodojasny) itp. że za chwilę umrą lub zwariują. chaotyczne i bezcelowe ruchy o charakterze ucieczkowym. parcie na pęcherz. a czasem agresywnym. np. zasadnicze reakcje lękowe niezależnie od stopnia rozwoju filogenetycznego są analogiczne. W schizofrenii. słusznie przypuszczać. Co więcej. Lęk zlokalizowany polega na tym. w ostrych psychozach. drażniąc jakiegoś robaka lub owada źdźbłem trawy. co z kolei skłania do szukania podobieństw w przeżyciach towarzyszących tym zasadniczym wspólnym postawom ruchowym. biegunka. wywołuje się u niego stan zastygnięcia w bezruchu (tzw. genitalia itd. W pierwszym przypadku źródłem niepokoju staje się własne ciało lub jakaś jego część: określony narząd — mózg. to paroksyzmy lękowe występują w formie gwałtownych ataków. w zawale serca. Proste doświadczenie może nas o tym przekonać. która lęk prowokuje (fobie). zwłaszcza schizofrenii. a jego nasilenie ulega tylko wahaniom. pojawiają się stany zastygnięcia w bezruchu (stupor catatonicus) lub burzliwego podniecenia (furor catatonicus). Lęk w świecie zwierzęcym Na podstawie obserwacji zwierząt można. trwających od kilku minut do kilku godzin. zwykle nie mających nic wspólnego z jego genezą. Możność aktywnego poruszania się w świecie otaczającym pozwala na obserwacje pewnych analogii w podstawowych reakcjach ruchowych między zwierzętami na różnych stopniach. w padaczce jako jedna z postaci padaczki skroniowej. co prawdopodobnie obniża próg świadomej percepcji dla bodźców interoceptywnych. że łęk jest zjawiskiem powszechnym w świecie zwierzęcym i występuje nawet na najniższych szczeblach rozwoju filogenetycznego. że uczucie to koncentruje się na określonych przedmiotach. Totstellreflex) lub gwałtowne. przewód pokarmowy. Natomiast w zespołach anankastycznych (natręctw) lęk lokalizuje się wokół myśli.. Brak komunikacji słownej między światem zwierzęcym a ludzkim uniemożliwia sprawdzenie hipotez . Tego typu lokalizacja lęku występuje w zespołach hipochondrycznych. którą uporczywie musi się wykonywać (czynności przymusowe) i wreszcie wokół sytuacji. Wokół nich koncentruje się uwaga. że człowiek . Przedmiotem takim może być własne ciało albo określona sytuacja. serce. jak się zdaje. mówi się nawet. skutkiem czego docierają one do świadomości. której nie można się pozbyć (natręctwo).Jeśli niepokój nerwicowy jest uczuciem stałym. Podobne reakcje obserwuje się u ludzi w sytuacjach skrajnego zagrożenia. zlewne poty. np. filogenetycznego rozwoju a człowiekiem. Tego typu ataki lęku mogą wystąpić poza nerwicą w ciężkich i nagłych chorobach somatycznych. połączonych z niezwykle silnym wyładowaniem wegetatywnym: bicia serca.

Zasadnicza orientacja: postawy „do" i „od" Według Pawiowa (S. nie pozwala nawet na hipotetyczne próby wniknięcia w jego subiektywną stronę życia. jest sygnałem zagrożenia ze strony otoczenia. przyjmowanie bodźców otoczenia i reagowanie na nie przeważnie ruchem. Zasadniczy wektor towarzyszący negatywnym . Każdy żywy ustrój może łatwo stać się otoczeniem dla innego żywego ustroju.. Podstawowe prawo biologiczne — zachowania własnego życia — w terminologii fizycznej można określić jako wzrost negatywnej entropii (swoistego porządku) żywego ustroju kosztem negatywnej entropii otoczenia. na inne zaś ucieczką.humanitarny" jest świat roślinny. jest wstępem do wejścia w bardziej intymny z nim kontakt. gdy się przed nim ucieka. Prawo to. dziecko do jednych ludzi wyciąga rączki i uśmiecha się. 36. tj. Nie można traktować ich oddzielnie od siebie. lęku. Ten intymny kontakt z otoczeniem w przyrodzie ożywionej przybiera dwie formy: metabolizmu energetycznego i reprodukcji seksualnej. trzeba niszczyć inne żywe istoty (rośliny. pozostaje dla nas całkowicie niemy. wskazuje na ścisłą zależność żywego ustroju od środowiska. W zasadzie więc pierwsze prawo biologiczne można uznać za źródło uczuć negatywnych — nienawiści. Ta zasadnicza orientacja ruchowa w świecie otaczającym odpowiadająca w zasadzie freudowskiemu Lust i Uniust Prinzip. gdyż aby żyć. W drugim zaś przypadku bodziec wywołuje reakcję odwrotną — ucieczki lub walki. Szuman: Zagadnienia psychologii uczuć w świetle nauki Pawiowa. Wymiana sygnałów z otoczeniem (metabolizm informacyjny). że zaspokoi jego podstawowe potrzeby biologiczne. ponieważ potrzebne zapasy energetyczne czerpie przede wszystkim ze słońca. str. związane z zachowaniem życia i gatunku. jeśli chodzi o świat zwierzęcy i ludzki. ale można być też przez nie pożartym. przed innymi zaś broni się i krzyczy. z którego on z kolei będzie czerpał zasoby energetyczne. jest raczej okrutne.odnoszących się do przeżyć towarzyszących tym wspólnym postawom ruchowym. Bardziej .do" i .od" źródła bodźca. Poznań 1956. występuje od najniższych do najwyższych szczebli rozwoju filogenetycznego.) można orientację ruchową w świecie otaczającym ująć w dwa zasadnicze wektory: . Ameba na jedne bodźce reaguje zbliżeniem i wyciągnięciem pseudopodiów... zwierzęta). by nie zostać samemu przez nie zniszczonym. W pierwszym przypadku bodziec działający na żywy ustrój inicjuje w nim reakcję zbliżenia do źródła bodźca. Jest on sygnałem. Czerpie z niego konieczne do życia substancje i rozłożywszy je na proste elementy buduje z nich własny ustrój. będąc pozbawiony ekspresji ruchowej. co z kolei stanowi sygnał dla otoczenia. Każdy żywy ustrój żyje kosztem otoczenia. określane też jako propulsja i retropulsja. Świat roślinny. że otoczenie jest przychylne. Zachowanie ruchowe tego typu. gdy chce się otoczenie zniszczyć. Słowem pożera się swe otoczenie.

. ale o nową. W miarę rozwoju filogenetycznego metabolizm informacyjny staje się coraz bogatszy. Reprodukcja seksualna zapewnia powstawanie wciąż nowych planów genetycznych i dzięki temu jest przyczyną indywidualizacji panującej w przyrodzie ożywionej w przeciwieństwie do przyrody nieorganicznej i techniki. Zasadnicza orientacja ruchowa polega na tym. Niekiedy. a u człowieka zdaje się on górować nad metabolizmem energetycznym. Jest to aktywność twórcza. Tylko jeśli w pierwszym prawie wysiłek ustroju idzie w kierunku zwiększenia entropii własnej (jest więc to prawo w jakimś sensie egoistyczne).złe" to. wyrażających się wektorem ruchowym „do" otoczenia. gdzie panuje seryjność. co działa w kierunku odwrotnym.zly".. Może dlatego agresja idzie w parze z lękiem. Analogicznie do pierwszego prawa biologicznego (zachowania własnego życia) drugie zmierza też do zwiększenia negatywnej entropii.. co zwiększa entropię negatywną (w tym przypadku swoisty porządek organizmu).. . że świat dobry" przyciąga. Dobry zapewnia zwycięstwo struktury organizmu nad otoczeniem. ale zbliża się do niego po to.dobre" jest to. tj. By je wypełnić. świat otaczający dzieli się na . leży u podstaw uczuć pozytywnych. Natomiast drugie podstawowe prawo biologiczne — zachowania życia gatunku.od" otoczenia. może się zdarzyć.. W tym procesie ustawicznej wymiany informacyjno-energetycznej z otoczeniem. zdolność odbierania sygnałów otoczenia i reagowania na nie (reakcja ustroju może być traktowana jako sygnał wysiany w otoczenie). powstającą ze związku seksualnego (byłoby to prawo bardziej altruistyczne). Zaspokojenie zarówno pierwszego. Dlatego już u najprostszych istot żywych obok metabolizmu energetycznego pojawia się metabolizm informacyjny. że własne życie jest poświęcone w obronie dobra potomstwa. Jest to już cecha raczej swoiście ludzka. W pewnym sensie ten sam cel osiąga się.uczuciom jest . zły zaś grozi jej zniszczeniem. Wprawdzie agresja wymaga zbliżenia do otoczenia. a .dobry" i . zwłaszcza w wyższych formach życia. to w przypadku drugiego prawa nie chodzi już o własną negatywną entropię. jak się zdaje.nad". tj. w której własny porządek człowiek stara się narzucić otoczeniu [przekształcić je wedle własnego planu).od" świata otaczającego) w aspekcie subiektywnym (przeżyć żywego ustroju) odpowiadają . uciekając przed nim. trzeba z otoczeniem się zespolić w miłości erotycznej czy macierzyńskiej. Tym podstawowym wektorem ruchowym („do" i . Wyrażając tę dychotomię językiem fizyki. jak i drugiego prawa biologicznego wymaga orientacji w świecie otaczającym. U człowieka można by mówić o trzecim wektorze — . Indywidualizacja jest też cechą uczuć pozytywnych — przedmiot miłości jest zawsze jedyny i niepowtarzalny. zwiększa entropię (niszczy strukturę organizmu). ale w swym aspekcie twórczym wywodząca się z drugiego prawa biologicznego. która jest zasadniczą cechą życia.. by przestało istnieć. a „zły" odpycha.

. o znaku dodatnim. Ruch w kierunku świata . przykrości i bólu w zetknięciu ze światem ..zły") uczucia negatywne. gdyż każdy ma swą indywidualną strukturę.postawy uczuciowe pozytywne i negatywne. jedynym i niepowtarzalnym.dobrego" i ucieczka lub agresja w stosunku do świata . jednocześnie jednak wymiana ta sięga w przyszłość. lub gdy cało z zetknięcia się z nim wyjdzie. Co więcej. w terminologii fizycznej zwiększenia jego negatywnej entropii.złego" wynikają z antycypacji tego.. Wymiana ze światem otaczającym (metabolizm energetyczno-informacyjny) dokonuje się w przestrzeni czterowymiarowej. który najogólniej można określić jako dążenie do przeciwstawienia się drugiemu prawu termodynamiki. Z subiektywnego punktu widzenia osiągnięcie celu nie różni się od dążenia do niego. przyjemne. co można uznać za zasadniczą cechę życia. choć obiektywnie biorąc wspólny dla wszystkich. Indywidualna jest też jego zasadnicza . odmienną od innych ustrojów. osiągnięcie celu dodatniego po pierwszym przyjemnym momencie zaspokojenia może być źródłem uczuć o znaku ujemnym. jest dla każdego żywego ustroju światem własnym. o znaku ujemnym. wyraża się ona już w metabolizmie energetycznym (indywidualność biocheroizmu ustroju). samemu się go niszczy. nie uwzględniając czasu jako czwartego wymiaru otaczającego świata. Z osiągnięciem celu pozytywnego (świat „dobry") wiążą się pozytywne uczucia. Kierunek wymiany jest zdeterminowany przeszłością ustroju zarówno filogenetyczną. W pierwszym wypadku oczekuje się spełnienia potrzeb ustroju. a w drugim przypadku ich niespełnienia i zagrożenia kontynuacji procesu życia. W tym sensie życie jest wysiłkiem. gdyż znów trzeba dążyć do dalszych celów. aby utrzymać własny porządek wbrew naturalnemu ciążeniu materii ku entropii. dąży do określonego celu. a tym samym zwiększenia entropii. ale w znacznie większym stopniu w metabolizmie informacyjnym. przykre. Śmierć bowiem jest ostatecznym zwycięstwem tendencji materii do bezwładnego ruchlu cząstek (entropii) nad tendencją do zachowania własnego porządku ustroju (entropia negatywna). zetknięcie ze światem „złym" może być źródłem uczuć przyjemnych w tym przypadku. Odwrotnie. Indywidualność jest cechą przyrody żywej. Dlatego świat otaczający. Jakość i różnorodność postaw zależy od stopnia rozwoju filogenetycznego i ontogenetycznego ustroju. co ma nastąpić: przyjemności i rozkoszy w zetknięciu ze światem „ dobrym". Dzięki metabolizmowi informacyjnemu tworzy się obraz otaczającego świata. Nie można analizować postaw uczuciowych. Przy największym jednak ich zróżnicowaniu zawsze mają one znak plus lub minus. tj. gdy osiąga się nad nim zwycięstwo i zamiast być przezeń zniszczonym.złym". jak a ontogenetyczną (dziedzicznością i własną historią życia). a z osiągnięciem celu negatywnego (świat .. jednemi i drugiemu towarzyszą pozytywne lub negatywne uczucia. przyciągania lub odpychania. Dla każdego ustroju żywego inaczej się on przedstawia. według którego materia zmierza do bezwładnego ruchu swych cząsteczek.

Do ustroju docierają wciąż nowe sygnały i wciąż nowe reakcje w nim występują. do bliższego z nim kontaktu.do". co przyciąga i co odpycha. wedle której rozwija się metabolizm informacyjny. nowe sygnały są wysyłane w świat otaczający....od" — z przewagą procesów katabolicznych. stać się jego władcą. na świat . muszą iść ze sobą w parze. w niemałym stopniu zależną od obiektywnych warunków świata otaczającego. dzięki czemu wyzwala się energia potrzebna do walki i ucieczki. a postawa . radosny.dobry" i „zły". przyciągający. a z tym wiąże się konieczność walki i ucieczki. gdy przeważa postawa . Postawa . natomiast w drugim negatywna entropia ustroju maleje. Uwarunkowana jest ona strukturą genetyczną.od". Nie może istnieć postawa . niż spokojnie do niego się zbliżając w celu zaspokojenia swych podstawowych potrzeb. tak jak nie mogą istnieć procesy anaboliczne bez katabolicznych.od" wymaga większej mobilizacji energii ze strony ustroju niż postawa .. wszystko się zmienia. Życie uczuciowe. to znów przyjemny. W metabolizmie energetycznym postawa . Analogicznie jak w metabolizmie energetycznym procesy budowy i destrukcji. walcząc z otoczeniem lub przed nim uciekając. odpychający.do" łączy się z przewagą procesów anabolicz-nych. Nie można zbliżyć się do otoczenia i z nim się zaznajomić. tak w metabolizmie informacyjnym przeplatać się muszą obie przeciwstawne sobie postawy wobec świata otaczającego. W pierwszym przypadku struktura własna organizmu buduje się kosztem struktury otoczenia (wzrasta negatywna entropia ustroju kosztem negatywnej entropii otoczenia). W każdym języku istnieje wiele określeń zarówno dla uczuć negatywnych. Język zresztą jako najwyższa forma ruchu jest zwrócony ku światu otaczającemu i na nim się . a jednak przez całe życie pozostaje on tym samym indywiduum i jego świat też mimo bezustannej zmienności nie zmienia się..dychotomia na to. Wachlarz uczuć związanych z obu zasadniczymi postawami orientacyjnymi jest u człowieka duży.do" nad postawą . by korzystać z niego dla zaspokojenia prawa zachowania własnego życia i życia gatunku. Raz jest przykry. gdy chce się od niego uciec lub je zniszczyć..od".. które oddają przynajmniej najogólniej jakościowe i ilościowe różnice zachodzące między nimi. a jednak pozostaje tym samym światem. co w subiektywnym aspekcie przedstawia się jako stała oscylacja między uczuciami pozytywnymi a negatywnymi w stosunku do otoczenia. czyli rozwoju i śmierci. stanowi pierwszy krok do wymiany sygnałów z otoczeniem. Znacznie więcej energii trzeba wydatkować.. i samą historią tegoż rozwoju. Wymiana ta staje się możliwa. groźny. a jednak ustrój pozostaje ten sam (zasada tożsamości) — paradoks ten szczególnie wyraźnie uwydatnia się w metabolizmie informacyjnym.. jak i pozytywnych. Otoczenie trzeba zdobyć.do" bez podstawy . Jeśli jedną z cech procesów przyrody ożywionej jest dialektyka zmienności i niezmienności — żaden atom w ustroju nie pozostaje ten sam. ujęte tu jako subiektywny wyraz zasadniczej orientacji ruchowej w świecie otaczającym.

które z kolei prowadzi do różnego rodzaju dolegliwości somatycznych. a nie jego wzmagania. występuje silniej w uczuciach negatywnych niż pozytywnych. ale którą łatwo się wyczuwa. Zjawisko irradiacji stanów uczuciowych. Lęk może skrzywić linię rozwoju chorego. którą trudno zdefiniować. typowych dla nerwic. lęk połączony z wiarą. niektórych urojeń i omamów. Lęk. . aktów agresywnych. w razie konieczności natychmiastowego działania itp. np. że przekracza granice ludzkiej wyobraźni i możności wczucia się. niepokój. że właśnie stamtąd może przyjść ocalenie. Cała aktywność lekarska zmierza jednak w kierunku zmniejszenia napięcia lękowego. różnego rodzaju obrzędów przemieniało lęk związany z chorobą w trwogę związaną z samym aktem leczenia. pojęcia służą do określenia różnorodnych stanów uczuciowych związanych z postawą ucieczki. przerażenie itp. pozostając niewspółmiernie ubogim w odniesieniu do zjawisk świata własnego. Byłby to jeszcze jeden przykład stosowanej w medycynie metody wypędzania zła mniejszym złem. a lekarz sam nieraz musi swój lęk przełamać w przypadku trudnej decyzji. Postawie „od" (lękowo-agresywnej) towarzyszy zwiększone napięcie układu wegetatywnego. starości. hamując go w kontaktach z ludźmi i "powodując coraz większe wycofanie się z czynnego życia. promieniowania ich na otoczenie. iż lęk pierwotny związany z dysfunkcją ustroju. może być tak silny. zniedołężnienia. utraty zdolności do pracy w związku ze swoją chorobą. jak praktyki magiczne u ludzi pierwotnych. zostaje przekształcony w lęk przed potęgą wiedzy lekarskiej. kalectwa. jak w chorobach psychosomatycznych. Psychiatra w znacznie większym stopniu niż lekarze innych specjalności styka się z lękiem u swych chorych.że działanie terapeutyczne w sytuacji lękowej związanej z aktywnością lekarską w obu przypadkach. Lęk leży u podłoża wielu innych zjawisk psychopatologicznych. bojaźń. zwłaszcza w psychozach. Wydaje się. śpiewów rytualnych. braku wiary w swe lekarskie możliwości. niemniej obecna technika medyczna może u chorych budzić analogiczną grozę. W medycynie pierwotnej wiele zabiegów lekarskich w rodzaju magicznych masek. Lęk i agresja łatwiej rodzą analogiczne uczucia w otoczeniu społecznym danego człowieka . np. groza. tj. chory bowiem boi się śmierci. obawa. Problem lęku w medycynie Lekarz stale styka się z lękiem. Lęk. polega na tym. We współczesnej medycynie wprawdzie magiczna strona oddziaływania lekarskiego jest uważana za szarlatanerię. a czasem do organicznego uszkodzenia określonych układów ustroju. zwłaszcza wówczas gdy dany termin został fałszywie użyty. strach. bólu.kształtuje. Każde z nich oddaje inną sytuację emocjonalną.

Objawy mogą być te same przy ich różnej genezie. gdyż inne terminy już bardziej precyzują sytuację (np. Lęk biologiczny. Jest to więc klasyfikacja genetyczna. Ze względu na wywołującą sytuację można rozróżnić cztery gatunki lęku. znajduje swe odbicie w języku. obawa jest niepokojem przed określonym przedmiotem. trzeba bowiem znać jego genezę. groza jest lękiem wobec czegoś bardzo przerażającego i niezwykłego. społeczny. Zagrożenie z zewnątrz Różne są postacie lęku i różne jego natężenia. Nie znaczy to. Między chorym a jego terapeutycznym otoczeniem tworzy się wówczas błędne koło emocjonalne. co zresztą jest. czy też jakaś niezwykła sytuacja. z kolei wzmagają te uczucia u chorego. lecz śmierć w nim przychodzi skrycie. co. co zagrożenie publicznym ośmieszeniem czy potępieniem przez własne sumienie. zachowania własnego życia i życia gatunku. I tak analogiczne uczucia może wywołać zagrożenie życia. Najłatwiej zrozumieć zagrożenie życia pochodzące z zewnątrz. Sytuacją wywołującą lęk biologiczny jest zagrożenie jednego z dwóch podstawowych praw biologicznych. używa się tu pojęcia lęku w znaczeniu ogólnym dla określenia przeżyć towarzyszących postawie ucieczki. Typową reakcją na taką sytuację jest ucieczka lub chęć walki. W przeciwnym bowiem wypadku lęk i agresja chorego. Mimo różnorodności przeżyć o charakterze lękowym mogą one pozostać te same lub podobne w sytuacjach zupełnie odmiennych. jak się zdaje. By nie komplikować zagadnienia. lub zbyt nagle. jak w przypadku zatruć przemysłowych.). a nie symptomatologiczna. mówimy wówczas o strachu. życie codzienne w warunkach cywilizowanych nie dostarcza zbyt wielu sytuacji jawnie zagrażających życiu.niż jego nastawienia uczuciowe o znaku dodatnim: miłość. nie jest się narażonym na walkę wręcz dla zdobycia władzy lub zachowania swego prestiżu czy prestiżu swej grupy plemiennej itp. życzliwość. paraliżującym wszelką aktywność itp. które działa anty-terapeutycznie. gdyż trzeba się przemóc. nipokój jest lękiem o słabszym nasileniu. . jak wspomniano. by stanąć do walki z niebezpieczeństwem. Są to: lęk biologiczny. choć chęć ucieczki wydaje się pierwotniejsza od chęci walki. by środowisko współczesne było bezpieczniejsze. nie trzeba zdobywać pożywienia. i deziniegracyjny. moralny. zgodne z duchem języka. udzielając się personelowi leczącemu. strach jest wywołanym przez niebezpieczeństwo lękiem przed jakimś przedmiotem. W postępowaniu psychiatrycznym sprawą dużej wagi jest umiejętność niepoddawania się irradiacji negatywnych postaw uczuciowych. przyjaźń. jak w wypadkach komunikacyjnych. W przeciwieństwie do klasyfikacji używanej w codziennym języku klasyfikacja ta nie może być dokonana na podstawie analizy samego zjawiska (przeżycia lękowego). narażając się na atak dzikich zwierząt lub utonięcie w wodzie.

Co więcej, człowiek zdaje się szukać sytuacji zagrożenia, by w nich siebie wypróbować i przemóc swój lęk. Tendencja ta jest silna szczególnie u mężczyzn w wieku młodzieńczym. Odgrywa ona rolę w sprawdzeniu poczucia własnej męskości, które z kolei jest koniecznym warunkiem do możności nawiązywania kontaktów erotycznych. Otarcie się o niebezpieczeństwo wyładowuje drzemiący w człowieku niepokój. Może tym należy tłumaczyć, że w okresach trudnych, gdy śmierć staje blisko, np. w czasie wojny, w obozach koncentracyjnych, w przypadku klęsk żywiołowych, znikają na ogół objawy nerwicowe. Również w życiu indywidualnym obserwuje się analogiczne zjawisko, np. chory, latami cierpiący na nerwice, ,,zdrowieje", gdy zachoruje na ciężką, grożącą śmiercią chorobę somatyczną. Ludzie, którzy z racji swego zawodu czy zamiłowań częściej są narażeni na śmierć, np. marynarze, lotnicy, górnicy, alpiniści, wykazują na ogół mniej objawów nerwicowych niż inni. Niektórzy umyślnie szukają niebezpieczeństwa, by zmniejszyć niepokój nerwicowy. Śmierć zagrażająca z zewnątrz wywołuje tylko wówczas reakcję lękową, gdy jest widoczna. Niebezpieczeństwo musi dotrzeć do świadomości, by powstało uczucie lęku (strachu). Percepcja sytuacji zagrażającej ulega jednak często zniekształceniom pod wpływem postaw uczuciowych. Postawy pozytywne zmniejszają poczucie niebezpieczeństwa (,,z piosenką na ustach w bój"), natomiast postawy negatywne zwiększają je (,,strach, ma wielkie oczy"). W tym ostatnim przypadku działa mechanizm błędnego koła: strach powstały na skutek sytuacji zagrożenia wyolbrzymia to zagrożenie, co z kolei zwiększa uczucie lęku, a lęk zwiększa poczucie za-grożenia itd. Pod wpływem lęku sytuacja realnie bezpieczna staje się w subiektywnym odczuciu niebezpieczna. Zjawisko to występuje często w zespołach urojeniowych. Niekiedy obserwuje się u niektórych ludzi zdolność wyczucia zagrażającego niebezpieczeństwa: w aktualnym obrazie rzeczywistości nie ma niczego, co by na nie wskazywało, a jednak rodzi się niepokój, któremu towarzyszy w wyobrażeniu na jawie lub w marzeniu sennym obraz mającego przyjść nieszczęścia. Zjawiska te należą do parapsychologii. Jak dotychczas nie wiadomo, w jakim stopniu człowiek może poruszać się w przód w otaczającej go czasoprzestrzeni, tj. widzieć swoją przyszłość. Jak wspomniano, sama postawa uczuciowa jest już pewnym wyprzedzeniem teraźniejszości, jest przygotowaniem do tego, co ma nastąpić. Nie jest jednak wykluczone, że istnieją w człowieku możliwości wyraźniejszego widzenia przyszłości. Poza tym bodźce podprogowe, nie docierające do świadomości, mogą sygnalizować zagrażające niebezpieczeństwo. Po zachowaniu się zwierząt można niejednokrotnie przewidzieć zbliżające się trzęsienie ziemi, zaćmienie słońca, ostrą zimę, a więc sytuacje zagrażające. Trudno oczywiście powiedzieć, czy zachowanie to jest zdeterminowane bodźcami podprogowymi, czy też bodźcami docierającymi do świadomości zwierząt, a dla nas niespostrzegalnymi, w każdym razie ma się tu do czynienia z wyraźnym, wykraczaniem w przyszłość. Każdy obraz niebezpieczeństwa jest zresztą w pewnym stopniu wybiegiem w

przyszłość, jest wyobrażeniem tego, co nastąpi, i to wyobrażenie budzi lęk, a nie obraz aktualnej rzeczywistości. Skazaniec czekający na egzekucję boi się egzekucji, a nie siedzenia w celi, co jest jego aktualną sytuacją. Lęk na ogół znika, gdy jest się już w sytuacji zagrożenia; wówczas następuje zazwyczaj działanie, próby ucieczki lub walki, nie ma już miejsca dla lęku., W ogólnym schemacie przebieg zjawiska byłby następujący: uczucie lęku narasta w miarę zbliżania się do sytuacji niebezpiecznej, przy czym na skutek napięcia lękowego odległość czasowa i przestrzenna ulega w tym okresie znacznemu wydłużeniu. Gdy jest się już w danej sytuacji, napięcie lękowe gwałtownie spada; spadek ten należy tłumaczyć wyładowaniem napięcia emocjonalnego w działaniu. Zresztą postawa lękowa jest przygotowaniem do tego, co ma nastąpić w momencie zagrożenia, a tym samym, gdy moment ten nastąpił, traci ona swój sens. Po wyjściu z sytuacji zagrożenia następuje stan odprężenia, ulgi, triumfu z odniesionego zwycięstwa lub zadowolenia, że cało wyszło się z opresji. Te trzy elementy: oczekiwanie, wyładowanie, odprężenie, są dość typowe dla wszelkich sytuacji związanych z silnym napięciem emocjonalnym, zarówno pozytywnym, jak i negatywnym. Napięcie lękowe wzrasta, gdy nie ma możliwości wyładowania go w działaniu, np. we śnie silniej przeżywa się jakąś sytuację lękową, niż przeżywałoby się ją na jawie, bo na jawie można działać, nie jest się całkowicie bezsilnym, Podobnie człowiek skrępowany przeżywa silniej zagrożenie niż ten, który ma swobodę działania. W przypadku gdy się jest całkowicie bezsilnym wobec agresora, świadomość, że można sobie samemu odebrać życie, dodaje odwagi (stąd powodzenie cyjankali u osób narażonych na tortury gestapo). Gdy sytuacja zagrożenia rozwija się tak szybko, że obrona przed nią dokonuje się prawie automatycznie i brak jest czasu na przeżywanie lęku, wówczas uczucie to pojawia się w trzeciej fazie, gdy niebezpieczeństwo minęło; lęk wówczas miesza się z typowym dla tej fazy uczuciem ulgi i odprężenia. (Gdy np. szczęśliwie uniknie się wypadku na jezdni, reakcja lękowa z towarzyszącym jej wyładowaniem wegetatywnym występuje później). Wskazywałoby to, że wszystkie trzy fazy muszą wystąpić, a wówczas gdy nie ma na którąś z nich czasu, występuje ona później. Zagrożenie z wewnątrz Jeśli niebezpieczeństwo zewnętrzne wywołuje reakcję lękową dopiero wówczas, gdy jest ono uświadomione (np. dziecko bez lęku może dotknąć przewodu wysokiego napięcia, a człowiek dorosły narazić się na zabójczą dawkę promieni radioaktywnych, gdyż nie zdają sobie sprawy z niebezpieczeństwa), to zagrożenie pochodzące z wnętrza organizmu wyzwala postawę lękową bez uświadomienia istoty niebezpieczeństwa. Odczuwa się lęk, nie wiedząc, co jest jego przyczyną. Jeśli lękowi towarzyszy uczucie bólu, to można najwyżej w przybliżeniu lokalizować źródło zła, np. gdy odczuwa się ból serca, podejrzewać

zawał. Próg percepcji świadomej dla świata zewnętrznego jest niższy niż dla wnętrza organizmu. Bodziec zewnętrzny wywołujący reakcję lękową dociera do świadomości, a bodziec wewnętrzny wywołujący analogiczną reakcję nie dociera do świadomości. Obrona przed zagrożeniem wewnętrznym dokonuje się poza sferą życia świadomego. Bez udziału świadomości działają różnego rodzaju mechanizmy obronne, wegetatywne, endokrynne, biochemiczne itp., które są tematem badań fizjopatologicznych. Obowiązuje tu ogólna zasada autonomii wewnętrznego życia ustroju; skomplikowane reakcje w nim zachodzące dokonują się automatycznie, bez udziału świadomości, dając najwyżej reperkusje świadome w postaci różnego rodzaju stanów uczuciowych oscylujących między znakiem dodatnim (uczuć przyjemnych) a ujemnym (uczuć przykrych). Różne mogą być przyczyny wewnętrznego zagrożenia ustroju. Wiążą się one z naruszeniem metabolizmu energetycznego. Ujmując sprawę najogólniej, wiemy, że zagrożenie to może być wywołane brakiem tlenu, wody lub pożywienia. Brak jednego z nich prowadzi po pewnym czasie do śmierci. Czas ten dla tlenu mierzy się w sekundach, minutach, dla wody w godzinach, a dla pożywienia w dniach. Szybkość narastania zagrożenia, a tym samym lęku, jest więc znacznie większa w przypadku braku tlenu niż wody czy pożywienia. Brak tlenu wywołuje sytuację alarmową, za mało jest bowiem czasu na działanie celowe. Natomiast przy braku wody czy pożywienia czasu jest jeszcze dosyć, lęk ma znacznie słabsze nasilenie; jest to raczej niepokój z dużą domieszką agresji, świat przeżyć redukuje się do myśli, jak zdobyć wodę czy pokarm. Uświadomienie istoty sytuacji zagrożenia może tu wystąpić łatwiej niż w przypadku braku tlenu, ponieważ więcej jest na to czasu. Uświadomienie źródła lęku nie tyle zależy od wolnego czasu, który pozostaje do zagrożenia śmiercią, ile od tego, czy brak istotnych dla życia substancji pochodzi z zewnątrz czy z wewnątrz ustroju. Sytuacja zagrożenia jest jasna, gdy brak tlenu jest wywołany np. zaciśnięciem dróg oddechowych czy brak wody lub pożywienia — niemożnością jego zdobycia, a pozostaje niejasna, gdy niedotlenienie tkanek jest spowodowane uszkodzeniem mięśnia sercowego, niedostatkiem hemoglobiny, zablokowaniem enzymów oddechowych itp., a brak wody i substancji odżywczych nie jest wywołany ich brakiem w środowisku zewnętrznym, ale np. zaburzeniami procesów asymilacji i metabolizmu komórkowego. Mówiąc ogólnie, człowiek uświadamia sobie niebezpieczeństwo wówczas, gdy świadomie może mu zapobiec (np. usunąć przeszkodę w dopływie powietrza do płuc, walczyć o wodę i pożywienie), a nie zdaje sobie sprawy z niebezpieczeństwa, gdy świadoma aktywność jest bezcelowa, tj. gdy walka z niebezpieczeństwem odbywa się wewnątrz, a nie na zewnątrz ustroju. Świadomość jest jakby zarejestrowana dla zewnętrznego, a nie wewnętrznego środowiska ustroju. Uczucie lęku powstaje jednak zarówno przy zagrożeniu zewnętrznym, jak i wewnętrznym. W tym ostatnim jednak przypadku lęk jest

gdyż może rozpoznać źródło zagrożenia wewnętrznego. zwłaszcza wyższego gatunku.wywodzącej się zasadniczo z grupy rodzinnej — nigdy w historii ludzkości nie brakowało. Niemniej punktem wyjścia dla zachowania drugiego prawa biologicznego jest zawsze pierwsze prawo. wody lub pożywienia jest silniejsza niż potrzeba związku seksualnego i gdy obie występują jednocześnie. co wyładowania mu towarzyszące.. Czynnikiem rozładowującym napięcie lękowe o podłożu seksualnym jest nie tyle sam akt spótkowania. co mu zagraża.wiedza" ta jest atrybutem wnętrza ustroju. z reguły ostatnia zostaje wyparta. jego procesów autonomicznych. wewnętrznym krwotokiem.bezprzedmiotowy.. lecz też z zachowaniem życia własnego gatunku. Łatwość ta ma swoje ujemne strony. np.Nie znaczy to. że powodem lęku jest brak tlenu wywołany zawałem mięśnia sercowego. zagęszczenia . popędu seksualnego do okresów rui. Może więc on stwierdzić. zatruciem itp. zbiorowego zagrożenia. by mogło działać drugie prawo. Zdarza się więc — . to lęk związany z drugim prawem biologicznym trwać może ad infinitum. Jeśli bowiem lęk związany z pierwszym prawem biologicznym nie trwa długo. bo potrzeba sygnalizowana lękiem musi być w określonym czasie zaspokojona lub przychodzi śmierć. a druga z różnego ustawienia sytuacji zagrożenia w czasie. kataklizmów. nierzadko narażają swe życie dla obrony potomstwa. a przykładów narażania swego życia dla zdobycia partnerki lub obrony potomstwa czy nawet szerszej grupy społecznej — plemiennej. silną anemią. wzrasta w okresach. Poznanie tych procesów i sterowanie nimi jest głównym celem medycyny. gdyż nie ma granicy dla zaspokojenia tej potrzeby. Lekarz więc z racji swego zawodu dysponuje większą wiedzą niż laik w zakresie genezy lęku. Jedna różnica wynika ze swoistego „egoizmu" żywego ustroju. Łatwość odsunięcia w czasie występuje szczególnie wyraźnie u człowieka. u niego bowiem nie ma. w czasie wojny. rozgrywających się bez udziału świadomości. Istnieją jednak między obiema sytuacjami zagrożenia istotne różnice. samce nieraz zacięcie walczą o zdobycie samicy. by w przyrodzie nie obserwowało się przykładów heroizmu związanego z prawem zachowania gatunku. Popęd seksualny u człowieka rozkłada się dość równomiernie w ciągu niemal całego życia. Zachowanie własnego życia jest dla ustroju ważniejsze niż zachowanie życia gatunku Potrzeba powietrza. bo człowiek dotknięty tym uczuciem nie wie. Zwierzęta. jak u zwierząt. u ludzi popęd seksualny często. Zagrożenie prawa zachowania gatunku Lęk biologiczny wiąże się nie tylko z prawem zachowania własnego życia. u niektórych owadów akt seksualny kończy się śmiercią samca. by mogła rodzić się potrzeba wyładowania seksualnego. Zasadnicze potrzeby ustroju muszą być przynajmniej w minimalnym stopniu zaspokojone. które dla przeżywającego stan lękowy jest poza sferą procesów świadomych. . narodowej itp.

Typowym przykładem jest postawa agresywna okresu pokwitania. Postawa jest wyrazem dążenia do celu. wynikające z zerwania z nim łączności. wody lub pożywienia). ma stosunkowo niewiele szans przeżycia. że człowiek jest istotą społeczną. rola ta u człowieka jest jednak bez porównania większa i trudno sobie wyobrazić życie i rozwój człowieka bez środowiska społecznego.do" otoczenia. Przewaga jednej postawy emocjonalnej nad drugą. bez pomocy otoczenia społecznego. zwłaszcza wczesnego. czuje się bez niego całkowicie bezradny. Wprawdzie akt seksualny jest punktem docelowym postawy . należy przypuszczać. jest punktem docelowym postawy „od". nawet krótkie izolowanie człowieka od jego środowiska społecznego jest równoznaczne ze skazaniem na śmierć. Szczególnie człowiek współczesnej cywilizacji. że brak wyżycia seksualnego jest przyczyną postawy lękowo-agresywnej. Znane jest występowanie uczuć negatywnych do partnera po wyładowaniu seksualnym. nie przyzwyczajony do współżycia ze środowiskiem przyrody. mord. Konsekwencją zależności od środowiska społecznego jest niebezpieczeństwo. Nie jest to wprawdzie niebezpieczeństwo bezpośrednie.. a uczuć pozytywnych do ofiary po wyładowaniu agresji. które prowadzi niechybnie do śmierci na skutek braku zasadniczych dla życia metabolitów (tlenu. jego osiągnięcie może nawet tę postawę osłabić i skierować ją w przeciwnym kierunku. iż zależą one przede wszystkim od czynników genetycznych i wczesnych uwarunkowań środowiskowych (klimatu wczesnego dzieciństwa). W okresie dzieciństwa. Byłoby jednak fałszywym uproszczeniem twierdzenie. ale pozostawiony wyłącznie sam sobie. Lęk społeczny. gdyż u nich brak wyładowania podczas stosunku seksualnego (anorgasmia) jest znacznie częstszy niż u mężczyzn . Nie znaczy to. Lęk ten łatwo kojarzy się z postawą agresywną (analogicznie jak w wypadku lęku wywołanego głodem). ich siła i stabilność należą do zasadniczej konstrukcji psychologicznej danego człowieka i właśnie dlatego. jak w przypadku zerwania łączności ze środowiskiem naturalnym. Wzrost rozwiązłości płciowej w okresie wojny można tłumaczyć potrzebą rozładowania tegoż napięcia. to jednak przewaga jednej z obu postaw nie zależy od osiągania ich punktów końcowych. W miarę rozwoju człowiek staje się bardziej samodzielny. że jest to konstrukcja zasadnicza. podobnie jak krańcowy akt agresji.zwłaszcza u kobiet. a uzależniony od środowiska stworzonego przez ludzi (cywilizacyjnego). Brak wyładowania seksualnego wzmaga napięcie lękowo-agresywne. ale . „Środowisko macierzyńskie" Do truizmów należy twierdzenie.że mimo pozornie prawidłowego życia płciowego występują ataki lęku o podłożu wyraźnie seksualnym. by u zwierząt życie społeczne nie odgrywało roli.

Przychylność jest . zakrywa okrutne prawo życia. Jeśli jednak sygnały zwiastujące przychylność środowiska mogą być w pełni sprawdzone. to sygnały oznaczające niebezpieczeństwo zostają sprawdzone tylko częściowo. parząc sobie paluszek o palącą się zapałkę. w związku z czym i zasadnicza orientacja staje się coraz bardziej orientacją wyuczoną. Środowisko macierzyńskie czy to w formie własnego organizmu matki. jako owo sparzenie ogniem zapałki lub klaps matki. a nie wrodzoną. a także człowiek. według którego życie wymaga niszczenia innych istot żywych. Bezsprzecznie zasadnicza orientacja w świecie otaczającym i związana z nią struktura metabolizmu informacyjnego jest częściowo wrodzona.macierzyńskiemu" świat otaczający chowa jakby swe pazury. grożąca zagładą. to nieprzychylność ta jest tylko pozorem. gdyż jego potrzeby są wciąż przez nie spełniane. Ten fałszywy „optymizm" w spojrzeniu na otoczenie i na własne w nim bezpieczeństwo wynika z różnego stopnia sprawdzalności sygnałów zwiastujących przychylność i nieprzychylność środowiska. Wymiana informacji z otoczeniem może bowiem rozwinąć się jedynie na bazie bezpieczeństwa. czy też później w formie jej opieki. przez kontakt z drugą istotą tego samego gatunku. Izolacja od środowiska naturalnego zapewnia nie tylko bezpieczeństwo rozwoju młodego organizmu. a zwłaszcza u człowieka. a o niebezpieczeństwie jezdni uczy je klaps czy krzyk matki. Dzięki środowisku .. rozróżniania sygnałów. Natomiast o przychylności otoczenia dziecko uczy się bez przerwy. tj.. izolującym młodą istotę od zetknięcia z otoczeniem rzeczywistym. A jeśli nawet świat otaczający wydaje się zły i nieprzychylny. a tym samym kres dalszej wymiany sygnalizacyjnej ze środowiskiem. W życiu płodowym środowiskiem naturalnym jest organizm matki. lecz też umożliwia rozwój metabolizmu informacyjnego.zwyciężę lub zostanę zwyciężony". zapewnia dziecku spełnienie jego zasadniczych potrzeb i usuwa niebezpieczeństwa jakie tkwią w każdym naturalnym środowisku. Jednakże u zwierząt wyższych. jest środowiskiem sztucznym. We wczesnym dzieciństwie matka lub osoba spełniająca jej rolę stwarza to środowisko. Kontakt ze środowiskiem naturalnym uzyskuje się bowiem poprzez kontakt społeczny. Od pierwszych dni życia uczą się zwierzęta.niebezpieczeństwo pośrednie. nie jest to nieprzychylność prawdziwa. że ogień jest niebezpieczny. Dziecko uczy się. ze względu na bogaty rozwój układu sygnalizacyjnego stosunek reakcji wrodzonych do nabytych przesuwa się wyraźnie na korzyść tych ostatnich. które mogą oznaczać niebezpieczeństwo. które od strony żywego ustroju przedstawiają się w formule . pełne ich sprawdzenie oznaczałoby bowiem kres wszystkiego. Chroni ją w ten sposób od praw w nim rządzących. Najwyraźniej prawdziwość tego twierdzenia uwydatnia się w okresie życia płodowego i wczesnego dzieciństwa.

żywy ustrój idzie swoją drogą rozwoju. towarzyszy postawa „do". zwłaszcza sygnały negatywne. Subiektywnym odpowiednikiem dynamiki życiowej jest nastrój. ich wartość zależy od oceny społecznej. Dojście do źródła bodźca dodatniego wywołuje często uczucie niedosytu. zbliżając się do świata otaczającego. Nigdy nie można dojść do źródła niebezpieczeństwa i je poznać. iż mogą występować one w pewnym stopniu endogennie. wytworzyć u dziecka reakcję obronną na widok jedzenia zakazanego w danej grupie społecznej lub na widok człowieka z grupy tej wykluczonego.od" otoczenia.do" i .od". Tym można by tłumaczyć fakt. dążenie. niezależnie od sygnałów otoczenia. W miarę rozwoju filogenetycznego wzrasta i komplikuje się metabolizm informacyjny ze światem otaczającym. przechodzą jakby przez filtr społeczny. pogodnemu nastrojowi. by szukać dalej.. a także w nerwicach). lepiej go poznajemy. powodującej izolację od bezpośredniego zetknięcia się z niebezpieczeństwami otoczenia. Sygnał dodatni lub obojętny może stać się ujemny lub odwrotnie.od" świat odpycha. jak wiadomo. przy jednoczesnym trwaniu opieki macierzyńskiej. a sygnały otoczenia dodatnie lub ujemne wywołują na ogół tylko przejściowe z niej zboczenia. Przeciwne postawy . uciekać na dźwięk dzwonka . tzn. Zasada równowagi procesów przeciwstawnych implikuje ich przynajmniej częściową niezależność od czynników zewnętrznych.to nie to". podobnie jak pies w eksperymencie pawłowowskim może.. stwarzamy sobie tylko jego obraz mniej lub więcej fikcyjny.. a postawa „od" — postawie abstrakcyjnej. W młodym wieku świat otaczający przyciąga bardziej niż w wieku starszym. stanowiące zasadniczą orientację w świecie otaczającym. gdyż to by się równało śmierci.. jak. tj. a smutnemu — postawa . którą jest śmierć. wówczas bowiem proces wyraźnie słabszy musiałby z czasem zaniknąć. W przypadku zasadniczych postaw oznacza to. wszelkie przeciwstawne procesy równoważą się. która jest znacznie większa w młodości niż na starość. Znaczenie zatem sygnału świata zewnętrznego nie jest tak duże. Postawa „do" sprzyja więc poznawczemu realizmowi. który może np. jakby się zdawało. a niemożność dojścia do źródła bodźca ujemnego zwiększa jeszcze napięcie lękowo-agresywne (oczekiwanie zła). że negatywne postawy uczuciowe są zazwyczaj silniejsze i dłużej się utrzymują niż postawy pozytywne. a nieprzychylność przyjmowana na wiarę.do" lub . może wywoływać postawę ... Sygnały ujemne są więc bardziej fikcyjne niż dodatnie. . na jaki stan równowagi ustroju trafi. (Zachwianie tejże równowagi obserwuje się w różnego rodzaju zaburzeniach psychicznych. uciekając przed nim lub go niszcząc nie możemy go poznać. Ich spełnienie zawieszone jest bowiem w nieskończoności. siła jednych nie może być wyraźnie wyższa od drugich.sprawdzana. Sygnały ze świata otaczającego. świat przyciąga. na zasadzie uwarunkowania społecznego. Otoczenie społeczne spełnia tu rolę eksperymentatora. Ten sam sygnał zależnie od tego. co wiąże się z ogólną dynamiką życiową.

brzydkie. i jej rzutowanie się w przyszłość. Połączenie człowieka ze światem otaczającym nie jest bezpośrednie i zamknięte w konkretnej sytuacji. że u psa. Zasadnicza orientacja w świecie staje się orientacją społeczną. w których zawarta jest zarówno historia osobnicza danej osoby i jej przewidywanie przyszłości. co zostało uznane za złe. dobre. zwłaszcza tej jego części. z wewnątrz — ze względu na mnogość możliwych struktur czynnościowych. z zewnątrz — ze względu na czułość receptorów i mnogość sygnałów na nie działających. która zapewnia najbogatsze wzory łączenia się różnych sygnałów ze sobą (kora mózgowa). Filtr społeczny zniekształca obraz otaczającej rzeczywistości. lecz dokonuje się poprzez skomplikowane powiązania społeczne. bólowym). jak odbiera go i nań reaguje jego otoczenie społeczne. lecz z tego względu. co za takie zostało uznane przez otoczenie społeczne. że w danym momencie takim jest właśnie. a „abstrakcyjny" — od abstrahere — „odrywać"). choć też nie zawsze jest tym w rzeczywistości. do której ona przynależy. przyjemne staje się to. w formie zakazu słownego. piękne. ale społecznym. sprowadza się przede wszystkim do niezwykłego w porównaniu ze światem zwierzęcym rozwoju układu sygnalizacyjnego. a na odwrót. Trafiający do ustroju sygnał może wyzwolić różnego rodzaju struktury czynnościowe. Dziecko uczy się odbierać otaczający świat i nań reagować tak. lecz też z konieczności formowania metabolizmu informacyjnego. by wywołać reakcję obronną. dodatni lub ujemny znak sygnałów otoczenia nie jest znakiem naturalnym.lub na widok skrzynki z jedzeniem. które powinno zapewniać otoczenie społeczne. który bez tej opieki byłby skazany na śmierć. Skok filogenetyczny. że w ten właśnie sposób uformował się jego obraz na zasadzie społecznych uwarmikowań. np. potrzebne jest skojarzenie bodźców w zasadzie neutralnych (jak dźwięk dzwonka) lub pozytywnych (jak jedzenie) z bodźcem negatywnym (np. że możliwe jest oderwanie się od sytuacji zewnętrznej. U człowieka układ sygnalizacyjny jest na tyle rozwinięty. (Słowo „konkretny" pochodzi od concrescere — „razem z czymś wzrastać". a dla człowieka — postawa abstrakcyjna. Ceną deformacji obrazu rzeczywistości płaci się za porządek i bezpieczeństwo. możliwości są. Metabolizmowi informacyjnemu zagraża chaos z zewnątrz i wewnątrz ustroju. nieograniczone. groźne. jak również historia grupy społecznej-. Analizując więc akt sympatii czy antypatii w . Natomiast u zwierząt rozwój układu sygnalizacyjnego na to nie pozwala. wywołane przez nią struktury czynnościowe mogą wiązać się z nią luźno lub w ogóle się nie wiązać. Tylko. Charakterystyczny dla rozwoju człowieka długi okres niezaradności i potrzeby opieki wynika więc nie tylko z konieczności zaspokojenia potrzeb życiowych młodego ustroju. a u człowieka wystarczy presja społeczna. odpycha to. Świat otaczający przyciąga lub odpycha nie dlatego. który bez presji społecznej mógłby ulec rozchwianiu i oderwaniu się od społecznej rzeczywistości. są one bardziej wrośnięte w otoczenie. typowa dla nich jest postawa konkretna. praktycznie biorąc. jakim było powstanie człowieka.

W tym sensie lęk społeczny jest równoznaczny z lękiem biologicznym. iż nie może on nigdy wyzwolić się od nacisku społecznego. Fakt. Lęk ten staje się zrozumiały. Więź społeczna ogranicza swobodę poruszania się w otoczeniu. Lęk. Otoczenie społeczne spełnia rolę zwierciadła. dlaczego naraża swoje życie tylko dlatego. gdy weźmie się pod uwagę siłę więzi społecznej człowieka. by nie być uważany przez otoczenie za tchórza lub by zdobyć blaszkę wątpliwej materialnej wartości.. że metabolizm energetyczny i informacyjny u człowieka dokonuje się dzięki jego powiązaniom z otoczeniem społecznym. Zasada nierozerwalności ze środowiskiem społecznym utrwala się wcześnie i naruszenie jej w jakimkolwiek momencie dalszego życia stwarza sytuację zagrożenia. które stanowią w aktualnej sytuacji otoczenie społeczne. ośmieszeniu itp. jakby miał stanąć przed plutonem egzekucyjnym. iż zerwanie tych powiązań grozi przerwaniem procesów metabolicznych. dlaczego ktoś przed wystąpieniem publicznym reaguje tak silnym lękiem. jest się bowiem jakby pod stałą obserwacją. który w konkretnej sytuacji wydaje się nieuzasadniony. a drugich od niego odpychać. co stanowi zasadnicze zagrożenie życia. W konkretnej sytuacji może wydawać się niezrozumiałe. a człowiek dorosły ma dużo swobody w poruszaniu się w świecie otaczającym. Zwierciadło społeczne (sprzężenie zwrotne) Naruszenie lub zerwanie więzi społecznej polega na odrzuceniu. jest zrozumiały w historycznym aspekcie. środowisko społeczne. Lęk społeczny a lęk biologiczny Fakt. z którego się wywodzi itd. przez osobę lub grupę osób.stosunku do konkretnego otoczenia. że przez długi okres rozwoju jest się całkowicie uzależnionym od otoczenia społecznego w zaspokajaniu podstawowych potrzeb i że wymiana informacji kształtuje się według jego norm. każdy ruch. powoduje. Wprawdzie wydawać by się mogło. dlaczego ktoś odbiera sobie życie z obawy przed społecznym potępieniem. każde działanie może stać się przyczyną naruszenia tejże więzi. i dzięki temu po- . Ten sam sygnał jednych może przyciągać do otoczenia. potępieniu. że tylko w dzieciństwie zerwanie tej więzi grozi śmiercią. niż aktualną sytuację. zaciążył nad dalszym życiem człowieka tak dalece. które odbija nasze zachowanie się. to jednak swoboda ta jest złudna. można nieraz lepiej odtworzyć przeszłość danego człowieka.

spotyka się wiele przykładów sprzężenia zwrotnego. do których sygnały zostały wysłane. Z sygnałów zwrotnych informujących nas o efekcie naszego działania najważniejszą rolę odgrywają sygnały pochodzące od otoczenia społecznego. W układzie nerwowym. jaki efekt wywołał w otoczeniu sygnał doń wysłany. milicjant. Sygnał ten nie może trafiać w próżnię. że fakt zależności od otoczenia społecznego. Komórki nerwowe sterujące pracą mięśni otrzymują od tych mięśni stałe informacje o ich aktualnym stanie. w innych komórkach nerwowych. opiera się na zasadzie zamkniętego obwodu — część sygnałów wychodzących z komórki nerwowej wraca do niej z powrotem. wzmacniają lub przekształcają aktualną strukturę czynnościową. które osłabiają. w zależności od bodźców zewnętrznych. gdzie trafia pocisk.zwala je korygować. Bez niej układ sterujący działałby zupełnie na ślepo i nigdy nie osiągnąłby swego cela. Urządzenie sterujące działem musi mieć informacje o tym. przede wszystkim kory mózgowej. Sygnały płynące od otoczenia społecznego spełniają rolę sygnałów zwrotnych. można traktować jako sygnał wysłany w otoczenie.. odbija się na całym rozwoju metabolizmu informacyjnego. tj. w selekcji pierwszeństwo mają sygnały zwrotne. biologicznego lub społecznego. i według nich korygować nastawienie działa. inaczej widzi go człowiek żyjący wśród przyrody. Część sygnałów wychodzących z układu musi do niego wrócić z powrotem. będącą planem aktywności całej komórki. nie może być wykonywana bez sprzężenia zwrotnego. to. Sama zresztą struktura morfologiczna układu nerwowego. jak każdego układu sterującego: technicznego. Z chaosu potencjalnych sygnałów otoczenia trzeba bowiem coś wybrać. W zależności od sfery działania inaczej percepuje się świat otaczający. Możliwe. Co się tyczy całościowego ujęcia ustroju. Układ chromosomalny sterujący procesami życiowymi komórki zmienia swą aktywność. a inaczej mieszkaniec wielkiego miasta. Zależnie od tej informacji zmienia się plan aktywności (. prowadzi do poważnych zaburzeń ruchowych. nadając każdemu sygnałowi. Pod ich wpływem jedne geny są aktywowane. Spostrzega się przede wszystkim efekt własnego działania. inaczej stałby się sygnałem bezcelowym i niepotrzebnym. jak w wiądzie rdzenia lub przy uszkodzeniu móżdżku itp. co określa się pojęciem zachowania {behavior).. informując o tym. artysta itd. W wymianie sygnalizacyjnej z otoczeniem istotną rolę odgrywają więc sygnały zwrotne. informujące o tym. to każde jego działanie. a inne hamowane.struktura czynnościowa). One stanowią jakby rdzeń. znacznie wyraźniej występujący w życiu ludzkim niż zwierzęcym. a także w układzie endokrynnym. zarówno . musi dawać jakiś efekt. Praca układu nerwowego. co dzieje się w jej otoczeniu. zwłaszcza filogenetycznie młodszych jego części. wokół którego koncentrują się sygnały docierające do ustroju. jaki skutek wywarły one w otoczeniu. informując o tym. Uszkodzenie dróg nerwowych prowadzących sygnały zwrotne z mięśni.

by specyficzne dla niego struktury czynnościowe w pełni się rozwinęły. Imprinting W każdym okresie życia występują specyficzne możliwości rozwoju. Swoistą reakcję. wówczas popada ono w stan marazmu — apatii i fizycznego wyniszczenia. przez który mogą przejść tylko nieliczne struktury czynnościowe. jak i wychodzącemu.od") prawdopodobnie w dużej mierze zależy od stosunku otoczenia społecznego do dziecka w pierwszych latach jego życia. tj. obojętnością lub jawnym potępieniem. nierzadko kończący się śmiercią. Działa ona jak wąski kanał selekcyjny. Często cytowanym przykładem jest kaczątko. mogą hamować jedne. przy czym siła modelująca sygnałów otoczenia jest dla tych specyficznych struktur czynnościowych w tym okresie znacznie większa niż w innych okresach życia. przy specjalnie niekorzystnym układzie wzajemnego stosunku między dzieckiem a jego społecznym otoczeniem. irytacją. Gdy sytuacja stanie się chroniczna. która na każde spontaniczne zachowanie swego dziecka reaguje niepokojem. tonę bowiem skazane są na stłumienie. zmieniającym złe w dobre. Jeśli krzyk niemowlęcia przywołuje matkę.. Musi więc być takim sygnałem. określa się pojęciem . matki. która swą aktywnością usuwa aktualne zagrożenie i niepokój zamienia w stan zaspokojenia i pewności. charakter społeczny. tj. lub odwrotnie. które dla dziecka są społecznymi sygnałami zwrotnymi. Jeśli krzyk ten mimo wielokrotnego powtarzania wciąż będzie trafiać w próżnię. przede wszystkim matką. W tym zaś okresie wystarcza niewiele bodźców. tak że w strukturze emocjonalnej przeważać już będzie stale postawa ucieczkowo-agresywna. gdy aktywność niemowlęcia nigdy nie spotka się z odpowiednią reakcją otoczenia społecznego. nie wywołując żadnej reakcji otoczenia. Matka. łatwo może spowodować zahamowanie spontanicznej aktywności.. to w końcu niemowlę zaprzestanie tej aktywności i popadnie w stan snu.wchodzącemu. to może ją przywołać uśmiech. a pobudzać inne formy aktywności. Reakcje tegoż otoczenia. jeśli krzyk nie przywołuje matki. mogą w ogóle stłumić wrodzoną tendencję do interakcji z otoczeniem (postawę „do").do" lub . Zasadnicza orientacja uczuciowa (przewaga postawy . W nieco późniejszym okresie dziecko uczy się już modelować swoje sposoby zachowania według reakcji otoczenia. jaka zachodzi w tym okresie między żywym ustrojem a jego otoczeniem. to krzyk ten jest sygnałem o dużej mocy. Ale jego moc jest całkowicie zależna od otoczenia społecznego. a w innych rozwijają się one znacznie trudniej lub w ogóle ich rozwój jest już niemożliwy. W pewnym okresie określone formy zachowania się (struktury czynnościowe) mogą najłatwiej się rozwinąć. który będzie przez to otoczenie akceptowany. które zetknąwszy się z człowiekiem w pewnym określonym okresie czasu po wykluciu się z jajka będzie za nim chodzić jak za swoją matką.

np. Decyzja przyjęcia tej. uwolnić się od lęku itp.fasady". gdy uczy się ich jednocześnie z językiem macierzystym. gdy zobaczył go po kilkuletnim okresie wzajemnego niewidzenia. na której modeluje się później stosunek do różnych osób. bez możności świadomego kierowania nimi. Sięgając pamięcią do okresu. podobnie jak dzieje się przy wyborze tej właśnie. co naprawdę się przeżywa. Umiejętność gry aktorskiej. możemy prześledzić trudności wyboru właściwej formy aktywności. Podobnie jak podczas chodzenia wykonuje się ruchy automatycznie i tylko w momencie zmęczenia lub na trudnej drodze zastanawiamy się. a wpływ środowiska na ich kształtowanie w tym okresie jest większy. można najwyżej swoje uczucia maskować. W tym przypadku większość psychiatrów zgadza się z psychoanalitykami co do znaczenia pierwszych lat życia dla rozwoju zasadniczych postaw uczuciowych. że ten tak ważny dla dalszego rozwoju okres życia jest pokryty niepamięcią.do") są przyjmowane automatycznie.. Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć. Struktura czynnościowa w ten sposób powstała jest wyjątkowo trwała. jest istotnym warunkiem utrzymania się w swej roli społecznej. W Anglii dotychczas formy zachowania się przy stole są czułym wskaźnikiem pochodzenia klasowego. Postacie z otoczenia społecznego tego okresu pozostają ważnymi postaciami przez całe życie. tak i bez udziału świadomej decyzji czujemy do kogoś sympatię czy antypatię. W tym też okresie utrwala się zasadnicza struktura stosunku uczuciowego do otoczenia i do samego siebie. mówienia. a nie innej formy aktywności w czynnościach zautomatyzowanych. Jeden z psychologów zwierzęcych opowiada dość zabawną historię o ptaku. Utrwalone w okresie imprinting formy zachowania utrzymują się przez całe życie. w których pewne formy zachowania łatwiej się utrwalają. Fakt. dziecko np. może tłumaczyć. Znacznie trudniej jest nauczyć umiejętności czytania i pisania osobę dorosłą. co nie usuwa prawdziwej postawy uczuciowej. a nie innej postawy uczuciowej dokonuje się poza udziałem naszej świadomości. jedzenia przy stole itd.. dlaczego zasadnicze postawy emocjonalne w stosunku do otoczenia (postawa . a psychologa zachęcał krzykiem i ruchami do zajęcia tam jej miejsca. Tak więc w pewnym okresie życia najłatwiej jest nauczyć się sztuki chodzenia. ukrywania tego. który w akresie imprinting Jego właśnie wybrał sobie za towarzysza. zachowania . wygnał swoją wysiadującą jaja partnerkę z gniazda. w którym uczyliśmy się takiej czynności.od" i . . nienawiści. bez większego trudu może nauczyć się języków obcych. Niemniej i u niego obserwuje się okresy życia. że w pierwszych latach życia tworzy się impimting dla zasadniczych form interakcji z otoczeniem społecznym. nie można zmusić się do miłości. picia kawy czy herbaty z łyżeczką w szklance lub filiżance. Chłonność wówczas jest największa. jak postawić krok. stanowiąc jakby matrycę...imprinting. bardziej trudno jest ich się później oduczyć. U człowieka przy znacznie większym bogactwie form zachowania się niż u zwierząt trudno mówić o imprinting w dosłownym znaczeniu tego słowa.

w procesach uczuciowych w pełni nigdy się ona nie wytwarza. Ewolucja życia uczuciowego przebiega znacznie wolniej niż życia intelektualnego i tym należy tłumaczyć przetrwanie jego zasadniczych form z okresu wczesnego dzieciństwa.np. w każdym razie wydaje się. te zasadnicze pojęcia tworzą się w miarę własnego działania i odbierania jego skutków. Znacznie trudniej jest prześledzić proces tworzenia się zasadniczej orientacji w świecie otaczającym. Zasadnicza orientacja emocjonalna powstaje w okresie. Obserwując dziecko uczące się chodzić. tj. warunkujący dalszy przebieg życia uczuciowego. Wektor uczuciowy ma jednocześnie dwie strzałki — jedną zwróconą na zewnątrz.. wiele wysiłku. Granica ta powstaje stopniowo w miarę odbierania bodźców otoczenia i reagowania na nie. Zwierciadło społeczne ulega tu internalizacji. formowania się decyzji o przyjęciu postawy .od" otoczenia. Trudno określić. gdy jeszcze nie wytworzyła się granica między jednostką a jej otoczeniem. Matka jest głównym odbiorcą aktywności dziecka i z kolei jej aktywność na nie wpływa. W życiu płodowym i w pierwszych miesiącach życia pozapłodowego wypełnia się sobą całą „czasoprzestrzeń". . że wymiana ta pozostawia trwały imprinting.. widzimy jego wysiłek. by z wielu możliwości wybrać najlepszą i wykonać ją jak najsprawniej. uraz porodu. Sędziowie oceniający nasze . W przeciwieństwie do procesów poznawczych.ja" i .. żywi się je jednocześnie w stosunku do siebie.świata otaczającego" ani przyczyny i skutku. czyli w miarę formowania się metabolizmu informacyjnego. mówić w obcym języku..tak" w stosunku do otoczenia...gdy jeszcze nie wytworzyła się granica między daną osobą a jej otoczeniem. przebieg życia płodowego. wkładaliśmy.od"). Pierwsza wymiana sygnałów z otoczeniem dokonuje się w świecie społecznym. a drugą do wewnątrz. to samo dotyczy uczuć pozytywnych. w których granica między przedmiotem a podmiotem przebiega wyraźnie. jego wahania. a w jakim pierwsza wymiana sygnałów ze światem otaczającym. a wraz z nim kategorii przestrzennych i czasowych.do" i . iż jedne są nastawione więcej na . jeździć na nartach. a tym samym przeszłości i przyszłości. pisać na maszynie. Można z dość dużym prawdopodobieństwem przyjąć. że w tym pierwszym okresie metabolizmu informacyjnego dokonuje się imprinting zasadniczej postawy uczuciowej (postawy . w jakim stopniu na zasadniczą postawę emocjonalną wpływa struktura genetyczna. życie je cieszy i świat pociąga. Lęk moralny (internalizacja zwierciadła społecznego) Lęk moralny można traktować jako dalszy etap rozwoju lęku społecznego.nie" — życie dla nich jest przykre. ucząc się pływać. Żywiąc uczucia negatywne do otoczenia.do" lub . a inne na . Stąd prawdopodobnie pochodzi dwukierunkowość postaw uczuciowych. Orientacja ta tworzy się w tym okresie. próby i błędy przy stawianiu pierwszych kroków.. a świat odpychający. Już bowiem u niemowląt zauważa się.. nie ma .

Działać można tylko na zewnątrz: to co jest w środku. Zniekształcenie własnego odbicia wskutek internalizacji Zniekształcenie odbicia własnego na skutek internalizacji można odnieść do dwóch czynników. staje się później integralną składową osobowości. gdyż obraz ważnych postaci utrwalił się znacznie wcześniej i występują one w tej formie. a w praktyce psychiatrycznej nieraz spotyka się przykłady objawów nerwicowych. staje się on elementem nieoperacyjnym. Dlatego zwierciadło społeczne zewnętrzne jest mniej groźne niż wewnętrzne — na zewnętrzne można wpływać swoim zachowaniem. To zniekształcenie utrzymuje się. . wobec wewnętrznego jest się bezsilnym. stają się integralną częścią naszej osobowości — sokratesowskim daimonionem.zachowanie się i śledzący każdy nasz krok wchodzą do wnętrza. jest poza zasięgiem naszej aktywności. że człowiek jest sam dla siebie najsurowszym sędzią. a sumienie dotyczy tylko świadomych). w jakiej zostały utrwalone. wskutek tego internalizacja w pierwszej fazie rozwoju staje się łatwiejsza. gdyż obejmuje procesy podświadome. zmieniać je. pod tym kątem widzenia rzeczywistość ulega wyolbrzymiającemu zniekształceniu. Imprinting pierwszych społecznych sygnałów zwrotnych dokonuje się wcześnie. głosem sumienia czy freudowskim superego (pojęcie superego jest szersze niż pojęcie sumienia. fakt. jeszcze w tym okresie. a nawet pychotycznych. wynikających ze świadomego lub podświadomego potępienia samego siebie. bez niej byłby on skazany na ciągłe oscylacje pod wpływem zmiennych sygnałów otoczenia. Zinternalizowane zwierciadło społeczne zwykle silnie powiększa w porównaniu ze zwierciadłem wewnętrznym. co wyraża się w popularnych. to. co było początkowo z zewnątrz. Postacie zwierciadła społecznego. w którym granica oddzielająca od świata otaczającego nie wytworzyła się w pełni. że jakiś element z przestrzeni zewnętrznej wszedł do przestrzeni wewnętrznej. w którym dokonuje się imprinting zwierciadła społecznego. Freud i jego następcy podkreślają monstrualność rozmiarów superego. Dzięki pamięci układ uniezależnia się od otoczenia. Drugim czynnikiem jest sama internalizacja. przede wszystkim rodziców. są potężne i tajemnicze. W dzieciństwie spojrzenie na otoczenie społeczne jest z natury rzeczy spojrzeniem w górę. Według przedstawionego wyżej modelu internalizacja zwierciadła społecznego polegałaby na zastąpieniu sygnałów zwrotnych pochodzących od otoczenia społecznego sygnałami pochodzącymi od własnych zapisów pamięciowych. autonomicznym. Pierwszym z nich jest sam okres. pomimo że dana osoba przestała już być dzieckiem. a nieraz i katem. znosi możność wpływania na niego. Przejście z zewnątrz do wewnątrz łączy się z pewnym zniekształceniem odbicia. pamięć działa nań stabilizująco. stwierdzeniach.

Pierwszy z nich dotyczy wagi otoczenia społecznego dla rozwoju człowieka. który w nas samych się znajduje.Na tej samej zasadzie sytuacje z marzenia sennego przedstawiają się znacznie groźniej niż identyczne sytuacje na jawie. to jednak przez całe życie człowiek wchłania w siebie elementy otoczenia społecznego. tworzy się struktura społeczna. religii itp. że weszły do jego wnętrza. korektora . Schisis Mimo scalenia obu struktur. Plan genetyczny może realizować się jedynie poprzez wymianę energetycznoinformacyjną ze środowiskiem i jak wiadomo. W czasie snu jesteśmy bowiem pozbawieni możliwości działania i wpływania na rzeczywistość. może on zmieniać się pod wpływem bodźców otoczenia. genetycznej i społecznej (dziedziczenia biologicznego i społecznego). one są najważniejszym sprzężeniem zwrotnym. będących ideałem dążeń danego człowieka i miernikiem jego wartości. gdyż rzeczą przypadku jest. Choć impimtmg ważnych postaci jest w dzieciństwie najsilniejszy. również w pewnej mierze przypadkowa. w jaką grupę społeczną dany człowiek trafi i jakim wpływom będzie podlegał. tj. które stały się dla niego wzorem i sędzią jego postępowania. że proces wymiany ze środowiskiem jest procesem ciągłym i od narodzin aż do śmierci plan aktywności zmienia się pod presją otoczenia. czy też postaci idealnych z historii. które dzięki temu. i to drugie działanie jest nawet silniejsze. a drugi — schisis (rozszczepienia) tejże struktury. przy czym ulegającej w momencie przenoszenia przekształceniom na zasadzie głównie przypadkowości (podział mejotyeziny komórek rozrodczych i ich łączenie się). Dziedziczenie społeczne Otoczenie społeczne działa na nas nie tylko od zewnątrz. Podobnie jest się bezsilnym wobec sędziego. Z faktu internalizacji zwierciadła społecznego można wysunąć dwa ogólne wnioski. W ten sposób obok struktury biologicznej człowieka. czy to osób żywych. na nowo jakby ożyły. czy też abstrakcyjnych wartości. lecz też od środka. Ponieważ sygnały pochodzące od otoczenia społecznego odgrywają rolę sprzężenia zwrotnego. w wymianie sygnalizacyjnej ze środowiskiem istnieje między nimi pewne rozszczepienie wynikające stąd. przenoszonej dzięki mechanizmowi dziedziczenia z pokolenia na pokolenie. gdyż obie są ze sobą integralnie złączone. W sterowaniu całością ustroju człowieka (jego zachowaniem się) zasadniczą rolę odgrywają sygnały pochodzące od otoczenia społecznego. Oddzielanie obu struktur od siebie (dziedziczenia biologicznego od dziedziczenia społecznego) jest fikcją. literatury.. pobudzającym lub hamującym rozwój planu genetycznego.

nowe bodźce działają na ustrój i wciąż pod ich. informacyjnego Dynamiczna struktura metabolizmu Lęk dezintegracyjny powstaje przy każdorazowej zmianie struktury metabolizmu informacyjnego.) po pewnym czasie ulegają automatyzacji. gdy są uzewnętrznione. do którego się dąży. co spełnia rolę sędziego. większe są różnice między poszczególnymi gatunkami i między jednostkami w obrębie gatunku. Wciąż. Lęk dezintegracyjny. Ustrój wciąż musi być zasilany nowymi sygnałami otoczenia i wciąż sam tworzy. szatan i anioł. nowe formy reakcji. istnieje konieczność współzawodnictwa miedzy przeciwstawnymi planami aktywności. kiedy to z natury rzeczy patrzy się na otoczenie społeczne do góry. a powtarzające się sygnały ustroju (jego reakcje ruchowe. musi być wciąż niszczona i budowana na nowo. Z drugiej strony w tej ustawicznej zmienności metabolizmu informacyjnego nie może on wyjść poza strukturę dla niego specyficzną. W tym ujęciu lęk moralny byłby sygnałem niezgodności między jednym z planów aktywności a sprzężeniem zwrotnym. lepszy jest ten plan. tworzy się określona struktura metabolizmu informacyjnego. że świadomość nie bierze w nich udziału.aktualnego planu aktywności. Na idealizację zwierciadła społecznego wpływa wspomniany już fakt. nie mogą wykroczyć poza struktura specyficzną dla . Cechą wymiany sygnałów z otoczeniem jest ustawiczna zmienność. tj. wpływem zachodzą w nim nowe reakcje. Powtarzające się sygnały otoczenia prowadzą do wygaszenia reakcji organizmu. co subiektywnie wyraża się tym. tj. W zmienności tej jednak istnieje wyraźna niezmienność. Różnorodność jest tu wprawdzie znacznie większa niż w metabolizmie energetycznym. Podobnie jak tylko pewne formy energii otoczenia mogą być przez dany ustrój wykorzystane i w swoisty sposób przekształcone. nawet technicznym. prowadząc do określonych przeżyć i określonych form reakcji. jako ideał. struktura. słowne itp. Struktura ma charakter dynamiczny. tak i tylko pewne sygnały otoczenia są przez ustrój wychwytywane i w swoistą przezeń strukturę ułożone. w pewnym stopniu analogiczna do struktury metabolizmu energetycznego. która jest miernikiem postępowania i celem dążenia. Dr Jekyll i Mr Hyde. tzn. Konsekwencją internalizacji zwierciadła społecznego jest wewnętrzne rozdwojenie — id i superego. W każdym układzie sterującym. który tworzy się pod korygującym wpływem sprzężenia zwrotnego. stają się sygnałami wysyłanymi w otoczenie. że jego imprinting dokonuje się w dzieciństwie. zło i dobro. Sygnały przez niego odbierane i wysyłane muszą być nowe. tj. Przy tym dobre jest to. są wykonywane przy maksymalnie ekonomicznym zaangażowaniu układu sterującego metabolizmem informacyjnym. które. są one przez sam ten fakt odbierane w świadomości jako coś lepszego. przestają być tymi samymi bodźcami. ale nic całkiem nowe.

komórki receptorycznej. np. a nieprawdopodobne to. co dzieje się w świecie zewnętrznym. gdyż do tego przyzwyczailiśmy się od dziecka. które dysponują aparaturą receptoryczno-nerwowo-efektoryczną. W receptorach sygnały otoczenia zostają przekształcone na sygnały własne ustroju — impulsy nerwowe. i reagowaniu na nie różnymi formami ruchu. tak i z sygnałów do niego dochodzących buduje specyficzne dla siebie formy. w pewnym sensie analogiczna do strukturalności występującej w metabolizmie energetycznym. czyli ich struktura. że działanie ustroju nie trafia w próżnię. nie można wyczuć smakiem czy zapachem obecności substancji chemicznych. przez zaćmienie słońca. nie zostaje w ogóle przyjęte ani też nie może być przez organizm wytworzone.danego ustroju. które traktować można jako sygnały wysyłane z ustroju — efektory). a co w przeżyciu subiektywnym odbierane jest jako obraz otaczającego świata. że idąc trafiamy stopą na twardy i stabilny grunt. że rano zaświeci słońce. Zagadnieniem dotychczas nie rozstrzygniętym jest. To. Prawdopodobne jest to. oddaje to. co się w niej nie mieści. w jakim stopniu odbierany obraz odpowiada rzeczywistości. w ustrojach niżej stojących w rozwoju filogenetycznym poszczególna komórka może spełniać rolę zarezerwowaną dla układu sygnalizacyjnego (tj. buduje specyficzne dla siebie białko. przemawia za realnością wytworzonego obrazu. a odbierają je niektóre owady. Człowiek nie odbiera światła spolaryzowanego lub pozafiołkowego. tzn. nie mieszczących się w granicach częstotliwości słyszalnych. Nie można ujrzeć fal elektromagnetycznych poza wąskim wycinkiem fal świetlnych. w jakim stopniu dana struktura aktywności utrwaliła się. Przestrzenne i czasowe rozmieszczenie impulsów nerwowych. dociera do ustroju. Prawdopodobne jest. wytwarzając impuls nerwowy (oczywiście u tych ustrojów. które na zewnątrz ujawniają się pod postacią sygnałów wysyłanych w otoczenie. i podobnie jak każdy ustrój. zadrażnia jego receptory. Tylko drobna część tego. ich przenoszeniu i integrowaniu — neurony. nie można usłyszeć drgań powietrza. dana struktura utrwaliła się i jej naruszenie. Sygnały wchodzące do ustroju i z niego wychodzące mają określony stopień prawdopodobieństwa. Fakt. zależny od tego. który nie zapada się pod nogami ani nie . które nie drażnią odpowiednich receptorów. co się w tej strukturze nie mieści. co mieści się w strukturze tej wymiany. ale w rzeczywisty świat i w jakiś sposób go przekształca. Ze strukturalności wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem wynika zasada prawdopodobieństwa — prawdopodobne jest to. efektorycznej i nerwowej). Zasada prawdopodobieństwa Cechą więc metabolizmu sygnalizacyjnego jest strukturalność. budzi lęk. co wokół się dzieje. grupą komórek wyspecjalizowanych w odbieraniu bodźców — receptory.

co otacza. Jednym ze sposobów wywoływania efektu komicznego jest przedstawienie struktury nieprawdopodobnej. Liczbę kombinacji określa tu wzór matematyczny.deus" dla określenia bóstwa. w czasie trzęsienia ziemi. gdy tak się stanie. BCA. A i B. przy czterech byłoby ich już 6 x 4. stąd ich określenie jako dziwne lub dziwaczne. że twarz naszego rozmówcy nie zmieni się nagle w twarz wilka. W przypadku trzech komórek byłoby ich sześć: ABC.. W psychiatrii. (Należy zwrócić uwagę na różnicę między połączeniem morfologicznym a czynnościowym. która jednak okazuje się niegroźna i nie narusza utrwalonego sposobu widzenia świata. zwany silnią (n!) 1 x 2 x 3 x 4 itd. natomiast w drugim istnieją możliwości dwóch połączeń. wywoła to uczucie grozy. czy na razie w ogóle możliwym do wykonania. kiedy przekonamy się. Gdyby układ nerwowy był zbudowany tylko z dwóch neuronów. wówczas możliwych połączeń czynnościowych między nimi byłoby AB i BA. . promienieć. tworząc niezliczone kombinacje między sobą. aż do n. że zostaliśmy oszukani i że była to tylko maska. co nie mieści się w normalnej strukturze wymiany informacji z otoczeniem. a których psychiatra nie powinien do siebie dopuszczać. stąd indyjskie „dewas". różnorodne struktury czynnościowe.diw" — jaśnieć. CAB. wówczas naruszeniu utrwalonej struktury towarzyszy lęk. co nieprawdopodobne. a łacińskie . wywodzi się ono od aryjskiego pnia . Gdy jest inaczej.kołysze. Obliczenie liczby potencjalnych struktur czynnościowych w układzie nerwowym nie jest zadaniem łatwym i nie wiadomo. Uczucie lęku występuje na dwóch krańcach wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem — na krańcu zbyt dużego prawdopodobieństwa. można zastosować tu tzw. stykamy się znacznie częściej niż w normalnych stosunkach międzyludzkich z formami zachowania się i przeżyć o małym stopniu prawdopodobieństwa. Łuk odruchowy łączący receptor z elektorem jest u człowieka bez porównania dłuższy niż u najwyższych nawet zwierząt. Miliardy komórek nerwowych mogą być aktywowane w odcinku tym. zagrożenia i zagubienia się towarzyszącym niezwykłym przeżyciom. na grzęzawisku. które zmieni się w śmiech. w czasie burzy na statku. Prawdopodobne jest. w drugim z poczuciem niepewności. permutację. które one w otoczeniu budzą. w końcu więc zwycięża. np. To. gdy wszystko. Stosując bardzo znaczne uproszczenia. To. zwłaszcza wielkiej psychiatrii. ACB. stąd też uczucia lęku lub śmieszności. tj. 24. i na krańcu małego prawdopodobieństwa. staje się dziwne i niezwykłe.. W pierwszym przypadku byłoby możliwe tylko jedno połączenie AB = BA. gdyż odgrywa tu rolę kierunek przepływu informacji AB – BA). W pierwszym przypadku ma się do czynienia z napięciem wewnętrznym i niepokojem towarzyszącym monotonii i nudzie życia. na skutek zaburzeń zmysłu równowagi. co ma największy stopień prawdopodobieństwa. CBA. BAC. budzi w człowieku przeciwstawne uczucia lęku i ciekawości. kiedy nic nowego i niezwykłego zdarzyć się nie może. Warto tu może wspomnieć o etymologii słowa „dziwny". tj. niezwykle przyciąga i odpycha.

co zajmuje pewien czas. Trawestując znane powiedzenie. Aby wykonać obliczenie tej liczby. że to. tj. Zjawisko szybkiej adaptacji występuje w eksteroceptorach. Te niezwykle możliwości tworzenia różnorodnych. Gradient trwałości Człowiek jest zamknięty w możliwościach własnej struktury układu sygnalizacyjnego. czyli przy zastosowanym tu uproszczeniu liczba potencjalnych struktur czynnościowych powinna wynosić w przybliżeniu 1010! (silnia 10 miliardów). że może polegać na miejscowej zmianie potencjału lub pełnym wyładowaniu całej komórki. Ponieważ 106 s jest równe około dwóch tygodni. Na znalezienie logarytmów potrzeba zatem l0 s. struktur czynnościowych sprawiają. również 1010 s. Nastawienie na zmienność obowiązuje w stosunku do środowiska otaczającego. że komórki nerwowe mają różne prawdopodobieństwo łączenia się z drugimi itp. np. Powtarzające się sygnały otoczenia przestają wywoływać reakcję receptorów. 2 tyg. a nie własnego. bajki. co zajmie czas np./rok = 800 lat. W rzeczywistości więc możliwych kombinacji jest znacznie więcej. W sumie potrzebujemy 2x1010 s. Z drugiej jednak strony układ sygnalizacyjny jest nastawiony na zmienność. niż przewiduje wspomniany wzór. obliczenie wymaga 2 x l010 s 4 X l04 tyg. We wnętrzu ustroju . marzenia na jawie i we śnie. Układ nerwowy człowieka zbudowany jest z przeszło dziesięciu miliardów (l010) neuronów. receptorach odbierających bodźce świata otaczającego. schizofreniczne urojenia i omamy. Następnie trzeba utworzyć sumę logarytmów. l sekundę. takich jak ta. logarytmu-jemy poszczególne czynniki. nie trafia na teren całkowicie nie przygotowany.Wzór ten nie uwzględnia wielu innych możliwości istniejących w układzie nerwowym. co przychodzi z zewnątrz. że czynnościowe połączenie między komórkami może mieć znak dodatni (pobudzenie) lub ujemny (hamowanie). że nihii novi in cerebro. można rzec. Uwagi te zawdzięczam doktorowi Stanisławowi Olszewskiemu z Katedry Automatyki AGH w Krakowie. Podane tu oszacowanie ma charakter orientacyjny*. 100 s = 4 X 104 tygodni. Obserwowaną rzeczywistość wyprzedzają niejednokrotnie plany. nie może wyjść poza nią. czyli około 52 tyg. natomiast interoceptory (receptory odbierające sygnały z wnętrza ustroju) adaptują się znacznie wolniej. zawsze może wyłączyć strukturę dla siebie odpowiednią.

muszą być zachowane pewne stałe wartości (constans). Zasada ta odnosi się nie tylko do receptorów. odpowiednie receptory muszą tak długo reagować (tj. Obu tym komponentom odruchu orientacy]hego (przerwaniu aktualnej . jak i do niego wysyłane. które stanowią konieczną dla życia strukturę. Sygnały z wnętrza ustroju muszą działać tak długo. dzięki czemu większy strumień sygnałów pada na powierzchnię receptoryczną. iż zmienny jest świat zewnętrzny. aż przez odpowiednie reakcje ustrój przywróci zachwianą równowagę. Podobnie jak receptory przestają one reagować na powtarzające się sygnały. jonów potasu. zmęczenie. lub dzięki działaniu na zewnątrz. w głowie bowiem mieszczą się tele-receptory. Równowaga zostaje przywrócona dzięki działaniu mechanizmów wewnątrzustrojowych. aż równowaga zostanie przywrócona. że w metabolizmie sygnalizacyjnym obowiązuje ogólna zasada. obniżenie poziomu cukru we krwi pobudzi wydzielanie adrenaliny i hormonów alikotropowych kory nadnerczy. a niezmienny — własny ustrój. tj. czasem też całego ciała. Odruch orientacyjny Zmianę struktury wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem zewnętrznym określa się wg Pawiowa pojęciem odruchu orientacyjnego. który jest przerwaniem tegoż metabolizmu informacyjnego na całej powierzchni kontaktu ze światem otaczającym. narządy zmysłowe odbierające sygnały z odległości. pod wpływem nagłego hałasu przerywa się na chwilę rozmowę. a te z kolei rozkład glikoaenu na glukozę. np. tj. ciepłoty. senność i wreszcie sen. Można by więc powiedzieć. ale do wszystkich ogniw łańcucha wymiany sygnalizacyjnej. np. Zmienność pierwszego jest łatwo tolerowana a drugiego bardzo trudno. Szybka adaptacja do bodźców środowiska wewnętrznego kończyłaby się naruszeniem stałych ustroju. np. nasłuchując. W razie naruszenia jakiejś stałej. stężenia jonów wodorowych (kwasota tkanek i płynów ustrojowych). zdobycie i spożycie pokarmu powoduje powrót poziomu cukru do normy. Występuje wówczas rozproszenie uwagi. największy na styku z otoczeniem wewnętrznym. poziom cukru itd. Zarówno sygnały odbierane od otoczenia. jeśli powtarzają się w sposób monotonny. prowadzą do częściowego lub całkowitego przerwania wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem. następuje zwrot głowy. w kierunku źródła bodźca. wytwarzać impulsy nerwowe). Pod wpływem nowego bodźca zostaje na moment przerwana dotychczasowa aktywność ustroju (np. sodu. najmniejszy na styku z otoczeniem zewnętrznym. co hałas ten oznacza). Struktura metabolizmu informacyjnego miałaby więc określony gradient trwałości. osłabienie metabolizmu informacyjnego na określonym odcinku kontaktu z otoczeniem.

dotyczącej prawdopodobieństwa charakteru nowego bodźca. że jakiś bodziec zewnętrzny zadziałał na ustrój. może zacząć się dopiero po zapadnięciu zasadniczej decyzji. które wahać się może od bardzo dyskretnego i zwiewnego uczucia niezadowolenia. Podobna sytuacja zdarza się w nerwicach typu neurastenicznego: zwykłe bodźce. jak sygnał telefonu. gdy wymiana sygnalizacyjna z otoczeniem redukuje się do minimum. zwłaszcza palców rąk i nóg. wywołuje bicie serca. Jakiś niezwykły szmer wywoła silniejszą reakcję orientacyjną niż znacznie głośniejszy hałas uliczny. przykry już z powodu innych objawów nerwicowych. czyli do aktywności określanej jako faza badawcza odruchu orientacyjnego. czyjś głos. że siła reakcji wegetatywnej i emocjonalnej na bodziec zewnętrzny nie jest tylko zależna od siły tegoż bodźca. a w trzecim powrót do przerwanej przez bodziec aktywności. Na tym kończyłaby się pierwsza faza odruchu orientacyjnego. że przestaje nań reagować. który w tym momencie wycofywał się z wymiany sygnalizacyjnej i tym samym był nie przygotowany do przyjmowania bodżców. czyli przejście rytmu spoczynkowego alfa w rytm szybszy i mniej regularny (desynchronizacjaj.wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem a skierowaniu telereceptorów na źródło bodźca) towarzyszy wyładowanie wegetatywne w postaci przyspieszenia akcji serca. w rytm beta. przypadkowy dźwięk. w drugim ucieczka od niego. niespodziewanym bodźcem. ale też od stopnia jego niezwykłości i od aktualnego stanu. Druga faza. co prawdopodobnie zmienia opór elektryczny skóry (odruch skórnogalwaniczny). W okresie zapadania w sen. Reakcja wegetatywna z towarzyszącym jej uczuciem nieokreślonego niepokoju występuje nawet wówczas. ponieważ trafia na ustrój. Kontakt z otoczeniem. ten sam hałas uliczny. Utrzymuje się z reguły dłużej niż ruchowy komponent odruchu orientacyjnego. do którego człowiek mieszkający w mieście tak szybko się przyzwyczaja. W pierwszym wypadku występuje zbliżenie do źródła bodźca. Staje się więc z powrotem silnym bodźcem orientacyjnym. wzrostu ciśnienia krwi. to schematycznie przedstawić je można następująco: pierwszą reakcją jest uczucie niepokoju. minus i zero. Wyrazem zmiany czynności bioelektrycznej mózgu pod wpływem bodźca zewnętrznego jest reakcja zatrzymania. gdy bodziec orientacyjny nie dociera do świadomości. uczucie gwałtownego lęku itp. określana jako badawcza. staje się wskutek tej nadwrażliwości . Zdarza się. Co się tyczy subiektywnego obrazu wydarzeń wywołanych sygnałem otoczenia. który w ciągu dnia przestał już działać. wywołują niewspółmiernie silną reakcję orientacyjną. zmiany rytmu oddechowego. Z codziennego doświadczenia wiadomo. tj. Tylko w pierwszym wypadku może dojść do eksploracji źródła bodźca. do silnego i gwałtownego uczucia zaskoczenia. świadomości. że coś zakłóca stan istniejący. Są tu trzy możliwości — plus. że tylko komponent wegetatywny i śladowe uczucie niepokoju są jedyną oznaką. wywołanego nagłym. zwiększenia potliwości skóry. Siła reakcji wegetatywnej zwykle koreluje z siłą reakcji uczuciowej.

a pierwsza ulega zakłóceniom. jak i informacyjnego. co częściej się zdarza. ta ostatnia jest wrażliwsza. Bodźce. co może go spotkać ze strony otoczenia. Głównym objawem tego naruszenia jest obniżenie zdolności selekcyjnej układu sygnalizacyjnego. Tylko w sytuacjach upośledzenia metabolizmu informacyjnego. Naruszenie struktury zarówno metabolizmu energetycznego. Skala wartości ulega wówczas rozchwianiu. po narkozie. zmienia w mniejszym lub większym stopniu strukturę metabolizmu sygnalizacyjnego i jednocześnie go wzbogaca. zmieniającej się każdorazowo zależnie od aktualnej sytuacji ustroju i jego środowiska. Zdolność selekcji bodźców otoczenia można wyobrazić sobie w formie skali wartości. Może on w ogóle nie wywoływać reakcji orientacyjnej lub może ją wywołać. Może zostawić wyraźny ślad pamięciowy. Z dwóch podstawowych czynności tegoż układu: pobudzenia i hamowania. tutaj bez wyboru aktywizują cały układ sygnalizacyjny.. Niewspółmiernie gwałtowna reakcja orientacyjna występuje też przy budzeniu się ze snu. Z drugiej jednak strony musi on w jakimś stopniu do tej struktury pasować. może dotrzeć do świadomości (np.jeszcze przykrzejszy. już w pierwszych ogniwach łuku odruchowego. wyżej wspomnianych. Antycypacja Każdy sygnał otoczenia. inne trudniej. który przebije się przez powierzchnię receptoryczną. działając na ustrój zostaje natychmiast oznaczony określoną Wartością i zależnie od decyzji wartościującej kształtują się jego dalsze losy. a sygnały o małym znaczeniu mogą działać tak. w ostrych i przewlekłych zespołach psychoorganicznych. stanowi zawsze pewne zagrożenie dla ustroju. Sygnały o wartości bliskiej zeru są w normalnej wymianie sygnalizacyjnej z otoczeniem od razu odrzucane na powierzchni receptorycznej lub w dalszych ogniwach łuku odruchowego. nie może być całkiem nowy. np. W tym sensie ustrój antycypuje to. sygnały otoczenia dla metabolizmu informacyjnego są tym. ze stanu nieprzytomności. które normalnie zostają zatrzymane na samej powierzchni receptorycznej lub. Według tej skali jedne sygnały są łatwiej przepuszczane. jego wartość zostaje od razu w pierwszym zetknięciu oznaczona. jakby miały duże znaczenie i odwrotnie. ponieważ nie . większość ruchów przy chodzeniu jest wywołana sygnałami nie docierającymi do świadomości). mogą one przebić barierę selekcyjną. po ataku padaczkowym itp. może też wywołać reakcję świadomą. a być nie spostrzeżony. świadomy lub nieświadomy. Sygnał otoczenia nie jest więc czymś całkiem nowym. co pożywienie dla metabolizmu energetycznego. gdy struktura wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem jest wyraźnie naruszona. ogólnie mówiąc w tych przypadkach.

jest równa. w ogóle metabolizmu. a tym samym gorzej mieszczący się w dotychczasowej strukturze interakcji z otoczeniem. Dzięki temu założeniu funkcja ta odbywa się automatycznie. W przypadku zachwiania struktury ener-detycznej wymiany ze środowiskiem mówimy o lęku biologicznym. przy braku tlenu niż przy braku pożywienia. Reakcja zaskoczenia. jest istotną cechą metabolizmu informacyjnego. tj. wówczas akt chodzenia jest wykonywany przy całościowym zaangażowaniu układu sygnalizacyjnego. nagła cisza będzie tak silnym sygnałem. jesteśmy zaskoczeni. polegający przypuszczalnie na przyporządkowaniu wchodzących sygnałów istniejącym już zapisom pamięciowym. Przewidywanie nie jest wyłącznie czynnością świadomą. a w przypadku zachwiania struktury informacyjnej — o łęku dezintegracyjnym. opartej na prawdopodobieństwie. przy pełnym udziale świadomości. gdy jest inaczej. gdy np. by rozpoznać znaną nam rzecz. Gdy idąc chodnikiem. że droga. że może obudzić kogoś ze snu. którą można traktować jako swoisty dla odruchu orientacyjnego rodzaj reakcji lękowej. W przypadku metabolizmu informacyjnego silą reakcji lękowej jest tym większa. w czasie wojny. a idąc dalej. gdy huk wybuchów bomb i pocisków staje się już czymś zwyczajnym. Subiektywnym sygnałem zagrożenia jest uczucie lęku. że obserwowany przedmiot można zaliczyć do określonej kategorii zapisów pamięciowych. Zwykle wystarczy drobny szczegół. przy gwałtownej dysfunkcji hormonalnej niż przy łagodnej itp. im dochodzący sygnał jest mniej prawdopodobny. Skomplikowany łańcuch czynności związany z analizą percepcyjną. czym skończy się zachwianie struktury. Zmiana percepcji otoczenia pod wpływem LSD lub innego środka halucynogennego. Rzutowanie w przyszłość. wywoła słabszą reakcję lękową niż analogiczna zmiana występująca w chorobie psychicznej lub pod wpływem nieświadomego zatrucia substancją chemiczną wywołującą halucynacje. rozgrywa się poza sferą świadomości. po której się idzie. jest proporcjonalna do dysproporcji między przewidywaną a faktyczną formą zakłócenia metabolizmu informacyjnego. nagle potkniemy się na jego nierówności. rozpoznany znajomy okaże się obcą osobą. które na poziomie świadomości jest odczuwane jako zdolność przewidywania. Strzał z rewolweru wywoła silniejszą reakcję orientacyjną niż tej samej siły stuk motoru. Nagła ciemność wywołana zaćmieniem słońca da silniejszą reakcję lękową niż ciemność wywołana brakiem prądu elektrycznego. Jest ono zasadniczą . na trudnej ścieżce górskiej. Świadoma jest ostateczna decyzja. Siła reakcji lękowej jest proporcjonalna do stopnia gwałtowności zachwiania struktury. powstała reakcja lękowa jest wynikiem naruszenia struktury określonego wycinka interakcji z otoczeniem — funkcji chodzenia. pojedynczy znak. również energetycznego. W przypadku metabolizmu energetycznego będzie ona większa np. zażytego świadomie. np. gdy nasze przewidywanie się nie spełniło.wiadomo.

poprzednia struktura musi być zburzona. "W ludzkiej świadomości ostro odcina się przeszłość. Każda żywa istota od najprostszej jednokomórkowej do najbardziej skomplikowane] wielokomórkowej. w przypadku kataklizmu lub ostrej schizofrenii. w pewnej przynajmniej mierze ustrój musi „przewidywać" zachowanie się środowiska w stosunku do siebie. wspomnienie itp. tak że obraz otaczającego świata tworzy się na zasadzie różnorodnego umiejscowienia sygnałów nerwowych na siatce czasowo-przestrzennej. gdyż sygnał nerwowy jest jakościowo niezależny od rodzaju bodźców otoczenia. jest wciąż sprawą dyskusyjną. W pojęciu planu mieści się widzenie przyszłości. wywołana strumieniem sygnałów z zewnątrz ustroju lub z jego wnętrza.cechą przyrody ożywionej. będąc związane z istniejącym w metabolizmie informacyjnym . Niektórzy psychiatrzy mówią o pogotowiu lękowym. od tego. jaką jest człowiek. co się już dokonało. W jakim stopniu modyfikacja taka jest możliwa. Sam plan może zresztą ulec modyfikacjom pod wpływem środowiska. w różnym zresztą nasileniu. Realizm przyrody polega na ogólnej zgodności planu z możliwościami środowiska. co ma się dokonać. W zależności od warunków środowiskowych możliwości realizacji planu genetycznego kurczą się lub rozszerzają. w wyniku nałożenia się obu może się ona sumarycznie zwiększyć lub zmniejszyć. od przyszłości. nowe wrażenie. stanowi najważniejszy element struktury metabolizmu informacyjnego. nakłada się na dezintegrację już istniejącą. rozprasza go. Na przykład u człowieka skupionego nad pracą nowy bodziec na ogół zwiększa dezintegrację. Możliwe. a na odwrót. występuje u każdego człowieka. czyli to. u człowieka odpoczywającego. a na jej miejsce zbudowana nowa. realizuje swój plan genetyczny poprzez wymianę energii i informacji ze swoim środowiskiem. rozproszonego analogiczny bodziec może ją zmniejszyć. który może się realizować jedynie w ustawicznej wymianie ze środowiskiem. obok współrzędnych przestrzennych. że granica ta nie jest tak ostra w świecie zwierzęcym. To ustawiczne burzenie i budowanie jest może najbardziej charakterystyczną cechą pracy układu sygnalizacyjnego.). W głównej mierze pogotowie to. To ułożenie sygnałów stanowi aktualną strukturę czynnościową metabolizmu sygnalizacyjnego. co zostało już zrealizowane. np. W tym ujęciu lęk jako subiektywny wyraz zachwiania porządku metabolizmu informacyjnego towarzyszyłby stale człowiekowi od prawie niedostrzegalnego niepokoju przy zwykłym odruchu orientacyjnym do paniki wynikającej z całkowitego rozbicia istniejącego porządku. Integracja i dezintegracja Dezintegracja struktury metabolizmu informacyjnego. bowiem dzięki niemu może się wytworzyć nowa struktura metabolizmu informacyjnego (może powstać nowa myśl. przewidywanie. „Przewidując" dalsze etapy swego rozwoju. Współrzędna czasu.

mogą być traktowane jako sygnały wysyłane w otoczenie. mówienie. określane jako proprioceptywne. nie jest jednak funkcją całkowicie autonomiczną. Granica między funkcjami wolicjonalnymi a autonomicznymi nie jest jednakże ostra. Pierwszy zajmuje się wymianą sygnałów z otoczeniem zewnętrznym. nie można nimi kierować własną wolą. Oddychanie. stawów. Natomiast funkcje wegetatywne są funkcjami sensu stricte autonomicznymi. rozszerzenie źrenic. pisanie itp. choć de facto pochodzą z wnętrza ciała. że ich manifestowanie się na zewnątrz jest sprawą drugorzędną i że w istocie należą one do wewnętrznego metabolizmu informacyjnego. Z drugiej strony pewne reakcje wegetatywne. które jest właściwie funkcją wegetatywną.. więzadeł itd. czyli dla wszelkich form ruchu. to jednak w razie potrzeby mogą one z powrotem być świadomie sterowane. np. Układ wegetatywny określa się też jako autonomiczny.. zjeżenie się włosów itd. tym utrzymanie stabilnej równowagi staje się trudniejsze. a drugi — z otoczeniem wewnętrznym. Mimo to traktuje się je jako reakcje wegetatywne. w szczególności od decyzji wyboru danej struktury czynnościowej. Podział ten nie jest całkiem ścisły. jak chodzenie. należą do domeny układu somatycznego. tj. gdyż może być zaŁeżne od aktu woli. Pojęcie to ma uwypuklić jego niezależność od świadomych procesów psychicznych. uważając. ponieważ stanowią rodzaj sprzężenia zwrotnego dla sygnałów wychodzących z ustroju. W przeciwstawieniu do układu wegetatywnego układ somatyczny nazywa się analogicznie układem wolicjonalnym. Im układ sygnalizacyjny jest bardziej precyzyjny i wymiana informacji z otoczeniem bardziej skomplikowana. gdyż sygnały pochodzące z układu ruchowego (z mięśni.). wzmożona potliwość dłoni.pewnym rozchwianiem porządku. od aktu woli. . Zaburzenia wegetatywne Uwagi neuroanatomiczne i neurofizjologiczne Układ nerwowy somatyczny i autonomiczny Układ sygnalizacyjny zwykło się dzielić na: somatyczny i wegetatywny (autonomiczny). Wprawdzie wiele funkcji sterowanych przez układ somatyczny rozgrywa się poza sferą świadomości — funkcje zautomatyzowane. będąc niejednokrotnie ważną wskazówką orientacyjną co do stanu emocjonalnego. zblednięcie czy zaczerwienienie twarzy.

wektor wymiany energetycznej z otoczeniem jest skierowany na zewnątrz. Druga różnica lokalizacyjna polega na tym. To dziwne nieco połączenie z osią układu nerwowego może wynikać stąd. rozpadu. różnicę tę można ująć jako większą decentralizację układu autonomicznego. Natomiast dla układu somatycznego terenem oddziaływania iest środowisko zewnętrzne. jest to jakby wewnętrzny układ sygnalizacyjny. a część współczulna jest zlokalizowana w większej odległości od terenu działania (skupiska komórek leżą przed kręgosłupem — zwoje przedkręgowe). że układ współczulny łączy się z układem centralnym w jego części środkowej (piersiowo-lędźwiowej). Poruszając się na swoim terenie. ośrodki sterujące muszą więc znajdować się bliżej miejsca działania. wektor przemiany energetycznej jest skierowany do ustroju. a układ przywspółczulny w odcinkach skrajnych (głowowym i krzyżowym). Duże masy mięśniowe muszą ulec wówczas aktywacji. Jego jednostki sterujące — ciała komórkowe neuronów — mieszczą się bliżej terenu oddziaływania. Proces budowy jest bardziej skomplikowany. układ autonamiczny jest jakby bezpieczniejszy. Nie wdając się w szczegóły anatomiczne. że ta zależność wiąże się z funkcją mowy. w której oddychanie odgrywa ważną rolę. stamtąd dochodzą sygnały i tira z kolei w formie ruchu są wysyłane. jak się zdaje. Układ współczulny i przywspółczulny Część przywspółczulna znajduje się bliżej narządów wewnętrznych (niektóre skupiska komórek nerwowych mieszczą się w samych narządach wewnętrznych lub w ich bezpośredniej bliskości). budowy. że układ współczulny jako pobudzający procesy destrukcji najsilniej działa wówczas. podczas gdy układ somatyczny oddala się od terenu obcego i bardziej od niego izoluje.Możliwe. Układ przywspółczulny wzmaga procesy anaboliczne. Specyficzna dla ustroju struktura energetyczno-substancjalna zostaje zmieniona na niespecyficzną — na energię mechaniczną. a te właśnie grupują się głównie w środkowej części . Terenem oddziaływania dla układu autonomicznego jest własny ustrój. w części centralnej zaciera się. substancja i energia otoczenia zostają przekształcone na swoistą strukturę energetyczną i substancjalną ustroju. a stosunkowo proste substancje chemiczne wydalane z ustroju itp. cieplną. tj. może bardziej do niego się zbliżyć. sygnały są odbierane z różnych narządów ustroju i do nich z powrotem wysyłane. Pod względem anatomicznym różnica między układem autonomicznym a somatycznym zaznacza się wyraźnie na obwodzie. Układ współczulny wzmaga procesy kataboliczne. wynika z odmiennego charakteru aktywności obu układów. Ta różnica w lokalizacji. tj. niż to się dzieje w układzie somatycznym. gdy ustrój przygotowuje się do walki lub ucieczki. niż proces burzenia.

osi ciała. Natomiast układ przywspółczulny, jako pobudzający procesy budowy, najsilniej działa wówczas, gdy ustrój przygotowuje się do funkcji pokarmowych i rozrodczych, a te lokalizują się w odcinku głowowym (otwór gębowy) i odcinku końcowym (odbyt pierwotny). W osi centralnej układu nerwowego zaciera się rozróżnienie lokalizacyjne układu współczulnego i przywspółczulnego. Trudno jest ściśle określić, które skupiska komórek nerwowych należą do jednego, a które do drugiego układu. Lokalizacja obejmuje poszczególne funkcje, główne skupiska komórek nerwowych sterujących oddychaniem i krążeniem znajdują się w dolnych odcinkach pnia mózgu (w rdzeniu przedłużonym i w moście), a ośrodki nerwowe dla przemiany wodnej, węglowodanowej, tłuszczowej, termoregulacji, funkcji pokarmowych i rozrodczych itd. — w podwzgórzu. Ośrodki te sterują zarówno układem współczulnym, jak i przywspółczulnym. Procesy anaboliczne i kataboliczne — konstrukcji i destrukcji — są tak ze sobą zespolone, że sterowanie nimi niezależnie od siebie jest niemożliwe. Widać z tego, jak zespolone są ściśle ze sobą dwa przeciwstawne procesy; budowy i niszczenia, na nich bowiem opiera się dialektyka życia. Podwzgórze i węchomózgowie Podwzgórze uważa się za główny ośrodek funkcji wegetatywnych. Podwzgórze łączy się przez przysadkę mózgową Z układem endokrynnym. Przysadka, podobnie jak podwzgórze w układzie wegetatywnym, odgrywa centralną rolę w układzie endokrynnym. Nie znaczy to, aby ośrodki wenetatywne znajdujące się w filogenetycznie starszych częściach ośrodkowego układu nerwowego — w rdzeniu i pniu mózgowym — były mniej ważne; uszkodzenie ich (np. ośrodków oddychania i krążenia w rdzeniu przedłużonym) może prowadzić do śmierci. Równie w młodszych filogenetycznie częściach mózgu znajdują się ważne ośrodki wegetatywne; są one ściśle zespolone z ośrodkami somatycznymi (tj. sterującymi wymianą sygnałów ze światem otaczającym), tak że oddzielenie ich jest często niemożliwe. Na przykład drażnienie pola ruchowego czy czuciowego w korze mózgowej wywoła jednocześnie zmiany naczynioruchowe w części ciała, której reprezentacja korowa została zadrażniona. Drażnienie starszych filogenetycznie części kory mózgowej (węchomózgowia) wywołuje silne reakcje wegetatywne, ale jednocześnie zasadnicze postawy w stosunku do otoczenia — wściekłości, paniki, pobudzenia seksualnego. Węch, który u człowieka jest zmysłem nie tak ważnym jak u innych ssaków, odgrywa, jak się zdaje, istotną rolę w filogenezie kory mózgowej. Sygnały węchowe determinują zasadniczą orientację w świecie otaczającym. Układ sygnalizacyjny węchowy tworzy jakby rdzeń, wokół którego narasta najwyższy, tj. korowy poziom metabolizmu informacyjnego. Węchomózgowie człowieka tylko w małym stopniu jest związane ze zmysłem węchu (bezpośrednio z nim

związana jest opuszka węchowa, a prawdopodobnie też jądra migdałowate), niemniej filogenetycznie z niego się wywodzi. Węch jest jedynym zmysłem, którego sygnały nie biegną przez główną stację przekaźnikową, tj. przez wzgórze (thalamus), lecz wprost zmierzają do kory mózgowej, co również może wskazywać na jego specyficzne znaczenie. Badania neurofizjologiczne przemawiają za tym, że drażnienie węchomózgowia, a także podwzgórza wywołuje wraz z reakcjami wegetatywnymi silne przeżycia uczuciowe. Dlatego też uważa się te części mózgu, przy zachowaniu całej ostrożności w lokalizowaniu funkcji psychicznych, za główny ośrodek życia emocjonalnego. Porównując mózg najniższych ssaków, np. gryzoni, z mózgiem człowieka, stwierdza się niewspółmiernie duży rozwój najwyżej uformowanych części kory mózgowej (neocortex) w porównaniu z filogenetycznie najstarszą częścią kory mózgowej (archicortex i mesocortex), tj. z węchomózgowiem, a także z podwzgórzem. Te części mózgu u najniższego i najwyższego ssaka są prawie identyczne. Skok filogenetyczny w rozwoju mózgu koncentruje się u człowieka na neocortex. Nastawionych neuroanatomicznie i neurofizjologiczme psychiatrów powyższe fakty skłaniają do raczej smutnych refleksji na temat tzw. wyższych uczuć ludzkich. A obserwując reakcje uczuciowe zwierząt wyższych (ssaków, ptaków) niekiedy dochodzi się do przekonania, że ich życie uczuciowe jest bardziej harmonijne i szlachetniejsze niż człowieka. Dysproporcja między gwałtownym rozwojem „nowej" kory mózgowej a niezwykle powolnym rozwojem „starej" nie wpływałaby więc korzystnie na harmonię życia uczuciowego. Wreszcie badania neurofizjologiczne nad pamięcią wskazują na to, że dla utworzenia zapisu pamięciowego konieczne jest przejście strumienia informacji przez węchomózgowie i podwzgórze, o trwałości zapisu pamięciowego decyduje m.in. komponent uczuciowy. Słuszne wydać się może popularne powiedzenie o kierowaniu się w życiu węchem. Wokół struktur anatomicznych związanych z tym zmysłem skupiają się struktury sterujące podstawowymi zachowaniami o silnym ładunku emocjonalnym (postawy ,,do" i ,,od"), a jednocześnie funkcjami wegetatywnymi i endokrynnymi. Filogenetycznie węch byłby zmysłem najważniejszy m w zasadniczej orientacji w świecie otaczającym. Węch i smak, zmysły zresztą do siebie zbliżone, stanowią granicę między metabolizmem informacyjnym a energetycznym. Od nich ostatecznie zależy decyzja, czy dana część świata otaczającego może zostać wchłonięta i zamieniona na strukturę własną ustroju, czy też należy ją od siebie odrzucić. Bodźce węchowe są też decydującymi sygnałami w doborze seksualnym. Wprawdzie znaczenie węchu i smaku u człowieka nie jest tak duże jak w świecie zwierzęcym, niemniej odgrywają one wyraźną rolę w doborze pokarmów, a także w doborze seksualnym. Sygnały z innych zmysłów muszą przejść przez węcho-mózgowie, aby utrwalić

się w pamięci. Wiadomo, że bodźce węchowe czy smakowe należą do tych, które najłatwiej nrzywołują wspomnienia z plastyczną żywością autentycznego przeżycia. Od struktur ośrodkowego układu nerwowego związanych ze zmysłem węchu i smaku, zależy więc decyzja wchłonięcia lub odrzucenia świata otaczającego nie tylko w sensie metabolizmu energetycznego, lecz też informacyjnego. Słusznie więc mówi się o ,,smaku" życia, gdyż wchłanianie tego, co wokół się dzieje, jest w strukturze morfologicznej i funkcjonalnej układu nerwowego dość ściśle związane ze zmysłem węchu i smaku. Sygnały dochodzące do kory mózgowej z różnych obwodowych pól receptorycznych spływają do węchomózgowia; tam prawdopodobnie zapada decyzja co do zasadniczej postawy: zbliżyć się, czy oddalić. Od tej decyzji zależy zasadniczy ton uczuciowy przeżycia wywołanego wchodzącymi do mózgu sygnałami, a także ich utrwalenie w palnięci. Doświadczenia na zwierzętach i obserwacje neurochirurgiczne u ludzi zdają się przemawidć za tym, że zniszczenie węchomózgowia uniemożliwia tworzenie nowych zapisów pamięciowych, natomiast nie ginie pamięć zapisów wytworzonych przed zabiegiem, Dalsza droga strumienia sygnałów prowadzi z węchomózgowia do podwzgórza, gdzie zależnie od zapadłej w węcho-mózgowiu decyzji występuje z kolei rozkaz większej lub mniejszej mobilizacji ustroju. Przy decyzji ,,od" jest ona większa niż przy decyzji „do". Walka i ucieczka wymagają bowiem większego wysiłku niż przyjazne zbliżenie się. Postawa ,,do" nastawia układ wegetatywny w kierunku anabolicznym, a postawa ,,od" — w kierunku katabolicznym. W ten sposób bodźce świata otaczającego rezonują się w całym ustroju, człowiek spostrzega świat nie tylko oczyma, uszami, węchem itd., ale też sercem, żołądkiem, jelitami., naczyniami krwionośnymi itd. We wszystkich narządach ustroju odzwierciedla się bowiem metabolizm informacyjny. Układ endokrynny poprzez podwzgórze i przysadkę mózgową bierze czynny udział w przygotowaniu ustroju do tego, co ma za chwilę nastąpić. Szczególnie ważną rolę odgrywa tu tzw. oś przysadkowo-nadnerczowa (przysadka i kora nadnerczy), do której taką wagę przykłada Selye w swojej teorii stresu. Teoria ta była dalszym rozwinięciem badań wybitnego fizjologa amerykańskiego Cannona nad zjawiskiem obserwowanym przez etnografów u niektórych plemion murzyńskich, tzw. śmierci woodoo. Lęk wyzwolony zaklęciem czarownika lub przekroczeniem tabu prowadzi do stanu skrajnej prostracji i w ciągu kilku dni do śmierci. Marginesowe uwagi o medycynie naukowej Badania nad zmianami fizjologicznymi i biochemicznymi, towarzyszącymi różnego rodzaju stanom uczuciowym, stanowią dziś rozległą dziedzinę wiedzy, tworzącą podstawę psychosomatyki. Koncepcja wpływu psychicznego na

Inaczej bowiem nie dałoby się poznać-morfologii ciała ludzkiego. Dziecko.czarnej skrzynki". W tym sensie łatwiej eksperymentować na przedmiotach martwych niż na żywych. co w skrzynce się naprawdę kryje. jest skierowany w prze- . co obserwuje jako skutek własnego działania na badany układ. gdzie przedmiot badania musi być uśmiercony. który stał się podstawą medycyny naukowej. że koncentrując się na obserwacji skutków własnego działania. czary itp. Dwa są główne błędy myślowe. że każdy układ ma swoistą organizację czynnościową i że to. a przedmiot obserwowany w ten czy inny sposób reaguje na jego działanie. Pierwszy polega na tym. a niekiedy zdrowemu zaszkodzić (w przypadku czarnej magii). co powoduje. Jest to znany problem . który zafascynował je na łące. by móc go mieć na zawsze i w dowolnej chwili go badać.. a nierzadko spaczony wgląd w prawdziwe mechanizmy działania układu. które eksperymentator może łatwo popełnić: błąd granicy i błąd fałszywego determinizmu. zapominając o tym. to tylko te które sam odkrył dzięki naruszeniu granicy przez eksperyment. tym większe staje się pole działania dla eksperymentatora. że eksperymentator zbyt łatwo stawia znak równości między swoim działaniem a przyczyną. opiera się na zasadzie: działam i obserwuję wynik mego działania. Przedmiot badany nie ma własnej przyszłości. stara się go schwycić. chcąc lepiej zapoznać się z motylem. Znika w nim ruch i dialektyka życia i śmierci — umierania i odradzania się. a badany skutkiem. Im łatwiej przedmiotem obserwacji da się swobodnie manipulować. na roślinach i zwierzętach niż na człowieku.czynności somatyczne stanowiła ideę przewodnią medycyny przednaukowej. Wydaje mu się. Studia lekarskie zaczynają się od anatomii i histologii. jak i mechanizmów fizjologicznych i chemicznych. Stopień swobody badacza wzrasta ze stopniem braku swobody badanego przedmiotu. a potem nieraz zabija. bo jest ona w gestii badającego. bez jego działania nie mogłoby ono powstać. maski. charakterystyczna dla wszystkiego. Powstanie medycyny naukowej było związane z rozdzieleniem psyche od soma. co żywe. że jedyne prawa obowiązujące w obserwowanym układzie. On planuje przebieg wydarzeń. Badający jest przyczyną. Ciało bowiem musiało stać się przedmiotem podległym swobodnej manipulacji koniecznej do poznania zarówno jego struktury anatomicznej. działa się na nią w ten czy w inny sposób. które miały choremu przywrócić zdrowie. Dzięki śmierci obraz morfologiczny zostaje utrwalony. zapomina on o granicy oddzielającej badany układ od otoczenia i o swoistości praw rządzących w obrębie układu. patrzy w przyszłość. tańce rytualne. Eksperymentator jest inicjatorem zjawiska. Drugi błąd związany jest z tym. Na niej opierały się różnego rodzaju praktyki stosowane przez lekarzyczarowników: zaklęcia. że wyskakują z niej różne rzeczy. trzyma go w rączce. Eksperyment naukowy. daje tylko fragmentaryczny. ale nadal nie wiadomo..

poddawane są różnego rodzaju testom na inteligencję (labirynty itp. jakby testowany człowiek w nich wypadł. powstaje komórka nowotworowa. zwykle szczury (psychologowie bowiem preferują szczury.). nie wiadomo. Gdy pod wpływem nieznanych nam jeszcze czynników w jednej z nich. W miarę rozwoju filogenetycznego funkcje jednostek tej społeczności ulegają coraz większej specjalizacji. mające różne cele i zadania. Istotą życia jest bowiem ustawiczna wymiana energetyczno-sygnalizacyjna między ustrojem a jego środowiskiem. która rozmnażając się tworzy obcą i często wrogą (w przypadku nowotworów złośliwych) społeczność w macierzystym organizmie. Wszystkie komórki mają bowiem ten sam plan genetyczny. dotyczących niektórych metod naukowych stosowanych w medycynie współczesnej. Przy rozpatrywaniu roli układu wegetatywnego i endokrynnego w ustroju dochodzi się nieuchronnie do refleksji nad znaczeniem czynników natury psychicznej. Przykładem nieliczenia się ze specyfiką metabolizmu informacyjnego i swoistością jego determinizmu są niektóre doświadczenia stosowane do niedawna z wielkim zapałem w psychologii eksperymentalnej. ale też nieożywionej i w urządzeniach technicznych problem przyszłości jest równie ważny dla charakterystyki badanego przedmiotu. to wówczas plan genetyczny można traktować jako ułatwienie w wysiłku życia. dostosowanym raczej do człowieka niż do nich. Nie wiemy. Bez przekaźnika genetycznego każdy żywy ustrój musiałby od początku zaczynać ewolucję przyrody ożywionej. a badane są przyczyny. w funkcjonowaniu żywego ustroju. a w związku z tym — do uwag krytycznych.szłość. jak problem jego przeszłości i aktualnego stanu. Zwierzęta doświadczalne. które doprowadziły do aktualnego stanu. plan ten ulegnie modyfikacji. A tak wchodzi w życie z gotowym planem porządku — negatywnej entropii. lecz jeśli wg fizyka Schroedingera określimy je jako przeciwstawienie się entropii — dążeniu materii do bezwładnego ruchu cząsteczek. Powstają w ten sposób różnego rodzaju tkanki i narządy. np. a neurofizjolodzy koty). Warto może wyobrazić sobie sytuację odwrotną: gdyby szczury badały zachowanie się człowieka testami dla nich specyficznymi. w szczególności emocjonalnej. Tymczasem nie tylko w przyrodzie ożywionej. czym jest życie. . W każdym razie nie może się on rozwinąć bez udziału środowiska. Integracja genetyczna. endokrynna i nerwowa Na każdy ustrój wielokomórkowy można popatrzeć jak na społeczeństwo złożone z bardzo wielu jednostek (komórek). Mimo to jednak zachowany jest wspólny plan aktywności. opartymi na bodźcach węchowych i smakowych. Jak dotychczas nie można jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie. w jakim stopniu plan genetyczny wpływa na przyszłość danego ustroju.

spostrzegana w smutku czy w radości lub z uczuciem nienawistnym czy przyjaznym. W miarę powstawania ustrojów wielokomórkowych i specializowania się poszczególnych komórek do wykonywania określonych funkcji plan genetyczny wymagał wzmacniania tj. zależnie od typu swoich dolegliwości. do którego jest skierowany. specjalnego systemu. Od nich zależy. którego dana wiadomość dotyczy. Dolegliwości psychiczne — swoje niepokoje. smutki. wobec bólu fizycznego staje bezradny. nerwowego. rozchodząca się z krwią po całym ustroju i wywołująca reakcję w tych narządach. które sygnału tego oczekują. urazy i kompleksy — może sam sobie próbować tłumaczyć i z nimi gorzej lub lepiej radzić. co i w jaki sposób z tego planu zostanie zrealizowane. Symptomatologia zaburzeń wegetatywnych Skargi cielesne w chorobach somatycznych i nerwicach Chory na nerwicę rzadko trafia wprost do psychiatry. wyda się zupełnie inna. Widocznie jest on potrzebny i nie mógł być przez układ nerwowy zastąpiony. rozwija się równolegle z tamtym. zwykle kieruje się do lekarza chorób wewnętrznych lub innego specjalisty medycyny somatycznej. Sygnał wysyłany przez gruczoł dokrewny działa na cały ustrój. na którym mogą rozminąć się bardziej szczegółowe i zmienne aktywności ustroju. który by integrował funkcje wielokomórkowej społeczności i jednocześnie przystosowywał je do sytuacji w świecie otaczającym. bo tym. Sygnały szybciej i łatwiej trafiają tu do właściwych odbiorców. Ciało jest jakby bardziej na zewnątrz. Układ endokrynny nie jest systemem sygnalizacyjnym zbyt zwrotnym. jego zdaniem. Bodźce otoczenia na zasadzie sprzężenia zwrotnego modyfikują genetyczny plan aktywności. sterowane już przez układ nerwowy. które też stanowią tło dla bardziej szczegółowych i zmiennych przeżyć. ale reaguje tylko ten. co prawda znacznie wolniej. w której rolę sygnału spełnia substancja chemiczna. W ten sposób powstała integracja endokrynna. a także precyzyjność wyzwalania właściwych reakcji niezbyt duża. dzięki czemu łatwiej jest je oddać w .Współcześni genetycy w przeciwieństwie do dawnych są skłonni przypisywać planowi genetycznemu większą plastyczność. Niemniej układ endokrynny w trakcie rozwoju filogenetycznego nie zostaje wyrugowany przez układ nerwowy. Jego działanie jest stosunkowo powolne. Na przykład ta sama rzecz. jest to sygnał typu to whom it may concern — każdy może go odebrać. W życiu subiektywnym byłaby tu pewna analogia ze stanami uczuciowymi. Przeżycia te formalnie mogą być identyczne. lekarz może mu pomóc. stają się czymś innym. działanie jego jest znacznie dłuższe niż impulsu. co chorego najwięcej niepokoi i w czym. łatwiej ulega uprzedmiotowieniu. Tym samym stwarza on jakby tło. Jest to zrozumiałe. że tło jest inne. Znacznie precyzyjniej sprawą integracji wielomiliardowej społeczności komórkowej kieruje układ nerwowy. ale na skutek tego. oczywiście najsilniej na ten narząd. mimo że jest ta sama. jest dolegliwość cielesna. Jak wspomniano.

Zaburzenia snu Sen jest zjawiskiem w przyrodzie powszechnym. aktywność zewnętrzna spada prawie do zera. umiejscawiające się w różnych częściach ciała.. Zalicza się do podstawowego rytmu biologicznego. niż to się zdarza w chorobach czysto somatycznych. tworzą się sceny marzenia sennego. Poza tym sposób przedstawiania przez chorego dolegliwości jest dla nerwic dość charakterystyczny. Z fragmentów informacji nagromadzonych w ciągu poprzedniego dnia. nie potrafi o niczym innym myśleć ani spojrzeć na nie bardziej obiektywnie. Zarówno więc typ skarg. Chory somatycznie łatwiej oddziela od siebie swoje dolegliwości. chory jest zazwyczaj bardziej zaniepokojony swoimi objawami.ręce lekarza. Wciąż jeszcze bardzo mało wiemy o życiu psychicznym w czasie snu. mniej więcej co jedną do półtorej godziny. . mniej jest w nich emocjonalnie zaangażowany. mrowienia i drętwienia palców rąk i nóg. brak apetytu i związany z tym ubytek wagi. bóle brzucha. jesień życia. wchłania się i przekształca na strukturę własną ustroju to. w jakim stopniu przewaga procesów anabolicznych dotyczy też metabolizmu informacyjnego. co w ciągu dnia zostało zdobyte. tzn. Oczywiście nie jest to równoznaczne z jej rozpoznaniem. Skargi cielesne. REM (rapid eye moyements) — przyspieszenie rytmu bioelektrycznego mózgu i wystąpienia szybkich ruchów gałek ocznych. Jednak niektóre z nich częściej się powtarzają i są dla nerwic dość typowe. występujące w sposób regularny.tzw. bóle serca. a także znacznie bardziej odległych okresów życia. Następuje. duszności. gdyż. Poza tlenem niczego z zewnątrz się nie przyjmuje. Dopływ informacji jest też zredukowany do minimum. bóle głowy. Marzenia senne. poza tym jest z nimi jakby bardziej złączony. są bardzo różnorodne i trudno je wszystkie wymienić. zamknięcie się w sobie. jak i sposób ich przedstawienia pozwalają na ogół od razu podejrzewać nerwicę. Drugim takim podstawowym rytmem jest rytm rozwoju odpowiadający porom roku: wiosna. bóle wędrujące. zaburzenia seksualne. Do najczęstszych dolegliwości nerwicowych można zaliczyć bezsenność. lato. są w pewnym sensie przejawem tendencji anabolicznych. rytmu dnia i nocy. jak już wspomniano. pod zespołem nerwicowym może się kryć poważna nieraz choroba somatyczna lub choroba psychiczna. Zasadniczą cechą snu jest znaczna redukcja wymiany energetycznoinformacyjnej ze środowiskiem. z jakimi zgłaszają się do lekarza chorzy na nerwice. Nie wiadomo. wysiłku i spoczynku. człowiek korzysta z zapasów nagromadzonych w ciągu dnia (jeśli dzień jest okresem czuwania). o czym świadczy charakterystyczny dla nich zapis elektroencefalograficzny. Metabolizm energetyczny przesuwa się wyraźnie w kierunku procesów anabolicznych.

istotnych w każdym procesie twórczym. należałoby przyjąć. następuje często odwrócony rytm snu. skutkiem czego łatwo więc mogą ulec uszkodzeniu. prowadziło do stanów śpiączkowych (stąd jego nazwa encephalitis lethargica). mostu i pnia). występujące w sposób epidemiczny po pierwszej wojnie światowej. tj. nie wszystkie drogi wstępujące mają wpływ na stan przytomności. chory drzemie w ciągu dnia. Przednia część podwzgórza jest związana z układem przywspółczulnym. przez nowotwór. Natomiast zniszczenie układu siatecz-kowego. specyficzne. tzw. a jest bardziej ożywiony w ciągu nocy. Jest to aktywność w pewnej mierze twórcza. szkoła pawłowowska). Rytm snu i czuwania może zatem równie dobrze zależeć od dopływu bodźców do kory mózgowej. toteż bezsenność jest niejednokrotnie pierwszym objawem zwiastunowym zbliżającej się psychozy. w którym na małej przestrzeni skupiają się wszystkie drogi doprowadzające i odprowadzające.jakby krótkie filmy. Zniszczenie klasycznych dróg czuciowych. a tylna — z układem współczulnym. znosi stan przytomności. docierają tylko do warstwy IV odpowiednich korowych pól receptorycznych). Wirusowe zapalenie mózgu. Analogiczne efekty. Obecnie uważa się. Tam też Hess w latach trzydziestych na podstawie swych doświadczeń na zwierzętach lokalizował ośrodek snu. jak też różnego typu zaburzenia świadomości dają uszkodzenia pnia mózgu (ściślej mówiąc rdzenia przedłużonego. in. Zaburzenia snu należą do dolegliwości najczęściej spotykanych w psychiatrii. W przeciwieństwie do klasycznych dróg czuciowych układ siateczkowy stanowi drogę niespecyficzną. Jeśli analogicznie jak w metabolizmie energetycznym cechą tworzonych struktur czynnościowych jest ich swoistość. jest strukturą bardziej swoistą niż obrazy powstałe na jawie. tj. Natomiast jest ono pozbawione elementów wolicjonalnych. co prowadzi do zaburzeń świadomości. nie wpływa na stan przytomności. Jak wykazały badania Moruzzlego i Magouna (1949). które formują się pod większą presją otaczającej rzeczywistości. impulsy pochodzące z różnych narządów zmysłowych ulegają w nim wymieszaniu i w tej formie docierają do całej kory mózgowej i do wszystkich jej warstw (drogi klasyczne. Ostre psychozy zarówno endogenne. że rytm snu i czuwania wiąże się z aktywnością układu . a drażnienie układu siateczkowego wywołuje reakcję obudzenia nawet w głębokim stanie śpiączkowym (komatycznym). składających się tylko z kilku neuronów i dochodzących do określonych pól receptorycznych w korze mózgowej. że marzenie senne bardziej oddaje prawdę o danym człowieku. dróg nerwowych zbudowanych z neuronów o krótkim aksonie. Zaburzenia te wiązano z uszkodzeniem okolicy podwzgórzowej. zwłaszcza w otępieniu starczym. W psychozach organicznych. Na tym stanowisku stali antagoniści lokalizacyjnej koncepcji Hessa (m. prowadzi do stanów śpiączkowych. Zniszczenie tylnej części podwzgórza. a tym samym składających się z bardzo wielu neuronów. jak organiczne zwykle zaczynają się od okresu bezsenności. np.

Najmniej wysiłku wymaga zażycie środka nasennego. charakterystyczne jest bardzo wczesne budzenie się.siateczkowego. kąpiel przed spaniem itp. że stanowi on skuteczną broń przeciw bezsenności. Jeśli lek nasenny działa nadal w mdłych dawkach. a ośrodek snu Hessa traktuje się jako część tego układu.. Od aktywności układu siateczkowego zależy aktualna pozycja między obu biegunami. przede wszystkim dlatego. chory ma pewność. jest to. a który w rzeczywistości nawet nie ma działania nasennego. w czasie której przewalają się przez głowę najprzykrzejsze myśli i obrazy. W krajach kapitalistycznych producenci środków nasennych szybko dochodzą do fortuny. że bardzo chce się zasnąć. Aktywność ta jest zależna nie tylko od sygnałów zmysłowych pochodzących z otoczenia i z samego wnętrza ciała. że zaśnie. na ogół bez większych efektów. toteż są one stosowane w olbrzymich ilościach. to dzieje się to na zasadzie zmniejszenia napięcia lękowego. co zgadza się z koncepcją continuum. Świadomość. gdy chce się za wszelką cenę nie dopuścić do zaśnięcia. lecz też od sygnałów pochodzących z kory mózgowej (odgrywają one tu rolę sprzężenia zwrotnego). Na tej zasadzie może działać nasennie każdy środek. gdyż obejmuje właściwie . Jest ona odwrotnością sytuacji. Charakterystyczną cechą wszystkich leków. a zwłaszcza działających na układ nerwowy. wspomniany uprzednio REM. Im bardziej chce się zasnąć. Chorzy stosują różne sposoby. i rzeczywiście zasypia. redukuje niepokój. Poza tym aktywujący układ siateczkowy jest szczególnie wrażliwy na wszelkie zmiany chemizmu swego bezpośredniego otoczenia. podobnie jak w stanie czuwania. przysłowiowe liczenie owiec. Bezsenna noc jest męczarnią. Istotne jest tu nie tyle nasenne działanie leku. że zażycie lekarstwa sprowadzi sen. toteż po krótszym lub dłuższym czasie działanie ich staje się coraz słabsze. Na podstawie badań elektroencefalograficznych rozróżnia się w czasie snu różne fazy jego głębokości. co przekonanie. Stan maksymalnego napięcia uwagi i stan komatyczny. związanego z uporczywą myślą . Skutkiem tego.czy tej nocy będę spał". by sprowadzić sen: czytanie nudnych książek. by sprowadzić upragniony sen. stanowi jedną z takich faz. są krańcowymi biegunami continnum wyrażającego różne stany świadomości. o którego skuteczności chory jest przeświadczony. Granica między stanem przytomności a nieprzytomności nie jest ostra. Choć sen nie jest zjawiskiem tylko wegetatywnym. im więcej się o tym myśli. uważany za odpowiednik marzeń sennych. We śnie. Natomiast dla cyklofrenii. spędza sen z oczu. gdy walczy się z sennością. w którym już bodźce myślowe nie wywołują reakcji obudzenia. że ustrój na ogół szybko się do nich adaptuje.. W nerwicach najczęściej spotyka się duże trudności w zasypianiu. sama myśl o bezsennej nocy. istnieją więc różne stopnie nasilenia. spacery. Chorzy nerwicowi kładą się spać z lękiem. tym szansę są mniejsze. trzeba stosować coraz wyższe dawki środków nasennych i zmieniać ich rodzaj. zwłaszcza dla fazy depresyjnej.

Zaburzenia psychotyczne występują wówczas. koncentruje się on bowiem na zjawiskach. charakterystyczne dla okresu niemowlęcego. gdy ma mokre pieluszki. częściowo przynajmniej podporządkowuje się je własnej woli. tym silniejsze dążenie do władzy (do infantylnej wszechmocy). do kierowania wolą. staje się on tajemniczy. w którym chorego przestaje nękać obawa. że treść marzenia sennego staje się rzeczywistością. Jest to reakcja w zasadzie infantylna. Za dnia świat z powrotem staje się zwyklejszy i przystępniejszy. tym mniej się może. gdy jest głodne. że w powstaniu zaburzeń istotną rolę odgrywa faza REM. Negatywne uczucia wzmagają zaburzenia wegetatywne. Tęskni za . niezrozumiały przez swe otoczenie zdany tylko na siebie. To. Poczucie bezsilności wyzwala lęk lub agresję. m. co sprzeciwia się woli. Im większa jest bezsilność. Niejednokrotnie dziecko kładąc się spać. Powstaje typowe nerwicowe błędne koło. w ten sposób bowiem reaguje niemowlę (stąd wywodzi się jego krzyk. Sama ciemność budzi niepokój. in. po zapaleniu mózgu lub ranie postrzałowej głowy. budzi negatywne uczucia. wobec których jest bezsilny. budzi się go za każdym jej pojawieniem się w zapisie elektroencefalograficznym. groźnymi wizjami. jest to znany problem impotencji — im więcej się chce. Prawdopodobnie w ten sposób zmniejsza ono swój lęk przed nocą i samotnością. Skarg takich nie można traktować dosłownie. działanie wolicjonalne zakłóca przebieg czynności autonomicznych i zautomatyzowanych. Zaburzenia wegetatywne stawiają człowieka z powrotem w pozycji niemowlęcia. Neurotyk rzesto czuje się samotny. Dlatego też w leczeniu nerwicowej bezsenności istotny jest moment. Bezsilność jest cechą wczesnego dzieciństwa. że nie zaśnie. podobnie jak funkcje sensu stricto wegetatywne znajduje się on poza sferą działania woli. gdy nie może dosięgnąć czegoś rączką itd. Nerwicowy lęk przed bezsenną nocą jest też lękiem przed samotnością. np. (marzenia sennego). Chorzy często skarżą się. jak powietrze.dobrym misiem". bezsenność. musi przytulić się do swego misia lub do ręki matki czy ojca. Opisywane są wprawdzie przypadki bezwzględnej bezsenności. trwającej nawet latami. Sen jest równie potrzebny do życia. W miarę rozwoju zdobywa się władzę nad otoczeniem. Chory przez krótkie zazwyczaj okresy śni na jawie. groźny.). tzn. woda i pożywienie. niemniej obowiązuje w nim zasada autonomii. gdy pozbawia się badanego tej fazy snu. człowiek czuje własną wobec niego bezsilność. do którego mógłby się przytulić i bezpiecznie w jego obecności zasnąć. albo oba uczucia razem. znikają lub przynajmniej zostają stłumione już w dzieciństwie.. zmienia się obraz rzeczywistości. Przypadki te należą do rzad- .wszystkie funkcje życiowe. polegających na tym. Co więcej. Badania eksperymentalne nad snem zdają się wskazywać na to. Poczucie bezsilności i towarzyszące mu na zasadzie dialektycznej sprzeczności poczucie wszechmocy. ze przez całą noc nie zmrużyli oka. lękami. człowiek zostaje sam ze swoimi myślami. W nocy nasila się poczucie osamotnienia. Całkowity brak snu w ciągu 3—4 dób prowadzi z reguły do zaburzeń psychotycznych.

gdyż są tak wymęczeni walką z bezsennością. dolegliwości cielesne itd. tzn. a nawet po jednej godzinie. mięśnie nie rozluźniają się. Biologicznym celem snu jest wypoczynek. że . Zazwyczaj chorzy podający. jak się zdaje. nasila się z chwilą ustania aktywności dziennej. bezczynność zwiększa niepokój. Stan porannego zmęczenia jest dość typowy dla nerwic. Sen w nerwicy nie przynosi odpoczynku. a w czasie snu nie śpi dość głęboko. tylko w jakim stanie się budzi. „wyżętym" po kilkunastu godzinach snu. Przekonanie ich o tym. ile godzin się śpi. budzi u nich uzasadnione poczucie krzywdy. a ze wzrostem niepokoju wzrastają somatyczne dolegliwości. Sny w nerwicy są często koszmarne. — nie mija z chwilą udania się na spoczynek. Napięcie nerwicowe nie mija z chwilą udania się na spoczynek.. że stan nerwicowego napięcia — niepokój. Przeżycia bólowe (a więc interoceptywne.kości i wymagałyby.przez noc nie zmrużyli oka". Przerwanie rutynowych zajęć dnia kieruje tory myślenia na tematykę konfliktową. w której aktywność ruchowa redukuje się do minimum i w której nie trzeba przeciwstawiać się sile ciężkości. a przeciwnie. że noc nie była całkowicie bezsenna. Sen między innymi charakteryzuje się przejściem z eksterocepcji na interocepcję. w ich świadomości zostają tylko okresy czuwania. Wstępem do snu jest odcięcie od bodźców otoczenia — wyszukanie możliwie zacisznego miejsca. pozycji leżącej. Prawdopodobnie w związku z utrzymującym się napięciem mięśniowym występuje przed zaśnięciem nagłe zrywanie się całego ciała lub kończyn (noga lub ręka sama skacze) i drętwienie czy mrowienie palców rąk i nóg. zlany potem. mogą też tłumaczyć stan porannego wyczerpania. Napięcie emocjonalne i związane z nim wyładowania w układzie wegetatywneendokrynnym . zwłaszcza typu neurastenicznego. Można wstać wypoczętym po kilku godzinach snu. trudno odpowiedzieć. rozbitym. jakby rzeczywiście całą noc nie spali. Wyrażając tę myśl popularnym językiem. Dlaczego tak jest. Chory nieraz budzi się w nocy z uczuciem silnego lęku. z biciem serca. w czasie snu sygnały z wnętrza ustroju nabierają większego znaczenia niż sygnały z zewnątrz. towarzyszące przykrym marzeniom sennym. nie można oderwać się od . Nie bez wpływu na samopoczucie i nastrój w ciągu dnia są marzenia senne poprzedzającej nocy. które w ciągu dziennej aktywności zacierają się. Normalny rytm aktywności i odpoczynku jest w nerwicy zachwiany. przybierają w nocy na sile. weryfikacji. Pawłów tłumaczył zaburzenia nerwicowe rozchwianiem równowagi między procesami pobudzenia i hamowania. W stanie nerwicowego napięcia trudno odrężyć się. I nie jest istotne. można stwierdzić. że nerwicowiec w ciągu dnia nie jest w pełni obudzony. przykre myśli. są przygotowane do ucieczki lub walki. Można przypuszczać. często zbliżonej do pozycji płodowej. przyjęcie pozycji ciała. śpią z częstymi przerwami. przerwanie największego dopływu bodźców zewnętrznych przez zaniknięcie oczu itd. tj. a czuć się zmęczonym.

uczuć lęku i agresji. W chorobach somatycznych spotyka się również słabszą odporność pewnych układów. „Zaraźliwość" objawów nerwicowych nie jest zjawiskiem łatwym do wytłumaczenia. Na przykład fakt. jak obecnie bóle głowy czy serca. Na trudne sytuacje życiowe reagują bezsennością. tj. którzy od młodych lat mają trudności ze spaniem. zwłaszcza w młodym wieku. matka i córka cierpią od młodych lat na bóle głowy. ulega utrwaleniu. Napięcie to powoduje. Zaraźliwość nerwicowych zaburzeń wegetatywnych Bywają ludzie. Skłonności do pewnych chorób występują niejednokrotnie rodzinnie. że babka. Styl ten łatwo. że mają one ku temu dziedziczną skłonność. tzn. Analogicznie spotyka się ludzi. „Zaraźliwością" objawów nerwicowych można tłumaczyć mody na określone zaburzenia wegetatywne. pokarmowego itp.. w których. którzy od najmłodszych lat cierpią na bóle głowy. W przypadku rodzinnego występowania zaburzeń układa wegetatywnego należy być ostrożniejszym w przyjmowaniu tła genetycznego. pod wpływem sugestii łatwo wywołać różnego rodzaju zmiany reakcji wegetatywnych i inne zaburzenia typu nerwicowego. np. budzą się wielokrotnie w ciągu nocy. to ma on szansę zawsze w przyszłości towarzyszyć konfliktowym sytuacjom. żołądka. stąd wyraźna przewaga snów lękowych.zaraźliwe". Wyjaśnienia zjawiska należałoby szukać raczej w stanach hipnotycznych. ból głowy raz wystąpi jako reakcja nerwicowa na trudną sytuację. „czy zasnę". nie mogą zasnąć. Zaburzenia łaknienia Zaburzenia łaknienia w nerwicach występują w dwóch formach: jego braku lub . tzn. rano wstają znużeni. oddechowego.konfliktowych tematów i od uporczywej myśli. od osób bliskich przyjmuje się zwykle nieświadomie styl reagowania nerwicowego. serca. nie mają apetytu itp. o swojego rodzaju puncturn minoris resistentiae. Na przykład omdlenia były tak częstym objawem nerwicowym u kobiet na przełomie wieków XIX i XX. Dolegliwości nerwicowe są . gdy np. że chory często w ciągu nocy budzi się i że jego marzenia senne obracają się wokół konfliktów i wyrastają na podłożu emocjonalnym o znaku ujemnym. jak wiadomo. jakie obserwuje się w pewnych okresach historycznych czy w różnych kręgach kulturowych. nie chodzi tu w każdym razie o zwykłe naśladowanie. krążenia. oraz w udzielaniu się zasadniczych postaw uczuciowych („zaraźliwość" klimatu uczuciowego). większości objawów nie da się świadomie naśladować. stąd słuszne przypuszczenie o ich genetycznym podłożu. nie zawsze świadczy o tym. często narzekają na bezsenność. W takich przy-padkach chronicznych i wybiórczych dolegliwości można by myśleć o wycinkowym upośledzeniu układu wegetatywnego.

nim ustali właściwe rozpoznanie. je nie dlatego. która przede wszystkim . Nadmiar ciężaru utrudnia mu wydatkowanie energii (mniej się rusza). co w końcu może doprowadzić do skrajnego wyniszczenia. a głodu nie odczuwać. skutkiem czego jeszcze więcej przybiera na wadze. tylko dlatego. ustrój więcej energii wydatkuje niż przyjmuje z otoczenia. otaczający świat wchłania się przez usta i akt ten iest źródłem erotycznej przyjemności. Nadmierny apetyt jest najczęstszą przyczyną otyłości. że jest głodny. Brak łaknienia jest częstszy: prowadzi on do znacznych nawet spadków ciężaru ciała. Gdy natomiast chory redukuje nerwicowe napięcie ustawicznym jedzeniem. W tych przypadkach objawy nerwicowe są zazwyczaj mniej ostre niż przy spadku ciężaru. bilans energetyczny jest ujemny. już od niemowlęcia wykazują zwykle nadwagę ciała. Przyjmowanie pokarmu jest warunkiem wymiany energetycznej z otoczeniem. Gdy wskutek napięcia nerwicowego traci się chęć do jedzenia. zerwany w chwili urodzenia. Na pewno nie bez wpływu są tu skłonności dziedziczne. Ci co „kochają jeść". ale przewlekły. jego apetyt przybiera charakter nerwicowy. jakby cała niechęć do życia skoncentrowała się na jedzeniu. spotyka się ludzi. zostaje przywrócony w każdym momencie karmienia i usta są tą częścią ciała. które na skutek nerwicy stało się szare i przykre. jak i z jego nadmiarem obserwuje się charakterystyczny stosunek emocjonalny do jedzenia. Niemałą rolę odgrywa tu styl jedzenia panujący w danej rodzinie a ten między innymi zależy też od sytuacji ekonomiczne. oo jest dodatkowym źródłem niepokoju dla chorego. Przy nadmiernym przyjmowaniu pożywienia bilans energetyczny jest dodatni. a także innych zaburzeń wegetatywnych. natomiast przebieg nerwicy jest wprawdzie łagodny. po pewnym czasie coraz mniejsze ilości pokarmu zaspokajają głód. W obu przypadkach działa nerwicowe błęde koło. U chorych nerwicowych zarówno z brakiem łaknienia. nadmiar energii zostaje zdeponowany w postaci tłuszczu. Poznawanie przedmiotów otoczenia zaczyna się od wkładania ich do ust. w drugim zaś jedzenie staje się jedyną przyjemnością życia. a charakter jej utrwalony. Na ogół nie spotyka się ludzi grubych wśród ludzi biednych i ciężko pracujących fizycznie. a ci co do jedzenia odnoszą się z niechęcią — niedowagę. W takich skrajnych sytuacjach (anorexia nervosa) dochodzi oczywiście do ogromnego wyniszczenia. tak i potrzeba jedzenia należą do podstawowych potrzeb zwierzęcych i ludzkich. którzy od najmłodszych lat cierpią na nadmierny apetyt lub jego brak. że jest zdenerwowany. toteż w końcu chory może dosłownie nic nie jeść. a także dla lekarza.nadmiaru. a nawet śmierci (na tej zasadzie ujemnego bilansu opierały się hitlerowskie obozy zagłady — Vernichtungslager). Obserwuje się rodziny grubasków i chudeszy. Podobnie jak potrzeba snu. podobnie jak w przypadku bezsenności. Ocena wpływu genetycznego musi jednak być ostrożna. Cielesny związek z matką. Jeśli jest ono niedostateczne. Według Freuda pierwszą fazą rozwoju libido jest faza oralna. W jednym wypadku jest nim wstręt.

drażniący. przez zalecanie skomplikowanych diet tuczących czy odchudzających. co już Szekspir zauważył.związek ten utrzymuje. Byłby to przykład nerwicowej regresji — cofnięcia się do wcześniejszych ontogenetycznie form zachowania się i przeżywania. partnera seksualnego traktuje się jako przedmiot tego wyładowania. Funkcje związane z podstawowymi prawami biologicznymi są sterowane przez cały układ nerwowy. ile się waży. rzadziej o charakterze plusowym — w postaci wzmożonego popędu. w sanatorium. np. Na ogół jednak nerwicy towarzyszy obniżenie nastroju. który jest tego świata najbliższym przedstawicielem. gdyż postępując w ten sposób pogłębia się emocjonalny stosunek do tego problemu. częste sprawdzanie. gdy znajdują się w warunkach. kontakt z nim bolesny. Ten sposób odbierania otoczenia koncentruje się na partnerze seksualnym. a nie tylko przez układ wegetatywny. Nerwicowy charakter wzmożenia popędu sprawia. zachowania własnego życia. Trzecią grupę tego typu zaburzeń stanowią zaburzenia seksualne. towarzyszy mu słabsze lub nieudane wykonanie. Najczęściej spotyka się w nerwicach zaburzenia o charakterze minusowym — obniżenie popędu i sprawności seksualnej. szybko się też nim nuży. tj. co oczywiście osłabia chęć erotycznego zbliżenia. jest zjawiskiem prawidłowym w okresie niemowlęctwa. że podobnie jak w jego wzmożeniu pod wpływem alkoholu. . W tym sensie są one czymś więcej niż tylko zaburzeniami wegetatywnymi. Emocjonalny stosunek do jedzenia. a z nim ogólnej dynamiki życiowej. co między innymi objawia się zmniejszeniem popędu seksualnego. zaostrzają się konflikty. Świat w nerwicy staje się przykry. godzą one w drugie prawo biologiczne — zachowania życia gatunku. a chudzi przybierają. że są to funkcje zasadnicze dla zachowania życia własnego i życia gatunku. nie można bowiem żyć bez wypoczynku i bez pokarmu. Natomiast ludzie otyli łatwo tracą na wadze. charakterystyczny dla nerwicowych zaburzeń łaknienia. szuka się wyładowania seksualnego dla zmniejszenia nerwicowego niepokoju. Z matki rozszerza się łączność ze światem przez usta na inne przedmioty otoczenia. Leczenie nerwicowe otyłości czy chudości nie może więc polegać na zwracaniu uwagi na problem jedzenia. narasta niechęć i zobojętnienie. są one w głównej mierze autonomiczne i od woli niezależne. Zaburzenia seksualne Nerwicowe zaburzenia snu i łaknienia stanowią zagrożenie pierwszego prawa biologicznego. niemniej właśnie dlatego. Często występuje autoerotyzm jako najłatwiejsza forma wyładowania. w których nie muszą zajmować się swoją dietą — w wojsku. stąd większa potrzeba zmiany i atrakcji. w szpitalu itp. Wmożenie popędu ma charakter nerwicowy.

Do rzadkości należy brak ejakulacji (wytrysku). a nawet ma do niego wstręt. tym samym jest aktem autonomicznym. można tylko do niego doprowadzić za pomocą tych czy innych technik. w samym akcie seksualnym nie są emocjonalnie zaangażowani. Mężczyźni najczęściej cierpią na brak erekcji ( impotentia ). jak i mężczyzn cierpiących na merwice. Nie można na rozkaz wywołać orgazmu. zanim przyjmie się tło nerwicowe. np. jest to anorgazmia wtórna. mówi się o anorgazmii pierwotnej. staje się dla niej równie wstrętne jak jego przedstawiciel. Gdy kobieta zrazi się do swego partnera. Wyciek taki zdarza się nawet bez erekcji. że stosunek może im zaszkodzić. w której dochodzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych w narządach płciowych (czego u mężczyzn wynikiem jest wzwód prącia) i do wzmożonego wydzielania gruczołów śluzowych (dzięki czemu zmniejsza się współczynnik tarcia). oraz fazę współczulną. nie potrafią bowiem wyłączyć się z tematyki nerwicowej. jeśli nie jest wywołane zmianami organicznymi. zamiast wytrysku — wyciek. Jeśli natomiast na skutek niepełnego rozwoju popędu seksualnego lub zahamowania go pod wpływem jakiegoś urazowego przeżycia. co niejednokrotnie jest wyrazem stosunku uczuciowego do partnera lub do życia seksualnego w ogóle. Akt seksualny może u nich budzić wręcz wstręt. W takich przypadkach. Mężczyźni obawiają się. co nierzadko zdarza się w małżeństwie. która doprowadza do seksualnego wyładowania (wytrysk u mężczyzn. a kobiety na brak wyładowania (anorgasmia). Kobiety jeszcze ostrzej niż mężczyźni odczuwają brak przyjemności w stosunku.. objaw stosunkowo rzadki. jak w wypadku autoerotyzmu czy gry miłosnej. Akt seksualny może być bolesny (dyspareunia). jak stan zapalny przydatków. od woli niezależnym.Sam akt seksualny jest sterowany głównie przez układ wegetatywny. pochwy. nadżerka szyjki macicy itd. ale popularny ze względów anegdotycznych. Obniżenie przyjemności stosunku seksualnego jest dość typowe zarówno dla kobiet. Natomiast dość często występuje osłabienie ejakulacji. co. próby gwałtu. może być traktowane jako objaw nerwicowy typu konwersji histerycznej. ale o charakterze ruchowym. dawniej miłe. Mężczyźni odczuwają w czasie stosunku i po nim zmęczenie. Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń wegetatywnych zaburzenia . wówczas życie seksualne.. ich objawy nerwicowe nasilają się. jest pochwica (vaginospasmus). widoku aktu seksualnego u rodziców itd. należy wykluczyć zmiany organiczne. Niemożność rozłączenia się partnerów (penis capfiyus) bywa nierzadko powodem kompromitacji. Z punktu widzenia pracy układu wegetatywnego można w akcie seksualnym rozróżnić dwie fazy: przywspółczulną. u kobiet szczytowanie). U mężczyzn najczęściej jest zaburzona pierwsza faza. Analogicznym objawem. kobieta nigdy nie odczuwa przyjemności w czasie stosunku. u kobiet druga. która jest oczywiście znacznie trudniejsza do leczenia niż wtórna.

bóle mięśniowe. Inne zaburzenia wegetatywne W przeciwieństwie do omówionych zaburzeń. gdy występują już po krótszym lub dłuższym okresie prawidłowego funkcjonowania. mężczyzna nigdy nie był zdolny do stosunku seksualnego. o których była mowa. gdyż w niej nierzadko znaleźć można przyczynę zaburzenia.. pęcherzyka żółciowego). Nie trzeba dodawać. zaparcia stolca i biegunki. I tak bóle głowy w nerwicach mają najczęściej charakter naczynio-ruchowy. częstą przyczyną bólów w czasie stosunku u kobiet (dysparcunia) są stany spastyczne mięsni gładkich pochwy i macicy. Zdaniem niektórych autorów odgrywa też rolę w ich powstawaniu skurcz mięśni prążkowanych pokrywy czaszki. Bóle brzucha są wywołane spastycznymi skurczami mięśni gładkich w różnych odcinkach przewodu pokarmowego (przełyku. trudności w oddawaniu moczu.seksualne mogą wystąpić jako jedyny objaw nerwicy. tj. pieczenia palców rąk i nóg. Jako ogólną zasadę można by przyjąć. gdy występują od początku (np. nie obejmują one całości ustroju i jego funkcji zasadniczych. Niemniej są one niejednokrotnie tak dokuczliwe. Patofizjologiczny mechanizm tego typu zaburzeń wegetatywnych nie jest jeszcze dobrze poznany. zwłaszcza okolicy lędźwiowo-krzyżowej itp. a o wtórnych. częściowo też prążkowanych. mrowienia. O pierwotnych mówi się wówczas. że zaburzenia pierwotne są znacznie trudniejsze do leczenia. bóle brzucha. Zaburzenia seksualne dzieli się na pierwotne i wtórne. są bardziej wybiórcze. Również zaburzenia seksualne. wiąże się ze skurczem naczyń . w publicznych ustępach). iż cała uwaga chorego na nich się koncentruje. Częste u nerwicowców uczucie zimna zwłaszcza rąk i stóp (zimne. lecz zbadać całą historię życia chorego. Poza tym zbytnie koncentrowanie się na objawie nerwicowym zwykle objaw ten nasila. można w zasadzie sprowadzić do zaburzeń w skurczach mięśni gładkich. Mówimy wtedy o nerwicy seksualnej. żołądka. są wywołane skurczami naczyń krwionośnych. wilgotne dłonie). jelita grubego. np. niemożość oddania moczu w niektórych sytuacjach. drętwienia. co bóle i zawroty głowy. a także mięśni prążkowanych krocza. bóle serca. Rrak wzwodu jest wywołany niedostatecznym rozszerzeniem się przestrzeni naczyniowych prącia. To samo dotyczy zaburzeń w oddawaniu moczu (częstomocz. dolegliwości tego typu. że wiążą się one przede wszystkim ze skurczem mięśni gładkich. Zaburzenia w oddawaniu stolca w postaci nawykowego zaparcia lub biegunek również są spowodowane dysfunkcją ruchowego aparatu wegetatywnego. kobieta nigdy nie odczuwała przy stosunku przyjemności). dwunastnicy. Najczęstszą przyczyną nerwicowych bólów serca są skurcze naczyń wieńcowych. Nerwicowe zawroty głowy są wywołane zmianami naczynio-ruchowymi w układzie błędnikowym. co uwydatnić się może w elektrokardiogramie (EKG). Wówczas me należy jednak koncentrować się tylko na sprawach seksualnych.

że ich osobnicza ewolucja utknęła w martwym punkcie. niemowlę. np. Uniemożliwienie ruchu zewnętrznego powoduje. Gdy człowiek nie ma możliwości celowego działania. które jest realizacją jego planów. Znaczną więc część omawianych tu zaburzeń wegetatywnych można sprowadzić do nieprawidłowej funkcji ruchu — przede wszystkim ruchu w zakresie narządów wewnętrznych. lęk przed potępieniem przez otoczenie. jak i wewnętrznym. a dopiero na dalszym planie — ruchu manifestującego się na zewnątrz (zakres działania mięśni prążkowanych). Powijakami. w zdenerwowaniu wykonuje się liczne. znieczulice w palcach rąk i nóg.krwionośnych skóry i tkanki podskórnej przy jednocześnie wzmożonej aktywności gruczołów potowych. wyzwala się ona w formach niecelowych. W pierwszej grupie najczęściej spotyka się zaburzenia w mięśniach gładkich naczyń krwionośnych i przewodu pokarmowego. mogą być różnego rodzaju przeszkody. drętwienia. Najsilniej jednak działają nie te przeszkody. pręży się i krzyczy. że aktywność ruchowa jest zasadniczą cechą człowieka. jak obowiązujące normy społeczne. tułowia. ogólne uczucie zmęczenia fizycznego — mają swą prawdopodobną przyczynę w zwiększonym napięciu odpowiednich mięśni prążkowanych. jak i całego świata zwierzęcego. lub zamkniętymi drzwiami. własnego . gdy uczucia zbliżają się do jednego z dwóch przeciwstawnych biegunów — zespolenia się z otoczeniem w akcie seksualnym lub do zniszczenia go w akcie mordu. uczucie zmęczenia w oczach i drgania powieki. niepotrzebne ruchy. że nie ma dla nich drogi wyjścia z sytuacji konfliktowej. w drugiej zaś w mięśniach prążkowanych anty grawitacyjnych (utrzymujących wyprostną postawę i przeciwdziałających opadaniu części ciała. Skurczami naczyń krwionośnych należy też prawdopodobnie tłumaczyć mrowienia.ja chcę". powiek. Jest to oczywiście ujęcie raczej symboliczne. pod wpływem siły ciężkości). przed którymi nerwowo spaceruje się czekając na ważne spotkanie. głowy. które są na zewnątrz. Największa potrzeba działania występuje wówczas. a często wręcz szkodliwych. Gdy nie ma ona ujścia w działaniu celowym. niemniej oddaje ono istotę ogólnej zasady.. iż znaleźli się w ślepej uliczce. które krępują swobodę działania. ale te. wykonywanego przez mięśnie gładkie. . W porównaniu z innymi możliwymi formami aktywności mają one na ogół małe szansę realizacji. że zatrzymali się oni na drodze swego życia. że życie dla nich stanęło na miejscu itp. niemożność wyboru między przeciwstawnymi planami aktywności itp. Nadmiar wyładowania ruchowego jest jakby rekompensatą za to zatrzymanie się na drodze życia. że aktywność wyładowuje się w ruchu wewnętrznym. które tkwią w samym człowieku. wędrujące bóle mięśniowe w różnych częściach ciała. Analizując historię życia chorych rzeczywiście dochodzi się do wniosku. Oba te szczytowe rodzaje aktywności spotykają się z najsilniejszym oporem zarówno zewnętrznym. np. Chorzy na nerwicę często się skarżą. wówczas realizuje potrzebę aktywności w bezcelowych ruchach. Bóle krzyża. skrępowane powijakami.

Gdy w momencie złości z rozkoszą zabiłoby się swego chwilowego przeciwnika, wówczas nie tylko zaciskają się pięści, ale też naczynia krwionośne, ściany przewodu pokarmowego itd. Gdy uczucia dochodzą do swych ekstremalnych biegunów, często przeplatają się z sobą, agresja jest źródłem rozkoszy, a akt seksualny łączy się z agresją. Byłoby zbyt dużym uproszczeniem sprowadzić wszelkie zaburzenia wegetatywne występujące w nerwicach do wyładowania ruchowego we wnętrzu samego ustroju. Zaburzenia wegetatywne wynikają z mobilizacji całego ustroju do walki bądź ucieczki. Mobilizacja ta wiąże się z zasadniczą postawą emocjonalną. Obejmuje ona wszystkie funkcje ustroju, a nie tylko ruchowe. Zmienia ona procesy biochemiczne, fizjologiczne, a także psychiczne. Niemniej niemożność wyładowania się na zewnątrz w celowym działania i przeniesienie ciężaru aktywności na ruch wewnętrzny oddaje, jak się zdaje, istotę zaburzeń wegetatywnych, spotykanych w nerwicach. W każdym razie w leczeniu nerwic istotnym momentem iest zabieg odwrotny: zmiana ruchu wewnętrznego na zewnętrzny. Już samo wypowiedzenie kłopotów, dolegliwości konfliktów zmniejsza natężenie zaburzeń wegetatywnych, gdyż mowa jako jedna z form ruchu zewnętrznego dale ujście dla nie wyładowanej tendencji do działania, osłabiając tym samym wyładowanie się jej w ruchu wewnętrznym. Podobne działanie ma zalecana w nerwicach praca fizyczna; wyładowanie w ruchu zewnętrznym zmniejsza natężenie ruchu wewnętrznego, który jest w dużej mierze przyczyną różnych cielesnych dolegliwości nerwicowych. Jeśli zaburzenia wegetatywne są wyrazem mobilizacji ustroju, która towarzyszy negatywnym postawom uczuciowym, to powstaje pytanie, jak wytłumaczyć fakt, iż trwają one miesiącami, a nawet latami. Trzy czynniki odgrywają tu prawdopodobnie rolę. Negatywne postawy uczuciowe ulegają łatwo utrwaleniu. Mówi się o ,,zapiekłych uczuciach". Uczucia nienawiści do najbliższych, do całego świata, poczucie krzywdy, chęć zemsty, poczucie winy mogą tkwić w człowieku niemal przez całe życie, stwarzając tym samym stałe pogotowie do walki, która wprawdzie nie przychodzi, ale ustrój jest do niej zmobilizowany. Procesy wegetatywne mają duży stopień inercji. W przeciwieństwie do układu somatycznego, który steruje stosunkiem do otoczenia, układ wegetatywny, jako odpowiedzialny za porządek we wnętrzu ustroju, jest nastawiony na większą stabilność. Stąd zakłócenie powstałe w układzie wegetatywnym ma większe szansę utrzymywania się; wolniej wygasa niż zakłócenie w układzie somatycznym (tj. sterującym stosunkiem ze światem otaczającym). Trzecim wreszcie czynnikiem jest prawdopodobnie wrodzona nadpobudliwość układu wegetatywnego. U jednych ludzi reakcje wegetatywne są stosunkowo słabe, u innych bardzo silne. Dość często obserwuje się tendencję do reagowania określonymi zaburzeniami wegetatywnymi, np. bólami głowy, brzucha, atakami duszności itd., tak jakby pewny odcinek układu wegetatywnego był u danego

człowieka bardziej podatny na ujemne wpływy otoczenia i stanowił główne ujście dla wyładowania aktywności ruchowej, o której uprzednio była mowa. Prawdopodobnie jest to wrodzona słabość jakiegoś odcinka układu wegetatywnego, choć nie można wykluczyć utrwalenia się pewnych wzorów zachowania we wczesnym okresie życia. Jak już wspomniano, istnieje bowiem pewna ,,zarażliwość" reakcji wegetatywnych. Taką „zaraźliwą" reakcją jest np. ziewanie. W czasie ostatniej wojny spotykało się nagminnie u żołnierzy, zwłaszcza angielskich i amerykańskich, zaburzenia wegetatywne serca. Interniści są skłonni rozpoznawać nerwice narządowe, np. serca, żołądka, jelita grubego itp., co wprawdzie z punktu widzenia psychiatrycznego nie jest słuszne, gdyż nerwica nie jest chorobą poszczególnego narządu, ale całego człowieka, niemniej zwrócenie uwagi na dysfunkcję układu wegetatywnego i zlokalizowanie tej dysfunkcji może czasem ułatwić postępowanie diagnostyczne i terapeutyczne np. przez dokładniejsze zbadanie danego narządu i zapisanie leków działających wybiórczo na daną część układu wegetatywnego, choć w dalszej fazie leczenia zbytnia koncentracja na „dotkniętym" nerwicą narządzie może być wręcz szkodliwa. Nie tak rzadko w praktyce lekarskiej spotyka się ludzi od dziecka cierpiących na określony typ zaburzeń wegetatywnych. Zwykle okazuje się, że jedno z ich rodziców miało analogiczne dolegliwości; w takich przypadkach trudno, jak już zaznaczono, rozstrzygnąć, czy dana skłonność była odziedziczona, czy też odwzorowana. Niezwykle interesującym, choć niezbyt poznanym, zjawiskiem jest meteoropatia. Polega ona na silnej reakcji układu wegetatywnego, połączonej z uczuciem niepokoju, na zmiany atmosferyczne. Człowiek taki jest „żywym barometrem"; reaguje bólami głowy, biciem serca, ogólnym rozbiciem psychofizycznym, niepokojem, podnieceniem itp. na zmiany ciśnienia barycznego (najczęściej na niże) i dzięki temu może nieraz lepiej niż Wicherek przewidywać pogodę, Analogiczne nasilanie się objawów obserwuje się w reumatyzmie, choć może mieć ono inną genezę. Meteoropatia typu wegetatywnego występuje dość często u neurotyków, a także u ludzi o konstytucjonalnie chwiejnym układzie wegetatywnym. Nie wiadomo, jakiego rodzaju sygnały działają tu na układ wegetatywny; niektóre badania wskazuje iż pewną rolę odgrywa jonizacja powietrza. W każdym razie są to sygnały niedostępne świadomej percepcji. Analogicznie, jak się zdaje, zjawisko, tylko w znacznie silniejszym stopniu, występuje u zwierząt, dzięki czemu mogą przystosować się do zmian pogody. W jakimś sensie byłaby to zdolność przewidywania przyszłości. Zaburzenia wegetatywne stanowią poważny problem współczesnej medycyny, o czym świadczyć może fakt, że większość leków działa na układ wegetatywny. Tak potężnie rozbudowana we współczesnej medycynie farmakoterapia jest w głównej mierze farmakoterapią układu wegetatywnego.

Egocentryzm

Dlaczego irytujący Cechą charakterystyczną dla osób chorych na nerwicę jest ich przekonanie, że nie ma ludzi bardziej nieszczęśliwych i chorych niż oni. Wszelkie próby ukazania im cierpień innych ludzi kończą się niepowodzeniem. Gdy na oddziale wśród chorych nerwicowych znajduje się chory w obłożnym stanie, mimo że zdają sobie oni sprawę z powagi jego sytuacji, to jednak uważają, że on cierpi mniej niż oni. Ich charakterystyczny sposób mówienia, który nieraz po kilku zdaniach pozwala zorientować się, że ma się do czynienia z neurotykiem, polega głównie na eksponowaniu zaimków ,,ja", ,,mój" oraz przymiotników dosadnie malujących ogrom ich cierpienia. Cecha ta jest wprawdzie charakterystyczna dla osobowości histerycznej, ale spotyka się ją zasadniczo w każdej nerwicy. Rozmawiając z chorym na nerwicę, odnosi się wrażenie, że jest on zamknięty w kokonie uprzedzonych przez siebie cierpień, konfliktów, urazów. Nie może się z niego wydostać, a świat otaczający nie dochodzi do niego bezpośrednio, ale poprzez skłębione nici jego urazowych nastawień. Zasadniczym momentem w leczeniu jest rozbicie tego kokona egocentryzmu. Gdy chory ujrzy, że nie tylko on cierpi na świecie, że nie jest najnieszczęśliwszy z ludzi, można mieć nadzieję, że zaczął przełamywać swój egocentryczny opór i dzięki temu obiektywnie patrzeć na samego siebie. Egocentryzm jest cechą, która najwięcej irytuje otoczenie, nie wyłączając lekarzy. Godzi ona bowiem w poczucie wspólnoty w widzeniu świata. Aczkolwiek każdy ma swój własny świat, to jednak jest on częścią świata wspólnego wszystkim ludziom (heraklitowskiego — koinos kosmos). To włączenie się w ludzką wspólnotę wymaga rezygnacji z tego, co najbardziej osobiste. Przeżycia najbardziej własne musza być obciosane, aby pasowały do przeżyć innych ludzi inaczej byłoby się narażonym na wykluczenie z kręgu ludzkiej wspólnoty, co spotyka psychotyków. Świat chorych na nerwicę nie jest jednak ,,innym" światem. Trapią ich te same

w rodzaju: „trzeba się wziąć w garść". że pierwszym odczuciem żywej istoty jest poczucie egocentryzmu. a odległość czasu między nimi dla niego się zaciera. wprawdzie na czas znacznie krótszy. że jest się „pępkiem" świata.. a przypuszczalnie u każdej żywej istoty obdarzonej zdolnością odczuwania. od którego nie można tylko brać. jak i sygnalizacyjnym. ludziom zdrowym. w którym się żyje jest czasem własnym. którym jest własne . Punktem centralnym współrzędnych czasu i przestrzeni w tym układzie jest własne . Czas. Współrzędne czasu i przestrzeni odgrywają zasadniczą rolę w metabolizmie zarówno energetycznym. jest ona na ogół równie daleka. Współrzędną czasu dzieli się na przeszłość i przyszłość od punktu. „Biorę" i „daję" Poczucie. ale też trzeba mu coś dać z siebie. w ten sposób staje się ona punktem centralnym swego świata. w którym odległości stają się równie trudne do oceny. strona lewa i prawa) jest własne aktualne położenie. Podobnie punktem centralnym dla współrzędnych przestrzennych (przód-tył. co odległe. W drugim natomiast wypadku świat otaczający staje naprzeciw niego jako równy partner. iż jest się centralnym układem odniesienia. że ktoś podkreśla swoją „inność" zajmując się tylko sobą. niż to. Egocentryzm jest subiektywnym wyrazem faktu. a czas inny jest czasem obcym.. Każdą żywą istotę można bowiem uważać za układ. .ja" w chwili obecnej. w którym energie i sygnały otoczenia zostają w swoisty i niepowtarzalny sposób zorganizowane.. im bardziej przeważa postawa „biorę" nad postawą „daję". Rady tego typu nie przynoszą im ulgi.konflikty. Dlatego można przypuszczać. gdyż świat ten swoiście porządkuje. jest tym silniejsze. . A punktem centralnym tych współrzędnych jest właśnie poczucie własnego „ja". nawet ich dolegliwości zdarzają się.nie trzeba tylko myśleć o sobie" itp. jak odległości przestrzenne na krańcach horyzontu. Dla młodego człowieka.ja". na co nie ma żadnego wpływu. Dlatego człowieka zdrowego irytuje. I od tego punktu mierzy się dystans czasu i przestrzeni. gdy on sam musi z własnej „inności" rezygnować. góra-dół. z czym człowiek bezpośrednio się styka. „każdy człowiek ma swoje zmartwienia". Stąd biorą się rady dawane chorym'na nerwicę. który nie przeżył ostatniej wojny. Centralny układ odniesienia Nerwicowy egocentryzm jest w zasadzie tylko zaostrzeniem cechy normalnie występującej u każdego człowieka. jak wojny napoleońskie. urazy. według nich bowiem układa się własny porządek morfologiczny i czynnościowy ustroju. W pierwszym wypadku świat otaczający jest bowiem tym dającym. sprzeczne uczucia. co każdego człowieka. Bliższe jest to. spełnia wszystkie potrzeby człowieka. jemu służy.

jak chory z nerwicą i nie czuje się tak nieszczęśliwy. chcąc jakby w ten sposób wchłonąć w siebie cały otaczający świat. mają swoje życie. W egocentryzmie nerwicowym jest wyraźna pretensja w stosunku do otoczenia — „nikt mnie nie rozumie". Każda choroba łączy się z pewną regresją do dziecięcego egocentryzmu. dziecko znajduje się w jego centrum. świat zaludnia się istotami podobnymi do własnego . W nerwicy jednak egocentryzm znacznie wykracza poza te granice. W okresie wzrostu przeważają procesy anaboliczne (biorę) nad katabolicznymi (daję). W dalszym dopiero rozwoju wypadków przedmioty otoczenia stawiają opór.ja". raz się kieruje. Równowaga między „biorę" i „daję" jest w pewnej mierze analogiczna do równowagi między procesami anabolicznymi i katabolicznymi metabolizmu energetyczno-informacyjnego. Trudno powiedzieć. uczy rozpoznawać w otoczeniu jednostki podobne do siebie. że na niższych szczeblach filogenezy zachowanie egocentryczne zaznacza się silniej niż na wyższych. że zmniejsza się ona w miarę rozwoju ontogenetycznego. Dlatego postawa egocentryczna w dzieciństwie i wczesnej młodości jest zjawiskiem naturalnym. jak on. czy analogiczny spadek postawy egocentrycznej obserwuje się w rozwoju filogenetycznym. Te same ilości energii i sygnałów są brane z otoczenia. Również egocentryzm dziecka ma inny charakter niż u chorego na nerwicę. jest bezradny. Można jednak przypuszczać. postawa „biorę" przeważa u niego z konieczności nad postawą „daję". wymaga opieki otoczenia. gdyż nie ma możliwości wejścia w świat przeżyć istot żywych poza człowiekiem. Dziecko czuje się punktem centralnym swego świata. że rozwój układu sygnalizacyjnego ułatwia obiektywizację własnego stosunku do otoczenia. Zresztą obserwacja zwierząt zdaje się wskazywać na to. zmniejsza nasilenie postawy egocentrycznej. a raz bierze. które mają swoje wymagania i swoje prawa. są w oczach . która jest przeciwieństwem postawy egocentrycznej. a tym samym — zmniejszenie egocentryzmu. Jako ogólną zasadę można przyjąć. proporcja „ja" i świat otaczający staje się bardziej realna. Chory somatycznie nigdy nie jest tak skoncentrowany na swoim cierpieniu. Interakcja z otoczeniem.Wytwarza się pewnego rodzaju postawa animistyczna. Troska pieszczota pojawiają się dopiero u wyższych gatunków zwierząt. Egocentryzm dziecka jest postawą wyjściową. wszystkie jego potrzeby są spełnione. a raz jest się kierowanym. Jest to postawa.. w której raz się daje. w której otoczenie zapewnia macierzyńską opiekę. „nikt nie chce mi pomóc". z której śmiało można wyjść na „podbój świata" — sięgać ręką po każdy przedmiot i wkładać go do ust. co wysyłane do niego. Swoistość egocentryzmu nerwicowego Każdy człowiek chory czuje się trochę jak dziecko. nie dają się uchwycić i pochłonąć. ale tego faktu nie podkreśla ani też nie jest z tego powodu nieszczęśliwe.

gdy stale musi o niej myśleć i o nią się troszczyć. nim powyższy mechanizm zacznie działać. że ani jego . Jego kontakt ze światem otaczającym jest zawsze bolesny.ja" jest inne i jego świat jest inny. Analogicznie przedstawia się egocentryzm starców. Tak jakby był chory tylko pojedynczy narząd. Chory z nerwicą znajduje się na granicy między chorobą somatyczną a psychiczną. będącą jej antytezą. jak chory psychicznie. Wówczas człowiek czuje się cały chory. całościowe zagrożenie ustroju. przymusu zewnętrznego. przestaje się być tym. ani też nie żyje. Jego egocentryzm wynika z konieczności zajmowania się tą oddzieloną częścią siebie. Egocentryzm człowieka chorego jest wynikiem jego słabości. Nie może już on odszczepić części chorej od zdrowej. Całość ta pozostaje zdrowa. płuca" itp. może wywołać objawy nerwicowe. jest się nim objętym. gdyż jego . dochodzi w nim jeszcze roszczenie w stosunku do otoczenia —„ ja mam prawo od nich wymagać troskliwości za to wszystko. staje się kimś nowym. Psychotyk nie może być egocentrykiem. Wówczas zostaje to odszczepione i położone na karb chwilowego działania w afekcie. w którym proporcje są już całkiem odmienne. choć bliższe prawdy byłoby określenie „jestem cały chory". uważa. a nie cały organizm. przestaje być integralną częścią całości. z nimi zaczyna gaworzyć i bawić się. gdyż nie ma. Mimo że znajduje się on jeszcze we wspólnym ludzkim świecie. która daje poczucie własnego . gdyż każda choroba pociąga za sobą dysfunkcję całego ustroju. że nie przeszedł na drugą stronę granicy.. która pozostaje nie zmieniona. że "wszyscy są od niego zdrowsi i szczęśliwsi i dlatego pragnie zrozumienia i pomocy ze strony otoczenia. gdy coś w naszym postępowaniu przez nas samych zostało potępione. Rozszczepienie to wyraża się nawet w potocznej mowie. Człowiek chory somatycznie jest jakby rozdzielony: na część chorą (może nią być nawet całe ciało). Analogiczny mechanizm obronny działa w ocenie własnej. i na resztę. gdyż cały czuje się chory. niemniej sam fakt. ani jego świat nie stały się inne. dyż chory czuje się . mówi się „mam chore serce.. braku rozeznania itd. kim się było. która jest mu obca i wroga. w innym świecie. czuje się w nim zagrożony. nadal zdrowa. że czuje się chory.dziecka podobne do niego. w której już odszczepienie „złego" nie działa. co im dałem".ja". jakie stanowi każda choroba. którą mógłby się normalnie z otoczeniem kontaktować. obcym dawnemu sobie. a jednocześnie bliska. w ten sposób z postawy egocentrycznej przechodzi się w postawę animistyczną. Egocentryzm jest w nerwicy jedyną możliwą postawą. jak chory somatycznie. Przeciwieństwem jest choroba psychiczna. W chorobie somatycznej dochodzi do rozszczepienia między chorą częścią ciała a resztą ustroju. nie ma więc czasu na inne sprawy i nieraz jest zmuszony żądać pomocy otoczenia. dzięki któremu to co „złe" zostaje odrzucone. potrzeby opieki ze strony otoczenia. o czym była wyżej mowa. żołądek. zdrowej części siebie. W początkach choroby somatycznej.ja".. innym. Rozszczepienie jest tu mechanizmem obronnym. świadczy o tym..

ja". która wciąż nie jest jasna. w istotę tei choroby. Natomiast w nerwicy można owo fatalne „ja jestem chory" wypowiedzieć. Oczywiście dla każdego lekarza takie stwierdzenie jest szokujące. Ma on wrażenie.ja jestem chory". gdyż każdy świadomy kontakt musi przejść przez integrujące „ja". który jest dla otoczenia szczególnie denerwujący. Na czym polega to poczucie: . gdyż każdy kontakt z otoczeniem jest bolesny. tzn. która przestaje być częścią podmiotu — .ja". jego stosunek do świata się nie zmienia. jak się zdaje. że trzeba coś w nim lub w otoczeniu zmienić. jak chory w ciężkim stanie somatycznym. jak i otoczenia. Egocentryzm byłby więc objawem wskazującym na zakłócenie w relacji danego człowieka z jego środowiskiem. po drugie — nie może zajmować się kimkolwiek ani czymkolwiek innym. Jeśli to „ja" musi być osłonięte. nieszczęśliwy. Mówiąc . które zmusza człowieka do zajmowania się tylko sobą i swoim cierpieniem i odsuwa go od normalnego życia? W tym zdania najważniejszym słowem jest . chętnie oddawanym opiece specjalistów. Jak uprzednio zaznaczono. musi więc przede wszystkim zajmować się sobą. jak już powiedziano. Im silniej jest ono związane z przymiotnikiem „chory". a nie tylko w nim samym. gdyż wówczas nie trzeba byłoby koncentrować się stale na sobie. kim był. Dopiero słowo „ja" nadaje trwałości stanowi choroby. By móc normalnie żyć. który już nie potrafi chorej części od siebie odrzucić i czuje się całkowicie ogarnięty chorobą.wzięty" chorobą. lecz stara się chorą część od siebie odrzucić.. .. dotyczyć części ciała lub całego ciała. Określenie . który by nie miał przejściowych objawów nerwicowych. która ujawniła. cieszyć się życiem i nim martwić. nad sobą zastanawiać. otoczone opieką zarówno jego właściciela. nie czuł się obolały. nawet w ciężkiej chorobie somatycznej nie wypowiada się fatalnego „ja jestem chory".. to nie ma ona egocentrycznej utraty proporcji.chory" może bowiem. wszystko go rani.. Jeśli w przelotnym zakłóceniu równowagi psychicznej przychodzi autorefleksja. a staje się przedmiotem. interesować się światem i czuć się nim zmęczonym mieć cel w życiu i czuć jego bezsens — nie można być chorym. iż zaszła jakaś zmiana.. że w aktualnej sytuacji to . "jakby obdarto go ze skóry. chronione.chorym całościowo (jego „ja" jest chore w tym sensie. tym trudniej jest ustawić siebie w normalnej relacji ze światem zewnętrznym bowiem „ja" wypełnia wszystko.. Nie ma człowieka. to może tylko świadczyć. a w chorobie somatycznej są one widoczne. a ono jest u niego chore.ja jestem zdrów" — człowiek nadal jest tym. ale stan ten mija po kilku godzinach lub dniach. Człowiek chory wycofuje się z życia.ja" stało się niewydolne. że „ja" cały jestem chory).. być szczęśliwym i cierpieć. W zasadzie więc nerwicowiec czuje się jak chory .Jestem" — wyraża chwilę obecną. wprowadza nas. Zaburzenie nie jest przelotne. tym bardziej trzeba się sobą samym zajmować. w . Egocentryzm nerwicowy. roztrzęsiony. bo w przypadku nerwicy nie znajduje on żadnych obiektywnych zmian tłumaczących poczucie choroby.

że kreci się on wokoło. Zwiększa to poczucie własnej wartości. ale niepokoju i ambiwalentnych uczuć. że znalazł się w ślepej uliczce. by inni się też nim interesowali. W znanej formule etycznej o miłości i bliźniego najtrudniejsza do spełnienia jest część druga: „jak siebie samego". biegnącą od najprostszych form do najbardziej skomplikowanych. Ten nadmierny ładunek uczuciowy skierowany do własnej osoby pochodzi stąd. Zaburzenie jednak nie jest zupełnie stałe. Własne . Człowiek może wciąż stwarzać nowe . Drugim czynnikiem zmniejszającym postawę egocentryczną jest uzyskanie w rozmowach z lekarzem spokojniejszego i obiektywniejszego spojrzenia na samego siebie. łatwiej jest kochać innych.której własne „ja" wszystko przesłania. w których przeważają uczucia negatywne. Kochając siebie. wpływa na stosunek uczuciowy do otoczenia. jest w nim agresja w stosunku do siebie i do świata.. Egocentryzm jest właśnie wyrazem wypaczonego stosunku do samego siebie. że uczucia zostały zablokowane w swym ujściu na zewnątrz. Egocentryzm jest wyrazem buntu przeciw własnemu losowi. na chwilę zwraca na nią uwagę. jak i jego otoczenie mają wrażenie. przestaje o niej myśleć. Człowiek należący do przyrody nie jest wyłączony spod praw ewolucji. W nerwicy zarówno sam chory. przestałoby się je widzieć. od momentu poczęcia aż do śmierci musi się rozwijać. Obowiązujące w przyrodzie prawo ewolucji odnosi się nie tylko do całych gatunków. Egocentryzm a ewolucja jednostki Trzecim czynnikiem.ja". Rozmawiając z chorymi na nerwicę z reguły dochodzi się do ich konfliktów uczuciowych z najbliższym otoczeniem. Egocentryzm nie jest egoizmem. lecz też do każdej jednostki. U człowieka jednak dzięki niezwykłemu w porównaniu ze światem zwierzęcym rozwojowi układu sygnalizacyjnego ewolucja dotyczy przede wszystkim form czynnościowych. Wyładowanie uczuć negatywnych w stosunku do najbliższych osób w czasie rozmów z lekarzem stanowi już pewne dla nich ujście i dzięki temu zmniejsza postawę egocentryczną chorego. jaką uzyskuje się w rozmowach z lekarzem obiektywizację własnego autoportretu. gdyż wówczas wystąpiłoby przyzwyczajenie do ułomności własnych i otoczenia. W egocentryzmie stosunek do siebie jest ambiwalentny — „kocham i nienawidzę". który zmniejsza postawę egocentryczną jest znalezienie drogi wyjścia z impasu. Rozwój polega na tworzeniu wciąż nowych form morfologicznych i czynnościowych. nie jest źródłem przyjemności. lecz gdy ból przejdzie. Analogicznie gdy człowiek idąc urazi się w nogę. Pewna stabilizacja stosunku uczuciowego do siebie. w którym siebie w pełni się akceptuje i walczy o swoje prawa z krzywdą nieraz innych ludzi. Egocentryzm bowiem wbrew pozorom nie jest wyrazem miłości do samego siebie. którym chory wciąż się zajmuje i żąda. Historię jej życia można nakreślić jako krzywą rozwoju.

w których. konstrukcja jego układu nerwowego jest tak bogata.nad"). Ułatwia bowiem realizację tkwiącej w człowieku potrzeby przekształcania świata „na obraz i podobieństwo swoje". kurcze żołądka. którego ruch naprzód został zahamowany. Jest to wektor „nad". co mu w pracy przeszkadza. Zrozumienie postawy egocentrycznej ułatwia zrozumienie istoty nerwicy jako zakłócenia trzech podstawowych. zmniejsza postawę egocentryczną. boi się po prostu. Jak wspomniano.formy swej aktywności. Wzrost napięcia lękowego wzmaga objawy wegetatywne.. że nigdy nie jest on w stanie wyzyskać tkwiących w niej możliwości. wówczas egocentryzm staje się zjawiskiem zrozumiałym. Objaw ten polega na zamknięciu się w nerwicowy krąg przyczyny i skutku. mianowicie z objawem błędnego koła.. jak i otaczający świat według własnego plany. w której przekształca się zarówno siebie. ktoś nagle odczuje bóle głowy lub bicie serca. Subiektywnie odczuwa się ewolucję własnych form czynnościowych jako potrzebę aktywności — aktywności twórczej. choćby w ramach stosowanej w lecznictwie terapii zajęciowej. zamyka się ludzka aktywność (zasadnicze postawy uczuciowe . Nerwicowy lęk wywołuje szereg zaburzeń wegetatywnych. że coś złego dzieje się w jego organizmie.od" i postawa twórcza . Kilka przykładów może zilustrować istotę zagadnienia. Jeśli nerwicę będziemy traktować jako reakcję na zatrzymanie się w rozwoju. skutkiem czego chory myśli o swojej niewydolności umysłowej i o tym. te z kolei zwiększają uczucie lęku. Te same trzy czynniki mają zasadnicze znaczenie w wyleczeniu z nerwicy. Niemożność koncentracji uwagi kieruje uwagę chorego na sam proces uwagi i na czynniki zakłócające.do". które doprowadza do punktu martwego w krzywej rozwoju. koncentracja uwagi staje się . ustępowanie egocentryzmu jest zwykle pierwszym sygnałem ustępowania nerwicy. .. Gdy np. znalezienia się w sytuacji bez wyjścia łączy się też z czwartym osiowym objawem nerwicy. który obok wektora „do" i „od" określa zasadnicze kierunki ludzkiej aktywności. Trzy czynniki odgrywające rolę w wyprowadzeniu chorego z postawy egocentrycznej — uporządkowanie stosunku uczuciowego do otoczenia i do samego siebie oraz stworzenie możliwości twórczej aktywności — dotyczą trzech podstawowych wektorów. wektorów ludzkiej aktywności. Wszelka aktywność twórcza. Błędne koło Przykłady Poczucie kręcenia się wkoło. jego niepokój wzrasta. Jest on kręceniem się wokół własnej osi człowieka.

Wysiłek chorego koncentruje się na tym. Nerwicowy egocentryzm powoduje odsuwanie się otoczenia od chorego. Poczucie krzywdy odbija się na zachowaniu chorego w stosunku do otoczenia. Poczucie winy jest przyczyną doszukiwania się we wszystkim własnej winy. wskutek czego musi być coraz silniejsze. by z niego się wyrwać. z którego wyjść nie może. A więc chory cierpiący na zaburzenia potencji będzie głównie na niej się koncentrował. że wzrost jednego powoduje wzrost następnego. Lekarz zdezorientowany objawami nerwicowymi. Im silniej pies gryzie swój ogon. Powiązanie członów przyczynowych w nerwicowym kole jest tego rodzaju. teoretycznie ad infinitum. gdyż chory znów czuje się nie zrozumiany i odtrącony. Każdy chory ma bowiem dla siebie typowe błędne koło. z którym się walczy. Chory z poczuciem krzywdy im usilniej będzie szukał sprawiedliwości. co z kolei zwiększa objawy nerwicowe. a to znów zwiększa jego objawy nerwicowe. tym bardziej będzie się czuł pokrzywdzony. tym więcej go boli. Drażliwość często spotykana w nerwicach wywołuje odpowiednią reakcję otoczenia. Przykładów tego typu można by przytoczyć znacznie więcej. (Na przykład w termostacie wzrost temperatury ponad wyznaczoną normę powoduje spadek w wytwarzaniu . co mu najbardziej dokucza. Stabilność układu jest w ten sposób zachowana. a im jest on większy. Nasilenie objawów nerwicowych wzmaga negatywne nastawienie lekarza do chorego. tym bardziej jest poirytowany i jeszcze silniej gryzie. i jego wołanie o pomoc trafia na coraz większą pustkę. co z kolei wzmaga poczucie krzywdy. tym bardziej nerwicowy krąg wokół niego się zacieśnia. Walcząc z dolegliwością nerwicową wywołuje się wzrost jednego z ogniw łańcucha przyczynowego. co znów zwiększa jego postawę egocentryczną. Sprzężenie zwrotne dodatnie Sytuacja przypomina psa gryzącego swój ogon. bo im bardziej się wysila. wskutek czego objawy jej staną się jeszcze dokuczliwsze. Jest to przykład dodatniego sprzężenia zwrotnego. W ujemnym sprzężeniu zwrotnym jego wzrost wywołuje spadek ilości sygnałów wysyłanych przez układ. co w końcu prowadzi do nasilenia się objawu. gdy po wielu badaniach dochodzi do wniosku.. Chory drażliwy będzie walczył z osobami i przedmiotami wywołującymi u niego rozdrażnienie. dzięki czemu ciężar poczucia winy rośnie. co tylko wzmoże jego stan rozdrażnienia itd. na co otoczenie reaguje zazwyczaj negatywnym nastawieniem uczuciowym do chorego. Chory z natręctwami im silniej z nimi będzie walczył. że „to tylko nerwica". tym one bardziej będą mu dokuczać. tym silniejsza staje się tendencja do obciążania własnego sumienia. która z kolei wzmaga wewnętrzne napięcie i rozdrażnienie itd. analogicznie sprawa będzie się przedstawiać z innymi zaburzeniami wegetatywnymi. daje odczuć często nieświadomie swoje rozczarowanie choremu.jeszcze gorsza.

gdyż zamiast jak neurotyk tkwić w sytuacji konfliktowej. Dopływ bodźców ujemnych zostaje w ten sposób zredukowany. Zapalenie nerek łączy się zwykle z anemią. W przykładzie z psem odpowiadałoby to sytuacji.. umożliwia ono choremu wyjście naprzód. W terapii nerwic rozbicie błędnego koła jest ważnym momentem. Człowiek nieznerwicowany w sytuacji konfliktowej może też wykazać objawy nerwicowe — niepokój. a także w medycynie somatycznej. która z kolei jest przyczyną gorszego utlenienia tkanek i zmniejszenia odporności. coraz bardziej zamyka się w swoim świecie. lecz też w innych zaburzeniach psychicznych. zaburzenia wegetatywne. (Wzrost temperatury w termostacie zamiast zmniejszać. zwiększyłby ilość wytwarzanego ciepła. dla których tak trudno choremu wyjść z egocentrycznego kręcenia się wokół własnej osi. Nerwicowe błędne koło jest jedną z przyczyn. Na przykład schizofrenik. W przypadku psa sprzężeniem zwrotnym są bodźce bólowe biegnące od gryzionego ogona. Niekiedy przejściowa zmiana warunków życia. przyjemnym obgryzaniem kości. życie toczy się dalej. . mogą przyczynić się do przerwania utrwalonego błędnego koła. zajmuje się on już czymś innym. które wywołują jeszcze silniejsze gryzienie. Po pewnym czasie równowaga zostaje jednak przywrócona.ciepła). co z kolei ujemnie wpływa na pierwotne schorzenie itp. Przykłady . rozdrażnienie. coraz większy lęk przed nimi czuje. odczuwający lęk przed ludźmi. rpzmowy z lekarzem. dążącym do autodestrukcji. naruszeniem przekraczającym możliwości samoregulujące danego układu. w której pies zamiast coraz silniej gryźć swój ogon. dzięki czemu układ odzyskuje zachwianą stabilność. dzięki czemu sygnały bólowe ulegają stopniowo wygaszeniu. Wydaje się. a z czasem w ogóle przerwany. poczuwszy ból zajmuje się np. aby osłabić jedno z ogniw błędnego koła (lęk nerwicowy). że zjawisko błędnego koła jest charakterystyczne dla każdej choroby. czyli skierowuje go na drogę ewolucji.błędnego koła" można spotkać nie tylko w przypadku nerwic. Czasem wystarczy podanie środków zmniejszających napięcie lękowe. w którym chory znajduje oparcie i może przed nim wyładować swe tłumione uczucie i odnaleźć swą własną wartość itp. Każda choroba jest bowiem w jakimś sensie naruszeniem istniejącej równowagi ustroju. Możliwości te polegają na działaniu ujemnego sprzężenia zwrotnego. przygnębienie itp. odsuwa się od otoczenia. wskutek czego coraz trudniej mu do ludzi się zbliżyć. W dodatnim sprzężeniu jest odwrotnie — jego wzrost powoduje wzrost sygnałów wysyłanych przez układ.. Układ o dodatnim sprzężeniu jest układem niestabilnym.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful