PSYCHOPATOLOGIA NERWIC

ANTONI KĘPIŃSKI

Rodzaje nerwic
Uwagi wstępne Częstość występowania nerwic Trudno nawet w przybliżeniu określić częstość występowania nerwic. W badaniach epidemiologicznych, zależnie od tego, jak dokładnie je przeprowadzono i jakie przyjmowano kryteria granicy między nerwicą a normą psychiczną oraz między nerwicą a psychopatią, odsetek neurotyków w ogólnej populacji społeczeństw naszej cywilizacji waha się od kilku do kilkudziesięciu procent. Duży odsetek pacjentów zgłaszających się do lekarzy różnych specjalności (niepsychiatrów) stanowią chorzy nerwicowi. Na ogół przyjmuje się, że do lekarzy ogólnie praktykujących i do internistów zgłasza się ich przeszło 50°/o. Można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że nie ma chyba człowieka współczesnej .cywilizacji, który by przez krótki przynajmniej okres swego życia nie wykazywał wyraźnych objawów nerwicowych. Dlatego stosunkowo łatwo każdemu zrozumieć przeżycia typowe dla tej jednostki chorobowej. Nerwice i nerwice rzekome Dwie, dość powszechne, sytuacje pozwalają w pewnym przybliżeniu wczuć się w przeżycia neurotyka. Jedną z nich jest oczekiwanie trudnego zadania, np. egzaminu, spotkania z ważną osobą, wystąpienia publicznego, a drugą stan po zwykłym zatruciu alkoholem (popularny „kac"). Niepokój, rozdrażnienie, różnego rodzaju przykre sensacje wywołane rozchwianiem równowagi układu autonomicznego (dystonia vegetativa), jak bicia serca, ściskanie w dołku podsercowym, bóle głowy, bóle brzucha, parcie na pęcherz czy kiszkę stolcową, pocenie rąk, drżenie ciała itd. są każdemu znane z własnego doświadczenia. W nerwicy taki stan trwa tygodniami, miesiącami, a nawet latami. Dlatego .nie można się dziwić choremu, że czuje się pokrzywdzony i niezrozumiany, gdy lekarz po dokładnym zbadaniu i wykonaniu różnego rodzaju badań pomocniczych oświadcza mu ,,panu nic nie jest", ,,to tylko nerwy" itp, Porównanie nerwicy do sytuacji przedegzaminacyjnej i do stanu po zatruciu alkoholem wskazuje na istotny fakt, że identyczne objawy mogą wystąpić

zarówno pod wpływem czynników natury psychicznej (np. lęk przed egzaminem), jak i fizycznych (np. .działanie substancji toksycznej). Różne więc zasadniczo czynniki etiologiczne mogą wywołać analogiczną dysfunkcję ośrodkowego układu nerwowego, W praktyce lekarskiej nierzadko spotykamy się 2 faktem, że objawy typowo nerwicowe są zwiastunem chorób somatycznych lub psychicznych lub im towarzyszą. By odróżnić je od nerwic prawdziwych lub psychonerwic, wywołanych tylko czynnikami natury emocjonalnej, mówi się wówczas o nerwicach rzekomych lub „pseudo nerwicach". Pomyłki diagnostyczne są nieuniknione, gdyż zdarza się, że objawy nerwicowe są jedynymi objawami rozpoczynającej się choroby somatycznej i dopiero dalszy rozwój wypadków wykazuje, że nie była to nerwica, lecz początki choroby nowotworowej, miażdżycy mózgu, choroby Gravesa-Basedowa itp. To samo dotyczy chorób psychicznych. Objawy nerwicowe mogą 'być zwiastunem schizofrenii, cyklofrenii, psychoz organicznych, ataku padaczkowego. Trudno tu jednak mówić o pomyłce diagnostycznej, gdyż rozpoznanie w psychiatrii jest przede wszystkim rozpoznaniem objawowym i jeśli nie ma np. objawów schizofrenicznych, a są tylko objawy nerwicowe, nie można rozpoznawać schizofrenii. Objawy nerwicowe nie tylko wyprzedzają choroby somatyczne i psychiczne, lecz też im często towarzyszą, zwłaszcza w stanie zejściowym choroby i w okresie rekonwalescencji. Nie sprawiają one wówczas większych trudności diagnostycznych, gdyż już wiadomo, z jaką chorobą ma się do czynienia. Rozpoznanie nerwicy Rozpoznanie objawów nerwicowych nie jest sprawą trudną: niepokój i napięcie psychiczne, które jakby promieniują z chorego i udzielają się otoczeniu, oraz typowe skargi pozwalają od razu, nawet laikowi, określić danego człowieka lako „nerwowego", co odpowiada najogólniej pojęciu nerwicy. Trudności powstają dopiero przy próbie odpowiedzi na pytanie, skąd biorą się objawy nerwicowe, czy są tylko krótkotrwałym stanem przejściowym towarzyszącym określonej sytuacji (np. sytuacja przedegzaminacyjna lub po zatruciu alkoholem), czy i pod nimi kryje się jakaś poważniejsza choroba somatyczna lub psychiczna, czy też wynikają z różnego rodzaju konfliktów emocjonalnych. Tylko w tym ostatnim przypadku ma się prawo rozpoznać nerwicę. Ta pewnego rodzaju wszechobecność objawów nerwicowych wywołuje niejednokrotnie u lekarza swoisty stan niepokoju diagnostycznego. Lekarz nie jest pewny, czy pod nerwicą nie kryje się coś poważniejszego, i nim. postawi rozpoznanie nerwicy, stara się wszystkie inne możliwości wykluczyć. Stawianie diagnozy per exclusionem nie jest zadaniem łatwym, gdyż nigdy nie wiadomo, czy o czymś się jeszcze nie zapomniało i w ten sposób można chorego bez końca wysyłać na różnego rodzaju badania dodatkowe. Niepewność lekarza

zwiększa niepokój pacjenta i tym samym pogłębia jego objawy nerwicowe. Na ogół przyjmuje się, że większym błędem w sztuce jest przeoczenie choroby somatycznej i traktowanie jej jako nerwicy niż traktowanie nerwicy jako choroby somatycznej. Częściej lekarze popełniają drugi błąd. Czynnościowy szmer serca, drobne odchylenia w czynnościach układu dokrewnego itp. traktują jako przyczynę zaburzeń nerwicowych pacjenta, utwierdzając go tym samym w poczuciu choroby, a nawet kalectwa, nieraz na całe życie. Przedstawione trudności diagnostyczne, jak się zdaje, rzucają pewne światło na istotę objawów nerwicowych. Objawy nerwicowe występują mianowicie wówczas, gdy ustrojowi zagraża niebezpieczeństwo i gdy nie może sobie poradzić z sytuacją zewnętrzną lub wewnętrzną, w której się znalazł. Zagrożenie może bowiem pochodzić z zewnątrz, jak w cytowanym przykładzie sytuacji sprzedegzaminacyjnej, lub z wewnątrz, jak w stanie po zatruciu alkoholem. Uczucie lęku, które zawsze w mniejszym lub większym stopniu towarzyszy nerwicy, jest sygnałem niebezpieczeństwa zagrażającego ustrojowi. Istnieje tu pewna analogia z bólem, tylko że ból wskazuje, przynajmniej w przybliżeniu, gdzie należy szukać źródła zagrożenia. Natomiast lęk wyprzedza moment bezpośredniego zetknięcia się z czynnikiem szkodliwym. Obowiązkiem lekarza jest to źródło zła odkryć, a przynajmniej intensywnie go poszukiwać. Nie zawsze bowiem to się udaje. Niemniej sam kontakt z lekarzem i możność szczerego przed 'nim wypowiedzenia się oraz różnego rodzaju środki farmakologiczne, zmniejszające napięcie lękowe i poprawiające nastrój, redukują objawy nerwicowe niezależnie od ich etiologii. Klasycznym przykładem jest wspomniany przez Jaspersa. pacjent, który z powodu moczówki prostej był leczony intensywnie .psychoterapią; działo się to w czasach, gdy rozpoznanie tej choroby nie było jeszcze tak proste, jak obecnie. Pod wpływem psychoterapii stan chorego znacznie się poprawił, co wyrażało się między innymi znacznym spadkiem wydalania moczu. Mimo to chory w jakiś czas potem umarł z powodu guza okolicy podwzgórzowej mózgu, który 'był przyczyną jego dolegliwości. Podobnie więc, jak w wypadku. bólu, można objawy nerwicowe zmniejszyć, nie usuwając ich przyczyny. Klasyfikacja nerwic Trudności występują nie tylko w szukaniu etiologii objawów nerwicowych, lecz też w próbach ich klasyfikacji. Mimo że są one tak ewidentne, iż laikowi nie sprawia trudności ich rozeznanie, to jednak ich racjonalny podział, zwłaszcza oddzielenie objawów istotnych (osiowych), występujących w każdej nerwicy, od objawów mniej ważnych (brzeżnych lub typologicznych), charakterystycznych tylko dla pewnych typów nerwic, nie jest zadaniem łatwym. Dotychczas więc klasyfikacja nerwic jest dyskusyjna. Trudności klasyfikacyjne wynikają z dużej różnorodności objawów nerwicowych i ich indywidualności, mianowicie każdy człowiek demonstruje

Następnie przejdziemy do omówienia objawów osiowych. zwłaszcza w .. Niekiedy objawy osiowe uważa się za klasyfikacyjne (np. gdyż one umożliwiają wyodrębnienie charakter y stycznych typów nerwic. jak i zagranicznej. Opis zaczniemy od objawów brzeżnych. One więc pozwalają dzielić nerwice na różne typy według tego. a gdy drażliwość — o formie hiperstenicznej. Gdy w nerwicy neurastenicznej dominuje osłabienie. trudno jest zmęczenie psychiczne oddzielić od fizycznego. Mianowicie objawy 'można grupować w różny sposób i taki podział z natury rzeczy jest arbitralny. objawy brzeżne nie pojawiają się w każdej nerwicy.pozwolą nam wniknąć głębiej w psychopatologię nerwic. wyraz twarzy noszą piętno znużenia. Istnieją różne podziały nerwic. anankastyczną (natręctw) i depresyjną. słabość nerwów" (gr. odczuwa bóle mięśniowe. Uszkodzone włókno nerwowe — nim wystąpią objawy porażenne (znieczulenia w wypadku nerwu czuciowego) — daje objawy przeczulicy: przykładem może być rwa kulszowa (ischias).). Czuje się on fizycznie jak po ciężkiej: pracy lub po wyczerpującej chorobie. jak i fizycznej. asthenos = słaby). Osłabienie i drażliwość są w nerwicy głównymi objawami. Wówczas objawy dominujące służą do określenia nerwicy lub. Objawy należące do różnych typów nerwic często występują w różnym nasileniu u tego samego chorego. Wyróżnia on pięć typów nerwic: neurasteniczną. Osłabienie ma zazwyczaj charakter stałego uczucia zmęczenia i zwiększonej męczliwości. co nie wydaje się słuszne. zarówno w sferze psychicznej. Przedstawiony w tej książce podział jest na ogół z różnymi drobnymi odchyleniami stosowany w psychiatrii zarówno polskiej. a w każdym razie nie w tym samym nasileniu. gdy ich wyboru trudno dokonać. mówi się o jej formie hipostenicznej. które występują w każdej nerwicy i dlatego nie mogą służyć za kryterium klasyfikacyjne. Podział nerwic. jak zresztą wszystkie klasyfikacje w psychiatrii. W przeciwieństwie do objawów osiowych. histeryczną. które z kolei . Nerwica neurasteniczna Zmęczenie Słowo neurastenia znaczy dosłownie . nerwica lękowa. Wyraźnie tu występuje jedność psychofizyczna. Osłabienie idzie zwykle w parze z nadmierną pobudliwością. jego ruchy. hipochondryczną.inny szereg objawów. hipochondryczno -depresyjna itd. które z nich dominują. nerwica neurasteniczno-histeryczna. Postawa chorego. jest w zasadzie symptomatologiczny. nerwica wegetatywna). i podaje się nazwę kilkuczłonową (np.

co czyta. że w przeciwieństwie do zmęczenia fizjologicznego. odczucie ucisku wewnątrz głowy (wata w głowie). co przed chwilą słyszał lub przeczytał itp. wszystko go męczy. To samo odnosi się do wysiłku umysłowego. zniechęcenia. że kask neurasteniczny jest wywołany wzmożonym napięciem mięśni pokrywy czaszki. zaburzenie potencji najczęściej w formie przedwczesnego wytrysku i impotencji u mężczyzn. . To paradoksalne zjawisko może wynikać stąd. Z uczuciem zmęczenia wiąże się zwiększona męczliwość. Dopiero pod wieczór staje się bardziej ożywiony. | Bóle głowy mają dość typowy charakter. Są to najczęstsze skargi związane ze zmęczeniem psychicznym. Książka. że musi znów zaczynać dzień. wywołują zmęczenie. zmęczenie gałek ocznych. uczucie zamętu w głowie (w głowie huczy. Wszystko męczy. Człowiek zmęczony szybciej się męczy niż wypoczęty. Ma zwykle różne dolegliwości wegetatywne. Zmęczenie umysłowe objawia się przede wszystkim niemożnością skupienia uwagi. bezpośrednio po obudzeniu. trudno mu napisać zwykły list. a anorgazmii u kobiet. nie rozumie. co można| tłumaczyć wzmożonym napięciem mięśni antygrawitacyjnych. bóle brzucha. Charakterystyczne dla neurastenicznego zmęczenia jest to. Nawet wstanie z łóżka staje się wysiłkiem. przelewa się). Niekiedy chorzy skarżą się na ciężkość powiek. nie może się skupić. drgania powiek. a uczucie zmęczenia zwykle wtedy maleje. Możliwe. kołatania serca. występuje ono najsilniej z rana. ale nawet rozrywka. Chory ma wszystkiego dość. Poza tym może tu odgrywać rolę negatywne nastawienie emocjonalne do czekającego dnia. zamiast bawić. Napięcie to jest też odczuwane w mięśniach twarzy. mały wysiłek fizyczny wywołują bicie serca. jak bolej głowy. chorych dręczą koszmarne sny. Wejście po schodach.rozkręca się".okolicy lędżwiowo-krzyżowej. Męczliwość jest więc konsekwencją typowego dla nerwicy neurastenicznej uczucia zmęczenia. jest przykrą koniecznością. trudnością zapamiętywania. wszystko mu przeszkadza. zapomina. kino. co zresztą uwidacznia się w mimice. teatr. trudno im zasnąć. uczuciem rozproszenia. Dla neurastenika fakt. że sen nie daje odpowiedniego odpoczynku. W każdym razie poranek neurasteniczny z poczuciem ogólnego skacowania jest bardzo charakterystyczny dla tej nerwicy i dzięki niemu łatwo rozróżnić zmęczenie fizjologiczne od nerwicowego. które jest najintensywniejsze po dniu wytężonej pracy. Proste zadania stają się trudne i męczące. mianowicie odczucie obręczy ściskającej głowę (kask neurasteniczny).. sen ich jest zwykle płytki. często budzą się. Męczy nie tylko praca. bóle mięśniowe itp. Rozdrażnienie Rozdrażnienie neurasteniczne polega na zwiększonej pobudliwości na wszelkie . co też należy prawdopodobnie odnieść do wzmożonego napięcia mięśniowego (mięśni powiek i gałek ocznych).

Powstaje stąd uczucie zmęczenia. Tzw. lepszym czasie. staje się bolesne i wskutek tego wywołuje zbyt silną reakcję.. z błahych powodów wybuchają gniewem 'na swoich podwładnych. Słowo to wywodzi się od łacińskiego „interesse — być w czymś". występuje ona u ludzi na kierowniczym stanowisku. mieć czas oddzielający go od punktu docelowego poza sobą. walczy on z czasem obecnym. chce też mieć czas aktualny poza sobą. być w aktualnym czasie. by móc znaleźć się w innym. którzy z tych czy innych względów nie mogą podołać zadaniom. ma cel przed sobą. który jest dla niego przykry i wrogi. . jak i nudząc. a może też ją wyładowywać w formie wybuchów gniewu. co znów prowadzi . czas obecny . mają nadmiar spraw do załatwienia. Wszystko. co dociera w danej chwili do chorego. jakby go odarto ze skóry. Pośpiech i nuda Uczucie pośpiechu lub nudy jest dość typowe dla nerwicy neurastenicznej. Reakcję tę chory może tłumić. W drugim przypadku nudzi się. chce od niego uciec. zniszczyć go.nudzić się" i .. Uczucie zmęczenia znika. nic właściwie nie robiąc? W pierwszym przypadku śpieszy się — chce dotrzeć do celu..bodźce. jakiego one nabierają. Pojęciem przeciwstawnym do słów .do zaostrzenia się zachowania otoczenia w stosunku do niego. Uczucie zmęczenia zwiększa jeszcze 'nastawienie . Zarówno jednak spiesząc się. co prowadzi do mobilizacji układu wegetatywno-endokrynnego i potęguje uczucie wyczerpania (neurastenia hiposteniczna). ma ton przykry. co do niego dociera. Wynika ono ze wspomnianego przewrażliwienia na bodźce otoczenia i z odcienia bólowego. wydają sprzeczne polecenia. wszystko bowiem.interesować się". różnica polega na tym.neurotyk chce mieć poza sobą. odbierają nieraz kilka telefonów. że człowiek spiesząc się.ma uczucie. żyją w stałym pośpiechu. celu tego nie ma.spieszyć" jest . Dlaczego człowiek czuje się zmęczony. rozdrażnienia itp. które może być znacznie większe niż po intensywnej pracy umysłowej czy fizycznej.. dusi irytację w sobie. Jest on dla niego przeszkodą. nerwica dyrektorska Typowym przykładem formy hiperstenicznej jest tzw. w aktualnej sytuacji. 'nerwica dyrektorska. gdy godzinami czeka w kolejce lub przez cały dzień kręci się po miejscu swej pracy. co znów na zasadzie błędnego koła zwiększa ich znerwicowanie. a nudząc się. przy czym bodziec niezależnie od swego rodzaju nabiera odcienia bólowego. Swoim zachowaniem wprowadzają stan znerwicowania w podległej im grupie społecznej. gdy jest się czymś zainteresowanym. występuje wtedy mobilizacja układu wegetatywno-endokrynnego do walki lub ucieczki. to wszystko na zasadzie nerwicowego błędnego koła potęguje irytację chorego (neurastenia hipersteniczna). Chorego dosłownie wszystko drażni i denerwuje jak w alkoholowym „kacu".

Pośpiech i nuda są zaliczane do ujemnych cech współczesnej cywilizacji.. Szczególnie wyraźnie występuje to w komórkach nerwowych bardzo wrażliwych na czynniki szkodliwe. Objawy neurastenii na podłożu organicznym Objawy neurasteniczne należą do najczęściej spotykanych w nerwicach rzekomych o etiologii somatycznej. Niemniej pewne analogie zdają się istnieć. ludzie. Obok zespołu neurastenicznego spotyka się tu równie często inne formy nerwic. a więc wszystkie czynniki określane mianem organicznych. jak i psychicznej wywołują analogiczną reakcję obronną w postaci mobilizacji układu wegetatywno-endokrynnego i na tym założeniu opiera się popularna koncepcja stresu Selyego. Miażdżyca naczyń mózgowych zaczyna się zwykle zespołem neurastenicznym. Charakterystyczne jest to. Późne następstwa urazów czaszki przybierają najczęściej formę przewlekłego zespołu neurastenicznego (tzw. że czynnikami szkodliwymi są zarówno urazy mechaniczne. cerebrasthenia posttraumatica).negatywne do sytuacji aktualnej. że dla nich . która reaguje na wszelkiego rodzaju uszkodzenie osłabieniem swej funkcji i w pierwszej fazie wzmożoną pobudliwością. Powstaje nerwicowe błędne koło. Oczywiście porównywanie reakcji całego ustroju do reakcji poszczególnej 'komórki jest dość ryzykowne. Objawy te można traktować jako wskaźnik pewnego zneurastenizowania. Nierzadko też zaczynają się objawami neurastenicznymi (choćby grypa). które występują jako zwiastuny lub stan zejściowy w psychozach endogennych (schizofrenii i cyklorremi). że objawy neurasteniczne często towarzyszą chorobom o wyraźnie organicznej etiologii. Ostre i przewlekłe zatrucia substancjami toksycznymi (np. iż są to w istocie objawy osiowe uszkodzenia żywej komórki. jak też urazy natury emocjonalnej. Występują one w następstwie upojenia alkoholowego. Można by podejrzewać. tlenkiem węgla) pozostawiają po sobie objawy typowo neurasteniczne. którzy od wczesnej młodości prawie stale czują się zmęczeni i rozdrażnieni. „Urodzeni" neurastenicy Istnieją jednak „urodzeni" neurastenicy. Różnego rodzaju choroby somatyczne (zwłaszcza choroby zakaźne) w okresie rekonwalescencji na pierwszym planie przedstawiają obraz neurastenicznego zmęczenia i rozdrażnienia. można by tłumaczyć w ten sposób. Natomiast nie można tego powiedzieć o nerwicach rzekomych. ludzie. jeśli chodzi o ustrój ludzki. Prawdopodobnie czynniki urazowe zarówno natury organicznej. których życie męczy i jest niejednokrotnie przykrym obowiązkiem. Fakt. społeczeństw cywilizacji technicznej. chemiczne lip.

a ci. odbieranych i wysyłanych w otoczenie. według której odbywa się selekcja sygnałów (informacji). dwukierunkowy przepływ informacji. On integruje ich aktywność i dostraja do sytuacji w otoczeniu. ważne zmieszane z nieważnymi. a w górę — Informacje. od aktualnych potrzeb i sytuacji zewnętrznej oraz wewnętrznej wytwarza się hierarchia ważności.nieważne w pewnych sytuacjach mogą stać się ważne w innych. czyli aparatu władzy w wielomiliardowej społeczności komórek ustroju.samo życie jest urazem. biologiczny. a z drugiej strony informacje biegnące w górę ulegają stopniowej selekcji. U takich ludzi spotyka się zwykle utrwalone nastawienie negatywne emocjonalne do otoczenia. program polityczny w układzie społecznym). którzy wysyłane przez niego rozkazy odbierają. co ma być w danej chwili wykonane. nim dojdzie do ich końcowej realizacji. W każdym aparacie władzy istotnym zagadnieniem jest zdolność odróżnienia spraw ważnych od nieważnych. aktualny fenotyp. Liczne elementy obrazu wzrokowego powstałego w siatkówce giną . Między wierzchołkiem a podstawą istnieje stały. plan genetyczny w układzie biologicznym. Na przykład człowiek głodny zaczyna zwracać uwagę na restauracje i sklepy spożywcze. jakie dany układ reprezentuje. Na przykład siatkówka oka ludzkiego składa się z około 6 milionów czopków i 110 milionów pręcików. a nerw wzrokowy tylko z jednego miliona włókien. aktualny produkt maszyny. Gubi się on w chaosie informacji ważnych i nieważnych. w których z jednej strony rozkazy biegnące w dół zostają stopniowo opracowane. Utrwalone negatywne podstawy emocjonalne prowadzą do stałego napięcia układu wegetatywno-endokrynnego. gdy jest syty. tak że do szczytu dochodzą tylko informacje globalne lub aktualnie istotne. obok których. przestają je w końcu respektować. Informacje . zaprogramowanie w układzie technicznym. rzeczywista sytuacja polityczna). Zły jest aparat władzy. wiele ze sobą sprzecznych. której wierzchołek reprezentuje zasadniczy plan danego układu (np. a podstawę — końcowy efekt realizacji tegoż planu (np. Schematycznie każdy układ sterujący. Próba interpretacji neurofizjologicznej Układ nerwowy spełnia rolę układu sterującego. można przedstawić w postaci piramidy. który chce o wszystkim wiedzieć i o wszystkim decydować. a tym samym są przyczyną ustabilizowanego zespołu neurastenicznego. zarówno techniczny. przechodzi obojętnie. w dół biegną rozkazy. jak rozkaz został wykonany (sprzężenie zwrotne) i w ogóle co dzieje się na obwodzie. a często też do samego siebie. gdyż jest ich zbyt wiele. Zależnie od celów. jak społeczny. Między wierzchołkiem a podstawą piramidy mieści się szereg jakby stacji przekaźnikowych. Sama konstrukcja morfologiczna układu nerwowego wskazuje na tego typu selekcję.

. to samo dzieje się. wszystko jest ważne. Karykaturalna postać człowieka w obszarach ruchowych kory (tzw.stąd. nie trzeba już wchodzić w szczegóły wykonania. inne zostają po drodze wyeliminowane. Decyzje. rękami. angażuje się w nie całościowo.. jak aktualne potrzeby ustroju. gdyż w głowie jego jest z nadmiaru bodźców szum i chaos. że niczego nie może zapamiętać. W okresie dzieciństwa wszystko interesuje. to wystarczy prosty. „pisz". że wszystko zapomina. uczy się stale od początku swego życia odróżniać rzeczy ważne od nieważnych. chory skarży się. np. w miarę rozwoju „poważnieje się". tylko nieliczne docierają do świadomości. dzieje się to na niższych poziomach piramidy.więc. jak 'nieważne — dochodzą 'do świadomości. Można by więc zespół neurasteniczny przyrównać do złego systemu władzy. co szczególnie się zaznacza w hiperstenicznej postaci zespołu neurastenicznego. ucząc się tych funkcji. podobnie zresztą jak zwierzę. ważne jest tylko to. zależnie od Ważności funkcji przez nie spełnianych (mięśnie aparatu mowy i ręki są znacznie ważniejsze niż mięśnie tułowia i nóg). które odbierają nasze aparaty zmysłowe. bez udziału świadomości lub 'tylko z minimalnym jej udziałem. homuncuus) z olbrzymimi ustami. w którym naczelne czynniki sterujące o wszystkim chcą wiedzieć i o wszystkim decydować. wskutek czego o niczym nie wiedzą i o niczym nie decydują. językiem. Proces eliminacji zależy od wielu czynników. Jedną 2 charakterystycznych cech zespołu neurastenicznego jest upośledzenie zdolności eliminacyjnej układu nerwowego. Z wielu obrazów. stąd to uczucie. uwaga jest rozproszona. Analogiczna selekcja dokonuje się w kierunku odwrotnym (od podstawy do wierzchołka piramidy). mówienie.tyle mam na głowie". pisanie. Inną sprawą jest. z dużym ładunkiem emocjonalnym. uczucie stałego pośpiechu i wewnętrznego napięcia) wydaje on decyzje impulsywne. u neurastenika stają się trudne. czy kryteria ważności są rzeczywiście słuszne. To samo dotyczy sygnałów wysłanych na zewnątrz. Człowiek. jego konstytucja indywidualna i gatunkowa (w każdym gatunku świata zwierzęcego inaczej on wygląda) i wreszcie od historii osobniczej ustroju. bez udziału świadomości. co dotyczy bezpośrednio lub pośrednio zachowania życia własnego i życia gatunku. Jeśli jakaś funkcja jest przez człowieka opanowana. chodzenie. wszystko bawi. nim osiągnie on korę wzrokową. . czyli procesu uczenia się. które normalnie dokonują się automatycznie. że rozkazy biegnące z niej do odpowiednich grup mięśniowych ulegają w różnym stopniu selekcji. Mając zbyt wiele do decydowania (. wewnętrzny rozkaz: .chodź". Sygnały — zarówno ważne. Natomiast dziecko. wymagają dużej mobilizacji. „mów". że życie tak męczy. a znikomym tułowiem i zanikłymi kończynami dolnymi wynika . gdy człowiek dorosły napotyka przy ich wykonaniu jakieś trudności.

Kiedy w okresie dojrzałości długi czas owoców nie wydaje. Jak widać z zacytowanego fragmentu. Jeszcze do czasów Freuda przeważało przekonanie. tj. wiara w seksualne podłoże nerwicy histerycznej nie "była czymś nowym już za czasów Platona. U nich rzeczywiście można było doszukać się zaburzeń w sferze popędu seksualnego. odetchnąć nie daje. zatyka przewody powietrzne. Ale już Platon uważał.. nazwał histerię „la grande simulatrice" (wielka symulantką).Nerwica histeryczna Uwagi historyczne Nazwa histeria pochodzi z greckiego hystera. Istnieje więc swoiste. pokąd jednej i drugiej płci żądza i miłość do tego nie skłoni. że sama histeria naśladuje objawy występujące w innych chorobach. że jest inaczej. cierpi i gniewa się. U kobiet znowu są pochwy i macice tak zwane z tego samego powodu. a potem go zerwały"*. w kłopoty najgorsze wpędza i wszelkiego rodzaju inne choroby powoduje. = macica (w wieku XIX w polskim słownictwie lekarskim używano nazwy {”macinniczność"). wybitny neurolog i psychiatra. jakoby chorzy naśladowali objawy występujące w innych chorobach. Błądzi 'po całym ciele. współcześni Freudowi psychiatrzy atakowali go między innymi też za to. Określenie to nie znaczy jednak. iż jest to choroba kobiet. iż twierdził. Zarzucany Freudowi panseiksualizm może wywodzić się stąd. które nie ulega rozumowi. uczeń Charcota. które chce rodzić dzieci. a dżgane ościeniem żądzy wszystko opanować próbuje. W „Timajosie" tak bowiem pisał: „Dlatego u mężczyzn organy wstydliwe są nieposłuszne i samowolne jak zwierzę. nie jest to jednak reguła. W starożytności bowiem uważano. by byli symulantami. „La grande simulatrice" Józef Babiński (1857—1832). że miał on w swojej praktyce przeważnie pacjentów typu histerycznego. lecz wskazuje na fakt. To jest ukryte w ciele zwierzę. że choroba ta jest wywołana wędrowaniem macicy po ciele kobiety. . że histeria występuje także u mężczyzn. żeby jak drzewa owoc wydały. najczęściej w postaci zahamowania jego pełnego rozwoju (infantylizm).

Przy tym lekarz nie powinien zapominać. Cała sfera zaburzeń wegetatywnych.zasadnicze podobieństwo między objawami wywołanymi przez określone zmiany organiczne a objawami tzw.wymioty — objawem wstrętu. wywołując dysfunkcję układu autonomicznego łącznie z układem endokrynnym.organicznej" (np. zwłaszcza francuscy. to w 'nerwicy histerycznej rzutowanie to jest skierowane na zewnątrz.. przeżywania siebie i otaczającej rzeczywistości. lecz też poważnego zaburzenia układu trawiennego. wadliwy sposób odżywiania. czucia oraz wyższych form zachowania się. Niektórzy psychiatrzy. lecz również o ciężkiej chorobie wyniszczającej itd. Zaburzenia układu wegetatywnego są bardziej własne w tym sensie. Konwersja Tam gdzie czynniki natury emocjonalnej (psychogenne) rzutują na sferę cielesną. Nerwowe bóle serca 'czy brzucha nie dają się niejednokrotnie odróżnić od bólów o podłożu organicznym. genetyczna skłonność do zaburzeń przewodu pokarmowego itp.somatyczny") i która jest w subiektywnym odczuciu podległa normalnie aktowi woli. Większość jednak ogranicza pojęcie konwersji do objawów występujących w czynnościach regulowanych przez układ nerwowy . czynnościowymi. nikt może o nich nie . która steruje wymianą sygnałów ze światem zewnętrznym (okład nerwowy . przy guzie mózgu. w których zmian tych nie ma. ruchu. W dosłownym pojęciu konwersji należałoby więc do niej zaliczyć też objawy wegetatywne. natomiast wyłącza z niego objawy występujące w funkcjach regulowanych przez układ autonomiczny (wegetatywny). że dzieją się we wnętrzu ustroju.}. nerwicowym bólu brzucha) mogą mieć znaczenie czynniki organiczne (np. Objawy konwersyjne dzielone są zwykle na trzy grupy zaburzeń. a więc w sprawie wyraźnie .. ale też niewydolności krążenia. gwałtowne chudnięcie może świadczyć o nerwicowym braku łaknienia i nerwicowych zaburzeniach metabolizmu. należy do tej grupy objawów. mówimy o konwersji [conyerto = zwracam. Zadaniem lekarza jest uchwycenie właściwej etiologii obserwowanego objawu. ból brzucha wywołany wrzodem trawiennym) nie bez znaczenia są czynniki psychogenne (stan emocjonalny chorego. skierowuję). Jeśli więc w innych formach nerwicy konflikty emocjonalne rzutują się przede wszystkim do wewnątrz. W samym więc objawie konwersji-histerycznej można dopatrzeć się cech ekstrawersji.. Częstoskurcz serca może być objawem emocjonalnego wzburzenia. Nerwicowy ból głowy może być identyczny a nawet silniejszy od bólu głowy występującego np. tak powszechnych w nerwicach.somatyczny".. zresztą w ten sposób je traktują. jego urazy i konflikty) i na odwrót — w sprawie psychogennej (np. od woli niezależnych. że w biologii ma z reguły do czynienia z etiologią wieloczynnikową. a więc zależnych od woli. Odbija się ono na funkcji tej części układu nerwowego.

uporczywy ból. Oczywiście. dodają do właściwego rozpoznania typu nerwicy przymiotnik histeryczny i tak rozpoznają neurosis neurastbenicohysterica. są często wołaniem o pomoc otoczenia lub wyrazem protestu w stosunku do niego. Jest ich tak wiele i są tak zmienne w zależności od epoki i kręgu [kulturowego. W każdej grupie. i tak •w" zaburzeniach ruchu spotykamy różnego rodzaju hiperkinezy (ruchy nadmierne) i różnego rodzaju -porażenia. gdyż nierzadko objawy konwersji histerycznej występują u ludzi nie wykazujących cech histerycznej osobowości na odwrót. Niemniej w wielu zespołach nerwicowych — i to nie tylko pochodzenia psychogennego. lecz też występujących na skutek zmian organicznych lub rozpoczynającej się psychozy — dochodzi do ich ujawnienia się. można z kolei odróżnić zaburzenia polegające na wzmożeniu lub zahamowaniu funkcji. nerwice innego typu zdarzają się u osób z wyraźnymi cechami histerycznymi. podkreślając w ten sposób. iż nigdy nie wiadomo. W tym ostatnim przypadku psychiatrzy chcąc w rozpoznaniu zasygnalizować. depressivo-hysterica. Jest to jakby regresja do wcześniejszych i bardziej prymitywnych form zachowania się i przeżywania. jeśli przedtem były one niewidoczne. anancastico-hysterica itd„ choć słuszniej byłoby postawie rozpoznanie neurosis neurasthenica in individuo hysterico itd. a nie o objawy histeryczne. Jak już wspomniano. Osobowość histeryczna Pojęcie nerwicy histerycznej mylone jest dość często z pojęciem osobowości histerycznej. osobowość histeryczna jest bowiem typem osobowości niedojrzałej. nie wyczerpuje on bez reszty wszystkich możliwości. A wszelka choroba niezależnie od tła etiologicznego wyzwala tendencje regresywne — w chorobie chce się być z powrotem dzieckiem i szuka się pomocy i opieki otoczenia. ślepota. że chodzi tu o osobowość histeryczną. czy któregoś się nie pominęło. jak każdy podział. nadmiernej pamięci (hiperamnezji) i jej utraty (amnezji). Nie jest to stanowisko słuszne. konwersyjne) dzieli się na trzy grupy: zaburzeń ruchowych. że nerwica niehisteryczna występuje u człowieka z wyraźnymi cechami osobowości histerycznej. objawy histeryczne (tj. czuciowych i psychicznych. Objawy konwersyjne Trudno wyliczyć nawet pobieżnie wszystkie ważniejsze objawy konwersji histerycznej. podczas gdy objawy konwersji histerycznej są skierowane na zewnątrz.wiedzieć. w zaburzeniach psychicznych — stany nadmiernego pobudzenia lub zahamowania. nadwrażliwość wzrokowa czy słuchowa itp.). w zaburzeniach czucia — zniesienie danej funkcji percepcyjnej (znieczulice. głuchota histeryczna) lub jej podwyższenie (przeczulica. .

pomagając sobie drugą ręką. że nawet wytrawni neurolodzy mają trudności diagnostyczne. objawu Babińskiego). Niemniej zdarza się. różnice w odruchach głębokich. w wypadku porażeń ruchowych charakterystyczne jest ułożenie kończyn. Polega on na tym. a więc układ porażonej kończyny będzie nietypowy. Natomiast nie tak rzadko spotyka się dzisiaj histeryczną astazję-abazję. Zaburzenia na tle organicznym mają dość wyraźną i określoną symptomatologię. iż chory w czasie pisania tak silnie napina mięśnie. Chorzy tacy nie byli rzadkością przed kilkudziesięciu laty i opisy takich przypadków można znaleźć w dawniejszych podręcznikach neurologii i psychiatrii. atetotycznego. jaki chory wkłada. tj. Również często spotyika się dziś kurcz pisarki (graphospasmus]. drżenia i drgawki całego ciała lub poszczególnych kończyn. W porażeniach czynnościowych (histerycznych) spotykamy się z większym bogactwem obrazu. którzy latami leżeli w łóżku. nie stwierdza się objawów patologicznych (np. występuje najczęściej w formie różnego rodzaju ruchów mimowolnych. szczególnie często u nauczycieli. by uruchomić porażoną kończynę. Porażenia były u nich tak 'długotrwałe. niemożność utrzymania się w pozycji stojącej i niemożność chodzenia. /występuje u osób. zmiany napięcia mięśniowego inne niż spotykane w organicznych porażeniach wiotkich czy spastycznych. wykrzywia twarz. ale w pozycji stojącej nogi uginają się pod nim i upada na ziemię. który nie odpowiada 'dość sztywnemu obrazowi 'porażenia organicznego. poci się. Chory taki ma zachowaną siłę w nogach. Są to „zrywania" w kończynach górnych lub dolnych. Ruchy te są bardzo trudne do odróżnienia od . Dość charakterystyczne dla porażeń histerycznych jest olbrzymi wysiłek. gdy chory odwróci od niej uwagę. Przeciwny rodzaj zaburzeń ruchowych. Dziś już rzadko spotyka się chorych. które z racji swego zawodu muszą dużo pisać. nie mogąc wstać z powodu porażenia histerycznego nóg. odruchy głębokie pozostają równe w obu 'kończynach. Występują one szczególnie wówczas. a paznokcie wrastały w ciało. ruchy mimowolne typu pląsawiczego. typowe zmiany w napięciu mięśniowym.Objawy konwersyjne ruchowe Odróżnienie niedowładów i porażeń histerycznych od organicznych na ogół nie jest trudne przy pewnej znajomości neurologii. na które często skarżą się chorzy na nerwicę nie tylko histerycznego typu. napina wszystkie mięśnie. torsyjnego. że ręka jest usztywniona i subtelne ruchy związane z pisaniem są niemożliwe. że występowały przykurczę i zaniki mięśniowe. gdy na zmiany organiczne nakładają się zmiany czynnościowe. a jednak porażona część ciała ani 'drgnie. gdyż porażona ręka latami była zaciśnięta w pięść. Choroba ta jest w pewnym 'sensie chorobą zawodową. polegający na ich nadmiarze. Natomiast czasem udaje się zaobserwować ruch porażonej kończyny. Chory wykonuje tylko zygzaki lub pisze bardzo niezdarnie.

Dawniej określano je jako „stigmata diaboli".. gdyż znalezienie takiego znieczulonego miejsca było podstawą do poddania danej osoby próbie czarownic. Każdy ruch. . obgryzanie paznokci itd. Na tej zasadzie czekając np. gdyż obszar znieczulicy w ten sposób niekiedy się przedstawia. Tiki można by traktować jako utrwaloną formę wyładowywania napięcia emocjonalnego.analogicznych ruchów mimowolnych. że dany ruch powtarzany jest często. z czasem treść emocjonalna związana z natręctwem ruchowym znika i zostaje sam tik. Podobnie jak w wypadku porażeń rozkład konwersyjnych zaburzeń czucia nie odpowiada rozkładowi spotykanemu w sprawach organicznych. ruchów pseudo-pląsawiczych. Różnego rodzaju ruchy mimowolne w rodzaju tików. przede wszystkim prążkowia. jak zbyt częste mruganie powiekami. spacerując tam i z powrotem lub wykonując jakieś bezcelowe ruchy ręka-mi niż siedząc lub stojąc w całkowitym bezruchu. stale się powtarzające. na skutek którego głębokie nawet przebicie skóry nie wywołuje krwawienia. jak np. Czynniki natury emocjonalnej dają w tych wypadkach bardzo podobny efekt jak uszkodzenie organiczne. Często zaczynają się one w ten sposób. zdarzają się szczególnie często u dzieci. Czasem miejsca znieczulone przedstawiają się w formie plackowatej. że brak odruchów z gardła jest patognomoniczny dla histerii. Najczęściej obejmuje on całą połowę ciała. jedną lub obie kończyny. czynności przymusowych. krzywienie twarzy w stereotypowy sposób. na egzamin czy ważne spotkanie łatwiej znosi się czas oczekiwania. Większość autorów nie zalicza ich do konwersji histerycznej. Do ruchów mimowolnych o charakterze czynnościowym należą różnego rodzaju tiki. odgrywa też rolę jako najprostszy sposób wyładowania napięcia emocjonalnego.. Dość często zniesienie czucia występuje w gardle i w pochwie. niezwykłe ruchy ręki czy nogi. najpierw dowolnie. Tiki można traktować jako utrwalone stereotypy ruchowe.pończochowym" zniesieniu czucia. Nierzadko ruch taki ma charakter czynności przymusowej. Porażona kończyna jest pozbawiona czucia. później już występuje niezależnie od woli i trudno lub w ogóle się go nie udaje powstrzymać aktem woli. polegające na skurczu naczyń krwionośnych. Anorgazmia jest wprawdzie bardzo częsta u kobiet o osobowości wyraźnie histerycznej. Objawy konwersyjne czuciowe Zniesienie czucia dotyku i bólu najczęściej występuje razem z porażeniami. poza swoim zasadniczym znaczeniem jako forma aktywności skierowana na zewnątrz. Mówi się o „rękawiczkowym" lub . występujących przy uszkodzeniu ośrodków podkorowych. Dawniej uważano nawet. trudno jednak przyjąć za jej przyczynę zniesienie czucia w pochwie. W miejscach znieczulonych występują niekiedy zaburzenia wegetatywne. niezależne lub tylko w małym stopniu zależne od aktu woli.

Rzadziej spotyka się histeryczną ślepotę lub głuchotę w roszczeniach o rentę. ale spotykane jest też w histerii. w psychozach intoksykacyjnych. Są to bóle bardzo uporczywe. że szamani w czasie tańca obrzędowego. Nadmierna wrażliwość na bodźce zmysłowe jest typowa dla zespołów neurastenicznych i wiąże się prawdopodobnie ze zmniejszoną zdolnością selekcji sygnałów. polegający na kurczowym zaciskaniu powiek. Tego typu intensyfikacja percepcji jest trudna do odróżniania od analogicznych stanów występujących w ostrej schizofrenii lub w padaczce. Widzenie przedmiotów w zmniejszonych proporcjach (mikropsje) lub w zwiększonych (makropsje) zdarza się najczęściej w zespołach psychoorganicznych (np. natomiast często spotyka się koncentryczne zwężenie pola widzenia (też uważane za objaw charakterystyczny dla histerii). na przykład na polu walki. dokuczliwe. należałoby w ogóle bóle pochodzące z wnętrza ciała z tego pojęcia wykluczyć. Histeryczna utrata węchu z reguły obejmuje też utratę zdolności odczuwania ostrych zapachów. po kontuzjach. Najczęściej spotykanym w czasach współczesnych objawem konwersji histerycznej jest intensyfikacja percepcji bólowej. wówczas trudno je odróżnić od stymulacji. W histerycznych stanach ekstatycznych może wystąpić niezwykłe intensywna percepcja otaczającej rzeczywistości. niekiedy o niezwykłym charakterze. są głównym objawem i są silniejsze niż bóle występujące w innych typach nerwic na skutek zaburzeń funkcji układu wegetatywnego. Bólami najczęściej spotykanymi w nerwicy histerycznej są bóle głowy. a nie wegetatywnym. Ślepota histeryczna zdarza się stosunkowo rzadko. Do zaburzeń o charakterze ruchowym. Histeryczna utrata smaku łączy się często z patologicznym brakiem łaknienia [anorexia nervosa}. Trzymając się ściśle definicji konwersji. brzucha. natomiast bóle w dystonii . takich jak amoniak. Podobnie jak histeryczna ślepota najczęściej zdarza się pod wpływem silnych napięć emocjonalnych. (Jeden z chorych leczonych ambulatoryjnie w krakowskiej klinice psychiatrycznej skonstruował sobie specjalne okulary z drutu. Głuchota histeryczna też jest rzadka. o czym była już mowa. Bóle w histerii mają na ogół bardziej zlokalizowany charakter. Różnicowanie bólów histerycznych z wegetatywnymi ma charakter sporu raczej akademickiego. Nie ustępują one po środkach przeciwbólowych. gdyż odnosi się ono do zaburzeń czynnościowych powstałych w układzie nerwowym somatycznym. serca. mogli swobodnie przebijać nożem swoje ciało i nie pojawiała się ani kropla krwi. których percepcja zależy od podrażnienia nerwu trójdzielnego i nie występuje w utracie węchu o etiologii organicznej. (Na przykład histeryczny ból głowy określa się jako clavus hystericus — gwóźdź histeryczny). wpadając w trans hipnotyczny. nieraz też jakościowo zmieniona.Znany jest fakt. należy zaliczyć blepharospamus. w czasie bombardowania. ograniczające się do jednego miejsca. ale upośledzających zdolność widzenia. w delirium alkoholowym). które podtrzymywały górne powieki. genitaliów. tak by mógł widzieć).

że ciąża histeryczna. Niekiedy chirurg ulega naciskowi chorego. po urazach głowy. bardziej obiektywne objawy. nasilenie i często oporność na środki przeciwbólowe nasuwają podejrzenie sprawy czynnościowej.. lecz też zmiany w gruczołach sutkowych. jego zdaniem. mogą wystąpić u zwierząt domowych (najczęściej u psów i kotów). przewodu pokarmowego. ataki drgawkowe). Bóle takie mają swoje uzasadnienie fizjologiczne w doznanym urazie. typowe dla ciąży powiększenie brzucha. że jego cierpienia są przez otoczenie. zwolnienia się z przykrych obowiązków itp.wegetatywnej są na ogół na nie podatne. W nerwicy chory rzeczywiście cierpi. jak gorączka pod wpływem zwiększonej wrażliwości ośrodków termoregulacyjnych. któremu uległ. im bardziej chce uzyskać rentę. tym więcej nasilają się jego objawy nerwicowe. Wyzdrowienie jest niemożliwe. czyli symulacja. krwawienia z dróg oddechowych. łącznie z wydzielaniem siary.. gdyż równałoby się ono utracie przez chorego poczucia słuszności sprawy. jak zresztą niektóre z innych objawów konwersji histerycznej (porażenia. Zdarza się bowiem. mimo że ich obiektywne przyczyny już wygasły. że żywi on silne poczucie krzywdy. lżejsze . związane np. z wypadkiem. które mogą przyczyniać się do utrwalenia objawów nerwicowych lub do utrzymania się dolegliwości w sprawach o etiologii organicznej. na szczęście rzadko. narządu rodnego na skutek wzmożonej przepuszczalności naczyń krwionośnych. zmianę nastawienia najbliższego otoczenia. zabiegach operacyjnych). zlekceważony. Jednakże ich uporczywość. co z kolei wzmaga jego objawy nerwicowe. Przykładem zwodniczości obrazu klinicznego jest ciąża histeryczna. Chory starający się o rentę jest w sytuacji błędnego koła. Tego typu sytuacje występują w sprawach rentowych. złamaniach. że dołączają się inne. Z rozmów z chorym można się zwykle zorientować. w której nie tylko występuje zatrzymanie miesiączki. większą troskliwość ze strony współmałżonka. nie zawsze zresztą uświadomionego. ucieczka w chorobę Dużo trudności diagnostycznych i terapeutycznych sprawiają bóle typu histerycznego występujące w sprawach organicznych (np. Uporczywość bólów może skłaniać chorego do szukania interwencji chirurgicznej. o którą walczy. Tzw. Nie jest to jednak świadome wykorzystywanie dodatnich aspektów choroby w celu uniknięcia niemiłej sytuacji. a który przez otoczenie został. Warto dodać. zwłaszcza gdy obraz kliniczny nie jest jasny. Wzrasta bowiem poczucie krzywdy. Jest to popularnie zwana . rentę. lub że choroba jest dla niego środkiem do osiągnięcia jakiegoś celu. Każda choroba oprócz ujemnych ma też swoje strony dodatnie. a szczególnie przez lekarzy nie doceniane.ucieczka w chorobę". np. o charakterze jednakże czynnościowym. Jeśli nawet dzięki niej chory uzyskuje korzystne dla siebie cele.

Jąkanie typu wyraźnie histerycznego występuje u ludzi dorosłych. to osiąga ten cel nie przez świadome dążenie. Niemniej wystąpić one mogą jako objaw konwersyjny.' chory krzyczy pełnym głosem). W histerycznych porażeniach i zaburzeniach czucia rzadko spotyka się tak wyraźne połączenie czasowe wystąpienia objawów z bodźcem emocjonalnym. jest mniej stereotypowe i bardziej dramatyczne. bełkotliwa. Na ogół treść marzenia sennego jest w wyraźnej sprzeczności z tym. Ustępuje też najłatwiej pod wpływem nagłego bodźca emocjonalnego (starym i na ogół niezawodnym sposobem leczenia afonii jest faradyzacja krtani. rozstrzyga badanie wziernikowe krtani. podobnie jak afonia. np. Zaburzenia mowy Przechodząc do bardziej skomplikowanych form aktywności. zacinanie się.warunki pracy itp. lecz na zasadzie mechanizmów psychicznych. gardła. co stanowi treść życia świadomego. z których sam nie zdaje sobie sprawy. należą jąkanie. najczęściej na skutek nagłego i silnego bodźca emocjonalnego o charakterze łękowym (dziecko np. ładunek emocjonalny związany z tą nie dochodzącą do świadomości walką między przeciwstawnymi treściami odbija się na funkcji somatycznego układu nerwowego. nagłego przerażenia. i zostaje gwałtownie stłumiona. Najczęściej spotyka się utratę głosu (aphonia hysterica). chory budzi się rano z porażoną kończyną. wpadło do wody i zaczęło się topić. Histeryczna afonia występuje zwykle w następstwie silnego wstrząsu psychicznego. że objawy występują bez uchwytnej przyczyny. mowa skandowana. jak w symulacji. dyzartria dla paralysis progressiva). rzadziej w ataku wściekłości itp. Większość autorów nie traktuje jąkania tego typu jako objawu konwersji. związanych z samym wykonawczym aparatem ruchowym (mięśnie oddechowe. Natomiast stosunkowo często zdarza się.). które ulegają na skutek histerycznej konwersji zakłóceniu. języka. czy ma się do czynienia ze sprawą czynnościową. tiki twarzy towarzyszące mówieniu. Nie jest zresztą wykluczone. że treść marzenia sennego w takim wypadku mogła działać jako bezpośredni wywoławczy bodziec emocjonalny. przestraszyło się pożaru itp. że urazowy bodziec emocjonalny uszkadza funkcję w danym okresie rozwojowym najświeższą i tym samym najdelikatniejszą. Jąkanie i zacinanie występuje zazwyczaj w dzieciństwie. czy organiczną. chory mówi ledwo słyszalnym szeptem. a raczej przyjmuje. dyzartria. warg). np.. Niektóre z nich są charakterystyczne dla pewnych zaburzeń organicznych (mowa skandowana — dla sclerosis dissemmata. krtani. w czasie mówienia . należy wspomnieć o zaburzeniach mowy. W razie wątpliwości. Do zaburzeń mowy. Analogicznie jak tiki jest ono utrwalonym stereotypem ruchowym. przestrach wywołany niespodziewanym bodźcem bólowym przerywa czynnościowy niedowład mięśni krtani. Chory np. zostało zaatakowane przez psa.

Natomiast w prawdziwej afazji. czerwienieje itp. tj. zwłaszcza że brak jest innych objawów neurologicznych przemawiających za sprawą organiczną. że ktoś zaniemówił ze wzruszenia. Mutyzm histeryczny na ogól łat-| WQ odróżnić od mutyzmu występującego w schizofrenii ka-tatonicznej. co określa popularne stwierdzenie. mutyzmu. Mutyzm histeryczny jest czasem wyrazem negatywnej postawy uczuciowej do otoczenia. gdyż jest zjawiskiem zbyt powszechnym. Całkowite zahamowanie funkcji mowy określa się pojęciem mutyzmu. Pod wpływem silnego wzruszenia można stracić . milczy. U łudzi z cechami osobowości histerycznej spotyka się tendencję do nadmiernej gadatliwości. nadyma. Potok słów staje się czynnikiem rozładowującym wewnętrzne napięcie. a więc odnoszące się do samego zapisu pamięciowego słowa. albo też. mutisme akinetique). zwłaszcza zlokalizowanych w pniu mózgowym (tzw. Afazja histeryczna zbliżona do afazji motorycznej lub sensorycznej należy do rzadkości. Najczęściej zdarza się afazja typu amnestycznego. Inne rodzaje zaburzeń mowy (mowa bełkotliwa. gdy pod wpływem zablokowania emocjonalnego nie można przypomnieć sobie znanego słowa. by uważać ją za chorobową. bardziej różnorodne i bogatsze w swym obrazie. chory potrafi nawiązać kontakt z otoczeniem za pomocą . nie powiązanych ze sobą. ogólna zasada. jak obrażone dziecko. w zaburzeniach mowy powstałych na skutek ograniczonego uszkodzenia odpowiednich ośrodków mózgowych. w ciężkiej depresji. skandowana. gestykulacji czy pisma. by tego typu emocjonalne zaburzenia mowy utrzymywały się przez czas dostatecznie długi. chory. Obowiązuje tu. przeciwnie niż w innych rodzajach. niezrozumiałych. jak w afazji sensorycznej. Nie jest ona na ogół traktowana jako objaw histeryczny. tak że rozpoznanie konwersji histerycznej nie jest trudne. dyzartryczna) spotyka się raczej rzadko. że stan emocjonalny prowadzi do pobudzenia lub zahamowania ruchowego. podobnie jak w afazji motorycznej wykrztusza się z siebie tylko pojedyncze słowa lub sylaby. W mutyzmie histerycznym.krzywi się.język w gębie". Ten szczebiot histeryczny (diarrhea veibomm lub logonhea) nasila się zwykle w stanach napięcia emocjonalnego. czynniki natury emocjonalnej mogą utrudniać lub ułatwiać czynność mówienia. aby można je traktować jako objawy histerycznej konwersji. W odróżnieniu od zaburzeń występujących w sprawach organicznych są one mniej stereotypowe. niezrozumiałe dla otoczenia.mimiki. po ataku padaczkowym lub w padaczkowych stanach pomrocznych oraz w niektórych1 organicznych uszkodzeniach mózgu. co odgrywa ważną rolę w rehabilitacji. Również rzadko spotyka się zaburzenia mowy przypominające afazję. samemu też nie rozumie się wypowiedzi otoczenia. Zaburzenia psychiczne .. wypowiada się wiele słów. Rzadko jednak zdarza się. Podobnie jak wyżej wspomniane zaburzenia mowy mutyzm wystąpić może pod wpływem silnego bodźca emocjonalnego.

które dawniej na podstawie tylko obrazu klinicznego zaliczono by do histerii. infantylnymi i impulsywnymi stwierdza się znacznie częściej niż w ogólnej populacji patologię w zapisach EEG. należą zwężenia świadomości o różnym nasileniu i różnym klinicznym obrazie. atak histeryczny. ekstazy miłosnej. np. W wieku XIX używano pojęcia histero-epilepsji. depresyjnego lub organicznego. głęboki sen następujący po ataku jest typowy dla ataku padaczkowego. Nie stwierdza się występujących w ataku padaczkowym objawów neurologicznych (sztywności źrenic. Przebieg ataku jest zazwyczaj pokryty niepamięcią. nie reaguje na żadne bodźce. popularne były łuki histeryczne — ara en cerde. objawu Babińskiego). nienawiści. W atakach histerycznych czasem występują takie formy zachowania. Stanem przeciwstawnym do gwałtownych wyładowań ruchowych jest osłupienie (stupor) histeryczne. Tu napięcie emocjonalne prowadzi do całkowitego zahamowania ruchowego. a nie histerycznego. Osoby takie są też skłonne do histerycznych reakcji. przestrachem). drze włosy. ze zwiększoną tendencją do napadowych wyładowań. Chory w czasie ataku tak pada na ziemię. między innymi typu napadowego.. mimo zahamowania ruchowego można dostrzec w mimice. Osoba nim dotknięta sprawia wrażenie podnieconej. zamąconej i silnie emocjonalnie wzburzonej. Z drugiej strony jednak u ludzi z cechami osobowości histerycznymi. Niekiedy ataki padaczkowe przeplatają się z atakami histerycznymi. najczęściej w formie niedojrzałości bioelektrycznej. lęku itp. Chory. które wyrażają drzemiące u chorego stany uczuciowe. (Przed kilkudziesięciu laty. dawną osobowośc chorego. W czasie ataku chory wyginał ciało w ten sposób. płacze.Do najczęstszych zaburzeń psychicznych. trwa zwykle znacznie dłużej. że nie odnosi obrażeń. za czasów Charcota". wybitny psychiatra i neurolog francuski]. ekstazy religijnej. przypadkowych gestach i celowych ruchach nie zmienioną. że dotykał ziemi tylko głową i piętami). To samo dotyczy histerycznych zespołów zamąceniowych. Jest on bardziej powierzchowny. Zwężenie świadomości może się wiązać z atakiem drgawkowym. jest znieruchomiały. rzuca się na ziemię. a nawet wręcz niemożliwe. Na ogół stupor histeryczny łatwo jest odróżnić od stuporu katatonicznego. Jednak zdarzają się ataki. które można traktować jako histeryczną konwersję. Napadowe wyładowania w zapisie elektroencefalograficznym przechylają diagnozę w kierunku padaczki nawet w tych formach ataków. [Jean Martin Charcot (1825—1893). Atak zwykle przechodzi spontanicznie po kilkunastu minutach. można go nieraz przerwać nagłym bodźcem bólowym lub emocjonalnym (np. ubranie. Najprostszym jest tzw. W przeciwieństwie jednak do ataku padaczkowego przebiega bardziej chaotycznie i bardziej różnorodnie. i z reguły nie zanieczyszcza się. które w miarę rozwoju diagnostyki psychiatrycznej zostało odrzucone. pręży ciało. są one bardziej powierzchowne niż analogiczne zespoły występujące w ostrej . niejednokrotnie trzeba go karmić. Krzyczy. wybitnego znawcy histerii. w których rozróżnienie ich charakteru jest niesłychanie trudne. zwykle wpatrzony w jeden punkt.

jak u dzieci i młodzieży. Niepohamowany pęd do ucieczek (poriomania. Tendencje te jednak mogą pozostać tylko w sferze mniej lub więcej uświadomionych marzeń. Chory nie pamięta swego nazwiska. Zaczyna życie jakby od nowa. Zdarza się. które wiążą się u niego z miłymi wspomnieniami. w starczych stanach zamąceni owych. Przypadki jasnych stanów pomrocznych są rzadkie. gdy jasny stan pomroczny występuje bezpośrednio lub w jakiś czas po urazie głowy. jest pochodzenia padaczkowego. Literackim przykładem realizacji złych tendencji tkwiących w każdym człowieku jest znana nowelka Stevensona . jasnych stanach pomrocznych jest on stosunkowo nieznaczny. Chory taki zachowuje się bezradnie. z konfliktami i marzeniami chorego. co jest. polegające na wymazaniu z pamięci całej historii życia. nie pamięta swojej przeszłości. zostaje zrealizowana. trudności w pracy pobyt w wojsku. Zespół Gansera lub pseudodemencja (otępienie rzekome) Wernickego zdarzają się najczęściej w warunkach więziennych. który w jasnym stanie pomrocznym wywędrował z Anglii do Stanów. czasem tylko jego fragmenty są z pamięci wymazane. obawa przed odpowiedzialnością sądową itp. Jedynie w histerii mogą one ulec realizacji. na najprostsze pytania daje odpowiedzi bezsensowne. Trudności tego typu występują przede wszystkim wówczas. . Przypadek ten jest często cytowany w podręcznikach psychiatrii jako przykład histerycznej zmiany osobowości. Nie ma chyba człowieka. Poriomania występuje też u osób upośledzonych umysłowo. napięta atmosfera domowa. co było. W jasnym stanie pomrocznym chęć. który by nie chciał być czasem kimś innym. niejednokrotnie do miejsc. co dotychczas z nim się działo.schizofrenii. Stopień zwężenia świadomości bywa różny i często oscylujący. w jakim stopniu zwężenie świadomości.Dr Jekyll i Mr Hyde". tam założył sklepik. padaczce i w psychozach organicznych. a nawet swego nazwiska. czasem momentem wyzwalającym są aktualne warunki życia.Zasadach psychologii" podaje przykład pastora Bourne'a. w schizofrenii i w padaczce.. Chory po wypadku zaczyna swoją wędrówkę. Niekiedy wędrówki takie zaczynają się spontanicznie. by po kilku miesiącach zbudzić się pewnego poranka z powrotem jako pastor Bourne z uczuciem zdumienia. jako pan Brown. uciec od tego. że cały epizod ucieczki jest pokryty niepamięcią. bez uchwytnej przyczyny. bo mogą też pojawić się w innych trudnych dla chorego sytuacjach.. Czasem też w histerycznych zespołach zamąceniowych dostrzega się tematykę związaną. zmienić swojej roli w życiu. Do cech osobowości histerycznej należy też tendencja do łatwego przekreślania tego. Trudno w nich często rozstrzygnąć. a wymazać to. np. w jaki sposób znalazł się w tak odległej miejscowości. William James w swych .też być histeryczną realizacją tkwiącej w danym człowieka chęci ucieczki od trudnej sytuacji życiowej lub. W tzw. miejsca zamieszkania i wszystkiego. polega na wymazaniu przeszłości z pamięci. co było. choć nie jest to reguła. aby wszystko zacząć od nowa. a w jakim — histerycznego. fugi) może . pragnienie przygody.

Ludzie nią owładnięci byli przekonani. Chory jest ogarnięty obawą. Gdy dobry szaman nie odczyni złych uroków rzuconych na chorego. „Zaraźliwość" histerii Jedną z cech histerycznych sposobów zachowania się jest ich łatwość udzielania się otoczeniu. które nie pozwala czuć się godnym roli człowieka. Reakcja jednego człowieka — paniki. wymiotami i biegunką. czuły się bowiem przemienione w kotki.głupiego" było jedynym wyjściem z trudnej sytuacji. Prostych przykładów dostarcza obserwacja zachowania się ludzi w tłumie. stała się w końcu jego drugą osobowością. pożerającego ludzi. Między wiekiem XI a . lub też chęć wyzwolenia swych .które sprawiają wrażenie prymitywnej symulacji. że dla chorego przyjęcie roli . którzy wykazują cechy osobowości histerycznej. że była to raczej histeryczna zmiana osobowości. Możliwe. połączonym z brakiem łaknienia. Toruje ono drogę do wyzwolenia się z gniotącego napięcia. nienawiści. ruchowej czy też histerycznych sposobów zachowania się. a przy tym odczuwają potrzebę wyładowania napięcia emocjonalnego. Jeśli w otoczeniu chorego znajdują się ludzie.. Zaczyna się ona głębokim stanem depresyjno-lękowym. i naśladowali je. tj. U jej podłoża mogło tkwić poczucie winy. krowa ma pięć nóg. Rola ta. 1700 w jednym z zakonów kobiecych we Francji wszystkie mniszki zaczęły miauczeć. Można przypuszczać. może początkowo świadomie grana. Wielki znawca histerii. wówczas może on rzeczywiście rzucić się na kogoś z rodziny. nudnościami. że zostanie przemieniony w whitico. mogą oni łatwo „zarazić się" zachowaniem chorego. demona w postaci olbrzymiego szkieletu z lodu. że byli wśród nich schizofrenicy. iż są zmienieni w zwierzęta. zabić go i zjeść. W wiekach średnich zdarzały się epidemie likantropii. Charcot. U Eskimosów zdarza się psychoza. Nastrój jest obniżony lub wesołkowaty.złych instynktów" w roli zwierzęcia. zwana whitico. entuzjazmu. 2 plus 2 jest 5. Puerylizm występujący też najczęściej w warunkach więziennych polega na zachowaniu przypominającym zachowanie się bezradnego dziecka. ze względu jednak na epidemiczny charakter zaburzenia należy przypuszczać. która swą teatralnością przypomina reakcję histeryczną — łatwo udziela się towarzyszącym osobom. np. które normalnie tłumi w sobie.. Do rzadkości należy zmiana osobowości polegająca na przyjęciu roli zwierzęcia. Obraz tej psychozy przypomina nowelkę Stevensona: człowiek zostaje przemieniony w swoje złe alter ego. że w szpitalu epidemicznie występowały dramatyczne formy histerii. Około r. swym zainteresowaniem tą jednostką chorobową i teatralnymi demonstracjami chorych spowodował. Na oddziałach psychiatrycznych nierzadko obserwuje się wzajemne indukowanie się chorych własnymi objawami typu konwersji bólowej. prawdopodobnie o charakterze histerycznym. gdyż poczucie zmiany w zwierzę nie jest w tej chorobie rzadkością. przeważnie w wilki.

Zahipnotyzowany. Wielu z nich miało ataki drgawkowe. zarówno czuciowe.. Wybuchy prymitywnej agresji łatwiej występują w tłumie itp. trudnych sytuacjach. jak obejmujące wyższe formy zachowania się. palamitów. występują łatwiej w formie kolektywnej. Birmie. które. W końcu zaczynają mruczeć niezrozumiałe słowa. Tworzą się one łatwiej kolektywnie niż indywidualnie. na Syberii. Wśród ogólnego podniecenia kobiety zachodziły w ciążę. ale znana też pod innymi nazwami w Japonii. Ludzie dotknięci tą chorobą gromadzili się wokół kościołów... zwłaszcza ludzi o pewnej pozycji społecznej (echo-lalia}. Madagaskarze. były raczej objawem zbiorowego fanatyzmu niż histerii. a czasem wykonują ruchy dokładnie odwrotne niż otoczenie. że nastąpiły na jadowitego węża. Muzyka miała stanowić skuteczne leczenie. adamitów. np. Chłopcy zwykle wspólnie zaczynają palić papierosy. . .senatores boni viii.My" poprzedza . Nazwa tańca św. które by indywidualnie zostały zahamowane. Na tej samej zasadzie pewne formy zachowania się. Histeria a hipnoza Wszystkie właściwie objawy konwersji histerycznej. Wita. którzy starali się dotknąć pępka głową.ja". Popularne w średniowieczu sekty biczowników.My" łatwiej odhamowuje się niż „ja". na skutek skurczu naczyń krwionośnych w miejscu znieczulonym przy przekłuciu igłą nie ukaże się kropla . .XV w wioskach niemieckich i flamandzkich wybuchały epidemie tańca św. brzmią nader wulgarnie i obleśnie (coproSalia). ruchowe. Dotknięci nią uważali. stąd nazwa tarantulizm. Przykład jednej osoby toruje formy zachowania się innych osób. połączonego często z wyobrażeniem. Obserwuje się to zjawisko szczególnie w nowych. by ujrzeć chwalę Boga. Wita pochodzi prawdopodobnie stąd. Chore początkowo powtarzają w koło własne słowa i całe zdania. następnie powtarzają słowa ludzi z otoczenia. na wojnie. pić alkohol. W formie epidemicznej występowała też wspomniana wyżej Ukantropia (wilkołactwo). W dalszym rozwoju choroby naśladują ruchy otoczenia {echopraxia). Podobna epidemia wybuchła w wieku XV w południowych Włoszech. senatus mała bestia". chodzących nago.. formie epidemii występuje choroba opisana po raz pierwszy na Malajach pod nazwą latah. może nie mieć czucia w jakiejś części ciała.. Filipinach. można wywołać za pomocą sugestii w transie hipnotycznym. Występuje ona u kobiet w średnim lub starszym wieku. że zostali ukąszeni przez pająka Lycosa tarantula.Zaraźliwość" objawów histerycznych rzuca pewne światło na tworzenie się naszych form zachowania się. podobnie jak histeryk. Czasem w. Wita w Zabern leczono dotkniętych tą chorobą. dotychczas utrzymała się taneczna melodia tarantella. Zaczyna się atakiem łęku. w obozach koncentracyjnych itp. w Kongo. w miarę jak stają się wyraźne. śpiewali i tańczyli bez przerwy przez kilka dni i nocy aż do utraty przytomności. że w kaplicy św. tym można tłumaczyć przysłowie . onanizować się.

aktów woli.alter ego". On staje się źródłem perturbacji somatycznych lub psychicznych. Chory nie jest w stanie syntetyzować sprzecznych uczuć. Część psychiki. skutkiem czego jego decyzje. Wszystkie te formy zachowania się nie są wynikiem jego. Pierre Janet (1859—1947) wybitny psychopatolog francuski.. Jak już wspomniano. mimowolne ruchy. że to nie on. nabiera własnej autonomii i zaczyna samodzielnie sterować pewnymi procesami psychicznymi czy fizycznymi. nie włada on już w pełni sobą. tylko woli hipnotyzera. tylko coś w nim w głębi : tkwiącego kieruje jego zachowaniem. nad czym nie ma on władzy. — jeden z twórców współczesnej psychopatologii — uważał. odszczepia się jakby od całości życia psychicznego. hipnotyzowany może zachowywać się jak dziecko. znieczulice itd. dysocjacja. węzeł uczuciowy. czyli akty woli. bierze tu wyraźnie górę.. którego chory nie może rozwikłać. którym kieruje hipnotyzer. jak zwierzę itd. Analogicznie człowiek uniesiony gniewem czy innym uczuciem. może on nie władać którąś z kończyn. porażenia. część ciała lub część psychiki jest poza zasięgiem jego woli. które zwykle tłumione. mogą wystąpić różnego rodzaju drgawki.krwi. że coś nim owładnęło. dążeń. czyli kompleks. Zahipnotyzowany działa na zasadzie automatu. . ma nieraz wrażenie. może wykazywać nadmierną pamięć (łu-permnezję) lub jej utratę (amnezję). im więcej chory się wysila. Natomiast w histerii odszczepieniu ulega większa część — jakiś zasadniczy konflikt. W ten sposób nie podlegają już one psychice jako całości. myśli. może halucynować itd. może usztywnić całe ciało. W niej jednak rozszczepienie sięga znacznie głębiej niż w histerii. która normalnie jest tłumiona i nie ma możliwości uzewnętrznienia się w jakiejkolwiek formie aktywności. Analogicznie postępuje histeryk. są sprzeczne lub w ogóle niemożliwe do podjęcia. A w przypadku histerycznych zaburzeń psychicznych jest nim przysłowiowe „drugie ja".. lecz odszczepionej z całości części. przestając panować nad sobą. by utraconą władzę odzyskać. że zasadniczym mechanizmem w histerii jest odszczepienie. która wywołuje uporczywe bóle. . jak zakochany. Problem integracji jest osiowym zagadnieniem schizofrenii. Chory zresztą niejednokrotnie sam zdaje sobie sprawę. uzyskując własną autonomię steruje jakby na własną rękę procesami normalnie podlegającymi zintegrowanej aktywności układu nerwowego. tym objawy konwersyjne stają się gwałtowniejsze. jej aktom woli. Dysocjacja Uczeń Charcota. która subiektywnie jest odczuwana jako „ja”. jak w łuku histerycznym. W wypadku konwersji somatycznej tym drugim władcą jest tajemnicza choroba.

W zespołach neurastenicznych procesy integracyjne ustroju są upośledzone. Chory w transie hipnotycznym. że chorych z konwersją histeryczną cechuje niejednokrotnie . wyzwolony z całości. Objawy konwersyjne rozgrywają się jakby poza chorym. autonomiczną całość.Próba interpretacji neurofizjologicznej Z punktu widzenia czynności układu nerwowego problem konwersji histerycznej przedstawiałby się odwrotnie niż zespołów neurastenicznych. gdyż to. a nawet do podświadomości.odreagowanie" sytuacji konfliktowej. że właśnie jego takie cierpienie spotkało. jak w wadliwym systemie biurokratycznym. w rauszu po środku narkotycznym (narkoanaliza) czy w czasie rozmowy z lekarzem ma przeżyć to. Dzięki niej konflikty. „Abreaction" Jedną z często stosowanych od czasów Freuda metod leczenia konwersji jest . niekiedy pacjenci są bardzo zbulwersowani swoimi objawami. tworzy odrębną. zostają zepchnięte na dalszy plan świadomości. Natomiast w konwersji histerycznej powstaje autonomiczny ośrodek sterowania. tworzącym autonomiczne centrum integracyjne. Nie jest to oczywiście reguła. gdyż układ ten z natury rzeczy jest autonomiczny. Konwersja jako objaw upośledzenia czynności integracyjnych . Na słusznym stanowisku stoją psychiatrzy. tj. czasem nawet wykazuje on zadowolenie. gdyż nie może on sobie poradzić z nadmiarem informacji. przeżywanemu subiektywnie jako akt woli. w którym zbyt wiele informacji dochodzi do władz centralnych i zbyt wiele rozkazów z nich wychodzi. Chodzi przede wszystkim o wyładowanie uczuć. w którym tworzą się kliki rządzące się własnymi prawami. Niemniej nawet w takich wypadkach niepokój nerwicowy maleje. urazy. co było powodem jego nerwicowej reakcji. uwalniając w ten sposób resztę od integralnego wysiłku. którzy do objawów konwersji nie zaliczają zaburzeń układu wegetatywnego.belle indifference" — zadziwiająca obojętność w stosunku do tak dramatycznych nieraz objawów. W konwersji histerycznej integracja zostaje pozornie zachowana.. W tych ostatnich sterowanie jest utrudnione na skutek upośledzenia selekcji sygnałów. „Belle indifference” Już dawni autorzy podkreślali. oddzielić ważnych od nieważnych. które były przedtem źródłem tego niepokoju. które zostały stłumione i stały się czynnikiem dysocjującym. jak w wadliwym systemie biurokratycznym. Natomiast konwersja histeryczna obejmuje te czynności ustroju. co powinno ulec selekcji. zmartwienia. które normalnie podlegają jego maksymalnemu wysiłkowi integracyjnemu.. ogranicza się tylko do choroby.

Niemniej właśnie takie pomyłki zdają się wskazywać na pewną wspólność istniejąca między różnorodnymi zespołami chorobowymi. guzem mózgu. co odrzucić. stopień przytomności. który aktywuje odrzucone w procesie ontogenetycznej ewolucji struktury czynnościowe. gdy konwersja histeryczna okazuje się np. Wiemy tylko tyle. Histeryczna dysocjacja jest w tych przypadkach pierwszym sygnałem upośledzenia procesów integracyjnych. tj. którą stanowi upośledzenie funkcji integracyjnych. a jednak w jakimś sensie w nim tkwiące. To. nie znika całkowicie. który jest jedną z najbardziej zasadniczych cech przyrody ożywionej. Musi zapaść decyzja. natomiast wymiana energetyczna (procesy anaboliczne i kataboliczne) może wprawdzie wpływać na świadomość pośrednio. natomiast na poziomie wymiany informacyjnej wysiłek staje się konieczny. poczucia krzywdy. W konwersji histerycznej problem integracji jest rozwiązany stosunkowo prosto. to. Wysiłek w wymianie informacyjnej wiąże się z koniecznością wyboru właściwej struktury czynnościowej.. co zostało odrzucone. w histerii czy hipnozie mogą pojawić się objawy somatyczne lub psychiczne nieprawdopodobne w normalnym życiu danego człowieka.psychoorganiczny. na poziomie wymiany energetycznej z otoczeniem dokonuje się w głównej mierze automatycznie. Niemały to bowiem blamaż. Jeszcze ostrzej i pełniej występuje w schizofrenii problem ujawnienia się nie wykorzystanych możliwości ludzkich. zmieniając nastrój. nie stanowi jednak bezpośrednio treści przeżyć świadomych. nie wymaga specjalnego wysiłku. gdyż z chaosu informacji dochodzących do ustroju trzeba wybrać ważne. że treść ludzkiej świadomości jest związana przede wszystkim z wymianą informacyjną. w jakim stopniu wysiłek ten jest świadomy i jak świadomość u istot niższych od człowieka się kształtuje. a co zachować. W ten sposób w czasie snu mogą wystąpić struktury czynnościowe w postaci marzeń sennych. oddziela się od całości. Nie wiemy.Zdarza się. Dla lekarza pomyłki tego typu są źródłem diagnostycznego niepokoju. które nigdy nie powstałyby na jawie. co człowieka męczy i jest źródłem jego niepokojów. a z możliwych form aktywności te. stanowiąc autonomiczny ośrodek integracyjny. Porządek. winy itp. Integracja dokonuje się kosztem zubożenia możliwości rozwoju różnych form aktywności ustroju. zostaje w jakiś sposób utrwalone w zapisach pamięciowych i może być aktywowane przy zaburzonym procesie integracji. że objawy konwersji poprzedzają schizofrenię lub zespół . które najlepiej stosują się do aktualnej sytuacji. . nastawienia emocjonalne.

). drętwieją palce u rąk i nóg. Lekarze nie stanowią w tym wypadku wyjątku. Chorzy ci byli przysłowiową kopalnią złota dla lekarzy i farmaceutów. Jeśli nerwica histeryczna wywołuje nieraz w otoczeniu napięcie dramatyczne. Człowiek chory jest zwolniony ze swych społecznych obowiązków i najbliższe otoczenie otacza go opieką. budzi niechęć lekarzy. że lekceważy jego dolegliwości. Cofa się on jakby na czas choroby do okresu dzieciństwa — nie musi pracować. że jeśli ktoś zajmuje pozycję chorego bezpodstawnie. Z socjologicznego punktu widzenia pozycja chorego jest pod pewnym względem korzystna. Lekarz czuje się zniechęcony. który zanudza ich swoimi skargami i któremu nic nie pomaga. nie będąc rzeczywiście chorym.. przedmiotowe i podmiotowe pojecie choroby W hipochondrii występuje ostro zagadnienie różnicy między przedmiotowym a podmiotowym pojęciem choroby. bóle wędrują z jednego miejsca w drugie. że mimo wysiłków diagnostycznych nic u chorego nie znalazł i że wysiłki terapeutyczne nie przynoszą rezultatów. że lekarz go nie rozumie. bolą mięśnie. zabierając im cenny czas. Bywają w praktyce lekarskiej sytuacje odwrotne: gdy chory czuje się zdrów. wstępne stadia choroby nowotworowej. serce. budzi to w otoczeniu poczucie krzywdy i sprzeciw. jak wiadomo. Między lekarzem a chorym hipochondrycznym tworzy się typowe nerwicowe błędne koło. brzuch. zaczyna dokuczać serce itd. naprawdę wszystko go boli. Ośmieszenie jest. gruźlicę. dba się o niego i pielęgnuje. tj. kości. uogólnioną miażdżycę itd. Nic dziwnego. chorobę nadciśnieni ową. najczęściej używaną i najskuteczniejszą formą społecznej agresji. a lekarz tej choroby w nim nie znajduje.Nerwica hipochondryczna Rola chorego . a chory czuje się pokrzywdzony. co z kolei powoduje ich narastanie i tym większą niechęć lekarza. Za czasów prywatnej praktyki negatywne nastawienie emocjonalne do chorych hipochondrycznych było równoważone korzyściami materialnymi.Chory z urojenia" był od wieków tematem lepszych i gorszych dowcipów. osłania się go przed codziennymi troskami i trudnymi decyzjami. Ból sprawia. Hipochondryk nie udaje choroby. a lekarz znajduje w nim chorobę nieraz bardzo poważną (np. Boli głowa. Hipochondryk czuje się chory. a u którego mimo najskrupulatniejszego badania nic obiektywnie stwierdzić nie mogą. to nerwica hipochondryczna spotyka się z postawą pogardliwo-pobłażliwą. chory. gdy przestanie boleć głowa. stawy. . że uwaga chorego z otoczenia przenosi się na .

Lęk przed niepowodzeniem osłabia poczucie zdrowia. akty woli itp. Bolący ząb wyprze ze świadomości najpiękniejsze marzenia erotyczne. Oznacza to. który przeszkadza w realizacji marzeń i planów i jest źródłem przyjemności oraz przykrości. z otoczeniem itp. fantazje artystyczne. Żołnierz w podniecenia walki może nie czuć. Natomiast uczucia. przedmiotowym stwierdzeniem. Psyche i soma Człowiek odczuwa siebie w sposób dualistyczny. tylko zachować nadwątlone zdrowie. Nie żałuje on pieniędzy na lekarzy i drogie lekarstwa. Jego oczy odwracają się jakby od świata otaczającego i kierują się na wnętrze organizmu. ale też z powodu niepowodzeń w pracy. a dziewczyna w podnieceniu seksualnym nie odczuwa bólu wywołanego przerwaniem hymenu. nie jest symulantem. które stają się udręką codziennego życia. przewodu pokarmowego itp. Nie można się też dziwić. ono staje się ogniskiem jego przeżyć psychicznych. marzenia. które bojąc się jakiejś lekcji. tzn. Nie można się więc dziwić. stosuje różne ograniczenia. w sumie osłabiających poczucie zdrowia. że został ciężko raniony. Tylko przeżycia o wyjątkowej sile mogą. Jak wyżej wspomniano. czuje się rano chore. poczucie zdrowia nie zawsze idzie w parze ze zdrowiem obiektywnym. którym trzeba kierować. Hipochondryk czuje się chory i niewiele tu pomagają zapewnienia lekarzy i negatywne wyniki badań dodatkowych. tzn. odczuwane jest bowiem jako przedmiot. Poczucie zdrowia nie zależy tylko od sprawnego funkcjonowania narządów organizmu.. ciało to jest obolałe. jako soma (ciało) i psyche. dociekania naukowe itp. aby. Za objawy osiowe w hipochondrii można uznać poczucie choroby i bóle. utraty osoby bliskiej itp. wyprzeć z kolei ból ze świadomości. W tym banalnym przykładzie zilustrowane są dwa zasadnicze czynniki wpływające na poczucie choroby: negatywny stan emocjonalny (lęk przed lekcją). oraz: celowość przyjęcia roli człowieka chorego. W hierarchii przeżyć psychicznych "ból zajmuje jedno z czołowych miejsc. że wszystkie wysiłki chorego zmierzają do ulżenia cierpiącemu ciału. Dziecko. Ciało jest do pewnego stopnia częścią świata otaczającego. ale od sprawnego funkcjonowania całości ustroju. wypiera inne treści ze świadomości na jawie i we śnie. kontaktów z ludźmi. który może prowadzić do różnego rodzaju zaburzeń wegetatywnych. związków uczuciowych.własne ciało. która zwalnia z obowiązków społecznych. że organizm jest w porządku. myśli. że jego poczucie zdrowia zależy w równej mierze od sprawności jego narządów. w życiu erotycznym. jeśli chodzi o człowieka. jako . Można się czuć chorym z powodu zaburzeń układu krążenią. Człowiek obiektywnie chory może czuć się zdrowy i odwrotnie. są odczuwane podmiotowo. jest ustawicznym źródłem bolesnych doznań. że hipochondryk jest skoncentrowany na własnym ciele. jak też od jego sukcesów życiowych.

a niezmienne jest . gdyż wszystko wokoło i w nas samych się zmienia. tj. poruszyć itp.przedmiotowe" niż części zewnętrzne. W tym sensie jest ono nieśmiertelne. która wskutek ucisku na nerw kulszowy utraciła połączenie sygnalizacyjne z ośrodkowym układem nerwowym. a stare raczej odrzucane — podmiot . Przyjemność jest przeżyciem psychicznym niezależnie od tego. czego nie spotyka się w przypadku zęba należącego do innej osoby.ja" jako centralny punkt odniesienia całego świata. gdy uszkodzi się drogi nerwowe. zmieniać ich. W subiektywnym ujęciu świat istnieje tak długo. czy widok dzieła sztuki.. gdyż jest ono subiektywnym wyrazem procesu życia. Poczucie własnego „ja". punktem wyjścia dla dichotomicznego podziału soma i psyche. przeciwstawiające się jego ustawicznej zmienności wynikającej z charakteru wymiany energetyczno-informacyjnej i będące subiektywnym wyrazem integrujących zdolności ustroju. np.ja" niż jego powierzchnia. ból wówczas zniknie.ja". jak psychicznego.. Ból zęba jest przeżyciem związanym z określonym miejscem ciała. Mimo niezwykłej zmienności przeżyć psychicznych. nogę. Swe przeżycia człowiek dzieli jednak na psychiczne i zmysłowe lub cielesne zależnie od tego. do pewnego stopnia.. zerwanie połączenia sygnalizacyjnego powoduje. którego łączność sygnalizacyjna z ośrodkowym układem nerwowym jest zerwana.. Wnętrze ciała jest bliżej naszego . a interoceptory z jego wnętrza). zęba sztucznego lub znieczulonego. Poza tym obraz wnętrza ciała w porównaniu z jego zewnętrznym obrazem jest mglisty. łaskotanie. Podobnie odczuwa się zdrętwiałą część ciała.moim": wszelkie na nim manipulacje są na żywo odczuwane.ja".. czy znajdują się one bliżej przedmiotu — ciała. dotknąć.. Narządy wewnętrzne ciała są mniej . podobnie jest nim cierpienie. Staje się obcym przedmiotem.sygnalizowane doznaniami przyjemnymi (gdy ból ustaje) lub przykrymi (gdy ból nasila się). czy podmiotu — .. Nie posiadają więc zasadniczych cech przedmiotu — nie przeciwstawiają się podmiotowi.część . jak istnieje . Połączenie to jest istotnym warunkiem odczuwania ciała jako własnego. Ząb jest przedmiotem.ja" jest czymś stałym. zarówno powstałe na skutek urazu fizycznego. Nie są one bowiem dostępne manipulacji. Sztuczność tego podziału ujawnia się przy próbach klasyfikacji przeżyć na psychiczne i somatyczne. na co wpływa różnica receptorów (eksteroceptory odbierają sygnały z powierzchni ciała. Ząb jest przedmiotem. w pewnej nawet mierze wiecznym lub. że ciało staje się obce.ja". Każde przeżycie jest bowiem z natury rzeczy psychiczne.. jest. jak się zdaje. ściślej mówiąc. czy wywołuje ją np. ponadczasowym. można to miejsce usunąć lub znieczulić. gdyż wszelkie na nim operacje są natychmiast . które traktować można jako zasadnicze przeżycie związane z procesem życia. wynikającej z istoty metabolizmu informacyjnego — wchłaniane są bowiem przede wszystkim nowe bodźce. ale bardzo . Powszechna we wszystkich chyba językach lokalizacja przeżyć psychicznych . takiego. nie można z nimi walczyć.

Zwłaszcza u ludzi pracujących fizycznie depresja może przebiegać w formie zespołu hipochondrycznego. wątrobą. skarżą się oni na obniżenie pamięci. mózg itp. u których skargi hipochondryczne nie występują mimo głębokiego obniżenia nastroju. nic też dziwnego. że depresje u ich pacjentów najczęściej w ten sposób się przejawiają. urojenia grzecznościowe). odbija się na ogólnym samopoczuciu. wywołane jakimkolwiek procesem chorobowym. Psychiatrzy pracujący wśród tzw. brak inicjatywy itp. ludów pierwotnych zwracają również uwagę. zmęczony. gdy dynamika życiowa jest ogólnie osłabiona. który przez całe miesiące był traktowany przez lekarzy jako hipochondryk. własne ciało jest źródłem zadowolenia. u człowieka o wyczulonym sumieniu i poczuciu moralności — w jego autoportret etyczny (poczucie winy. zdarzają się intelektualiści. dumy.w różnych narządach ciała (serce. W linii życiowej chorego można się doszukać śladów narcyzmu w postaci zbytniego związania uczuciowego z własnym ciałem. Sprawność cielesna u człowieka pracującego fizycznie jest głównym sprawdzianem prawidłowego funkcjonowania jego ustroju. że w przypadku doznań z wnętrza ciała (interocepcji) zaciera się podział przeżyć na psychiczne i somatyczne. u których depresja przebiega właśnie w formie hipochondrycznej. osłabiając jednocześnie ich wiarę we własne zdolności diagnostyczne. udręki. Powyższe uwagi nie stanowią reguły. ciało jest przeszkodą. niezadowolenia. rehabilituje się w ich oczach. gdy obiektywny stan jego organizmu nie jest najlepszy. że w obniżeniu nastroju. Natomiast u ludzi pracujących umysłowo obniżenie nastroju wywiera niekorzystny wpływ na ich funkcje umysłowe. Mały stopień przedmiotowości wnętrza ciała w porównaniu z jego zewnętrzną powierzchnią. Zdarza się. Z drugiej jednak strony uszkodzenie wnętrza ciała.człowiek chory somatycznie czuje się osłabiony. Przy tym uczucia te mogą mieć znak dodatni lub ujemny. to znów głównym celem i atutem życia. zmęczony. Depresje nierzadko zaczynają się złym samopoczuciem fizycznym i różnego typu skargami hipochondrycznymi. Zespół hipochondryczny może więc być wskaźnikiem. co dla kogoś jest najcenniejsze.) jest właśnie wyrazem tej bliskości. człowiek wesoły ma zwykle też dobre samopoczucie fizyczne. że uszkodzenie wnętrza ciała nie wpływa zupełnie na samo- . wyjałowienie. nawet wówczas. np. osłabiony.że zespół objawów hipochondrycznych jest jedynym sygnałem istniejącej choroby somatycznej i dopiero znacznie później występują zmiany w badaniu fizykalnym czy też w badaniach dodatkowych. przede wszystkim samopoczucie fizyczne jest upośledzone. którą by się chętnie nieraz zniszczyło. pewności siebie lub też poczucia niższości. Depresja trafia w to. I chory. nieraz odczuwa bóle ze strony różnorakich narządów wewnętrznych. niezdolność koncepcyjnego myślenia. jego nastrój zwykle się obniża. śledziona. i ludzie niewykształceni. Człowiek przygnębiony czuje się też fizycznie obolały. dostępną eksterocepcji i manipulacji sprawia. Zdarza się tez. Przeciwnie. iż u dotkniętego nim człowieka obraz własnego ciała był punktem neuralgicznym.

słyszy się siebie głównie za pośrednictwem przewodnictwa kostnego. Wprawdzie olbrzymi strumień sygnałów. schizofrenii) i traktowane jest jako halucynacja. dociera stale do ośrodkowego układu nerwowego. Obraz naszego .poczucie chorego. jak świata otaczającego. wzrok i słuch. przyczyna i skutek są jednocześnie odczuwane przez tę samą osobę. Zapach własnego ciała odczuwa się znacznie słabiej niż innych ludzi i przedmiotów otoczenia lub w ogóle się go nie odczuwa. wskutek czego ton głosu własnego jest inny. Twarz odbita w lustrze nie jest na ogół tą twarzą. którą widzi otoczenie. Poczucie zdrowia lub choroby jest wypadkową wielu czynników. Jeśli chodzi o inne zmysły. do którego jest mniej przyzwyczajony niż do zwykłej fotografii. za chorego uznać tego. Nie jest wykluczone. jest poza tym fragmentaryczny i niepełny. jaką jest twarz. Dotyk własnego ciała ma inny charakter niż dotyk obcego przedmiotu. nie widzi się tak ważnej części ciała. zwłaszcza filmowym. nie taki. Ze zdziwieniem ogląda człowiek siebie na zdjęcia. kto się nim czuje. to odbiór też jest zmieniony. odgrywają w jego tworzeniu nieznaczną rolę. to jednak sygnały te nie znajdują swego odbicia w naszej świadomości. A więc nawet obraz powierzchni naszego ciała. jest właśnie eksploracja dotykowa własnego ciała. Główne kanały informacyjne. Lekarz może się nieraz znaleźć w trudnej sytuacji. nie mogą stać się podmiotami. z których obiektywny stan somatyczny nie zawsze odgrywa najważniejszą rolę. jest percepowany inaczej niż otoczenie. mimo że obiektywne badanie na chorobę nie wskazuje. niż odbiera go otoczenie (nieco wyższy). często obserwowana u niemowląt. która tak silnie tkwi w umyśle ludzkim. to sprawa przedstawia się jeszcze gorzej. czy odwrotnie. W niej bowiem własne działanie jest ściśle związane z tegoż działania skutkiem. Czuje się on zupełnie zdrów i dopiero dokładne badanie lekarskie ujawnia chorobę. mimo że odbierany za pomocą eksteroceptorów jak świat otaczający. Odczuwanie zapachu własnego ciała najczęściej w sposób przykry jest zazwyczaj oznaką poważnego zabużenia psychicznego (np. Bezpośrednio oglądać można tylko części swego ciała — przednią część tułowia i kończyn. Jeśli chodzi o wnętrze naszego ciała. który czuje się zdrów. podczas gdy badanie wskazuje na szereg zmian somatycznych. czy uznać za chorego człowieka. może nawet większy niż ze świata otaczającego. że pierwszym zalążkiem ścisłej sekwencji przyczyny i skutku. Obraz własnego ciała Obraz własnego ciała tworzy się na innej zasadzie niż obraz otaczającego świata. Natomiast przedmioty otoczenia są tylko przedmiotami. łączą się w nim bowiem dwa doznania — dotykającego podmiotu i dotykanego przedmiotu (ciało staje tu bowiem przedmiotem poddanym dotykowej eksploracji). gdyż mimo woli przed lustrem robi się miny.

układowi wegetatywnemu (autonomicznemu). Wiener ten rodzaj sygnałów w układach samosterujących porównuje do listów z nagłówkiem to whom it may concern. ale tylko niektóre są w stanie go odebrać i nań zareagować. Dzięki nim jest stale au courant tego. Jest on jakby ogólnym apelem do wszystkich. adresat może być tu z góry wyznaczony. a nawet bardziej dramatycznie. która nie miałaby połączenia nerwowego. obok sygnałów wychodzących istnieją sygnały wchodzące do układu. Sygnał wysłany w postaci ciała chemicznego. Sterowanie tą olbrzymią społecznością komórkową jest funkcją równie. Co się tyczy funkcji wegetatywnych. odbieraniem od niego sygnałów i z kolei wysyłaniem sygnałów w otoczenie w postaci różnego rodzaju aktywności ruchowych z mową łącznie (układ somatyczny lub wolicjonalny). Kora mózgowa jest zaangażowana w aktywności zarówno somatycznego. co dzieje się w podległej mu społeczności komórkowej i jak jego rozkazy zostały przez nią wypełnione. Układ endokrynny odgrywa tu rolę drugorzędną.wnętrza pozostaje ciemny i mglisty. Zresztą oba układy są funkcjonalnie ściśle ze sobą powiązane i układ nerwowy wobec endokrynnego odgrywa rolę sterującą. ale też stale od niej sygnały przyjmuje. zawdzięcza się głównie układowi nerwowemu. Uwagi neurofizjologiczne Na podstawie badań histologicznych można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć. Niezwykle skomplikowany proces utrzymania porządku w tej społeczności. a zespoły hipochondryczne przebiegają u nich w ten sam sposób. Zasadą wszelkich układów samosterujących jest sprzężenie zwrotne. że nie ma komórki ustroju. Ośrodkowy układ nerwowy nie tylko wysyła sygnały do wielomiliardowej rzeszy . na który mogą zareagować tylko wybrani. u lekarzy. dociera do wszystkich tkanek ustroju. np. jeśli chodzi o ich własne ciało. jak sygnał wysłany w otoczenie został przyjęty i jaką w nim wywołał reakcję. jak autonomicznego układu. włókno nerwowe dochodzi prawdopodobnie do jądra każdej komórki ustroju. wydzielanego przez gruczoł dokrewny. komórek ustroju. których zadaniem między innymi jest informowanie. Nawet u ludzi dobrze obeznanych z budową ciała. tj. a ściśle mówiąc. to szczególnie wyraźnie są one reprezentowane przez części kory mózgowej najstarsze i . percepują je oni równie słabo jak laicy. tak zróżnicowanej pod względem wykonywanych funkcji. niż u ludzi nie znających się zupełnie na budowie i funkcjach ludzkiego ciała. Natomiast sygnały wysyłane przez układ nerwowy działają bardziej wybiórczo. W ten sposób układ sterujący całego ustroju jest w stałym kontakcie z układami sterującymi (jądrami komórkowymi) wszystkich jednostek wielomiliardowej społeczności komórkowej. jeśli nawet nie bardziej skomplikowaną niż sterowanie całością zachowania się ustroju w stosunku do otoczenia.

ścięgien. Zniszczenie korowych pól projekcyjnych dla eks-teroceptorów i proprioceptorów' (receptory narządu ruchu — mięśni. można kierować niektórymi funkcjami wegetatywnymi zahipnotyzowanego. bez którego regulacja wnętrzem ciała może nadal sprawnie przebiegać. W tym przypadku władza nad tym. zakłóca nawet przebieg prawidłowego sterowania. o różnej skali nasilenia. Aczkolwiek sygnały z wnętrza ciała dochodzą do kory mózgowej. odpowiednio głębokim. nie docierają jednak do świadomości. Te wyjątki świadczą o tym. najwyższym jego ośrodkiem jest podwzgórze i węchomózgowie. jednak zwykły człowiek nie potrafi aktem woli wpływać na akcję serca. w których. od paroksyzmu bólu do paroksyzmu rozkoszy. . w każdym razie nie w ten sposób. jak we wszystkich czynnościach zautomatyzowanych. Również w transie hipnotycznym. Wprawdzie za pomocą odpowiednich ćwiczeń można prawdopodobnie dojść do większej zdolności kierowania funkcjami wegetatywnymi. Odczucia z wnętrza ciała są mgliste. Analizator korowy funkcji wisceralnych nie odgrywa więc tej roli. przez tzw. że wnętrze ciała może podlegać świadomym aktom woli. do niej dochodzą sygnały z wisceroceptorów (receptorów narządów wewnętrznych). Świadomość wnętrza ciała ogranicza się do niejasnych odczuć przykrych lub przyjemnych. że sterowanie czynnościami wnętrza ciała nie wymaga ingerencji kory przedczołowej. nie powoduje uchwytnych zaburzeń w czynnościach narządów wewnętrznych. . korę przedczołową (część płatów czołowych leżąca do przodu od pól ruchowych). węchomózgowie (visceral brain} i przez tzw. łuk odruchowy jest tu krótszy. normalnie jednak. co analizatory korowe funkcji somatycznych. jak to potrafią hinduscy jogowie. istotne dla utrzymania ich sprawności. przechodzi na hipnotyzera. Dojście sygnałów z narządów wewnętrznych do kory przedczołowej nie jest. że kora przedczołową jest polem projekcyjnym dla wnętrza ciała. od receptora do pola projekcyjnego i od pola projekcyjnego do receptora. Należy więc przypuszczać. Interwencja świadomości. co i gdzie się dzieje. Przecięcie. a także zmysłu równowagi) prowadzi. ruchy robaczkowe jelit. a u człowieka w ogóle do zniesienia funkcji danego zmysłu. jak się zdaje. Układ wegetatywny sam sobie radzi ze swoimi zadaniami. Badania neurofizjologiczne wskazują na to. włókien łączących podwzgórze z korą przed-czołową. czym normalnie kierować nie potrafimy. wiemy dokładnie. do bardzo poważnych zaburzeń. Na tym polega jego autonomia. jak we wszystkich zresztą projekcjach.najmłodsze. tj. a więc włókien projekcji wisceroceptorycznej. nie. jak to się dzieje z sygnałami pochodzącymi z powierzchni ciała i z otoczenia. strumień sygnałów jest dwukierunkowy. jak wiadomo. Lokalizacja tych odczuć jest na ogół bardzo nieprecyzyjna. jak to robi się w Jeukotomii. nie potrafimy też kierować aktywnością narządów wewnętrznych. przemianę podstawową itp. a odcinek podwzgórze — kora mózgowa stanowi jakby dodatek. wszelkie decyzje dotyczące funkcji wegetatywnych rozgrywają się poza sferą świadomości.

jak plan ruchu został zrealizowany. stanowiące sprzężenie zwrotne dla sterowania ruchem. Niemożność decyzji powoduje zwrócenie uwagi na własne ciało. informują one o tym..popatrz.). bardzo zresztą ogólne.przedczołowa") trafiają sygnały z narządów wewnętrznych (wiscerocepcja). zwrócenie na nie uwagi psuje ich wykonanie (rowerzysta. Wypracowanie formy zachowania się (sygnału ruchowego) byłoby więc wynikiem zderzenia informacji płynących z wnętrza ciała i z jego otoczenia. a tylna przeszłości. Część tylna przyjmuje i wypracowuje sygnały ze świata otaczającego (eksterocepcja) z wyjątkiem sygnałów węchowych i smakowych. dając informacje o jego "wewnętrznych potrzebach..Zasadą w leczeniu zaburzeń wegetatywnych jest odwrócenie od nich uwagi chorego. Plan aktywności nie tworzy się. a tylna opracowaniem planu otoczenia. natomiast do części przedniej dochodzą sygnały z wnętrza ciała. Interocepcją. a wykonanie ich wymagało wiele wysiłku woli. które dochodzą do węchomózgowia. mówienie. jak na ten świat działamy. Powstają one najczęściej w tych sytuacjach. wywołać normalny wzwód itp. któremu powie się nagle: . Bruzda środkowa (rowek Rolanda) dzieli korę mózgową na część przednią i tylną. normalnie działająca poniżej progu świadomości. Można też zasadniczy podział kory mózgowej na przednią (cortex piaerolandica) i tylną (cortex postroJandica) przedstawić w ten sposób. Wahania progu świadomości dla interocepcji Powyższe. W przeciwieństwie do czynności zautomatyzowanych (chodzenie.. one prawdopodobnie ukierunkowują formy zachowania się ustroju w świecie otaczającym. rozważania natury neurofizjologicznej mogą w pewnym stopniu ułatwić zrozumienie genezy zespołów hipochondrycznych. uspokoić bicie serca. jak koło ci się obraca". próg ten przekracza. gdy możność organizowania planu aktywności zostaje ograniczona. tym gorzej dana funkcja przebiega. Podobnie bywa w czynnościach zautomatyzowanych. zwykle traci równowaga gdyż zwraca uwagę na czynności. Obraz otaczającego świata zmienia się zależnie od tego. nie ma więc ona punktu . Kora przednia zwiaduje opracowaniem planu działania. pól ruchowych docierają sygnały z aparatu ruchowego (pro-priocepcja). czynności wegetatywne zawsze były poza sferą świadomości w sensie możności kierowania nimi. W nerwicy ograniczenie to wynika z konfliktu między dwiema tendencjami. że przednia dotyczy przyszłości. pisanie itp. Najbliżej rowka Rolanda do tzw. Im bowiem bardziej stara się on zasnąć. Natomiast do przednich części płatów czołowych (kora . Jedynie uczucie przyjemności lub przykrości w różnych odcieniach może być subiektywnym odpowiednikiem skomplikowanych funkcji związanych ze sterowaniem wnętrzem ciała. który jest przynajmniej w pewnej mierze uwarunkowany własnym działaniem. które już od dawna wykonuje automatycznie). które były niegdyś w centrum świadomości.

noc zawsze dla chorego jest najcięższa. Psychika nasza nie jest przystosowana do pobierania sygnałów interoceptywnych. że olbrzymia ilość sygnałów płynących z wnętrza ciała nie dociera do świadomości. gdy organizm nie potrafi sobie poradzić z funkcjami wegetatywnymi na drodze własnych automatyzmów. Nawet w chorobie sny dotyczą świata otaczającego. w której potrzebna jest pomoc świadomości. Powstaje chroniczna sytuacja awaryjna. będące jednym z ich objawów osiowych. zmusza do wycofania się z aktywności w świecie otaczającym i do przyjęcia roli chorego. Przykładem mogą być koszmarne sny po przejedzeniu lub sny erotyczne przy mocnym pobudzeniu seksualnym. gdyby interocepcją docierała do świadomości. Gdyby było inaczej. co mogłoby się dziać. Rzeczywiście. W czasie snu następuje odcięcie od sygnałów otoczenia. budzi zastanowienie fakt. a nie we wnętrzu ciała. Dziecko. Jest rzeczą powszechnie znaną. Niemniej sygnały interoceptywne w marzeniu sennym zostają przetworzone na sceny rozgrywające się w świecie otaczającym. uwolnione od automatycznego wpływania na formowanie się sposobów zachowania się staje się przeżyciem świadomym. Zdarzyć się ona może. Gdy zmniejsza się tempo wymiany sygnałów ze światem otaczającym. Używając porównania technicznego. Pustka ta wypełnia się interocepcją. wówczas łatwiej strumień sygnałów intero-ceptywnych dociera do świadomości. . Różnego rodzaju dolegliwości hipochondryczne są ilustracją tego. W nerwicach zaburzenia układu wegetatywnego. można powiedzieć. Dojście sygnałów interoceptywnych do świadomości należy więc traktować jako sytuację wyjątkową. która przynajmniej w pewnej mierze jest zbliżona do roli dziecka szukającego opieki w otoczeniu. stoi wobec dwóch przeciwstawnych możliwości spełnienia obowiązku. Wówczas dojście sygnałów interoceptywnych do świadomości kieruje uwagę na potrzeby ciała. człowiek byłby owładnięty chaosem doznań płynących ze swego ciała. Ból zęba znika na interesującym przedstawieniu. intensywna recepcja sygnałów otoczenia usuwa ze świadomości istniejącą intero-cepcję. Niemożność decyzji stwarza jakby pustkę w sektorze przyszłościowym układu sterującego.zaczepienia. stanowią dysfunkcję tegoż układu. co wymaga przezwyciężenia lęku przed szkołą i ucieczki przed trudną sytuacją. która na ogół nie może być regulowana w zakresie własnych automatyzmów ustroju. Na odwrót. oczy nawet we śnie są zwrócone na zewnątrz. Zdaniem niektórych autorów z eksterocepcji przechodzi się na interocepcję. że bóle zwiększają się w nocy. które przed ' pójściem do szkoły zaczyna boleć głowa czy brzuszek. że sytuacja jest analogiczna do tej. W każdej też nerwicy istnieje mniejszy lub większy komponent hipochondryczny. bez udziału świadomości. w której pilot automatyczny daje czerwony sygnał wzywający do pomocy pilota żywego.

Niekiedy nerwice hipochondryczne bywają niezwykle uporczywe. zarzut ze strony otoczenia. że dzięki nerwica coś zyskuje. a nawet nie wstają z łóżka. W tym wypadku choroba somatyczna odgrywa rolę czynnika wyzwalającego (tzw. że jest naprawdę chory i że otoczenie krzywdzi go posądzeniem o udawanie choroby. Chory narażony na atak swojej pozycji chorego. Fakt. rola chorego jest pod pewnymi względami społecznie korzystna. Sytuacja znacznie pogarsza się. że chorzy latami nie pracują. nieraz z obojętnego lub wrogiego stosunek otoczenia zmienia się w opiekuńczy i współczujący. choroba wprowadziła go w nową sytuację (rola chorego). Co więcej. rodzicach. w którym jakakolwiek próba zaatakowania postawy chorego wzmaga objawy chorobowe. gdyż dolegliwości nerwicowe są tak przykre. wzmaga się bowiem poczucie krzywdy i agresji do otoczenia. choroba nie jest udawana. Wytwarza się typowe nerwicowe błędne koło.celowość" nerwicy polega właśnie na korzyściach płynących z przyjęcia roli chorego. że jest: się chorym. Zdarza się. zmusza otoczenie do zmiany stosunku i do zajęcia się jego osobą.. One są dowodem. . to teraz patrzcie. Sytuacja emocjonalna już od dawna nabrzmiała. reakcja spustowa). Zdarza się. jak już wspomniano. chory stara się o rentę związaną z wypadkiem lub z chorobą). tzn.. gdy dołączą się wspomniane już momenty roszczeniowe (gdy np. a negatywne postawy uczuciowe nasilają zaburzenia układu wegetatywnego. Tzw. lecz prawdziwa.. w której doszło do takiego rozprężenia. A jeśli nawet taka myśl przyjdzie mu do głowy zostaje ona rychło stłumiona. wycofanie się z honorem z przykrych' obowiązków czy sytuacji społecznych. nie są osiągane świadomie. Czasem swą pozycją chorego pacjent podświadomie mści się na swoich najbliższych..Korzystne aspekty choroby Poza tym. wygodniejszy tryb życia itd. jak ja cierpię". po lekkim urazie głowy itp.. że chory nie jest naprawdę chory. tym silniej broni jej swymi objawami. nieraz uciążliwych. po grypie. w wypadku niepowodzenia w studiach. współmałżonku. np. . gdy trzeba wracać z powrotem do rodzinnej wioski.Byliście dla mnie niedobrzy. iż trudno mu wrócić do dawnej pozycji. Korzyści te. stąd ich żartobliwa nazwa . Nerwicy nie można mieszać z symulacją. człowiek ostatkiem sił trzyma się w swej pozycji. np. z reguły nasila objawy nerwicowe. .neurosis rusticana". niejednokrotnie broni pacjenta przed poczuciem klęski życiowej. np. Chory zresztą rzadko zdaje sobie sprawę. zwalnia go bowiem od wielu obowiązków społecznych. iż choremu trudno przyjąć dodatnie strona swej choroby. W Polsce tego typu nerwice są nierzadkie wśród ludności wiejskiej. nie wychodzą z domu. np. poprawa stosunku ze strony współmałżonka. w wypadku perspektywy staropanieństwa itd. Zwykle w takich przypadkach do utrwalenia się nerwicy przyczynia się swoistość roli chorego. że nerwica hipochondryczna powstaje nagle po stosunkowo błahym niedomaganiu fizycznym.

Rola zaburzeń obrazu własnego ciała w genezie zespołów hipochondrycznych Ważnym elementem w genezie zespołów hipochondrycznych. Można to zagadnienie rozpatrywać w różnych płaszczyznach. naruszenie obrazu własnego ciała. prawej u praworęcznych. oceniany jako zły (np. zdradę małżeńską). Z punktu widzenia neurofizjologicznego obraz lub schemat własnego ciała jest zasadniczą strukturą. konflikt między przeciwstawnymi tendencjami uniemożliwiający projekcję w przyszłość. Analiza ich wtrakcie rozmów z chorym prowadzi go do większego wglądu we własne życie emocjonalne. Obraz własnego ciała staje się w ten sposób karzącym wykonawcą sumienia. którzy od dziecka na skutek słabowitości i chorowitości prawdziwej lub częściej wmówionej przez zbyt troskliwych rodziców mieli oczy zwrócone na swe ciało. pustka w perspektywie przyszłościowej. Są one cielesną manifestacją lęku moralnego. stwarza większy dystans wobec konfliktowych przeżyć. W historii życia hipochondryków spotyka się zakłócenia w formowaniu się obrazu własnego ciała. w okolicy styku ciemieniowo-skroniowo-potylicznego). które mają dużo konfliktów z uregulowaniem swego życia seksualnego lub którym życie to nie daje zadowolenia. W ten sposób pośrednio ich poczucie płci jest zagrożone. Inną grupę stanowią chorzy. a tym samym zmniejsza panujący w nim nieporządek. na której budują się związki czasowo-przestrzenne z otoczeniem. lub chorzy. onanizm. Tego typu zespoły hipochondryczne spotyka się w okresach pokwitania i przekwitania. najczęściej w formie narcystycznego zainteresowania w sensie negatywnym lub pozytywnym. Z psychologicznego punktu widzenia obraz własnego ciała wraz z poczuciem własnej płci odgrywa zasadniczą rolę w tworzeniu się obrazu samego siebie (selfconcept). zmniejsza . u których naruszenie obrazu własnego ciała wiąże się z zachwianiem poczucia własnej płci. lęk typu moralnego) mogą się wzajemnie przeplatać. jest obraz własnego ciała. który z kolei wiąże się z poczuciem własnej odrębności i wartości. Na niej opiera się porządkowanie sygnałów wchodzących do układu nerwowego i wychodzących z niego. Dolegliwości hipochondryczne mogą być także wyrazem kary podświadomie nałożonej sobie za popełniony czyn. korzyści wynikające z roli chorego. Zaburzenia schematu własnego ciała występują najczęściej w uszkodzeniach półkuli niedominującej (tj. Należą tu chorzy. Wspomniane tu elementy (zaburzenie integracji wewnątrzustrojowej. czy też pięknej budowie — było stałym źródłem dumy i przesadnego zainteresowania. Spotyka się je też u osób. dla których ciało — czy dzięki urodzie. które z natury rzeczy uderzają w poczucie męskości czy kobiecości.

Nie jest jednak wykluczone. Stąd pochodzi zresztą ich druga nazwa: receptory nociceptywne [noxa — szkoda). też trudno przypuścić. Działa na nie energia mechaniczna. cieplna. że w małych dawkach te same bodźce mogą być źródłem przyjemności (np. w wypadku receptorów nociceptywnych z wnętrza ciała. czy odczucia są przyjemne. jak się zdaje. ciało jego jest rzeczywiście obolałe. toteż ograniczyć się trzeba do jego bardzo ogólnego przedstawienia. jak i jakościowo sprecyzowane sygnały wydarzeń środowiska zewnętrznego i wewnętrznego. nie jest to wprawdzie przeżycie przyjemne. Natomiast ich czułość w porównaniu z innymi receptorami jest bardzo mała. W podstawowej dichotomii przeżyć: przyjemne — przykre. W przeciwieństwie do innych receptorów. . a przy silnym — bólowymi. by były one tylko źródłem przykrości. Jeśli poprzez inne receptory układ nerwowy otrzymuje zarówno ilościowo. Potrzeba znacznie większej energii niż w wypadku innych receptorów. nie symuluje on swojej choroby. podobnie jak łaskotanie. Zbudowane są po prostu z nagich (pozbawionych osłonki mielinowej) zakończeń włókien nerwowych. które wyspecjalizowały się w odbieraniu określonych sygnałów świata otaczającego czy też wnętrza ustroju i są nieczule na wszelkie inne próbki energetyczne poza zasięgiem ich specjalności. by wywołać sygnał nerwowy. które przy słabym podrażnieniu są receptorami przyjemnościowymi. Możliwe. staje się źródłem nieprzyjemnego uczucia wzdęcia. gdzie zdecydowanie stanowią one większość. znajduje swe oblicze w aktywności receptorów bólowych. nie całkiem poznane. to receptory bólowe dają ogólną orientację o tym. Rozdęcie ścian żołądka wywołane przyjęciem pokarmu jest odczuwane przyjemnie. Receptory bólowe są pośród różnorodnych receptorów najsłabiej zróżnicowane. receptory bólowe mają bardzo duże możliwości odbioru. Percepcja bólu Dolegliwości hipochondryka nie są wyimaginowane. przy czym łaskotanie jest bliżej bieguna pozytywnego. Łaskotanie polega prawdopodobnie na delikatnym podrażnieniu receptorów bólowych. przeżycie z pogranicza bólu i przyjemności. w bogatej w receptory bólowe okolicy genitalnej siła bodźca decyduje o tym. Skąd bierze się uczucie bólu? Zagadnienie jest niezwykle skomplikowane i jeszcze. że dwubiegunowość emocjonalna: bolesne — przyjemne. czy przykre). stanowi. a swędzenie — bliżej negatywnego. Swędzenie też przypuszczalnie jest wynikiem zadrażnienia receptorów bólowych. lecz nie jest też bólowe. czy coś nie uszkadza zewnętrznej powierzchni ciała lub jego wnętrza. bodźce bólowe przechylają równowagę w kierunku ujemnym (przykre). gdy jednak przekroczy ono pewną granice. Bodźce bólowe wywołane drapaniem w wypadku swędzenia są odczuwane przyjemnie.się dzięki temu napięcie lękowe i związana z nim postawa hipochondryczna. chemiczna. elektryczna.

tj. dzięki czemu są one przystosowane do chwytania wciąż nowych informacji z otoczenia. dopóki nie zostanie usunięte źródło bólu). podając jednocześnie jego lokalizację. Receptory bólowe są jedynymi receptorami. Jeśli chodzi o interoceptory. Sygnały bólowe informują o niebezpieczeństwie już istniejącym. a po chwili występuje już ból długotrwały o charakterze rozlanym. które należą jednocześnie do dwóch zasadniczych klas: eksteroceptorów i interoceptorów (receptorów powierzchni i wnętrza ciała). Zależnie od częstości kontaktu z otoczeniem. że oba rodzaje bólu są przenoszone innymi włóknami nerwowymi. gdy bodziec zbyt długo się powtarza. lub — gdy to niemożliwe— póki nie wytworzy się nowy stan równowagi. a bardziej ogólna w wypadku sygnałów interoceptywnych. są źródłem przyjemności lub przykrości. Są one bardziej zagęszczone na powierzchni przedniej niż na tylnej (na kończynach powierzchniami przednimi są powierzchnie dłoniowe lub stopowe. że ich okres adaptacji jest długi. cała równowaga między przeciwstawnymi biegunami uczuciowymi byłaby zachwiana. Zagęszczenie receptorów bólowych zwiększa się na przestrzeni . W przeciwieństwie do eksteroceptorów. a z interoceptorów tę. Przypuszcza się. a tylnymi — grzbietowe). odnosi się też do wisceroceptorów (receptorów narządów wewnętrznych). to zagadnienie adaptacji zostało głównie zbadane na proprioceptorach (receptorach narządu ruchu). działają tak długo. póki ktoś nie przyjdzie i go nie wyłączy. Mają więc one charakter dzwonka alarmowego. która jest dość dokładna. który dzwoni tak długo. aż sytuacja bodźcowa nie ulegnie zmianie (np. a tym samym ważności czynnościowej danej części powierzchni ciała. Jeśli bowiem eksteroceptory są nastawione na informacje (zachowują się więc jak dobrzy reporterzy — obchodzą ich tylko nowe rzeczy). Jedynie sygnały bólowe mają swój określony znak emocjonalny. Przednia powierzchnia ciała jest bardziej niż tylna narażona na urazy świata otaczającego. ale prawdopodobnie fakt. póki czynnik zakłócający (bodziec) nie zostanie usunięty. to interoceptory nastawione są na regulację. o szybszym i wolniejszym przewodnictwie. wytworzone z poszczególnych obojętnych sygnałów. Przy bodźcach bólowych pochodzących z powierzchni ciała odczuwa się najpierw krótki ból o dokładnej lokalizacji. Rozmieszczenie receptorów bólowych na powierzchni ciała nie jest równomierne. interoceptory i receptory bólowe wyładowują się tak długo. nie ma bowiem osobnych receptorów przyjemności. informacje stare są nieważne. że adaptacja jest w nich długa. jeśli chodzi o powierzchnię ciała. Jeśliby receptory bólowe były źródłem tylko bólu. gdyż kierunek ruchu jest do przodu. że są źródłem świadomego przeżycia. rozkłada się gęstość rozmieszczenia receptorów bólowych (jest ich więcej na opuszkach palców niż na tułowiu).Inne sygnały są emocjonalnie obojętne: dopiero wyższe struktury czynnościowe. Bodźce bólowe interoceptywne dają prawdopodobnie tylko jeden rodzaj bólu — bez dokładnej lokalizacji. Z cech eksteroceptorów mają tę. które przestają wytwarzać impuls nerwowy.

sterujące aktywnością komórki. nosa. ból występuje przy uszkodzeniu naczyń krwionośnych lub opon mózgowych. a bolesne są tylko mięśnie gładkie i tkanka łączna. Mają one ostrzegać przed niebezpieczeństwem i dlatego jest ich więcej tam. receptory bólowe skupiają się więc na powierzchniach granicznych. Z wielu sygnałów. Nie jest wykluczone. Stąd wydaje się celowe tak gęste rozmieszczenie receptorów bólowych jako źródła sygnałów ostrzegawczych w miejscu największego natężenia kontaktu z otoczeniem. Dla narządów wewnętrznych otoczeniem są otaczające je tkanki ustroju. jak się zdaje.granicznej między powierzchnią a wnętrzem ciała (w okolicy jamy ustnej. ma uprzywilejowane stanowisko. powięziach mięśniowych. gdyż najłatwiej budzi aktywność kory mózgowej. Ból zęba każe człowiekowi wątpić o celowości tak gęstego unerwienia bólowego zębodolu. ale mogą one dawać jakieś słabe echo w świadomości w postaci ogólnego samopoczucia. rogówka oka ma tylko receptory bólowe). w tkance łącznej oddzielającej poszczególne włókna mięśniowe. Jak wiadomo z codziennego . jak i odpływu sygnałów [input i output). są związane ze słabym zadrażnieniem tych samych receptorów. Zasadniczym bodźcem jest tu najprawdopodobniej przesunięcie stężenia jonów wodorowych (pH) środowiska w kierunku większej kwasowości na skutek gromadzenia się kwasu mlekowego. które ulegają wymieszaniu w aktywującym układzie siateczkowym. sygnał bólowy. Prócz bodźców mechanicznych działają tu bodźce chemiczne. dochodzące do każdej komórki ustroju i kończące się prawdopodobnie w jej jądrze komórkowym. Obecność włókien wyłącznie eferentnych byłaby sprzeczna z zasadniczym prawem układów sterujących. gdzie niebezpieczeństwo bardziej zagraża wskutek częstszych kontaktów z otoczeniem lub z uwagi na ważność danej części ciała. występujące podczas ruchu i wysiłku mięśniowego. Na przykład neurochirurg może krajać mózg na żywo. iż narządy miąższowe są niebolesne. Prawdopodobnie nie są to tylko włókna eferentne. które przy silnym zadrażnieniu są źródłem nieprzyjemnych uczuć zmęczenia i bólu mięśniowego. genitaliów) i w okolicy narządów zmysłowych (w okolicy oczu. to na podstawie obserwacji chirurgów można przypuszczać. tj. uszu. Jeśli chodzi o narząd ruchu. Nie wiadomo. Rozkład receptorów bólowych na powierzchni ciała wskazuje wyraźnie na ich funkcję obronną. Co się tyczy wnętrza ciała. to również największe zagęszczenie receptorów bólowych występuje na powierzchniach granicznych — stawach. Niemniej właśnie jama ustna ma najbardziej bezpośredni kontakt z otoczeniem. wymagającym zarówno dopływu. Sygnały wychodzące z komórek ustroju odgrywają przede wszystkim rolę w utrzymaniu stałej równowagi w wielomiliardowym społeczeństwie komórkowym. że uczucia przyjemne. produkty przemiany materii występujące w nadmiernym stężeniu przy dużym wysiłku mięśniowym. Zęby w filogenetycznej swej roli spełniają rolę narządu chwytnoagresywnego. lecz tez aferente (odbierające od niej informacje). tj. jaką rolę w percepcji bólowej spełniają zakończenia nerwowe. ścięgnach. odbytu.

jak wybiórczą. odwrotnie proporcjonalny do ogólnej dynamiki życiowej. zmniejsza percepcję bólową. tj. co ma stać się sygnałem. W .. na co zostaliśmy nastawieni w naszym rozwoju filogenetycznym i ontogenetycznym i na co skierowują nas aktualne potrzeby. Chorzy tacy niejednokrotnie leczą się długo u internistów. Chorzy w stanie podniecenia maniakalnego lub schizofrenicznego często nie odczuwają bólu fizycznego.doświadczenia. Selekcja ta dokonuje się już na najniższym poziomie. Niemniej istnieje ona na wyższych poziomach układu nerwowego. do wyższych poziomów układu. mniej ważne są zatrzymane. Jak wspomniano. receptory te wytwarzają sygnał nerwowy mimo powtarzania się tego samego bodźca. a co ma od razu zostać odrzucone. Zjawisko adaptacji receptorów polega właśnie na selekcji. jak wypracował własną metodę zwalczania bólów podagrycznych. W układzie sygnalizacyjnym dokonuje się stała selekcja sygnałów. ważniejsze — puszczone dalej. Ból psychiczny jest w nich wyrażony w formie bólu fizycznego.. niemałą rolę odgrywają informacje biegnące z wyższych poziomów układu sygnalizacyjnego do receptora. pełen wigoru życiowego lub aktywnie czymś zajęty słabiej odczuwa ból niż człowiek smutny. tj. jak inne bodźce orientacyjne. w receptorach. jest on też najsilniejszym bodźcem orientacyjnym. Selekcja bodźców bólowych na poziomie receptorów jest słaba. one modulują jego czułość zarówno ogólną. w których jedynym objawem są skargi natury somatycznej. bodziec bólowy zawsze zdoła wyrwać z głębokiego snu. stąd jej zastosowanie przy uporczywych bólach nie reagujących już na środki przeciwbólowe i narkotyczne. przecięcie włókien nerwowych łączących korę . ich świadomość jest tak zaabsorbowana różnymi sprawami. jak i reaktywnego pochodzenia.decyzji". a przede wszystkim ze wzgórzem i podwzgórzem. Pewne bodźce zostają odrzucone przez receptor jako stare. Człowiek radosny. gdy inne bodźce zawodzą. odcinający się od otoczenia lub nudzący się. Próg percepcji bólowej jest. Zdarzają się depresje zarówno endogennego. Jest on zawsze obarczony znaczeniem. zawsze bowiem wywoła przerwanie aktualnej wymiany sygnałów z otoczeniem i nie wygasa tak łatwo. odnoszącą się do określonego typu czynników działających. Bodziec bólowy nie jest bodźcem obojętnym. że ból nie jest w stanie do niej dotrzeć. na który ustrój może nie reagować lub po krótkim czasie przestać nań reagować. Mianowicie w czasie ataku podagry silnie koncentrował się nad jakimś interesującym go zagadnieniem filozoficznym. Kant pisze o tym. z różnych czynników działających na receptor tylko niektóre zostają przekształcone na sygnał nerwowy. sygnalizuje niebezpieczeństwo. nim zostanie odkryty właściwy charakter choroby. Selekcja ta jest znacznie wyraźniejsza na wyższych poziomach ośrodkowego układu nerwowego.przedczołową" z jądrami podkorowymi. Być może więc kora „przedczołowa" odgrywa rolę w percepcji . Leukotomia. jak się zdaje. Dzięki niej spostrzegamy to.

bólu i to zarówno psychicznego. którym nieźle w życiu się wiedze. które mają być w krótszym lub dłuższym czasie zrealizowane.. żyją w pustce. Ze wskazań psychiatrycznych do leukotomii. bardziej skomplikowane badania. nudzącego się lub żyjącego w konflikcie. intensywnej koncentracji nad jakimś problemem itp. Do pewnego stopnia analogiczną sytuację obserwujemy niekiedy w prostej formie schizofrenii.. Zależnie od tych informacji istniejące struktury czynnościowe muszą nieraz ulec radykalnej zmianie. Można by więc przypuszczać. Ale właśnie to pozorne szczęście jest ich nieszczęściem. Kilka uwag praktycznych hipochondrycznymi o postępowaniu z pacjentami W stosunku do chorego z zespołem hipochondrycznym należy zachować dużo cierpliwości. . Do zmiany nie dochodzi. chaotyczne (np. u człowieka ogarnietęgo pustką życiową. jak fizycznego. w wypadku walki. W myśl zasady. Natomiast sygnały z wnętrza ciała (wisceroceptywne) i sygnały bólowe znacznie łatwiej wywołują zakłócenie istniejących struktur czynnościowych. Ponieważ skupia on swą uwagę na wnętrzu własnego ciała. że psychiczny komponent bólu wiąże się z funkcją kory . zmienne. a w razie potrzeby inne. chory może pokazać dokładnie bolące miejsce. uchwytne już badaniem fizykalnym. że .przedczołowej". że zespół hipochondryczny jest pierwszym zwiastunem istniejącej dezintegracji funkcji wegetatywnych i dopiero po pewnym czasie występują inne. Zdarza się bowiem. którzy nie mają większych trudności w domu i w pracy i właściwie powinni czuć się szczęśliwi. należy iść za kierunkiem jego „spojrzenia". A pustka jest przyczyną obniżenia progu percepcji bólowej i interoceptywnej. gdy pustkę życia wypełnia hipochondryczne zainteresowanie własnym ciałem. ekstazy miłosnej. obecnie utrzymały się jedynie bardzo uporczywe stany depresyjne oporne na wszelkie inne metody leczenia. dawniej bardzo szerokich.). gdy te są słabe. gdy istniejąca struktura jest bardzo silna (np. W chorobach somatycznych leukotomia nie usuwa percepcji bólu. gdy wskutek tego są oni znudzeni życiem. z którego nie widzi drogi wyjścia). Pierwsze dają bowiem informacje o potrzebach ustroju. natomiast ustępuje komponent lękowodepresyjny. objawy choroby somatycznej. przede wszystkim cierpliwie wysłuchać wszystkich skarg i dokładnie zbadać chorego fizykalnie oraz wykonać podstawowe badania dodatkowe. a drugie o grożącym mu bezpośrednio niebezpieczeństwie. Dość często spotyka się nerwice hipochondryczne u ludzi.chory ma zawsze rację". od niego należy zacząć. w niewielkim wprawdzie odsetku przypadków. związany z bólem. to zrozumiały staje się fakt. . Jeśli ta najmłodsza filogenetycznie część kory mózgowej odgrywa rzeczywiście zasadniczą rolę w wypracowywania struktur czynnościowych. że tam właśnie dochodzą sygnały wisceroceptywne i bólowe.

utrudniając. co tkwi u podłoża jego hipochondrii: czy poczucie pustki i nudy życia. a nieraz uniemożliwiając choremu normalne życie. na zasadzie błędnego koła. co powoduje zmianę nastawienia otoczenia i lekarzy. a dzięki samej wypowiedzi rozładować istniejące napięcia emocjonalne. że ciężkie cierpienia są nie uznawane i lekceważone. czy wreszcie zachwiany obraz własnego ciała. która w sposób perseweracyjny daje znać o sobie. że lęk nerwicowy koncentruje się w sytuacji bezsensownej lub sprzecznej z dominantą przeżyć chorego. uporządkować nieco sprzeczne postawy uczuciowe. gdy chory zapadnie na chorobę somatyczną dostatecznie poważną. gdy treść jego przeżyć jest poważnie traktowana. jak już wspomniano. Poczucie krzywdy. ustępują. . dolegliwości cielesne. Nerwica natręctw Objawy anankastyczne w życiu codzienny Nerwica anankastyczna lub nerwica natręctw charakteryzuje się tym. co go boli. trwające nieraz latami. niemożność planowania przyszłości z powodu istotnego konfliktu lub z powodu depresyjnego zamknięcia przyszłości czarną ścianą beznadziei. zwłaszcza jego seksualnej składowej. pozwala mu znosić cierpliwie dotkliwe nieraz dolegliwości. czy chęć ucieczki z istniejącej sytuacji w dogodniejszą pozycję społeczną chorego bądź chęć zdobycia przez tę pozycję większej troskliwości najbliższego otoczenia. związane z przeświadczeniem. Dopiero w dalszym etapie rozmów z chorym można zorientować się. Osiąga się to przez poważne traktowanie dolegliwości chorego i dokładne badanie somatyczne. pozwala mu lepiej zrozumieć jego sytuację. Rozmowa z chorym na temat. Dzięki temu stopniowo warstwa hipochondryczna rozpływa się. że mógł przeoczyć objawy organiczne. Hipochondryk niejednokrotnie musi walczyć o uznanie swojej choroby przez otoczenie. Chory nabiera zaufania do lekarza tylko wówczas.Dokładne badanie usuwa niepokój lekarza. W tej paradoksalnej sytuacji fakt. Dolegliwości hipochondryczne. Zwykle splata się kilka czynników współistniejących. już poza warstwą hipochondryczną. W postępowaniu z chorymi hipochondrycznymi należy w miarę możności rozładować postawę walki o uznanie własnej choroby. jest dodatkowym momentem nerwicorodnym zwiększającym. stwarzając jakby autonomiczną i niezależną od reszty psychiki całość. że jego choroba została uznana. że lekarz nie poznał się na chorobie i ją zlekceważył. i niepokój chorego.

fatum. a więc czynności wykonywanych stereotypowo. itp. zamknięcia. czy drzwi są zamknięte lub czy gaz jest wyłączony itp. np. gdy mogą przywrócić naruszony porządek.. człowiek boi się. że są one stereotypowo powtarzane. Są ludzie. wysiłek woli jest wobec nich bezskuteczny. Naruszenie form współżycia budzi niekiedy większy niepokój i poczucie winy niż ugodzenie w drugiego człowieka przy zachowaniu tych form. czy się ma w kieszeni bilet.wejdzie do głowy". w wojsku. Rytuał występuje w kultach religijnych. że jakaś melodia. W życiu społecznym tendencje anankastyczne ujawniają się w formie rytuałów. Objawy anankastyczne w śladowym nasileniu występują w codziennym życiu ludzi zdrowych. Rytuał odgrywa rolę magicznej drogi do władcy. wstaje i sprawdza. inną drogą nie można do niego dotrzeć. tym silniej one występują. jakby samo zejście z tej magicznej drogi stanowiło laesio majestatis. W zabawach dzieci można czasem obserwować elementy anankastyczne. przy którym pracują. przeznaczenie. ludzkiego lub boskiego. Cechą objawów nerwicy natręctw jest przymus. uspokajają się dopiero wówczas.. którzy boją się panicznie myszy. lub też. w dyplomacji. słowo czy liczba . Naruszenie tych „rytuałów" dnia codziennego wywołuje u nich niepokój. że ulegnie tej bezsensownej chęci. muszą iść określoną drogą do miejsca pracy itp.Ananke oznacza po grecku konieczność. okaże się zbyt ciasne. na dworach królewskich . a także dopatrzyć się ich można w niektórych formach życia społecznego. Podobnie można wielokrotnie sprawdzać. W swoisty dla siebie sposób składają ubranie przed wieczornym spoczynkiem lub muszą mieć swoje rzeczy ułożone w określony sposób w kieszeniach ubrania lub na stole. "W mniejszym stopniu i mniej rygorystycznie różnorakie formy życia społecznego zabezpieczają przed bezpośrednim zderzeniem się człowieka z człowiekiem. uporczywie w niej tkwi. myśl mniej lub więcej bezsensowna. Analogia między czynnościami przymusowymi a społecznymi rytuałami zdaje się polegać nie tylko na tym. Dają gwarancję. pieniądze. mają dzień zepsuty. Duża wysokość . że miejsce. tak że nie zdoła on utrzymać równowagi i runie w przepaść. klucze. tak że nie można się jej pozbyć. lecz też na ich magicznym działaniu broniącym przed uczuciem lęku. na którym stoi. a nawet szkodliwy. im bardziej chory walczy z objawami.wciąga". burzy (tego rodzaju fobie występują prawie wyłącznie u kobiet). dużej wysokości. Są ludzie specjalnie uczuleni pod względem specyficznego porządku w określonych wycinkach swego życia. że tą drogą można spokojnie poruszać się między ludźmi.. . który występuje lub przynajmniej powinien występować w jego pojęciu przy zetknięciu się z władzą boską lub ludzką. ma się nieraz ochotę skoczyć w dół. Przekroczenie rytuału wywołuje łęk. Trzymanie się utartej ścieżki rytuału broni człowieka przed lękiem. a po chwili niepokój znów wraca i na nowo trzeba dokonać aktu sprawdzenia. Każdemu może się zdarzyć. Czasem przed zaśnięciem nachodzi człowieka niepokój.

a tym samym bezsensownym. W obawie. choć stosunkowo rzadko. tj. włączyć do własnego świata przeżyć. czynności przymusowych {compulsiones} i natrętnych lęków (phobiae). Człowiek głęboko religijny może być trapiony przykrymi dla niego myślami o treści bluźnierczej lub na widok świętych obrazów mogą mu przychodzić do głowy najbardziej drastyczne wyobrażenia scen seksualnych. myśl natrętna jest jakby poza światem jego przeżyć. myśli natrętne o tematyce emocjonalnie obojętnej. stale musiały mieć przy sobie jakiś przedmiot zielonego koloru. co nie odpowiada naszemu wewnętrznemu porządkowi. Zdarzają się. lub stałe noszenie ze sobą jakiejś oznaki (dawniej dzieci bawiły się „w zielone". co mu dokucza. zapoczątkowane w zabawie. że tę straszną myśl może zrealizować.strawić".chodzenie w ten sposób. mianowicie w formie myśli natrętnych (obsessiones). że dziecko odczuwa wyraźny niepokój. urojenie jest myślą jak najbardziej własną. uważa je za ciężki grzech. które mają w zabawie określone znaczenie. Najczęściej jednak tematyka nie jest obojętna. Ich wspólną cechą jest perseweracyjny przymus. tj. a im bardziej z nimi walczy. czy daną rzecz możemy . Poczucie bowiem sensu i bezsensu w dużej mierze zależy od tego. przymus powtarzania jakichś liczb. powtarzania zasłyszanego lub przeczytanego zdania itp. nieraz chowa przed samą sobą wszystkie ostre przedmioty. wykonywania w myśli pewnych działań matematycznych. Matka. dzisiaj np. podporządkowane woli i celowe. gdy ich nie wykonuje. jest przerażona natrętną myślą. Człowieka o głębokich zasadach moralnych mogą męczyć myśli o wyuzdanej treści erotycznej lub też pełne agresji w stosunku do osób darzonych przez niego uczuciem. przeciwnie. Bezsensowne jest to. i dlatego musi ciągle je powtarzać. Te i podobne czynności. jest ona szokująca przez kontrast z zasadniczą tematyką przeżyć chorego. Na odczuciu obcości polega zasadnicza różnica między myślą natrętną a urojeniem. tym natarczywiej go one nachodzą. wypowiadanie magicznych zaklęć lub wykonywanie dziwnych ruchów. powtarzanie się w sposób stereotypowy i zwykle wbrew woli chorego oraz obcość. mogą do tego stopnia stać się nawykiem. aby nie nastąpić na linie łączące płyty chodnika. Myśli tego typu wywołują w nim przerażenie. chory odczuwa je jako coś obcego. by dziecko to udusić lub przebić nożem. W myślach natrętnych typu kontrastowego odsłania się . która swe nowo narodzone dziecko (najczęściej pierwsze) darzy bardzo silnym uczuciem. które zresztą niejednokrotnie przeplatają się u tego samego chorego.. Tematyka myśli natrętnych bywa różnorodna. czymś autonomicznym i obcym. jak np. Myśli natrętne Objawy anankastyczne mogą wystąpić w trzech formach. oznaka szeryfa jest tego typu talizmanem). stanowiącą trzon przeżyć chorego. na ich widok odczuwa silny lęk. z czym usiłuje walczyć.

pytań. nierealne. musi czasem siebie uszczypnąć.kim jestem". w których częste powtarzanie doprowadziło do ich pewnej automatyzacji. że wszystko. Rozmyślania te mogą dotyczyć zwykłych wydarzeń dnia codziennego. ksiądz. Wkrótce po sprawdzeniu wątpliwości rodzi się na nowo. sprawdzenie siebie przytłumia go tylko na chwilę. zrobił dobrze. Chory stale przeżywa wątpliwości. „filozoficznych" w rodzaju . by przekonać się. Wszystko są to czynności dla danych ludzi ważne. niekiedy zmienione w czwartym wymiarze — czasu. normalna kontrola samego siebie rozrasta się tu do patologicznych rozmiarów. wydaje mu się. że już na wszelką inną aktywność psychiczną niewiele mu pozostaje siły. Jest tak omotany skrupułami. nad którą dawniej często w ogóle się nie zastanawiał. jest nieprawdziwe. co go otacza. zmuszają chorego do jej powtórzenia.. „czy jestem naprawdę". płaskie lub zmienione w kolorycie. który normalnie nie interesuje specjalnie danego człowieka. że cały maleje lub rośnie bądź jakaś część ciała zmienia swą . Chory. czy dobrze napisał receptę. Na tle takiego rozmyślania mogą wystąpić epizody derealizacyjne lub depersonalizacyjne. wówczas wydaje mu się. „czy dobrze powiedziałem". a więc przeżycie najbardziej pierwotne. Potwierdzałaby się w nich Jungowska koncepcja „cienia" (każde przeżycie ma w podświadomości swój . czy dana czynność została dobrze wykonana. aptekarz. Inną formą myśli natrętnych jest uporczywe myślenie na dany temat. że zwykle dotyczą one czynności rutynowych. Samokontrola w trakcie ich wykonywania odbywa się częściowo poza świadomością. jest mu znane (deja vu). czy dobrze się wyspowiadał.. Charakterystyczny dla natręctw jest fakt. tym silniej go one nachodzą. jeśli chodzi o sam fakt życia. czy dobrze ją zrealizował. W drugim przypadku — depersonalizacji — chory sam sobie wydaje się nierzeczywisty. ale wskutek powtarzania częściowo zautomatyzowane. Wątpliwości. że naprawdę istnieje. „czy czegoś nie zapomniałem". A więc lekarz będzie się zastanawiał. a więc takich. Niepokój niepewności jest nienasycony. że to. Tematyka myśli natrętnych może się koncentrować wokół ustawicznego sprawdzania siebie — „czy dobrze zrobiłem". księgowy. jak zwykle w natręctwach.cień" o przeciwnym znaku emocjonalnym).jakby druga strona medalu psychiki danego człowieka. chory czuje. czy nie opuścił lub nie przekręcił jakiegoś słowa w czasie ważnej części obrzędów religijnych. co widzi. W pierwszym przypadku chory ma poczucie nierzeczywistości otoczenia. czy nie pomylił się w rachunkach. jest nowe i niezwykłe [jamais vu). najczęściej szare. W natręctwach wątpliwości aktywność samokontroiująca jakby się mści za jej spychanie na margines świadomości i uporczywie staje się jej centralnym punktem. W takich momentach zachwiane jest poczucie rzeczywistości własnego istnienia. natrętnych wspomnień z dawnych czasów. lub odwrotnie. człowiek często chodzący do spowiedzi. że to. co widzi. Do zjawisk depersonalizacyjnych zalicza się też zmianę odczuwania własnego ciała. czy rzecz. chce się oderwać od tych myśli i im więcej z nimi walczy. „po co jestem". czasem pozbawione trzeciego wymiaru.

dobrze podsumowana kolumna liczb. by niczego nie dotknąć. Chorzy mianowicie mają wrażenie. zwłaszcza w jej postaci skroniowej. Prowadzi to niejednokrotnie do dotkliwej egzemy skóry rąk. to zwykle na tle agresywnych uczuć w stosunku do siebie i otoczenia. Wykonanie czynności przymusowej przynosi chwilową ulgę. gdyż zostaje w nich naruszona zasadnicza struktura własnej osoby lub otaczającego świata. Symptomatologia czynności przymusowych jest bogata. czy jakaś czynność została wykonana należycie. Niejednokrotnie chorzy trzymają ręce stale w jednej pozycji (np. kończą się jej powtórzeniem (np.ja" jest cielesna. tym większy odczuwa przymus ich wykonania. że się zabrudzili. natrętnych wątpliwości lub wiary w magiczną skuteczność czynności przymusowej.wielkość. głowa puchnie. w przypadku sprawdzania. złożone jak do modlitwy). W rozmowach z chorym zwykle dochodzi się do symbolicznego znaczenia zabrudzenia. Wątpliwości. Rozmyślania na temat swojej nicości i marności otaczającego świata mogą w końcu doprowadzić do zaprzeczenia ich rzeczywistości. Czynności przymusowe Czynności przymusowe (compulsiones) polegają na powtarzaniu w stereotypowy sposób jakiejś czynności wbrew własnemu rozsądkowi i własnej woli. Najczęściej spotyka się przymusowe mycie rąk. czy nie zrobić. sprawdzanie siebie (czy dobrze wykonało się określoną czynność). wkrótce jednak potrzeba jej wykonania wraca na nowo. rytuały przy ubieraniu i rozbieraniu. Najczęściej lęk przed zabrudzeniem oznacza lęk przed kontaktem seksualnym. i co chwilę myją ręce. np. ręce stają się olbrzymie itp. Najczęściej spotyka się je w schizofrenii i w padaczce. czy drzwi zostały zamknięte. Potrzeba wykonania czynności natrętnej wyrasta najczęściej na podłożu fobii. Ale decyzja jest z góry przesądzona. Im silniej chory z nimi walczy. Rzeczywistość . Tego typu czynności przymusowe są znacznie częstsze u kobiet. „odczynianie" (wykonywanie różnego rodzaju czynności. Powstaje on na podłożu natręctw dotykowych. Objawy derealizacyjne i depersonalizacyjne nie należą do grupy objawów anankastycznych. Do częstych natręctw ruchowych należy przymus mycia rąk. że dotknęli czegoś brudnego i dlatego muszą zaraz oczyścić się z brudu. Mimo stosowania różnych środków ostrożności mają wrażenie. czy nie ma pomyłki w napisaniu recepty . Mimo wielokrotnego powtarzania czynności przymusowe nigdy nie ulegają automatyzacji. Zachwianie poczucia własnej rzeczywistości odbija się więc przede wszystkim na jej aspekcie cielesnym. zawsze im towarzyszy świadomy akt decyzji. Jeśli występują one w nerwicach. mimo wahania i walki w końcu czynność zostanie wykonana.. Poczucie rzeczywistości naszego „ja" wiąże się ściśle z poczuciem rzeczywistości naszego ciała. które mają uchronić przed złem). i to decyzji o dużym współczynniku wahania się: zrobić to. Właściwie należy je traktować jako objawy rozszczepienne (schizofreniczne).

występują stale w określonej sytuacji. trzy razy. np. cechują się perseweracyjnym przymusem. Skrupulatność w wykonywaniu przymusowej czynności powoduje. ile razy trzeba czynność powtórzyć. Inaczej bowiem wszystko staje się złe i nieważne. gdyż za każdym razem tkwi jakiś drobny błąd w jej wykonaniu. a niemożność oderwania się od myśli natrętnej też często wywołuje silny niepokój) i czynnościom przymusowym (niewykonanie czynności przymusowej prowadzi do narastającego uczucia niepokoju. głową. lecz jak najbardziej świadome. Poza tym fobie zwykle przeplatają się z myślami natrętnymi i czynnościami przymusowymi. ręką czy nogą. Nie są to jednak czynności automatyczne. symbolizuje ona czynność o charakterze seksualnym lub agresywnym i jest jakby jej namiastką. odgrywa rolę liczby magicznej. Niekiedy daną czynność powtarza się określoną ilość razy. że musi być ona wielokrotnie powtarzana. siedem razy itp. jeśli rytuał określonej czynności przekroczy nawet w najdrobniejszym szczególe. Tylko ona może zabezpieczyć przed złym wykonaniem. wykonywane często nieświadomie. np. Chory odczuwa silny niepokój. Fobie. Niepokój zmusza go do jej powtórzenia. chory np. Wreszcie celem samej czynności przymusowej może być odczynienie zła. Stanowisko takie nie wydaje się jednak słuszne. gdyż lęk towarzyszy też myślom natrętnym (sama myśl może budzić łęk. W tym ostatnim przypadku czynności przymusowe mogą przypominać tiki nerwowe. Często czynności przymusowe są wynikiem fobii. Chory musi w określony sposób wstać z łóżka. niezależne od woli. że można coś takiego pomyśleć.). którym chce się on przeciwstawić. w przypadku przymusowego mycia rąk. . potrząsa głową. gdy chory musi obejść dokoła co którąś latarnię uliczną lub wykonywać określony ruch. gdy czynność zostanie wykonana). Liczba określająca. chory musi przekłuwać oczy na fotografii drogiej mu osoby lub jadąc tramwajem musi za każdym razem dotknąć łokciem piersi młodej kobiety. jak inne objawy anankastyczne. musi iść określoną drogą itp. Niekiedy czynność przymusowa ma charakter wyraźnie symboliczny. np. w określonym porządku ubierać się. wykonuje strzepujący ruch ręką lub wyrzuca nogę w charakterystyczny sposób. idąc do pracy. koncentrujące na sobie całą uwagę chorego.itp. jak np. które na chwilę rozładowuje się. ale nie może. jak w przypadku tiku powstałego na skutek histerycznej konwersji lub utrwalenia się nawyku ruchowego. toteż trzeba zacząć ją na nowo. Czasem czynności rytualne mają charakter śmieszny dla otoczenia. Fobie Natrętne lęki (phobiae) są przez niektórych autorów traktowane oddzielnie od innych objawów anankastycznych ze względu na dominujące w nich uczucie lęku.

Wszystko inne staje się nieważne wobec niebezpieczeństwa zetknięcia się z tym. który jest osiowym objawem nerwicy. Staje się niewolnikiem swego lęku. kontaktów. gdy sytuacja wyzwalająca tkwi w człowieku. Dysponując słownikiem greckim. zaburzenia równowagi itp. można unikać zamkniętej czy otwartej przestrzeni. przedmiot.Nomenklatura psychiczna dysponuje wieloma określeniami dla różnego rodzaju fobii. np. gdyż każda sytuacja. Przed lękiem tym nie można uciec. dotychczas istniejący człowiek umiera dla siebie i społeczeństwa. Tymczasem w lękach natrętnych możliwość ucieczki zawsze istnieje. że z obawy przed atakiem takiego lęku chory może odebrać sobie życie. W krańcowych przypadkach o niczym innym nie potrafi on myśleć ani niczym innym się zająć. a także w nerwicach rzekomych. Jest to jednak szansa dość złudna. z pomocą których można by zrealizować swoje agresywne myśli natrętne itp. Wie on dobrze. osób. a nie poza nim. Na przykład chory z lękiem przed wychodzeniem na ulicę może latami nie opuszczać swego mieszkania. np. zabrudzenia się. Choroba psychiczna jest też w odczuciu subiektywnym końcem dotychczasowego porządku. można nazwy tego rodzaju mnożyć w nieskończoność. które groziłyby zakażeniem się chorobą weneryczną. że nie ma powodu bać się otwartej czy zamkniętej przestrzeni. gdyż lęk stale wraca. Lęk przed śmiercią lub przed chorobą psychiczną jest tak powszechny w nerwicach różnego rodzaju. 'który powstawał od chwili poczęcia. toteż uciekając przed nią. Absurdalność lęku natrętnego jest widoczna nie tylko dla otoczenia. towarzyszy mu najczęściej gwałtowne wyładowanie wegetatywne — bicia serca. będąc na granicy dezintegracji. chory robi wszystko. ostrych przedmiotów. by uniknąć sytuacji wyzwalającej fobię. lecz także dla samego chorego. zostaje jakby zamknięty w określonej. że mają do czynienia z takim koncentratem lęku. wobec których można się zaczerwienić. Paroksyzmalny lęk przed śmiercią biologiczną lub psychologiczną jest krańcowym wyrazem obaw. zamknięty w areszcie. często absurdalnej sytuacji. ereutophobia — lęk przed zaczerwienieniem się itp. Śmierć jest końcem wszystkiego. powstaje możliwość ucieczki przed lękiem. wciąż się nią żyje. które zawsze w mniejszym lub większym stopniu tkwią w człowieku. W fobiach lęk. że trudno go traktować jako objaw nerwicy natręctw. Nic więc dziwnego. Zdarzają się wypadki. a z nim myśl o wyzwalającej go sytuacji. agoraphobia — lęk przed przestrzenią otwartą. W przeciwieństwie do nieokreślonego niepokoju lęk anankastyczny jest niezwykle silny. Im . ale też wielu innych zaburzeń psychicznych. co wyzwala lęk. claustrophobia — lęk przed zamkniętą przestrzenią. mdłości. poty. a także niektórych chorób somatycznych. końcem swoistego porządku. chory cierpiący na klaustrofobię. W niej się jakby skrystalizował i wskutek tego już w innych sytuacjach nie występuje. gdyż jego integracja jest zawsze bardzo chwiejna. Ponieważ sytuacji tej można uniknąć. ale nie może on tego lęku sobie wyperswadować. że nie ma sensu bać się zabrudzenia i unikać dotknięcia pewnych przedmiotów. Dlatego też obecnie nazwy te wychodzą z użycia. osoba może być źródłem natrętnego lęku.

który po powodzi w laboratorium przez kilka lat wykazywał paniczny lęk przed wodą. Czasem.. Zdarza się jednak. . Luofobia (lęk przed chorobą weneryczną) jest czasem wyrazem poczucia winy w związku z niemoralnym w oczach chorego kontaktem seksualnym. dotknięcie pewnych przedmiotów będzie dla niego groźne. że jest się zdalnie kierowanym). Przymus (ananke) a wolność woli Cztery zagadnienia wyłaniają się przy analizie nerwicy natręctw — przymusu. derealizacyjnymi i typu deja vu i jamais vu.bardziej walczy ze swoją fobią. Lęk przed zabrudzeniem może np. tym silniej ona występuje. Lęk przed wyjściem na ulicę spotyka się nieraz u kobiet nie zaspokojonych seksualnie w małżeństwie. że chory w końcu może uwierzyć. a żyjących dobrze z mężami. na zasadzie . Lęk przed ostrymi przedmiotami może być wyrazem ukrytych tendencji agresywnych skierowanych do osoby darzonej nierzadko najwyższym uczuciem (ten typ fobii występuje u matek. Wyjście na ulicę jest jakby symbolem bardziej swobodnego życia erotycznego. występują też w innych nerwicach. W depresjach występuje z reguły tendencja do uporczywych przykrych myśli. W zespołach psychoorganicznych i w padaczce tendencje perseweracyjne mogą przybrać formę objawów anankastycznych. a rozbicie czasowo-przestrzennej struktury obrazu otoczenia i samego siebie może w stadiach początkowych przejawiać się objawami depersonalizacyjnymi. daje się uchwycić genezę fobii. cechą odróżniającą objawy anankastyczne od urojeniowych jest krytycyzm w stosunku do ich treści. lęk najczęściej o cechach ambiwalentnych.. wyjście na ulicę może skończyć się jego nagłą śmiercią lub naprawdę jest chory na raka czy kiłę). W tych przypadkach zaciera się granica między natręctwem a urojeniem. zwłaszcza pierworódek). Może ona polegać na wytworzeniu się patologicznego odruchu warunkowego jak u psa przez Pawiowa opisywanego. są wówczas przelotne i ustępują równolegle z innymi objawami nerwicowymi. W tym ostatnim przypadku leczenie nerwic jest zwykle łatwiejsze. Jak już uprzednio wspomniano.chciałbym i boję się". Objawy anankastyczne mogą trwać z dłuższymi i krótszymi przerwami od dzieciństwa (mniej więcej od okresu pokwitania) lub mogą wystąpić w wieku dojrzałym. iż sytuacja wyzwalająca fobie jest rzeczywiście dla niego niebezpieczna (np. Niekiedy w treści natrętnych lęków można doszukać się tłumionych przez chorego tendencji najczęściej seksualnych lub agresywnych. choć niezbyt często. Objawy anankastyczne w innych zaburzeniach psychicznych Objawy anankastyczne nie ograniczają się tylko do nerwicy natręctw. fobii i natręctw graniczących z urojeniami oraz czynności przymusowych zbliżonych do automatyzmu psychicznego (wrażenie. najczęściej w formie derealizacji lub depersonalizacji. oznaczać lęk przed kontaktem seksualnym. Mogą wystąpić w schizofrenii.

a nie innego zachowania się — stąd przekonanie o determinizmie panującym w przyrodzie ożywionej. że dalsza linia rozwoju idzie w tym. jeden bliźniak jest energiczny i dominujący. że dany sposób zachowania się jest zdeterminowany genetycznie i środowiskowo. a drugi uległy i bez inicjatywy. Fakt. jedno autystyczne. Dzięki temu luzowi przy identycznej konstelacji przyczyn mogą wystąpić odmienne skutki. Obserwując historię życia bliźniąt jednojajowych wychowywanych w tym samym środowisku (a więc obarczonych tymi samymi determinantami genetycznymi i analogicznymi determinatami środowiskowymi). Jeśli z dwóch jednojajowych bliźniąt.krystalizacji lęku. zagadnienie prawdopodobieństwa jest podstawowym problemem współczesnej fizyki). Przed każdym świadomym działaniem występuje moment wahania. np. a nie w innym kierunku. a drugi — egoistycznie itp. a drugie submisyjne. tworzących się bez przerwy w życiu ustroju. które w ostatecznej redukcji sprowadzają się do dwóch przeciwstawnych. to należy przypuszczać. a często nawet antagonistycznych. możność dokonania wyboru między odmiennymi. można przewidzieć z mniejszym lub większym prawdopodobieństwem zachowanie się każdego żywego ustroju. a każda decyzja zmniejsza liczbę istniejących możliwości. Spośród wielu możliwości form zachowania się. Jednym z podstawowych przeżyć człowieka jest zdolność wyboru. iż w pewnym momencie ich rozwoju zaistniała możliwość wyboru między dwoma przeciwstawnymi sposobami . Istnienie wolnej woli z subiektywnego punktu widzenia jest faktem niezaprzeczalnym. można dostrzec u nich wiele cech i sposobów zachowania się odmiennych. Odnosi się wrażenie. jedno staje się wyraźnie dominujące. Patrząc z zewnątrz. Jeśli tej możności wyboru jest on pozbawiony. Akt świadomej decyzji jest ostatnim ogniwem z długiego łańcucha wydarzeń. czuje się automatem i sam bunt przeciw skrępowaniu jest już wyborem. Bez przerwy decydujemy się na ten czy inny sposób zachowania się. a także człowieka (prawdopodobieństwo trafnego przewidywania maleje w miarę wzrastania liczby potencjalnych sposobów zachowania się. czy zrobić tak. mniejsze dla ssaków niż dla ryb. gdyż istnieje zawsze pewna swoboda ruchów. a nieraz przeciwstawnymi sposobami zachowania się. a drugie syntoniczne. Liczba możliwości zmniejsza się na korzyść rzeczywistości. Patrząc z zewnątrz. magicznego myślenia i perseweracji. czy inaczej. jeden nastawiony altruistycznie. tj. powodując. jest więc ono mniejsze dla człowieka niż dla małp "człekokształtnych. W chwili decyzji przyszłość zamienia się w przeszłość. nie stoi w sprzeczności z faktem pewnego luzu w łańcuchu przyczynowym (luz taki istnieje nawet w zjawiskach przyrody nieożywionej. może on zawsze wybrać jedną. można ustalić łańcuch przyczynowy. że nawet przy bardzo ścisłym ustaleniu związków przyczynowych nie można w stu procentach przewidzieć przyszłości.). wychowywanych w identycznych prawie warunkach. prowadzący do takiego. które doprowadzają do urzeczywistnienia potencjalnych struktur czynnościowych. niniejsze dla zwierząt niż dla roślin itp.

które w nich tkwiły na początku rozwoju. Komórka nerwowa nie może spełniać funkcji rozrodczych czy trawiennych. Najlepiej widać to w ustrojach wielokomórkowych: każda komórka ma ten sam plan genetyczny. Wybór jest zależny od zaprogramowania [co w ustrojach żywych odpowiada planowi genetycznemu). w szczególności sygnałów zwrotnych. Problem decyzji występuje szczególnie wyraźnie w układzie nerwowym. W ten sposób jego zakres możliwości ulegnie redukcji. +1 — —l itd. jak zawarte w tym planie możliwości zostaną zrealizowane. Pod wpływem wielu różnorodnych sygnałów. syntoniczny — autystyczny). Nie jest wykluczone. który wybrał typ zachowania się uległy. gdyż nawet w technicznych układach samosterujących ich zasadniczym zadaniem jest właściwy wybór spośród możliwych form aktywności (termostat musi wybrać z dwóch możliwości: podwyższyć czy obniżyć temperaturę. są tylko dwie odpowiedzi możliwe: „tak" lub „nie" . ale od warunków środowiskowych zależy. białe — czarne. Sama budowa komórki nerwowej wskazuje na konieczność decyzji. miłość — nienawiść. musi ona stworzyć własną odpowiedź. Plan genetyczny wyznacza każdej żywej komórce linię rozwoju. Patrząc na żywy ustrój jako na układ sterujący musimy przyjąć moment decyzji za istotny w jego funkcjonowaniu.zachowania się (dominujący — submisyjny.). automatyczne urządzenie celownicze musi wybrać właściwy kierunek wyrzucenia pocisku itp. która w ostatecznym kształcie jest zawsze wyborem między przeciwstawnymi tendencjami. że tak silnie tkwiąca w człowieku tendencja do widzenia siebie i otaczającego świata w biegunowych przeciwieństwach: dobro — zło. że jego najbliższe otoczenie w ten sposób będzie go traktować. istnieją. a więc sygnały. a w szczególności jego bliźniaczy brat czy siostra przyjmie pozycję dominującą. informujących o tym. W konkretnym przykładzie bliźniak. oraz powzięte decyzje. powoduje. i od pamięci rejestrującej wydarzenia zaszłe w układzie. tylko w postaci już bardzo utajonej i niemożliwej do zrealizowania. Wybór jednej z dwóch możliwości przesądza już dalszy rozwój wypadków.. wynika z konieczności podejmowania decyzji. by ta postawa przestała istnieć. Część z nich nigdy nie ma się wyzwolić. a drugie w innym na niekorzyść różnorodnych funkcji. gdyż zasadnicze zaprogramowanie (struktura genetyczna) jest we wszystkich komórkach ustroju takie samo. a postawę dominującą będzie mu trudniej przyjąć obecnie niż przed powzięciem krytycznej decyzji. od dopływu sygnałów. które do niego dotarty. istnieje bowiem wiele wypustek doprowadzających sygnały do ciała komórkowego (dendryty). które dochodzą do komórki nerwowej. ale w formie sfrustrowanej i jej możliwości realizacji z każdym nowym wyborem będą mniejsze. będzie tkwiła ona w nim nadal. ale jedne z nich wyspecjalizowały się w jednym kierunku. a tylko jedna wyprowadzająca (akson). jak plan został zrealizowany. choć — nim zapadła decyzja dalszego jej rozwoju — możliwości te istniały i prawdopodobnie istnieją nadal. Nie znaczy to. piękno — brzydota.

Prócz tego mogą powstać potencjały miejscowe. Pracę układu nerwowego można by traktować jako polegającą na decydowaniu. które są tylko miejscową odpowiedzią komórki nerwowej na dochodzący do niej sygnał. nie zginęło. niemniej funkcja układu nerwowego polega na wybraniu odpowiednich do tej czynności ruchów. Człowiek. Decyzja świadoma jest tylko drobnym. Decyzje odnoszące się do chodzenia dokonują się poza progiem świadomości. I w pewnym już wieku kwestia wyboru formy poruszania się przestała być problemem. Podobnie człowiek ma wiele wahań i wątpliwości. a praca takich układów (technicznych. ale same decyzją nie są. nie zastanawia się nad tą czynnością. nad przepaścią. gdy fałszywy krok może być przyczyną śmierci. We wczesnym okresie życia człowieka problem: raczkować czy chodzić. a na układ nerwowy jako na część ustroju wyspecjalizowaną w funkcji sterowania.(powstanie lub niepowstanie potencjału czynnościowego). gdyż wariant odrzucony ma już mniejsze szansę realizacji. tak lub nie. niemniej bardzo ważnym ułamkiem tej funkcji. gdyż układ nerwowy spełnia rolę układu sterującego. To. a odrzuceniu nieodpowiednich schematów aktywności. Pojęcie psychoanalityczne stłumienia nie jest niczym innym. wtedy angażuje ona cały ustrój. stają się one z . decyzja dokonuje się poza progiem świadomości. nie możemy problemu decyzji ograniczać jedynie do decyzji świadomych. że jedna możliwość aktywności zostaje przyjęta. Patrząc na żywy utrój jako na układ sterujący. a w szczególności cały układ nerwowy. nawet w wieku dojrzałym można raczkować. tylko tkwi w podświadomości i jest przyczyną dotkliwych nieraz perturbacji psychicznych. Uświadomienie procesu decydowania występuje wówczas. Nie znaczy to jednak. Przygotowują komórkę nerwową do ostatecznej decyzji (tak — nie). Decyzja. Nie znaczy to jednak. niż je miał przed odrzuceniem. angażował całą aktywność psychiczną. Szansę te jednak maleją w miarę powtarzania możliwości wybranej. decyzji. Dalsze następstwo wydarzeń idzie po linii możliwości wybranej. by się ona w ogóle nie dokonywała. na pewno wymagała wysiłku. W miarę powtarzania wyboru stawał się on coraz łatwiejszy. który nauczył się w w dzieciństwie posługiwać przy jedzeniu łyżką. jednak np. do aktu woli. nie angażują jej w całości jak potencjały czynnościowe. nożem i widelcem. biologicznych. by wybrać pozycja stojącą. by nie można wrócić do formy odrzuconej. Decyzja jest bowiem zasadniczą funkcją każdego układu sterującego. Każda decyzja polega na tym. co zresztą jest zrozumiałe. a druga odrzucona. W miarę powtarzania proces decydowania ulega automatyzacji. są w jakiś sposób zarejestrowane i zawsze mają szansę ujawnienia się. tj. gdy decyzja staje się ważna. które są przygotowaniem do odpowiedzi ostatecznej. W układzie nerwowym możliwości odrzucone nie giną. W ten sposób każda decyzja jest redukcją możliwości tkwiących w układzie. jak odrzuconym wariantem aktywności. co zostało odrzucone. społecznych) polega na wydawaniu.

nim stały się myślami natrętnymi. Proces wychowania w głównej mierze polega na wzmacnianiu jednych. a teraz jakby mści się na nim. Stosunek taki rodzi siłą rzeczy bunt wynikający z chęci uwolnienia się od zależności. odczuwa. które przykłada szczególną wagę do dobrych manier przy stołe. że można wybrać inną możliwość. którzy są niezdolni do swobodnego decydowania. . Po pewnym treningu niektóre czynności wykonuje się automatycznie. Czasem treść przeżycia anankastycznego pozwala nam przypuszczać. gdyż wtedy jasno uświadamia się niemożność życia bez drugiej osoby. nie zastanawiając się nad tym. Błędne koło stosunku symbiotycznego polega właśnie na tym.powrotem świadome. że mechanizm selekcjonujący zostaje osłabiony. Każda próba buntu kończy się większą zależnością. że dana tendencja tkwiła w psychice chorego. a tłumieniu przeciwstawnych form zachowania się. jak posługiwać się widelcem i nożem. stłumione uczucia negatywne mogą się wyzwolić w formie objawów anankas-tycznych. gdyż ich prawdziwe pragnienia i dążenia byłv zawsze gwałcone poczuciem obowiązku. oparty na całkowitej zależności. zbeszcześcić przedmioty wyznawanego kultu religijnego itp. gdyż jest się jeszcze słabym. stosunek wzajemny władcy i niewolnika. analogicznie można się zastanawiać nad tym. czyli na ukierunkowaniu decyzji i ich zautomatyzowaniu. by się uniezależnić. nasuwający podejrzenie komplikacji w procesie decydowania. Mogą być one też wyrazem zaburzenia procesu decyzji. który w tej chorobie wyraźnie ulega rozszczepieniu. W osobowości infantylnej utrwalił się typowy dla wczesnego okresu rozwoju symbiotyczny stosunek do otoczenia. Odrzucone możliwości zachowania się nie giną jednak i mogą być w pewnych sytuacjach zrealizowane. Osobowość psycha-steniczna. Szczególnie myśli natrętne o treści seksualnej lub agresywnej nasuwają tego typu interpretację. tylko została kategorycznie odrzucona. którzy sprawiają od najmłodszych lat wrażenie skrępowanych różnymi normami. kiedy kwestia decyzji jest najtrudniejsza. Nie czuje się on już panem siebie. Myśli. że wszelkie próby uwolnienia się z niego kończą się jeszcze większą zależnością. nie pozwalając się usunąć. od której jest się w ten sposób zależnym.. spotyka się różnego typu objawy z grupy natręctw. tkwiły głęboko w człowieku jako odrzucone warianty zachowania. będąc w towarzystwie. by zabić najdroższą osobę. W schizofrenii. gdyż zawsze występuje wahanie między „tak" i . gdyż nie może swobodnie sterować swoim zachowaniem i kierować swoimi myślami. A więc osobowości typu obsesyjnego to ludzie. że człowiek ten mógł się tak zachować. to taka. Związek uczuciowy z osobą. jest zawsze ambiwalentny: uczucia pozytywne splatają się z negatywnymi. budząc nieraz zdziwienie otoczenia.. czy uwolnić się od bezpodstawnego lęku. jeden bez drugiego żyć nie może. Chory nie może odrzucić myśli natrętnej. bunt z góry skazany na niepowodzenie. jakby coś wewnątrz w nim tkwiło i paraliżowało jego swobodę wyboru. potrzeby wykonania bezsensownej czynności.nie". U ludzi z nerwicą natręctw spotyka się często typ osobowości. Przymus anankastyczny polega na tym. zwłaszcza na początku i u schyłku ostrego procesu.

Podobnie jak u nerwowych pań koncentruje się tkwiący w nich lęk i uczucie wstrętu na myszy. które wprowadzają chorego w stan paniki). Częściej jednak lęk wydaje się nam zupełnie nieuzasadniony. gdy udaje się wykryć jego genezę i jest on w pewnej mierze uzasadniony. że ma on innego kroju mundur lub inny odcień koloru skóry. W nerwicy natręctw lęk występuje w sytuacji z reguły niewspółmiernej do wyzwalanego przez nią uczucia. niemniej zjawisko to występuje w czynnościach przymusowych i w myślach natrętnych. Dlatego wyraźnie widać. Stają się one głównym tematem jego myśli. zostaje jego zaciętym wrogiem tylko dlatego. że im więcej czegoś się boimy. Anankastyczna krystalizacja lęku godzi więc w poczucie przyczynowości w przypadku stanów uczuciowych. Przyczyna jest tu bowiem rażąco niewspółmierna i każdy. Człowiek. tkwi gdzie indziej. Potwierdza się tu ogólna prawidłowość. Czasem udaje się prześledzić genezę tematyki anankastycznej. które ten lęk uzasadniają (niepokój nerwicowy możemy tłumaczyć różnymi trudnościami życiowymi i konfliktami. co z kolei zwiększa częstość ich występowania. iż sytuacja ta nie może być istotną przyczyną lęku. to jednak zawsze jest niewspółmierny do całej sytuacji (jak w przysłowiowym lęku przed myszą).). Pytania te zmierzają do przyczynowego określenia stanów emocjonalnych. jakie obserwuje się w czasach wojny. jak to się dzieje w nerwicy natręctw? Zjawiska masowego lęku i nienawiści. zdaje sobie sprawę. że prawdziwa przyczyna. klaustrofobia powstała wskutek zamknięcia dziecka w ciemnym pokoju). zły itp. a nawet sam chory. W zwykłym bowiem lęku nerwicowym możemy wykryć różne przyczyny. gdy nie wykona się jakiejś czynności według ananka stycznego rytuału itd. dlaczego wpadać w panikę. przymusowych czynności i fobii. że często stawiamy pytania: . tym łatwiej w to wpadamy. z którym dany stan efektywny się łączy. dotknięcia pewnych przedmiotów.Krystalizacja lęku Krystalizacja lęku polega na tym. dlaczego bać się myszy. czego się boisz. gwałtowny atak lęku — zaburzeniami wegetatywnymi. . Krystalizacja lęku powoduje. wskazują na tkwiące w człowieku możliwości wyładowań emocjonalnych. jednym i drugim towarzyszy z reguły silne uczucie lęku. co budzi uczucie lęku. chciałby się od nich uwolnić. który po zapoznaniu się z drugim mógłby stać się jego najlepszym przyjacielem dzięki społecznemu indukowaniu się pewnych nastawień emocjonalnych. a w każdym razie niewspółmierny (np. dlaczego jesteś smutny. Czy jednak odpowiedź na nie jest prawdziwa? Czy raczej rzekoma przyczyna nie jest tylko złudnym pozorem. Chory boi się swoich natrętnych myśli. Najwyraźniej to zjawisko można obserwować w fobiach: określona sytuacja wyzwala lęk. Skłonność człowieka do myślenia przyczynowego powoduje. naprawdę nie może być jego przyczyną.. że nawet wtedy.". że to. że ogranicza się on do sytuacji związanej z tematyką natręctw. wówczas lęk towarzyszący objawom choroby natręctw zdaje się być uzasadniony (np.

które w normalnych warunkach nie mają łatwych dróg wyładowania. obwody zamknięte). czyli powtarzanie tej samej formy aktywności niezależnie od bodźców otoczenia. czy relacja między uczuciem a jego przedmiotem jest istotna. czy tylko pozorna. które w tradycji ludowej ma swą bogatą historię (zmiana uczuć pod wpływem uroków lub specjalnych ziół). który perswerowaną aktywność przerwie. Udręka chorego pochodzi właśnie stąd. jak wspomniano. jest to więc zagadnienie. jest istotną cechą objawów anankastycznych.. Zwykłe środki tu nie pomagają. Poza tym. Fakt. Najwyraźniej myślenie magiczne występuje w czynnościach przymusowych. musi myć ręce określoną ilość razy lub iść określonymi ulicami do pracy. skłania go do magicznego nastawienia. że pewne formy aktywności bronią go przed nieokreślonym niebezpieczeństwem. dochodzący do receptora i trwający nieraz tylko ułamek sekundy. Na poziomie neurofizjologicznym perseweracja jest zasadniczym elementem pracy układu nerwowego. które są tłumione przez sygnały dochodzące z zewnątrz (z innych komórek nerwowych lub receptorów): można by powiedzieć. ubierać się i rozbierać z zachowaniem rytualnego porządku itp. Myślenie magiczne Myślenie magiczne w nerwicy natręctw przejawia się w przeświadczeniu chorego. Przekroczenie lub zaniechanie tych form wywołuje silne uczucie lęku. Chory np. Perseweracja Perseweracja. dzięki specyficznym połączeniom między neuronami (chodzi tu głównie o tzw. Wskutek perseweracji sygnał. ale jego pewne cechy można prześledzić w myślach natrętnych i w fobiach. irracjonalnego i nie dającego się zwalczyć wysiłkiem woli opanowuje świadomość chorego. że coś obcego. w jego pojęciu może pomóc tylko magia. wyzwolone w nich formy aktywności mogą powtarzać się w identyczny sposób. gdyż jej utrzymywaniu się przeszkadzają wciąż nowe strumienie sygnałów i wciąż na .tak na nim skupiają się negatywne uczucia. chory nie ma możności ich zatrzymania. że myśli natrętne. czynności przymusowe lub fobie stale się powtarzają w stereotypowy sposób. W globalnej aktywności układu nerwowego perseweracja nie ujawnia się. a w literaturze chyba najwyraźniej zostało przedstawione przez Szekspira w „Śnie nocy letniej". teoretycznie rzecz biorąc — w nieskończoność. że ma stłumioną tendencję perseweracyjną. może być zatrzymany w układzie nerwowym i tym samym łatwiej się utrwalić (wytworzyć zapis pamięciowy). a praktycznie — aż do następnego strumienia sygnałów. Chodzi o to. Każda komórka nerwowa ma tendencję do spontanicznych wyładowań.

zostaje zahamowana i wówczas w globalnej aktywności układu nerwowego ujawniają się stłumione normalnie tendencje perseweracyjne. tej samej mimiki emocjonalnej. Nierzadko też w czystych przypadkach nerwicy natręctw można odkryć nieznaczne objawy uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. Uszkodzenie układu nerwowego powoduje uszczuplenie możliwości tworzenia różnorodnych struktur czynnościowych. gdy nęka stale napięcie wewnętrzne i niepokój. gdy wszystko drażni. gdy ciało jest obolałe. gdy człowiek się czuje zmęczony i nie do życia. a także w stanach silnego napięcia emocjonalnego. automatyzmów itp. Zdarza się. Na poziomie zachowania się i przeżyć perseweracja w padaczce przejawia się w powtarzaniu się tych samych form ataków. w zdenerwowaniu powtarza się po kilka razy te same słowa lub wykonuje te same ruchy). że objawy te są następstwem organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego (jak np. Komponent perseweracyjny odgrywa ważną rolę w genezie objawów anankastycznych. wynikająca z prawie nieograniczonego bogactwa możliwości tworzenia wciąż nowych struktur czynnościowych. Klasycznym przykładem zwycięstwa tendencji perseweracyjnych nad antyperseweracyjnymi jest padaczka. często obserwuje się zachowanie się i przeżywanie typu perseweracyjnego — powtarzanie tych samych zwrotów.nowo powstające struktury czynnościowe (neural patterns). W niej spontaniczny. Możliwe. W zespołach. w stanach po zapaleniu mózgu). Analogiczne zahamowanie występuje w czasie snu i w stanach półsnu. Wówczas też można obserwować zachowania i przeżywania typu perseweracyjnego (np. . tych samych ruchów. aury. Trudno być pogodnym. zarówno ostrych. gdy trapią złe myśli lub fobie itp. że czynnik genetyczny w nerwicy natręctw działa właśnie poprzez wzmożenie tendencji perseweracyjnych. obniżenie nastroju jest więc w niej zjawiskiem powszechnym. psychoorganicznych. jak i przewlekłych. perseweracyjny rytm pewnej grupy komórek nerwowych (ognisko padaczkorodne) opanowuje inne komórki nerwowe. Nerwica depresyjna Depresja nerwicowa a cyklofreniczna (endogenna) Każda nerwica łączy się z cierpieniem. W pewnych warunkach jednak antyper-seweracyjna tendencja układu nerwowego. a w końcu cały układ nerwowy. W ten sposób tendencje perseweracyjne biorą górę nad antyperseweracyjnymi.

gdyż czasem spontaniczna remisja może być poczytana za wynik leczenia. Wówczas chory z depresją pojawia się nam jakby . Jeśli zwrócono na nie uwagę. bez skrzywień osobowości. poczucia krzywdy.. a w drugiej jest on pierwotny. Ale w depresji pochodzenia endogennego (cyklofrenicznej) również można znaleźć różne sytuacje konfliktowe. sfrustrowanych ambicji. obserwuje się dość często nerwice. Niemniej. Dla nich właśnie można zarezerwować określenie nerwic depresyjnych. co jest pierwotne. W pierwszej smutek jest wtórny do różnorodnych konfliktów. Zdarza się jednak. natomiast chory z nerwicą nie wyzwala się od swych problemów i wewnętrznych konfliktów. w których obniżenie nastroju jest objawem dominującym. że objawy nerwicy spontanicznie występują i ustępują. neurastenicznymi. a co wtórne. a nie z pierwszym skokiem depresji. gdy mamy do czynienia z kolejnym. czy bez nerwicowych konfliktów. by odróżnienie obu postaci depresji (nerwicowej i endogennej) było w praktyce niemożliwe i by tym samym obowiązująca od lat w psychiatrii klasyfikacja nozologiczna była nieużyteczna. Ten aspekt jest zresztą dość istotny w ocenie wysiłków terapeutycznych. agresji do siebie i do otoczenia. że codzienne nieporozumienia i spięcia urastają do miary nie dających się rozwiązać problemów i mogą być błędnie traktowane jako przyczyna depresji. Argument powtarzalności nie wyłącza jednak nerwicy. z niego dopiero rozwijają się różnorodne postawy uczuciowe w rodzaju poczucia winy. Obecność innych objawów nerwicowych przechyla rozpoznanie w kierunku nerwicy. troski o przyszłość itp. nie jest łatwe. zwłaszcza w obecnej dobie. wywołujące długotrwałe napięcia emocjonalne. jak się zdaje. mimo że przestały one na razie działać jako czynnik nerwicorodny. po przejściu objawów chorobowych. wówczas łatwiej przyjąć cyklofrenię. które można uznać za przyczynę nerwicy. Smutek i zahamowanie — zarówno psychiczne.Wyodrębnianie zatem nerwicy depresyjnej jako osobnej jednostki nozologicznej może wydawać się niesłuszne. W nerwicach bowiem też. Odróżnienie jednak. Przedstawione trudności diagnostyczne nie są zazwyczaj tak duże. gdyż nie jest łatwo odróżnić ją od lżejszych postaci fazy depresyjnej cyklofrenii. Nerwica depresyjna stwarza nieraz trudności diagnostyczne. Przy dokładniejszym zbadaniu w nerwicy ujawniają się zazwyczaj sytuacje konfliktowe. gdyż samo obniżenie nastroju powoduje. a nawet histerycznymi. istnieje pewien element endogenii. Analiza psychopatologiczna pozwala niekiedy odróżnić depresję nerwicową od cyklofrenicznej. niechęci do otoczenia i do siebie. to głównie . jak i ruchowe — w obu jednostkach chorobowych mogą być identyczne. by znów za jakiś czas wrócić. winy. że depresja endogenna może się maskować objawami hipochondrycznymi anankastycznymi.oczyszczony". Najłatwiej odróżnić depresję endogenną od nerwicy depresyjnej ex post. Trudności diagnostyczne zmniejszają się. powodujący.

jego nieuzasadnione poczucie krzywdy. jesteśmy nimi poruszeni. Syntonia konstytucjonalna. poczucie winy. Kochając. lecz prócz tego zasadniczego kierunku istnieje strzałka wektora skierowana do wewnątrz. Tłumiona agresja Smutek nerwicowy często łączy się ze stłumioną agresją. jak np. że granica między małą a dużą psychiatrią (cyklofrenia należy do psychoz endogennych) nie zawsze jest ostra i że komponent endogenny.. wówczas wczucie się w nie jest bardzo trudne.kara za grzechy". niemożność wyładowania postawy despotycznej — by wymienić bardziej z nich typowe. W przypadku depresji endogennej budzi on prawie z reguły współczucie. . Chory nerwicowy łatwiej niż psychotyk wyzwala nastawienie oceniające.. Poza tym dołączają się niejednokrotnie aspekty natury konstytucjonalnej. dlaczego stłumiona agresja wywołuje obniżenie nastroju. nie jest tak ostra. Psychotycy są uwolnieni od sądów oceniających na tej zasadzie. Trzeba zwalczyć w sobie postawę oceniającą. Jest on zrozumiany. a nawet niemożliwe (jak to się niejednokrotnie dzieje w schizofrenii i w zespołach psychoorganicznych). co jest nami samymi. aby móc wczuć się w cierpienia chorego. Są oni . zwłaszcza w jej formach łagodnie przebiegających. co w naszych przeżyciach stanowi świat otaczający.dotknięci" chorobą. Choć nie rozumiemy. odskok od granic tzw. a ciemny w negatywnych. że są psychotykami („varii"). Gdy przeżycia psychotyczne stają się tak odmienne od przeżyć przeciętnego człowieka. że stają się zupełnie obce. Drażnią nas jego pretensje do całego świata i do samego siebie.dlatego.. by podkreślić fakt. jest często cechą cyklofreników. nienawidzi się także siebie. charakterystyczny dla grupy psychoz endogennych. stłumione uczucia nienawiści. poczucie krzywdy. Granica między tym. a zatem jako pewnego rodzaju . a tym. podczas gdy dolegliwości nerwicowe są traktowane jako wynik różnorodnego rodzaju szkodliwych postaw emocjonalnych. Oporów tych nie ma na ogół w przypadku psychoz. w pewnym też stopniu istnieje w nerwicach. nienawidząc. by koloryt tych obu światów był odmienny. Jest on jasny w uczuciach pozytywnych. łatwo wczuwamy się w jego smutek i rozpacz. normy psychicznej nie jest daleki. Nasuwa się pytanie. W cyklofrenii. znajduje się w sytuacji w pewnej mierze uprzywilejowanej. W nerwicy depresyjnej syntonia (współbrzmienie uczuciowe) z chorym jest zjawiskiem znacznie rzadszym. kocha się też siebie. Jednym ze sposobów ułatwiających różnicowanie depresji nerwicowej z endogenną jest ocena własnych reakcji emocjonalnych w stosunku do chorego. skąd uczucia te u chorego się biorą. Uczucia można by przedstawić w formie wektora skierowanego na zewnątrz. nie będąc osądzony. które zazwyczaj nie jest pozytywne. Dzięki temu cyklofrenik. Agresja ta może mieć różne powody. niezaspokojone ambicje itp. jak to Kretschmer pierwszy zauważył.

„Bagaż” emocjonalny W nerwicach pod fasadą smutku. co jest pierwotne. negatywne nastawienie emocjonalne do otoczenia czy obniżenie nastroju. że są tym bagażem obciążane. Trzeba być jednak ostrożnym w ocenie. gdyż staje się on przyczyną tych przykrych uczuć.Uczucia negatywne wiążą się ze znaczną mobilizacją ustroju do walki lub ucieczki. Pod nerwicowym smutkiem można odkryć uczucia wrogości. mogą wydawać się niewspółmierne do aktualnej sytuacji. który fizjologicznie tłumaczymy mobilizacją wegetatywnóendokrynną. Działanie zmniejsza wewnętrzne napięcie. który staje się w ten sposób jakby figurą zastępczą ojca. kryją się często uczucia tłumionej nienawiści bądź urazy. W ujęciu pawlowowskim reakcje emocjonalne są ontogenetycznie starsze niż reakcje typu poznawczego lub manipulacyjnego. wpada w smutek. która była w subiektywnym odczuciu za mało czuła i troskliwa. I tak uczucia negatywne do zbyt surowego ojca. mimo że już dawno przestało być dzieckiem. u którego podłoża leżą uczucia negatywne wobec frustrującego otoczenia. jakby chcąc wynagrodzić sobie jego niedostatek w dzieciństwie. Szuka on w otoczeniu matczynego ciepła. gdy człowiek wypowie. pokrzywdzenia. przyzwyczajone zawsze do znajdowania się na pierwszym planie. gdy nie znajdzie się w uprzywilejowanej pozycji. które musiały zostać stłumione z lęku przed karą. które wskutek tego. wracają z tą samą siłą np. Zwykle działa tu mechanizm błędnego koła. Dziecko. żalu. W ten sposób człowiek ciągnie za sobą bagaż przeszłości w swoich reakcjach uczuciowych. gdy dany człowiek czuje się odtrącony przez otoczenie. czuje się pokrzywdzone. lub choćby swą złość wyładuje na martwych przedmiotach. a nie znajdując go. Samo obniżenie nastroju łączy się bowiem niejednokrotnie z postawą lękową lub agresywną w stosunku do otoczenia. Nie jest to stan przyjemny i on w dużej mierze powoduje nerwicowe obniżenie nastroju. Wyładowanie agresji nie jest jednak lekarstwem na uczucia negatywne. co mu leży na sercu. gdy tylko sytuacja aktualna choć trochę przypomina dawną sytuację urazową. na skutek tego powstałe powiązania odruchowe są silniejsze i trwalsze. które na zasadzie psychicznego rezonansu za każdym razem odżywają. pogardy. Dynamiczny stereotyp emocjonalny jest w porównaniu z innymi stereotypami najmniej zmienny. Zapiekłe uczucia o znaku ujemnym stwarzają stały stan napięcia wewnętrznego. trwające niejednokrotnie od lat dziecinnych. Fakt . niezależnie od tego. nienawiści do osób najbliższych. niezadowolenia z siebie. które agresję do przedmiotu nienawiści jeszcze bardziej wzmagają. czy nie. Żal do matki. czy aktualnie prowadzą one do działania. wstrętu. wobec przełożonego. wraca za każdym razem. Jest to znane uczucie ulgi. Po akcie agresji rodzą się uczucia winy.

zazwyczaj nie ogranicza tylko do niej swych negatywnych uczuć. jak już wspomniano. Nie można stale kogoś nienawidzić. mianowicie z zasady „keep smilling". człowiek dotknięty tym uczuciem znajduje się stale w pozycji oskarżonego. a także do siebie.ten szczególnie silnie podkreślają psychiatrzy amerykańscy. stałe napięcie wewnętrzne prowadzi w końcu do zmęczenia i spadku sił. W stałym. nienawidzi się też siebie. że przez nią krzywdzący doznał wewnętrznych cierpień. Amplituda uczuciowa się zwiększa. gdy postawa uczuciowa utrwali się na biegunie ujemnym. Poczucie winy i krzywdy w ten sposób właśnie często ze sobą się splatają. W poczuciu winy uczucia o znaku ujemnym są przede wszystkim zwrócone przeciw ich nosicielowi. co może wyniknąć z obowiązujących tam wzorów zachowania się. nienawidzi się całego świata. Co więcej. Nawet między katem i ofiarą. Uczucia wreszcie. W poczuciu krzywdy oskarża się cały świat. kto jest smutny. bliskim kontakcie człowiek nie wytrzymuje utrwalonych uczuć negatywnych. Patologia zaczyna się wówczas. Uczucia mają tendencję do generalizacji. jest ona w jego opinii winna temu. Wkrótce jednak następuje ich odbicie na zewnątrz. lecz na zasadzie generalizacji rozszerza je na całe otoczenie. by nastrój człowieka żywiącego trwale uczucia negatywne był obniżony. a tym samym zły. Są to dostateczne powody. Poczucie krzywdy i winy Częstą przyczyną negatywnego nastawienia uczuciowego do otoczenia. który czuje się skrzywdzony przez drugą osobę. czuje się skrzywdzony przez cały świat. do przysłowiowego „kocham i nienawidzę". Zagęszczenie i generalizacja uczuć W bliskim kontakcie z drugą osobą zawsze dochodzi do zagęszczenia emocjonalnego. wytwarzają się nici wzajemnej swoistej sympatii. jest społecznie potępiony. Prowadzi to z reguły do pewnego rozszczepienia uczuciowego (ambiwalencji). Osoba skrzywdzona przedstawia się wskutek tego w coraz ciemniejszych kolorach i w końcu dojrzewa przekonanie krzywdziciela. nienawidząc bliskiej osoby. jest poczucie krzywdy i poczucie winy. Człowiek. mają dwie jednoimienne strzałki wektorowe. W przypadku poczucia krzywdy występuje bunt . gdy strony te są skazane na dłuższe bliskie obcowanie. stwarza to zbyt długotrwałą mobilizację ustroju do walki. Nienawidząc kogoś bliskiego. na zewnątrz i do wewnątrz. Także w poczuciu winy występuje tendencja do generalizacji. W obu tych postawach uczuciowych można doszukać się koncepcji świata na wzór sprawiedliwego ojca. ze w pełni zasługuje ona na wyrządzoną jej krzywdę. w poczuciu winy jest się przezeń oskarżanym.

Pierwsi chcą wyskoczyć ponad ocenę otoczenia. a w przypadku poczucia winy — przyjęcie. jaką byśmy chcieli ją widzieć. toteż oba typy osobowości traktuje się jako niedojrzałe.sprawiedliwego" świata. Ale ani jedni. nie pozwala na realizowanie wielu marzeń i planów. Dlatego jest światem złym. staje się światem obcym. gdyż kontakty z otoczeniem uczą konieczności rezygnacji z jednych pragnień i prób realizacji siebie na rzecz innych. Osoba. jaki stawia otoczenie w próbach realizacji tkwiących w każdym człowieku tendencji twórczych. jak byśmy chcieli. każda próba realizacji własnych zamierzeń napotyka znaczny opór. nie jest taka. często komponent depresyjny wysuwa się na plan pierwszy. Jest to problem smutku naszej cywilizacji. A końcowym etapem agresji jest zniszczenie.przeciw światu. ani drudzy nie wytworzyli własnej skali ocen w stosunku do siebie. który nie pozwala na realizowanie siebie samego. Postawa despotyczna Przyczyną agresji w stosunku do otoczenia może być frustracja postawy despotycznej. choć niechętne. zachował infantylny despotyzm. a w związku z tym także stosunków społecznych. Człowiek który cierpi na depresję z powodu frustracji swej postawy despotycznej. a świat. iż wskutek niezwykłego skomplikowania stosunków produkcji. które powstały na skutek patologicznego układu współżycia obu małżonków. po dłuższym lub krótszym czasie wpada w stan apatii i marazmu. tendencji zmierzających do przekształcenia otoczenia „na obraz i podobieństwo" twórcy. jakim widziało się go przed ślubem. wywołuje również uczucie agresywne. między innymi dlatego. godnym jedynie zniszczenia. wyroku . a stracił dynamikę i plastyczność młodości. W nerwicach małżeńskich. płaczem. z którą musimy współżyć. a z drugiej zaś strony dzięki rozwojowi środków komunikacji i informacji wzrasta poziom aspiracji. Niemowlę na niespełnienie swych życzeń reaguje krzykiem. a gdy to nie pomaga. to jest takich. W miarę rozwoju proporcja despotyczna słabnie. w ikońcu zostaje tylko uczucie tłumionej agresji. próby zmiany napotykają opór nie do przezwyciężenia. chcemy ją zmienić. Czuje się własną niemoc. stawia opór. Współmałżonek nie jest taki. która pozwala na ustawiczną zmianę planów aktywności. Jej mechanizm jest następujący. Świat nie jest taki. który z tą idealną koncepcją się nie zgadza. a gdy się to nie udaje. szarym.. Tego też typu nerwice depresyjne spotyka się nierzadko u . pobudzeniem ruchowym. która mimo wspaniałych osiągnięć nie daje człowiekowi zadowolenia. a nawet wrogim. Opór. Poczucie krzywdy spotykamy częściej u osób z cechami psychastenicznymi. Postawa despotyczna jest w swej istocie postawą infantylną. Nie spełnia on naszych wymagań. bardziej dopasowanych do warunków otoczenia. budzi ona wewnętrzną agresję. drudzy są nią przytłoczeni. który — jeśliby można dowiedzieć się o przeżyciach w tym okresie życia — odpowiadałby stanowi depresji.

egocentryzm i nerwicowe „błędne koło". Jest to uczucie trudne do sprecyzowania. zaburzenia wegetatywne. normę. Niekiedy niepokój ten koncentruje się na jakichś drobnych trudnościach i konfliktach. z silnymi zaburzeniami wegetatywnymi. Trudniej im niż młodym dostosować się do zmieniających się warunków życia. i tak częste w nerwicach. uczucia te bowiem (lęk i agresja) zwykle chodzą w parze. chory odczuwa stałe wewnętrzne napięcie. uczucie znużenia i bóle mięśniowe. jakby coś przykrego miało go spotkać. stąd podwyższenie odruchów głębokich. Nieokreślony niepokój (free floating anxiety) należy do form lęku spotykanych najczęściej w nerwicach. Możliwe bowiem. Lęk jest zjawiskiem powszechnym w przeżyciach człowieka. zwłaszcza neurastenicznych. jakby one chciały. którym nieraz towarzyszy lęk przed śmiercią lub chorobą psychiczną) oraz 3) zlokalizowanej (gdy lęk odnosi się do określonej części ciała lub konkretnej sytuacji). występować będzie on częściej i z większym nasileniem. co z kolei na zasadzie błędnego koła zwiększa stan wewnętrznego napięcia. świat otaczający drażni je i irytuje. toteż można się słusznie spodziewać. W każdej jednak nerwicy występuje. tworząc jakby punkt krystalizacyjny dla innych objawów. które urastają wówczas do wielkich problemów. kiedy przeżycia te wykraczają poza tzw. budząc jednocześnie agresję. występujących w formie ataków. .osób starszych. Nerwicowy lęk pojawia się najczęściej w postaci: l) stałej (nieokreślonego niepokoju). Dotyczy to również układu ruchowego: napięcie mięśniowe jest wzmożone. Objawy osiowe nerwic Lęk Formy lęku nerwicowego Za objawy osiowe nerwicy można uznać: lęk. dla których wszystko nie jest tak. jakby mu coś zagrażało. że w innych epokach i w innych kręgach kulturowych przeważały bardziej dramatyczne formy lęku. że w przypadkach. Forma i nasilenie lęku w nerwicach bywają różnorodne. W różnych też psychiatrycznych zespołach chorobowych wysuwa się on na plan pierwszy. przynajmniej w naszej cywilizacji i w naszej epoce. Stałe wewnętrzne napięcie odbija się na czynnościach układu endokrynno-wegetatywnego. Układ ten jest w stałym pogotowiu do walki i ucieczki (fight and fight reaction). Lęk nie jest więc objawem specyficznym dla nerwic. 2) napadowej (paroksyzmów lękowych.

. Możność aktywnego poruszania się w świecie otaczającym pozwala na obserwacje pewnych analogii w podstawowych reakcjach ruchowych między zwierzętami na różnych stopniach. że człowiek . biegunka. że za chwilę umrą lub zwariują. której nie można się pozbyć (natręctwo). Proste doświadczenie może nas o tym przekonać. w zawale serca. Przedmiotem takim może być własne ciało albo określona sytuacja. co z kolei skłania do szukania podobieństw w przeżyciach towarzyszących tym zasadniczym wspólnym postawom ruchowym. w której lęk niejednokrotnie przekracza granice ludzkiej wytrzymałości. skutkiem czego docierają one do świadomości. podczas gdy normalnie są z niej wykluczone. czynności. Lęk w świecie zwierzęcym Na podstawie obserwacji zwierząt można. trwających od kilku minut do kilku godzin. jak się zdaje. Wokół nich koncentruje się uwaga. np. Totstellreflex) lub gwałtowne. genitalia itd. a czasem agresywnym. która lęk prowokuje (fobie).zamarł" lub „oszalał" z przerażenia. np. serce. Co więcej. Tego typu lokalizacja lęku występuje w zespołach hipochondrycznych. wywołuje się u niego stan zastygnięcia w bezruchu (tzw. słusznie przypuszczać. drażniąc jakiegoś robaka lub owada źdźbłem trawy. parcie na pęcherz. chaotyczne i bezcelowe ruchy o charakterze ucieczkowym. którą uporczywie musi się wykonywać (czynności przymusowe) i wreszcie wokół sytuacji. zasadnicze reakcje lękowe niezależnie od stopnia rozwoju filogenetycznego są analogiczne. w padaczce jako jedna z postaci padaczki skroniowej. połączonych z niezwykle silnym wyładowaniem wegetatywnym: bicia serca. chory o niczym innym nie potrafi myśleć. przewód pokarmowy. zwłaszcza schizofrenii. W pierwszym przypadku źródłem niepokoju staje się własne ciało lub jakaś jego część: określony narząd — mózg. to paroksyzmy lękowe występują w formie gwałtownych ataków. W schizofrenii. filogenetycznego rozwoju a człowiekiem. że uczucie to koncentruje się na określonych przedmiotach. pojawiają się stany zastygnięcia w bezruchu (stupor catatonicus) lub burzliwego podniecenia (furor catatonicus). że łęk jest zjawiskiem powszechnym w świecie zwierzęcym i występuje nawet na najniższych szczeblach rozwoju filogenetycznego. Podobne reakcje obserwuje się u ludzi w sytuacjach skrajnego zagrożenia. Brak komunikacji słownej między światem zwierzęcym a ludzkim uniemożliwia sprawdzenie hipotez . Natomiast w zespołach anankastycznych (natręctw) lęk lokalizuje się wokół myśli. urina spastica (mocz wodojasny) itp. co prawdopodobnie obniża próg świadomej percepcji dla bodźców interoceptywnych. mówi się nawet. zwykle nie mających nic wspólnego z jego genezą. Lęk zlokalizowany polega na tym. a jego nasilenie ulega tylko wahaniom. Tego typu ataki lęku mogą wystąpić poza nerwicą w ciężkich i nagłych chorobach somatycznych. Chorzy mają często uczucie. w ostrych psychozach. zlewne poty.Jeśli niepokój nerwicowy jest uczuciem stałym.

Prawo to. jeśli chodzi o świat zwierzęcy i ludzki. gdy się przed nim ucieka. Czerpie z niego konieczne do życia substancje i rozłożywszy je na proste elementy buduje z nich własny ustrój.) można orientację ruchową w świecie otaczającym ująć w dwa zasadnicze wektory: . trzeba niszczyć inne żywe istoty (rośliny.. będąc pozbawiony ekspresji ruchowej. Świat roślinny. przed innymi zaś broni się i krzyczy. występuje od najniższych do najwyższych szczebli rozwoju filogenetycznego. przyjmowanie bodźców otoczenia i reagowanie na nie przeważnie ruchem. Podstawowe prawo biologiczne — zachowania własnego życia — w terminologii fizycznej można określić jako wzrost negatywnej entropii (swoistego porządku) żywego ustroju kosztem negatywnej entropii otoczenia. zwierzęta). określane też jako propulsja i retropulsja. dziecko do jednych ludzi wyciąga rączki i uśmiecha się. W pierwszym przypadku bodziec działający na żywy ustrój inicjuje w nim reakcję zbliżenia do źródła bodźca. Bardziej . Nie można traktować ich oddzielnie od siebie. Jest on sygnałem. nie pozwala nawet na hipotetyczne próby wniknięcia w jego subiektywną stronę życia. gdy chce się otoczenie zniszczyć. Słowem pożera się swe otoczenie.humanitarny" jest świat roślinny. związane z zachowaniem życia i gatunku. Każdy żywy ustrój żyje kosztem otoczenia. lęku. jest wstępem do wejścia w bardziej intymny z nim kontakt. Zasadniczy wektor towarzyszący negatywnym . tj. ale można być też przez nie pożartym. gdyż aby żyć.. W drugim zaś przypadku bodziec wywołuje reakcję odwrotną — ucieczki lub walki. Ten intymny kontakt z otoczeniem w przyrodzie ożywionej przybiera dwie formy: metabolizmu energetycznego i reprodukcji seksualnej. z którego on z kolei będzie czerpał zasoby energetyczne. wskazuje na ścisłą zależność żywego ustroju od środowiska. ponieważ potrzebne zapasy energetyczne czerpie przede wszystkim ze słońca. że otoczenie jest przychylne. Ameba na jedne bodźce reaguje zbliżeniem i wyciągnięciem pseudopodiów.odnoszących się do przeżyć towarzyszących tym wspólnym postawom ruchowym. Zasadnicza orientacja: postawy „do" i „od" Według Pawiowa (S. jest sygnałem zagrożenia ze strony otoczenia. Zachowanie ruchowe tego typu. str. Wymiana sygnałów z otoczeniem (metabolizm informacyjny).od" źródła bodźca. że zaspokoi jego podstawowe potrzeby biologiczne. jest raczej okrutne. co z kolei stanowi sygnał dla otoczenia. W zasadzie więc pierwsze prawo biologiczne można uznać za źródło uczuć negatywnych — nienawiści.do" i . Każdy żywy ustrój może łatwo stać się otoczeniem dla innego żywego ustroju.. na inne zaś ucieczką. 36. Szuman: Zagadnienia psychologii uczuć w świetle nauki Pawiowa. pozostaje dla nas całkowicie niemy. by nie zostać samemu przez nie zniszczonym. Poznań 1956. Ta zasadnicza orientacja ruchowa w świecie otaczającym odpowiadająca w zasadzie freudowskiemu Lust i Uniust Prinzip.

zly". tj. może się zdarzyć. W pewnym sensie ten sam cel osiąga się.nad". że świat dobry" przyciąga. U człowieka można by mówić o trzecim wektorze — . Reprodukcja seksualna zapewnia powstawanie wciąż nowych planów genetycznych i dzięki temu jest przyczyną indywidualizacji panującej w przyrodzie ożywionej w przeciwieństwie do przyrody nieorganicznej i techniki.. powstającą ze związku seksualnego (byłoby to prawo bardziej altruistyczne). .. Tym podstawowym wektorem ruchowym („do" i . by przestało istnieć. wyrażających się wektorem ruchowym „do" otoczenia. Analogicznie do pierwszego prawa biologicznego (zachowania własnego życia) drugie zmierza też do zwiększenia negatywnej entropii.złe" to.od" świata otaczającego) w aspekcie subiektywnym (przeżyć żywego ustroju) odpowiadają . trzeba z otoczeniem się zespolić w miłości erotycznej czy macierzyńskiej. zdolność odbierania sygnałów otoczenia i reagowania na nie (reakcja ustroju może być traktowana jako sygnał wysiany w otoczenie). uciekając przed nim. Indywidualizacja jest też cechą uczuć pozytywnych — przedmiot miłości jest zawsze jedyny i niepowtarzalny. Zasadnicza orientacja ruchowa polega na tym. leży u podstaw uczuć pozytywnych. świat otaczający dzieli się na .dobry" i . a u człowieka zdaje się on górować nad metabolizmem energetycznym. to w przypadku drugiego prawa nie chodzi już o własną negatywną entropię.dobre" jest to. że własne życie jest poświęcone w obronie dobra potomstwa. Jest to już cecha raczej swoiście ludzka.. Może dlatego agresja idzie w parze z lękiem.. tj. jak i drugiego prawa biologicznego wymaga orientacji w świecie otaczającym. ale o nową. która jest zasadniczą cechą życia. co zwiększa entropię negatywną (w tym przypadku swoisty porządek organizmu). zwiększa entropię (niszczy strukturę organizmu). Zaspokojenie zarówno pierwszego. By je wypełnić. zwłaszcza w wyższych formach życia. jak się zdaje. a . gdzie panuje seryjność. Tylko jeśli w pierwszym prawie wysiłek ustroju idzie w kierunku zwiększenia entropii własnej (jest więc to prawo w jakimś sensie egoistyczne). Niekiedy. ale zbliża się do niego po to. Dobry zapewnia zwycięstwo struktury organizmu nad otoczeniem. ale w swym aspekcie twórczym wywodząca się z drugiego prawa biologicznego. zły zaś grozi jej zniszczeniem. Wyrażając tę dychotomię językiem fizyki.. Dlatego już u najprostszych istot żywych obok metabolizmu energetycznego pojawia się metabolizm informacyjny.od" otoczenia. a „zły" odpycha.uczuciom jest . W tym procesie ustawicznej wymiany informacyjno-energetycznej z otoczeniem. Natomiast drugie podstawowe prawo biologiczne — zachowania życia gatunku.. W miarę rozwoju filogenetycznego metabolizm informacyjny staje się coraz bogatszy. w której własny porządek człowiek stara się narzucić otoczeniu [przekształcić je wedle własnego planu). co działa w kierunku odwrotnym. Jest to aktywność twórcza. Wprawdzie agresja wymaga zbliżenia do otoczenia.

ale w znacznie większym stopniu w metabolizmie informacyjnym. Wymiana ze światem otaczającym (metabolizm energetyczno-informacyjny) dokonuje się w przestrzeni czterowymiarowej. Dlatego świat otaczający. Indywidualna jest też jego zasadnicza . co można uznać za zasadniczą cechę życia. gdy osiąga się nad nim zwycięstwo i zamiast być przezeń zniszczonym.złego" wynikają z antycypacji tego. a w drugim przypadku ich niespełnienia i zagrożenia kontynuacji procesu życia. w terminologii fizycznej zwiększenia jego negatywnej entropii. osiągnięcie celu dodatniego po pierwszym przyjemnym momencie zaspokojenia może być źródłem uczuć o znaku ujemnym. Co więcej. Przy największym jednak ich zróżnicowaniu zawsze mają one znak plus lub minus. jednocześnie jednak wymiana ta sięga w przyszłość. zetknięcie ze światem „złym" może być źródłem uczuć przyjemnych w tym przypadku. a z osiągnięciem celu negatywnego (świat . wyraża się ona już w metabolizmie energetycznym (indywidualność biocheroizmu ustroju). Jakość i różnorodność postaw zależy od stopnia rozwoju filogenetycznego i ontogenetycznego ustroju.zły") uczucia negatywne. przyciągania lub odpychania.dobrego" i ucieczka lub agresja w stosunku do świata . Śmierć bowiem jest ostatecznym zwycięstwem tendencji materii do bezwładnego ruchlu cząstek (entropii) nad tendencją do zachowania własnego porządku ustroju (entropia negatywna).. Dla każdego ustroju żywego inaczej się on przedstawia.. gdyż każdy ma swą indywidualną strukturę. Kierunek wymiany jest zdeterminowany przeszłością ustroju zarówno filogenetyczną.. Indywidualność jest cechą przyrody żywej. który najogólniej można określić jako dążenie do przeciwstawienia się drugiemu prawu termodynamiki. W tym sensie życie jest wysiłkiem. samemu się go niszczy. dąży do określonego celu. jest dla każdego żywego ustroju światem własnym. tj. według którego materia zmierza do bezwładnego ruchu swych cząsteczek.. lub gdy cało z zetknięcia się z nim wyjdzie. W pierwszym wypadku oczekuje się spełnienia potrzeb ustroju. przykre. Z osiągnięciem celu pozytywnego (świat „dobry") wiążą się pozytywne uczucia. jedynym i niepowtarzalnym. Odwrotnie. aby utrzymać własny porządek wbrew naturalnemu ciążeniu materii ku entropii. przykrości i bólu w zetknięciu ze światem . o znaku dodatnim. nie uwzględniając czasu jako czwartego wymiaru otaczającego świata. Ruch w kierunku świata .postawy uczuciowe pozytywne i negatywne. a tym samym zwiększenia entropii. Nie można analizować postaw uczuciowych. przyjemne. choć obiektywnie biorąc wspólny dla wszystkich. odmienną od innych ustrojów. co ma nastąpić: przyjemności i rozkoszy w zetknięciu ze światem „ dobrym". jednemi i drugiemu towarzyszą pozytywne lub negatywne uczucia.złym". gdyż znów trzeba dążyć do dalszych celów. jak a ontogenetyczną (dziedzicznością i własną historią życia). Z subiektywnego punktu widzenia osiągnięcie celu nie różni się od dążenia do niego. Dzięki metabolizmowi informacyjnemu tworzy się obraz otaczającego świata. o znaku ujemnym.

do" nad postawą . W każdym języku istnieje wiele określeń zarówno dla uczuć negatywnych..od" — z przewagą procesów katabolicznych. stać się jego władcą.do" łączy się z przewagą procesów anabolicz-nych.do" bez podstawy . co w subiektywnym aspekcie przedstawia się jako stała oscylacja między uczuciami pozytywnymi a negatywnymi w stosunku do otoczenia. a z tym wiąże się konieczność walki i ucieczki. czyli rozwoju i śmierci. tak jak nie mogą istnieć procesy anaboliczne bez katabolicznych. Uwarunkowana jest ona strukturą genetyczną. radosny.. Raz jest przykry. muszą iść ze sobą w parze. W pierwszym przypadku struktura własna organizmu buduje się kosztem struktury otoczenia (wzrasta negatywna entropia ustroju kosztem negatywnej entropii otoczenia). a jednak pozostaje tym samym światem. tak w metabolizmie informacyjnym przeplatać się muszą obie przeciwstawne sobie postawy wobec świata otaczającego.. Otoczenie trzeba zdobyć. wedle której rozwija się metabolizm informacyjny. nowe sygnały są wysyłane w świat otaczający. przyciągający.od" wymaga większej mobilizacji energii ze strony ustroju niż postawa . Nie może istnieć postawa . stanowi pierwszy krok do wymiany sygnałów z otoczeniem.dychotomia na to. a jednak ustrój pozostaje ten sam (zasada tożsamości) — paradoks ten szczególnie wyraźnie uwydatnia się w metabolizmie informacyjnym. to znów przyjemny. by korzystać z niego dla zaspokojenia prawa zachowania własnego życia i życia gatunku.. groźny. do bliższego z nim kontaktu. Nie można zbliżyć się do otoczenia i z nim się zaznajomić..do". walcząc z otoczeniem lub przed nim uciekając. Wachlarz uczuć związanych z obu zasadniczymi postawami orientacyjnymi jest u człowieka duży. co przyciąga i co odpycha. W metabolizmie energetycznym postawa . gdy chce się od niego uciec lub je zniszczyć. a postawa .. jak i pozytywnych. Postawa . Życie uczuciowe. na świat . w niemałym stopniu zależną od obiektywnych warunków świata otaczającego. dzięki czemu wyzwala się energia potrzebna do walki i ucieczki. gdy przeważa postawa . i samą historią tegoż rozwoju.. Znacznie więcej energii trzeba wydatkować.dobry" i „zły". Do ustroju docierają wciąż nowe sygnały i wciąż nowe reakcje w nim występują. odpychający. wszystko się zmienia.od". Język zresztą jako najwyższa forma ruchu jest zwrócony ku światu otaczającemu i na nim się . niż spokojnie do niego się zbliżając w celu zaspokojenia swych podstawowych potrzeb. natomiast w drugim negatywna entropia ustroju maleje. Wymiana ta staje się możliwa. ujęte tu jako subiektywny wyraz zasadniczej orientacji ruchowej w świecie otaczającym. Analogicznie jak w metabolizmie energetycznym procesy budowy i destrukcji.. które oddają przynajmniej najogólniej jakościowe i ilościowe różnice zachodzące między nimi.od". Jeśli jedną z cech procesów przyrody ożywionej jest dialektyka zmienności i niezmienności — żaden atom w ustroju nie pozostaje ten sam. a jednak przez całe życie pozostaje on tym samym indywiduum i jego świat też mimo bezustannej zmienności nie zmienia się..

We współczesnej medycynie wprawdzie magiczna strona oddziaływania lekarskiego jest uważana za szarlatanerię. hamując go w kontaktach z ludźmi i "powodując coraz większe wycofanie się z czynnego życia. groza. lęk połączony z wiarą.kształtuje. starości. Lęk leży u podłoża wielu innych zjawisk psychopatologicznych. np. iż lęk pierwotny związany z dysfunkcją ustroju. typowych dla nerwic. pojęcia służą do określenia różnorodnych stanów uczuciowych związanych z postawą ucieczki. ale którą łatwo się wyczuwa. różnego rodzaju obrzędów przemieniało lęk związany z chorobą w trwogę związaną z samym aktem leczenia. . Lęk i agresja łatwiej rodzą analogiczne uczucia w otoczeniu społecznym danego człowieka . W medycynie pierwotnej wiele zabiegów lekarskich w rodzaju magicznych masek. jak praktyki magiczne u ludzi pierwotnych. Byłby to jeszcze jeden przykład stosowanej w medycynie metody wypędzania zła mniejszym złem. np. Lęk może skrzywić linię rozwoju chorego. śpiewów rytualnych. a nie jego wzmagania. Psychiatra w znacznie większym stopniu niż lekarze innych specjalności styka się z lękiem u swych chorych. polega na tym. Problem lęku w medycynie Lekarz stale styka się z lękiem. które z kolei prowadzi do różnego rodzaju dolegliwości somatycznych. Lęk. kalectwa. chory bowiem boi się śmierci. bojaźń. niepokój. niemniej obecna technika medyczna może u chorych budzić analogiczną grozę. strach. bólu. jak w chorobach psychosomatycznych. zwłaszcza w psychozach. przerażenie itp. że przekracza granice ludzkiej wyobraźni i możności wczucia się. obawa. Każde z nich oddaje inną sytuację emocjonalną. zniedołężnienia. tj. aktów agresywnych. Lęk. zostaje przekształcony w lęk przed potęgą wiedzy lekarskiej. Wydaje się. a czasem do organicznego uszkodzenia określonych układów ustroju. braku wiary w swe lekarskie możliwości.że działanie terapeutyczne w sytuacji lękowej związanej z aktywnością lekarską w obu przypadkach. którą trudno zdefiniować. pozostając niewspółmiernie ubogim w odniesieniu do zjawisk świata własnego. występuje silniej w uczuciach negatywnych niż pozytywnych. promieniowania ich na otoczenie. w razie konieczności natychmiastowego działania itp. Zjawisko irradiacji stanów uczuciowych. utraty zdolności do pracy w związku ze swoją chorobą. że właśnie stamtąd może przyjść ocalenie. Postawie „od" (lękowo-agresywnej) towarzyszy zwiększone napięcie układu wegetatywnego. Cała aktywność lekarska zmierza jednak w kierunku zmniejszenia napięcia lękowego. może być tak silny. a lekarz sam nieraz musi swój lęk przełamać w przypadku trudnej decyzji. niektórych urojeń i omamów. zwłaszcza wówczas gdy dany termin został fałszywie użyty.

gdyż inne terminy już bardziej precyzują sytuację (np. by środowisko współczesne było bezpieczniejsze.). Sytuacją wywołującą lęk biologiczny jest zagrożenie jednego z dwóch podstawowych praw biologicznych. co. choć chęć ucieczki wydaje się pierwotniejsza od chęci walki. a nie symptomatologiczna. Są to: lęk biologiczny. trzeba bowiem znać jego genezę. obawa jest niepokojem przed określonym przedmiotem. jak w przypadku zatruć przemysłowych. znajduje swe odbicie w języku. paraliżującym wszelką aktywność itp. Między chorym a jego terapeutycznym otoczeniem tworzy się wówczas błędne koło emocjonalne.niż jego nastawienia uczuciowe o znaku dodatnim: miłość. zachowania własnego życia i życia gatunku. Typową reakcją na taką sytuację jest ucieczka lub chęć walki. udzielając się personelowi leczącemu. czy też jakaś niezwykła sytuacja. przyjaźń. Lęk biologiczny. narażając się na atak dzikich zwierząt lub utonięcie w wodzie. Jest to więc klasyfikacja genetyczna. mówimy wówczas o strachu. życzliwość. jak się zdaje. . nie jest się narażonym na walkę wręcz dla zdobycia władzy lub zachowania swego prestiżu czy prestiżu swej grupy plemiennej itp. społeczny. Ze względu na wywołującą sytuację można rozróżnić cztery gatunki lęku. jak wspomniano. Najłatwiej zrozumieć zagrożenie życia pochodzące z zewnątrz. W postępowaniu psychiatrycznym sprawą dużej wagi jest umiejętność niepoddawania się irradiacji negatywnych postaw uczuciowych. By nie komplikować zagadnienia. które działa anty-terapeutycznie. życie codzienne w warunkach cywilizowanych nie dostarcza zbyt wielu sytuacji jawnie zagrażających życiu. Objawy mogą być te same przy ich różnej genezie. I tak analogiczne uczucia może wywołać zagrożenie życia. co zagrożenie publicznym ośmieszeniem czy potępieniem przez własne sumienie. Nie znaczy to. z kolei wzmagają te uczucia u chorego. zgodne z duchem języka. nipokój jest lękiem o słabszym nasileniu. co zresztą jest. moralny. Mimo różnorodności przeżyć o charakterze lękowym mogą one pozostać te same lub podobne w sytuacjach zupełnie odmiennych. jak w wypadkach komunikacyjnych. lub zbyt nagle. nie trzeba zdobywać pożywienia. W przeciwnym bowiem wypadku lęk i agresja chorego. gdyż trzeba się przemóc. groza jest lękiem wobec czegoś bardzo przerażającego i niezwykłego. Zagrożenie z zewnątrz Różne są postacie lęku i różne jego natężenia. i deziniegracyjny. lecz śmierć w nim przychodzi skrycie. by stanąć do walki z niebezpieczeństwem. używa się tu pojęcia lęku w znaczeniu ogólnym dla określenia przeżyć towarzyszących postawie ucieczki. W przeciwieństwie do klasyfikacji używanej w codziennym języku klasyfikacja ta nie może być dokonana na podstawie analizy samego zjawiska (przeżycia lękowego). strach jest wywołanym przez niebezpieczeństwo lękiem przed jakimś przedmiotem.

Co więcej, człowiek zdaje się szukać sytuacji zagrożenia, by w nich siebie wypróbować i przemóc swój lęk. Tendencja ta jest silna szczególnie u mężczyzn w wieku młodzieńczym. Odgrywa ona rolę w sprawdzeniu poczucia własnej męskości, które z kolei jest koniecznym warunkiem do możności nawiązywania kontaktów erotycznych. Otarcie się o niebezpieczeństwo wyładowuje drzemiący w człowieku niepokój. Może tym należy tłumaczyć, że w okresach trudnych, gdy śmierć staje blisko, np. w czasie wojny, w obozach koncentracyjnych, w przypadku klęsk żywiołowych, znikają na ogół objawy nerwicowe. Również w życiu indywidualnym obserwuje się analogiczne zjawisko, np. chory, latami cierpiący na nerwice, ,,zdrowieje", gdy zachoruje na ciężką, grożącą śmiercią chorobę somatyczną. Ludzie, którzy z racji swego zawodu czy zamiłowań częściej są narażeni na śmierć, np. marynarze, lotnicy, górnicy, alpiniści, wykazują na ogół mniej objawów nerwicowych niż inni. Niektórzy umyślnie szukają niebezpieczeństwa, by zmniejszyć niepokój nerwicowy. Śmierć zagrażająca z zewnątrz wywołuje tylko wówczas reakcję lękową, gdy jest widoczna. Niebezpieczeństwo musi dotrzeć do świadomości, by powstało uczucie lęku (strachu). Percepcja sytuacji zagrażającej ulega jednak często zniekształceniom pod wpływem postaw uczuciowych. Postawy pozytywne zmniejszają poczucie niebezpieczeństwa (,,z piosenką na ustach w bój"), natomiast postawy negatywne zwiększają je (,,strach, ma wielkie oczy"). W tym ostatnim przypadku działa mechanizm błędnego koła: strach powstały na skutek sytuacji zagrożenia wyolbrzymia to zagrożenie, co z kolei zwiększa uczucie lęku, a lęk zwiększa poczucie za-grożenia itd. Pod wpływem lęku sytuacja realnie bezpieczna staje się w subiektywnym odczuciu niebezpieczna. Zjawisko to występuje często w zespołach urojeniowych. Niekiedy obserwuje się u niektórych ludzi zdolność wyczucia zagrażającego niebezpieczeństwa: w aktualnym obrazie rzeczywistości nie ma niczego, co by na nie wskazywało, a jednak rodzi się niepokój, któremu towarzyszy w wyobrażeniu na jawie lub w marzeniu sennym obraz mającego przyjść nieszczęścia. Zjawiska te należą do parapsychologii. Jak dotychczas nie wiadomo, w jakim stopniu człowiek może poruszać się w przód w otaczającej go czasoprzestrzeni, tj. widzieć swoją przyszłość. Jak wspomniano, sama postawa uczuciowa jest już pewnym wyprzedzeniem teraźniejszości, jest przygotowaniem do tego, co ma nastąpić. Nie jest jednak wykluczone, że istnieją w człowieku możliwości wyraźniejszego widzenia przyszłości. Poza tym bodźce podprogowe, nie docierające do świadomości, mogą sygnalizować zagrażające niebezpieczeństwo. Po zachowaniu się zwierząt można niejednokrotnie przewidzieć zbliżające się trzęsienie ziemi, zaćmienie słońca, ostrą zimę, a więc sytuacje zagrażające. Trudno oczywiście powiedzieć, czy zachowanie to jest zdeterminowane bodźcami podprogowymi, czy też bodźcami docierającymi do świadomości zwierząt, a dla nas niespostrzegalnymi, w każdym razie ma się tu do czynienia z wyraźnym, wykraczaniem w przyszłość. Każdy obraz niebezpieczeństwa jest zresztą w pewnym stopniu wybiegiem w

przyszłość, jest wyobrażeniem tego, co nastąpi, i to wyobrażenie budzi lęk, a nie obraz aktualnej rzeczywistości. Skazaniec czekający na egzekucję boi się egzekucji, a nie siedzenia w celi, co jest jego aktualną sytuacją. Lęk na ogół znika, gdy jest się już w sytuacji zagrożenia; wówczas następuje zazwyczaj działanie, próby ucieczki lub walki, nie ma już miejsca dla lęku., W ogólnym schemacie przebieg zjawiska byłby następujący: uczucie lęku narasta w miarę zbliżania się do sytuacji niebezpiecznej, przy czym na skutek napięcia lękowego odległość czasowa i przestrzenna ulega w tym okresie znacznemu wydłużeniu. Gdy jest się już w danej sytuacji, napięcie lękowe gwałtownie spada; spadek ten należy tłumaczyć wyładowaniem napięcia emocjonalnego w działaniu. Zresztą postawa lękowa jest przygotowaniem do tego, co ma nastąpić w momencie zagrożenia, a tym samym, gdy moment ten nastąpił, traci ona swój sens. Po wyjściu z sytuacji zagrożenia następuje stan odprężenia, ulgi, triumfu z odniesionego zwycięstwa lub zadowolenia, że cało wyszło się z opresji. Te trzy elementy: oczekiwanie, wyładowanie, odprężenie, są dość typowe dla wszelkich sytuacji związanych z silnym napięciem emocjonalnym, zarówno pozytywnym, jak i negatywnym. Napięcie lękowe wzrasta, gdy nie ma możliwości wyładowania go w działaniu, np. we śnie silniej przeżywa się jakąś sytuację lękową, niż przeżywałoby się ją na jawie, bo na jawie można działać, nie jest się całkowicie bezsilnym, Podobnie człowiek skrępowany przeżywa silniej zagrożenie niż ten, który ma swobodę działania. W przypadku gdy się jest całkowicie bezsilnym wobec agresora, świadomość, że można sobie samemu odebrać życie, dodaje odwagi (stąd powodzenie cyjankali u osób narażonych na tortury gestapo). Gdy sytuacja zagrożenia rozwija się tak szybko, że obrona przed nią dokonuje się prawie automatycznie i brak jest czasu na przeżywanie lęku, wówczas uczucie to pojawia się w trzeciej fazie, gdy niebezpieczeństwo minęło; lęk wówczas miesza się z typowym dla tej fazy uczuciem ulgi i odprężenia. (Gdy np. szczęśliwie uniknie się wypadku na jezdni, reakcja lękowa z towarzyszącym jej wyładowaniem wegetatywnym występuje później). Wskazywałoby to, że wszystkie trzy fazy muszą wystąpić, a wówczas gdy nie ma na którąś z nich czasu, występuje ona później. Zagrożenie z wewnątrz Jeśli niebezpieczeństwo zewnętrzne wywołuje reakcję lękową dopiero wówczas, gdy jest ono uświadomione (np. dziecko bez lęku może dotknąć przewodu wysokiego napięcia, a człowiek dorosły narazić się na zabójczą dawkę promieni radioaktywnych, gdyż nie zdają sobie sprawy z niebezpieczeństwa), to zagrożenie pochodzące z wnętrza organizmu wyzwala postawę lękową bez uświadomienia istoty niebezpieczeństwa. Odczuwa się lęk, nie wiedząc, co jest jego przyczyną. Jeśli lękowi towarzyszy uczucie bólu, to można najwyżej w przybliżeniu lokalizować źródło zła, np. gdy odczuwa się ból serca, podejrzewać

zawał. Próg percepcji świadomej dla świata zewnętrznego jest niższy niż dla wnętrza organizmu. Bodziec zewnętrzny wywołujący reakcję lękową dociera do świadomości, a bodziec wewnętrzny wywołujący analogiczną reakcję nie dociera do świadomości. Obrona przed zagrożeniem wewnętrznym dokonuje się poza sferą życia świadomego. Bez udziału świadomości działają różnego rodzaju mechanizmy obronne, wegetatywne, endokrynne, biochemiczne itp., które są tematem badań fizjopatologicznych. Obowiązuje tu ogólna zasada autonomii wewnętrznego życia ustroju; skomplikowane reakcje w nim zachodzące dokonują się automatycznie, bez udziału świadomości, dając najwyżej reperkusje świadome w postaci różnego rodzaju stanów uczuciowych oscylujących między znakiem dodatnim (uczuć przyjemnych) a ujemnym (uczuć przykrych). Różne mogą być przyczyny wewnętrznego zagrożenia ustroju. Wiążą się one z naruszeniem metabolizmu energetycznego. Ujmując sprawę najogólniej, wiemy, że zagrożenie to może być wywołane brakiem tlenu, wody lub pożywienia. Brak jednego z nich prowadzi po pewnym czasie do śmierci. Czas ten dla tlenu mierzy się w sekundach, minutach, dla wody w godzinach, a dla pożywienia w dniach. Szybkość narastania zagrożenia, a tym samym lęku, jest więc znacznie większa w przypadku braku tlenu niż wody czy pożywienia. Brak tlenu wywołuje sytuację alarmową, za mało jest bowiem czasu na działanie celowe. Natomiast przy braku wody czy pożywienia czasu jest jeszcze dosyć, lęk ma znacznie słabsze nasilenie; jest to raczej niepokój z dużą domieszką agresji, świat przeżyć redukuje się do myśli, jak zdobyć wodę czy pokarm. Uświadomienie istoty sytuacji zagrożenia może tu wystąpić łatwiej niż w przypadku braku tlenu, ponieważ więcej jest na to czasu. Uświadomienie źródła lęku nie tyle zależy od wolnego czasu, który pozostaje do zagrożenia śmiercią, ile od tego, czy brak istotnych dla życia substancji pochodzi z zewnątrz czy z wewnątrz ustroju. Sytuacja zagrożenia jest jasna, gdy brak tlenu jest wywołany np. zaciśnięciem dróg oddechowych czy brak wody lub pożywienia — niemożnością jego zdobycia, a pozostaje niejasna, gdy niedotlenienie tkanek jest spowodowane uszkodzeniem mięśnia sercowego, niedostatkiem hemoglobiny, zablokowaniem enzymów oddechowych itp., a brak wody i substancji odżywczych nie jest wywołany ich brakiem w środowisku zewnętrznym, ale np. zaburzeniami procesów asymilacji i metabolizmu komórkowego. Mówiąc ogólnie, człowiek uświadamia sobie niebezpieczeństwo wówczas, gdy świadomie może mu zapobiec (np. usunąć przeszkodę w dopływie powietrza do płuc, walczyć o wodę i pożywienie), a nie zdaje sobie sprawy z niebezpieczeństwa, gdy świadoma aktywność jest bezcelowa, tj. gdy walka z niebezpieczeństwem odbywa się wewnątrz, a nie na zewnątrz ustroju. Świadomość jest jakby zarejestrowana dla zewnętrznego, a nie wewnętrznego środowiska ustroju. Uczucie lęku powstaje jednak zarówno przy zagrożeniu zewnętrznym, jak i wewnętrznym. W tym ostatnim jednak przypadku lęk jest

lecz też z zachowaniem życia własnego gatunku. samce nieraz zacięcie walczą o zdobycie samicy. Zwierzęta. Czynnikiem rozładowującym napięcie lękowe o podłożu seksualnym jest nie tyle sam akt spótkowania. Istnieją jednak między obiema sytuacjami zagrożenia istotne różnice. silną anemią. Popęd seksualny u człowieka rozkłada się dość równomiernie w ciągu niemal całego życia. rozgrywających się bez udziału świadomości. Jeśli bowiem lęk związany z pierwszym prawem biologicznym nie trwa długo. że powodem lęku jest brak tlenu wywołany zawałem mięśnia sercowego. Poznanie tych procesów i sterowanie nimi jest głównym celem medycyny.. u niektórych owadów akt seksualny kończy się śmiercią samca. narodowej itp. bo potrzeba sygnalizowana lękiem musi być w określonym czasie zaspokojona lub przychodzi śmierć. gdyż może rozpoznać źródło zagrożenia wewnętrznego. to lęk związany z drugim prawem biologicznym trwać może ad infinitum. Jedna różnica wynika ze swoistego „egoizmu" żywego ustroju. Może więc on stwierdzić. . zbiorowego zagrożenia. Łatwość odsunięcia w czasie występuje szczególnie wyraźnie u człowieka.bezprzedmiotowy. Zdarza się więc — .wiedza" ta jest atrybutem wnętrza ustroju. Lekarz więc z racji swego zawodu dysponuje większą wiedzą niż laik w zakresie genezy lęku. które dla przeżywającego stan lękowy jest poza sferą procesów świadomych. wewnętrznym krwotokiem.Nie znaczy to. nierzadko narażają swe życie dla obrony potomstwa. wody lub pożywienia jest silniejsza niż potrzeba związku seksualnego i gdy obie występują jednocześnie. np. w czasie wojny. bo człowiek dotknięty tym uczuciem nie wie. a druga z różnego ustawienia sytuacji zagrożenia w czasie. by mogła rodzić się potrzeba wyładowania seksualnego. popędu seksualnego do okresów rui. co mu zagraża. jak u zwierząt. u niego bowiem nie ma. co wyładowania mu towarzyszące. Zasadnicze potrzeby ustroju muszą być przynajmniej w minimalnym stopniu zaspokojone. Łatwość ta ma swoje ujemne strony. a przykładów narażania swego życia dla zdobycia partnerki lub obrony potomstwa czy nawet szerszej grupy społecznej — plemiennej.. jego procesów autonomicznych. u ludzi popęd seksualny często. zatruciem itp. z reguły ostatnia zostaje wyparta. Zachowanie własnego życia jest dla ustroju ważniejsze niż zachowanie życia gatunku Potrzeba powietrza. Zagrożenie prawa zachowania gatunku Lęk biologiczny wiąże się nie tylko z prawem zachowania własnego życia. wzrasta w okresach. zwłaszcza wyższego gatunku. gdyż nie ma granicy dla zaspokojenia tej potrzeby.wywodzącej się zasadniczo z grupy rodzinnej — nigdy w historii ludzkości nie brakowało. by mogło działać drugie prawo. kataklizmów. zagęszczenia . by w przyrodzie nie obserwowało się przykładów heroizmu związanego z prawem zachowania gatunku. Niemniej punktem wyjścia dla zachowania drugiego prawa biologicznego jest zawsze pierwsze prawo.

podobnie jak krańcowy akt agresji. iż zależą one przede wszystkim od czynników genetycznych i wczesnych uwarunkowań środowiskowych (klimatu wczesnego dzieciństwa). Typowym przykładem jest postawa agresywna okresu pokwitania. Lęk społeczny. które prowadzi niechybnie do śmierci na skutek braku zasadniczych dla życia metabolitów (tlenu. ale pozostawiony wyłącznie sam sobie. ma stosunkowo niewiele szans przeżycia. czuje się bez niego całkowicie bezradny. to jednak przewaga jednej z obu postaw nie zależy od osiągania ich punktów końcowych. a uzależniony od środowiska stworzonego przez ludzi (cywilizacyjnego). zwłaszcza wczesnego. należy przypuszczać. Konsekwencją zależności od środowiska społecznego jest niebezpieczeństwo. a uczuć pozytywnych do ofiary po wyładowaniu agresji. ale . wynikające z zerwania z nim łączności. W miarę rozwoju człowiek staje się bardziej samodzielny. Postawa jest wyrazem dążenia do celu.do" otoczenia. „Środowisko macierzyńskie" Do truizmów należy twierdzenie. ich siła i stabilność należą do zasadniczej konstrukcji psychologicznej danego człowieka i właśnie dlatego. że jest to konstrukcja zasadnicza. Nie znaczy to. jak w przypadku zerwania łączności ze środowiskiem naturalnym.zwłaszcza u kobiet. nawet krótkie izolowanie człowieka od jego środowiska społecznego jest równoznaczne ze skazaniem na śmierć. jest punktem docelowym postawy „od". że brak wyżycia seksualnego jest przyczyną postawy lękowo-agresywnej. Szczególnie człowiek współczesnej cywilizacji. Przewaga jednej postawy emocjonalnej nad drugą. Nie jest to wprawdzie niebezpieczeństwo bezpośrednie. mord. by u zwierząt życie społeczne nie odgrywało roli.że mimo pozornie prawidłowego życia płciowego występują ataki lęku o podłożu wyraźnie seksualnym. Lęk ten łatwo kojarzy się z postawą agresywną (analogicznie jak w wypadku lęku wywołanego głodem). W okresie dzieciństwa. rola ta u człowieka jest jednak bez porównania większa i trudno sobie wyobrazić życie i rozwój człowieka bez środowiska społecznego. Znane jest występowanie uczuć negatywnych do partnera po wyładowaniu seksualnym. że człowiek jest istotą społeczną. gdyż u nich brak wyładowania podczas stosunku seksualnego (anorgasmia) jest znacznie częstszy niż u mężczyzn .. nie przyzwyczajony do współżycia ze środowiskiem przyrody. wody lub pożywienia). Wzrost rozwiązłości płciowej w okresie wojny można tłumaczyć potrzebą rozładowania tegoż napięcia. jego osiągnięcie może nawet tę postawę osłabić i skierować ją w przeciwnym kierunku. bez pomocy otoczenia społecznego. Brak wyładowania seksualnego wzmaga napięcie lękowo-agresywne. Byłoby jednak fałszywym uproszczeniem twierdzenie. Wprawdzie akt seksualny jest punktem docelowym postawy .

Dzięki środowisku . izolującym młodą istotę od zetknięcia z otoczeniem rzeczywistym. grożąca zagładą. w związku z czym i zasadnicza orientacja staje się coraz bardziej orientacją wyuczoną. jako owo sparzenie ogniem zapałki lub klaps matki. tj. Jednakże u zwierząt wyższych.macierzyńskiemu" świat otaczający chowa jakby swe pazury. a także człowiek. a tym samym kres dalszej wymiany sygnalizacyjnej ze środowiskiem. Kontakt ze środowiskiem naturalnym uzyskuje się bowiem poprzez kontakt społeczny. zapewnia dziecku spełnienie jego zasadniczych potrzeb i usuwa niebezpieczeństwa jakie tkwią w każdym naturalnym środowisku. Wymiana informacji z otoczeniem może bowiem rozwinąć się jedynie na bazie bezpieczeństwa. Środowisko macierzyńskie czy to w formie własnego organizmu matki. to sygnały oznaczające niebezpieczeństwo zostają sprawdzone tylko częściowo. które od strony żywego ustroju przedstawiają się w formule . Jeśli jednak sygnały zwiastujące przychylność środowiska mogą być w pełni sprawdzone. Natomiast o przychylności otoczenia dziecko uczy się bez przerwy. Dziecko uczy się. Najwyraźniej prawdziwość tego twierdzenia uwydatnia się w okresie życia płodowego i wczesnego dzieciństwa. Chroni ją w ten sposób od praw w nim rządzących. nie jest to nieprzychylność prawdziwa.niebezpieczeństwo pośrednie. według którego życie wymaga niszczenia innych istot żywych. jest środowiskiem sztucznym. A jeśli nawet świat otaczający wydaje się zły i nieprzychylny. lecz też umożliwia rozwój metabolizmu informacyjnego.zwyciężę lub zostanę zwyciężony". zakrywa okrutne prawo życia. Bezsprzecznie zasadnicza orientacja w świecie otaczającym i związana z nią struktura metabolizmu informacyjnego jest częściowo wrodzona. a o niebezpieczeństwie jezdni uczy je klaps czy krzyk matki. ze względu na bogaty rozwój układu sygnalizacyjnego stosunek reakcji wrodzonych do nabytych przesuwa się wyraźnie na korzyść tych ostatnich. a zwłaszcza u człowieka. rozróżniania sygnałów.. to nieprzychylność ta jest tylko pozorem.. parząc sobie paluszek o palącą się zapałkę. Izolacja od środowiska naturalnego zapewnia nie tylko bezpieczeństwo rozwoju młodego organizmu. pełne ich sprawdzenie oznaczałoby bowiem kres wszystkiego. W życiu płodowym środowiskiem naturalnym jest organizm matki. We wczesnym dzieciństwie matka lub osoba spełniająca jej rolę stwarza to środowisko. Od pierwszych dni życia uczą się zwierzęta. Ten fałszywy „optymizm" w spojrzeniu na otoczenie i na własne w nim bezpieczeństwo wynika z różnego stopnia sprawdzalności sygnałów zwiastujących przychylność i nieprzychylność środowiska. a nie wrodzoną. przez kontakt z drugą istotą tego samego gatunku. czy też później w formie jej opieki. gdyż jego potrzeby są wciąż przez nie spełniane. Przychylność jest . że ogień jest niebezpieczny. które mogą oznaczać niebezpieczeństwo.

na jaki stan równowagi ustroju trafi.. Postawa „do" sprzyja więc poznawczemu realizmowi. Zasada równowagi procesów przeciwstawnych implikuje ich przynajmniej częściową niezależność od czynników zewnętrznych. jak. jakby się zdawało. siła jednych nie może być wyraźnie wyższa od drugich. żywy ustrój idzie swoją drogą rozwoju. wszelkie przeciwstawne procesy równoważą się. przy jednoczesnym trwaniu opieki macierzyńskiej. Przeciwne postawy . powodującej izolację od bezpośredniego zetknięcia się z niebezpieczeństwami otoczenia. Sygnały ujemne są więc bardziej fikcyjne niż dodatnie. świat przyciąga. może wywoływać postawę .. na zasadzie uwarunkowania społecznego. zwłaszcza sygnały negatywne.od". .od" świat odpycha. dążenie. uciekać na dźwięk dzwonka . którą jest śmierć. lepiej go poznajemy. Nigdy nie można dojść do źródła niebezpieczeństwa i je poznać. Znaczenie zatem sygnału świata zewnętrznego nie jest tak duże. Sygnał dodatni lub obojętny może stać się ujemny lub odwrotnie. zbliżając się do świata otaczającego. tzn. W miarę rozwoju filogenetycznego wzrasta i komplikuje się metabolizm informacyjny ze światem otaczającym. Subiektywnym odpowiednikiem dynamiki życiowej jest nastrój. Otoczenie społeczne spełnia tu rolę eksperymentatora.od" otoczenia. niezależnie od sygnałów otoczenia. która jest znacznie większa w młodości niż na starość. uciekając przed nim lub go niszcząc nie możemy go poznać. co wiąże się z ogólną dynamiką życiową.. jak wiadomo. Ten sam sygnał zależnie od tego.sprawdzana. stwarzamy sobie tylko jego obraz mniej lub więcej fikcyjny.. by szukać dalej. towarzyszy postawa „do". a nieprzychylność przyjmowana na wiarę. W młodym wieku świat otaczający przyciąga bardziej niż w wieku starszym. a smutnemu — postawa . wytworzyć u dziecka reakcję obronną na widok jedzenia zakazanego w danej grupie społecznej lub na widok człowieka z grupy tej wykluczonego. W przypadku zasadniczych postaw oznacza to. Sygnały ze świata otaczającego. gdyż to by się równało śmierci. że negatywne postawy uczuciowe są zazwyczaj silniejsze i dłużej się utrzymują niż postawy pozytywne. a także w nerwicach)..to nie to". Tym można by tłumaczyć fakt. iż mogą występować one w pewnym stopniu endogennie. a sygnały otoczenia dodatnie lub ujemne wywołują na ogół tylko przejściowe z niej zboczenia. a postawa „od" — postawie abstrakcyjnej. Dojście do źródła bodźca dodatniego wywołuje często uczucie niedosytu.do" i . pogodnemu nastrojowi. Ich spełnienie zawieszone jest bowiem w nieskończoności. tj. przechodzą jakby przez filtr społeczny. a niemożność dojścia do źródła bodźca ujemnego zwiększa jeszcze napięcie lękowo-agresywne (oczekiwanie zła). stanowiące zasadniczą orientację w świecie otaczającym..do" lub . który może np. podobnie jak pies w eksperymencie pawłowowskim może. ich wartość zależy od oceny społecznej. wówczas bowiem proces wyraźnie słabszy musiałby z czasem zaniknąć. (Zachwianie tejże równowagi obserwuje się w różnego rodzaju zaburzeniach psychicznych.

brzydkie. nieograniczone. są one bardziej wrośnięte w otoczenie. Charakterystyczny dla rozwoju człowieka długi okres niezaradności i potrzeby opieki wynika więc nie tylko z konieczności zaspokojenia potrzeb życiowych młodego ustroju. Natomiast u zwierząt rozwój układu sygnalizacyjnego na to nie pozwala. Dziecko uczy się odbierać otaczający świat i nań reagować tak. jak odbiera go i nań reaguje jego otoczenie społeczne. do której ona przynależy. Trafiający do ustroju sygnał może wyzwolić różnego rodzaju struktury czynnościowe. wywołane przez nią struktury czynnościowe mogą wiązać się z nią luźno lub w ogóle się nie wiązać. Skok filogenetyczny. jakim było powstanie człowieka. że w danym momencie takim jest właśnie. zwłaszcza tej jego części. (Słowo „konkretny" pochodzi od concrescere — „razem z czymś wzrastać". co za takie zostało uznane przez otoczenie społeczne. która zapewnia najbogatsze wzory łączenia się różnych sygnałów ze sobą (kora mózgowa). który bez tej opieki byłby skazany na śmierć. a dla człowieka — postawa abstrakcyjna. Metabolizmowi informacyjnemu zagraża chaos z zewnątrz i wewnątrz ustroju. że w ten właśnie sposób uformował się jego obraz na zasadzie społecznych uwarmikowań. U człowieka układ sygnalizacyjny jest na tyle rozwinięty. z wewnątrz — ze względu na mnogość możliwych struktur czynnościowych. praktycznie biorąc. Zasadnicza orientacja w świecie staje się orientacją społeczną. które powinno zapewniać otoczenie społeczne. dobre. bólowym). w formie zakazu słownego. który bez presji społecznej mógłby ulec rozchwianiu i oderwaniu się od społecznej rzeczywistości. Tylko. sprowadza się przede wszystkim do niezwykłego w porównaniu ze światem zwierzęcym rozwoju układu sygnalizacyjnego. Ceną deformacji obrazu rzeczywistości płaci się za porządek i bezpieczeństwo. piękne. że u psa. groźne. jak również historia grupy społecznej-. a „abstrakcyjny" — od abstrahere — „odrywać"). lecz dokonuje się poprzez skomplikowane powiązania społeczne. Świat otaczający przyciąga lub odpycha nie dlatego.lub na widok skrzynki z jedzeniem. Filtr społeczny zniekształca obraz otaczającej rzeczywistości. lecz z tego względu. lecz też z konieczności formowania metabolizmu informacyjnego. np. z zewnątrz — ze względu na czułość receptorów i mnogość sygnałów na nie działających. możliwości są. a u człowieka wystarczy presja społeczna. Analizując więc akt sympatii czy antypatii w . co zostało uznane za złe. przyjemne staje się to. by wywołać reakcję obronną. odpycha to. ale społecznym. że możliwe jest oderwanie się od sytuacji zewnętrznej. i jej rzutowanie się w przyszłość. a na odwrót. Połączenie człowieka ze światem otaczającym nie jest bezpośrednie i zamknięte w konkretnej sytuacji. dodatni lub ujemny znak sygnałów otoczenia nie jest znakiem naturalnym. potrzebne jest skojarzenie bodźców w zasadzie neutralnych (jak dźwięk dzwonka) lub pozytywnych (jak jedzenie) z bodźcem negatywnym (np. typowa dla nich jest postawa konkretna. choć też nie zawsze jest tym w rzeczywistości. w których zawarta jest zarówno historia osobnicza danej osoby i jej przewidywanie przyszłości.

Fakt. z którego się wywodzi itd. że metabolizm energetyczny i informacyjny u człowieka dokonuje się dzięki jego powiązaniom z otoczeniem społecznym. każde działanie może stać się przyczyną naruszenia tejże więzi. każdy ruch. a człowiek dorosły ma dużo swobody w poruszaniu się w świecie otaczającym. co stanowi zasadnicze zagrożenie życia. ośmieszeniu itp. jest się bowiem jakby pod stałą obserwacją. gdy weźmie się pod uwagę siłę więzi społecznej człowieka. Więź społeczna ogranicza swobodę poruszania się w otoczeniu. Lęk. to jednak swoboda ta jest złudna. Zasada nierozerwalności ze środowiskiem społecznym utrwala się wcześnie i naruszenie jej w jakimkolwiek momencie dalszego życia stwarza sytuację zagrożenia. potępieniu. który w konkretnej sytuacji wydaje się nieuzasadniony. można nieraz lepiej odtworzyć przeszłość danego człowieka. Lęk społeczny a lęk biologiczny Fakt. przez osobę lub grupę osób. środowisko społeczne. dlaczego ktoś przed wystąpieniem publicznym reaguje tak silnym lękiem. jakby miał stanąć przed plutonem egzekucyjnym. Lęk ten staje się zrozumiały. Ten sam sygnał jednych może przyciągać do otoczenia. iż zerwanie tych powiązań grozi przerwaniem procesów metabolicznych. W konkretnej sytuacji może wydawać się niezrozumiałe.. a drugich od niego odpychać. by nie być uważany przez otoczenie za tchórza lub by zdobyć blaszkę wątpliwej materialnej wartości. dlaczego ktoś odbiera sobie życie z obawy przed społecznym potępieniem. Wprawdzie wydawać by się mogło.stosunku do konkretnego otoczenia. które stanowią w aktualnej sytuacji otoczenie społeczne. zaciążył nad dalszym życiem człowieka tak dalece. W tym sensie lęk społeczny jest równoznaczny z lękiem biologicznym. Zwierciadło społeczne (sprzężenie zwrotne) Naruszenie lub zerwanie więzi społecznej polega na odrzuceniu. i dzięki temu po- . niż aktualną sytuację. jest zrozumiały w historycznym aspekcie. iż nie może on nigdy wyzwolić się od nacisku społecznego. powoduje. Otoczenie społeczne spełnia rolę zwierciadła. że przez długi okres rozwoju jest się całkowicie uzależnionym od otoczenia społecznego w zaspokajaniu podstawowych potrzeb i że wymiana informacji kształtuje się według jego norm. że tylko w dzieciństwie zerwanie tej więzi grozi śmiercią. które odbija nasze zachowanie się. dlaczego naraża swoje życie tylko dlatego.

znacznie wyraźniej występujący w życiu ludzkim niż zwierzęcym. Sama zresztą struktura morfologiczna układu nerwowego. inaczej widzi go człowiek żyjący wśród przyrody. w zależności od bodźców zewnętrznych. wzmacniają lub przekształcają aktualną strukturę czynnościową. W układzie nerwowym. jak każdego układu sterującego: technicznego. Komórki nerwowe sterujące pracą mięśni otrzymują od tych mięśni stałe informacje o ich aktualnym stanie. jaki efekt wywołał w otoczeniu sygnał doń wysłany. Możliwe. nadając każdemu sygnałowi. prowadzi do poważnych zaburzeń ruchowych. Sygnał ten nie może trafiać w próżnię. W wymianie sygnalizacyjnej z otoczeniem istotną rolę odgrywają więc sygnały zwrotne.. w selekcji pierwszeństwo mają sygnały zwrotne. opiera się na zasadzie zamkniętego obwodu — część sygnałów wychodzących z komórki nerwowej wraca do niej z powrotem. spotyka się wiele przykładów sprzężenia zwrotnego. jaki skutek wywarły one w otoczeniu. zarówno . Część sygnałów wychodzących z układu musi do niego wrócić z powrotem. Co się tyczy całościowego ujęcia ustroju. informując o tym. zwłaszcza filogenetycznie młodszych jego części. inaczej stałby się sygnałem bezcelowym i niepotrzebnym. Z chaosu potencjalnych sygnałów otoczenia trzeba bowiem coś wybrać. odbija się na całym rozwoju metabolizmu informacyjnego. W zależności od sfery działania inaczej percepuje się świat otaczający. co określa się pojęciem zachowania {behavior). informujące o tym. w innych komórkach nerwowych. milicjant. Uszkodzenie dróg nerwowych prowadzących sygnały zwrotne z mięśni. to. do których sygnały zostały wysłane. wokół którego koncentrują się sygnały docierające do ustroju. nie może być wykonywana bez sprzężenia zwrotnego. biologicznego lub społecznego. Pod ich wpływem jedne geny są aktywowane. Zależnie od tej informacji zmienia się plan aktywności (. to każde jego działanie. a inaczej mieszkaniec wielkiego miasta.. Bez niej układ sterujący działałby zupełnie na ślepo i nigdy nie osiągnąłby swego cela. One stanowią jakby rdzeń. Urządzenie sterujące działem musi mieć informacje o tym. jak w wiądzie rdzenia lub przy uszkodzeniu móżdżku itp. będącą planem aktywności całej komórki. a inne hamowane.struktura czynnościowa). artysta itd. informując o tym. tj. gdzie trafia pocisk. co dzieje się w jej otoczeniu. i według nich korygować nastawienie działa.zwala je korygować. które osłabiają. Praca układu nerwowego. Układ chromosomalny sterujący procesami życiowymi komórki zmienia swą aktywność. Sygnały płynące od otoczenia społecznego spełniają rolę sygnałów zwrotnych. Spostrzega się przede wszystkim efekt własnego działania. Z sygnałów zwrotnych informujących nas o efekcie naszego działania najważniejszą rolę odgrywają sygnały pochodzące od otoczenia społecznego. można traktować jako sygnał wysłany w otoczenie. że fakt zależności od otoczenia społecznego. musi dawać jakiś efekt. przede wszystkim kory mózgowej. a także w układzie endokrynnym.

charakter społeczny. irytacją. tj. Gdy sytuacja stanie się chroniczna. mogą w ogóle stłumić wrodzoną tendencję do interakcji z otoczeniem (postawę „do").od") prawdopodobnie w dużej mierze zależy od stosunku otoczenia społecznego do dziecka w pierwszych latach jego życia. Swoistą reakcję. wówczas popada ono w stan marazmu — apatii i fizycznego wyniszczenia. to w końcu niemowlę zaprzestanie tej aktywności i popadnie w stan snu. jak i wychodzącemu. to krzyk ten jest sygnałem o dużej mocy. Często cytowanym przykładem jest kaczątko.. łatwo może spowodować zahamowanie spontanicznej aktywności. przy czym siła modelująca sygnałów otoczenia jest dla tych specyficznych struktur czynnościowych w tym okresie znacznie większa niż w innych okresach życia.do" lub . Imprinting W każdym okresie życia występują specyficzne możliwości rozwoju. Reakcje tegoż otoczenia. która na każde spontaniczne zachowanie swego dziecka reaguje niepokojem. a w innych rozwijają się one znacznie trudniej lub w ogóle ich rozwój jest już niemożliwy. określa się pojęciem . przede wszystkim matką. tak że w strukturze emocjonalnej przeważać już będzie stale postawa ucieczkowo-agresywna. obojętnością lub jawnym potępieniem. która swą aktywnością usuwa aktualne zagrożenie i niepokój zamienia w stan zaspokojenia i pewności. Działa ona jak wąski kanał selekcyjny. W pewnym okresie określone formy zachowania się (struktury czynnościowe) mogą najłatwiej się rozwinąć. przy specjalnie niekorzystnym układzie wzajemnego stosunku między dzieckiem a jego społecznym otoczeniem. gdy aktywność niemowlęcia nigdy nie spotka się z odpowiednią reakcją otoczenia społecznego. jaka zachodzi w tym okresie między żywym ustrojem a jego otoczeniem.wchodzącemu. zmieniającym złe w dobre. które zetknąwszy się z człowiekiem w pewnym określonym okresie czasu po wykluciu się z jajka będzie za nim chodzić jak za swoją matką. W nieco późniejszym okresie dziecko uczy się już modelować swoje sposoby zachowania według reakcji otoczenia. Zasadnicza orientacja uczuciowa (przewaga postawy . tj. Musi więc być takim sygnałem. Jeśli krzyk niemowlęcia przywołuje matkę. Matka. tonę bowiem skazane są na stłumienie. nierzadko kończący się śmiercią. by specyficzne dla niego struktury czynnościowe w pełni się rozwinęły. które dla dziecka są społecznymi sygnałami zwrotnymi. matki. jeśli krzyk nie przywołuje matki.. który będzie przez to otoczenie akceptowany. lub odwrotnie. W tym zaś okresie wystarcza niewiele bodźców. Jeśli krzyk ten mimo wielokrotnego powtarzania wciąż będzie trafiać w próżnię. a pobudzać inne formy aktywności. mogą hamować jedne. to może ją przywołać uśmiech. Ale jego moc jest całkowicie zależna od otoczenia społecznego. nie wywołując żadnej reakcji otoczenia. przez który mogą przejść tylko nieliczne struktury czynnościowe.

Sięgając pamięcią do okresu. jak postawić krok. Chłonność wówczas jest największa. podobnie jak dzieje się przy wyborze tej właśnie. tak i bez udziału świadomej decyzji czujemy do kogoś sympatię czy antypatię. W Anglii dotychczas formy zachowania się przy stole są czułym wskaźnikiem pochodzenia klasowego. Tak więc w pewnym okresie życia najłatwiej jest nauczyć się sztuki chodzenia. . Jeden z psychologów zwierzęcych opowiada dość zabawną historię o ptaku. wygnał swoją wysiadującą jaja partnerkę z gniazda. Utrwalone w okresie imprinting formy zachowania utrzymują się przez całe życie. można najwyżej swoje uczucia maskować. a nie innej postawy uczuciowej dokonuje się poza udziałem naszej świadomości.. Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć. W tym też okresie utrwala się zasadnicza struktura stosunku uczuciowego do otoczenia i do samego siebie. gdy uczy się ich jednocześnie z językiem macierzystym.. mówienia. ukrywania tego. nie można zmusić się do miłości. możemy prześledzić trudności wyboru właściwej formy aktywności.. Znacznie trudniej jest nauczyć umiejętności czytania i pisania osobę dorosłą. Postacie z otoczenia społecznego tego okresu pozostają ważnymi postaciami przez całe życie. Podobnie jak podczas chodzenia wykonuje się ruchy automatycznie i tylko w momencie zmęczenia lub na trudnej drodze zastanawiamy się. jedzenia przy stole itd. uwolnić się od lęku itp. na której modeluje się później stosunek do różnych osób. co nie usuwa prawdziwej postawy uczuciowej. bez większego trudu może nauczyć się języków obcych. picia kawy czy herbaty z łyżeczką w szklance lub filiżance. dlaczego zasadnicze postawy emocjonalne w stosunku do otoczenia (postawa . nienawiści. zachowania . w którym uczyliśmy się takiej czynności.fasady". U człowieka przy znacznie większym bogactwie form zachowania się niż u zwierząt trudno mówić o imprinting w dosłownym znaczeniu tego słowa. np. w których pewne formy zachowania łatwiej się utrwalają.imprinting.. że ten tak ważny dla dalszego rozwoju okres życia jest pokryty niepamięcią. bez możności świadomego kierowania nimi. Niemniej i u niego obserwuje się okresy życia. bardziej trudno jest ich się później oduczyć. a psychologa zachęcał krzykiem i ruchami do zajęcia tam jej miejsca. stanowiąc jakby matrycę. może tłumaczyć. co naprawdę się przeżywa. Umiejętność gry aktorskiej.od" i . Fakt. jest istotnym warunkiem utrzymania się w swej roli społecznej.do") są przyjmowane automatycznie. W tym przypadku większość psychiatrów zgadza się z psychoanalitykami co do znaczenia pierwszych lat życia dla rozwoju zasadniczych postaw uczuciowych. Decyzja przyjęcia tej. że w pierwszych latach życia tworzy się impimting dla zasadniczych form interakcji z otoczeniem społecznym. który w akresie imprinting Jego właśnie wybrał sobie za towarzysza. dziecko np. a wpływ środowiska na ich kształtowanie w tym okresie jest większy. gdy zobaczył go po kilkuletnim okresie wzajemnego niewidzenia. Struktura czynnościowa w ten sposób powstała jest wyjątkowo trwała. a nie innej formy aktywności w czynnościach zautomatyzowanych.

W przeciwieństwie do procesów poznawczych. a wraz z nim kategorii przestrzennych i czasowych. Matka jest głównym odbiorcą aktywności dziecka i z kolei jej aktywność na nie wpływa. te zasadnicze pojęcia tworzą się w miarę własnego działania i odbierania jego skutków. a drugą do wewnątrz. uraz porodu. gdy jeszcze nie wytworzyła się granica między jednostką a jej otoczeniem. jeździć na nartach. widzimy jego wysiłek. wkładaliśmy. pisać na maszynie. Sędziowie oceniający nasze .ja" i . Pierwsza wymiana sygnałów z otoczeniem dokonuje się w świecie społecznym. życie je cieszy i świat pociąga. Trudno określić. w których granica między przedmiotem a podmiotem przebiega wyraźnie. Wektor uczuciowy ma jednocześnie dwie strzałki — jedną zwróconą na zewnątrz.. formowania się decyzji o przyjęciu postawy . w jakim stopniu na zasadniczą postawę emocjonalną wpływa struktura genetyczna. czyli w miarę formowania się metabolizmu informacyjnego. w procesach uczuciowych w pełni nigdy się ona nie wytwarza. to samo dotyczy uczuć pozytywnych. Granica ta powstaje stopniowo w miarę odbierania bodźców otoczenia i reagowania na nie. tj. Obserwując dziecko uczące się chodzić. iż jedne są nastawione więcej na .. przebieg życia płodowego. warunkujący dalszy przebieg życia uczuciowego..od"). żywi się je jednocześnie w stosunku do siebie.. Znacznie trudniej jest prześledzić proces tworzenia się zasadniczej orientacji w świecie otaczającym.do" i . w każdym razie wydaje się.nie" — życie dla nich jest przykre.tak" w stosunku do otoczenia.od" otoczenia. Stąd prawdopodobnie pochodzi dwukierunkowość postaw uczuciowych.świata otaczającego" ani przyczyny i skutku..np. że w tym pierwszym okresie metabolizmu informacyjnego dokonuje się imprinting zasadniczej postawy uczuciowej (postawy . Orientacja ta tworzy się w tym okresie. próby i błędy przy stawianiu pierwszych kroków. a inne na . a w jakim pierwsza wymiana sygnałów ze światem otaczającym. Lęk moralny (internalizacja zwierciadła społecznego) Lęk moralny można traktować jako dalszy etap rozwoju lęku społecznego. W życiu płodowym i w pierwszych miesiącach życia pozapłodowego wypełnia się sobą całą „czasoprzestrzeń". .. by z wielu możliwości wybrać najlepszą i wykonać ją jak najsprawniej.do" lub . a świat odpychający. że wymiana ta pozostawia trwały imprinting. ucząc się pływać. Zwierciadło społeczne ulega tu internalizacji. nie ma .gdy jeszcze nie wytworzyła się granica między daną osobą a jej otoczeniem. wiele wysiłku.. mówić w obcym języku. Zasadnicza orientacja emocjonalna powstaje w okresie. Żywiąc uczucia negatywne do otoczenia. jego wahania. Już bowiem u niemowląt zauważa się. Można z dość dużym prawdopodobieństwem przyjąć.. Ewolucja życia uczuciowego przebiega znacznie wolniej niż życia intelektualnego i tym należy tłumaczyć przetrwanie jego zasadniczych form z okresu wczesnego dzieciństwa. a tym samym przeszłości i przyszłości.

a sumienie dotyczy tylko świadomych). autonomicznym. co było początkowo z zewnątrz. wynikających ze świadomego lub podświadomego potępienia samego siebie. Dzięki pamięci układ uniezależnia się od otoczenia. staje się on elementem nieoperacyjnym. wskutek tego internalizacja w pierwszej fazie rozwoju staje się łatwiejsza. że człowiek jest sam dla siebie najsurowszym sędzią. w którym dokonuje się imprinting zwierciadła społecznego. że jakiś element z przestrzeni zewnętrznej wszedł do przestrzeni wewnętrznej. gdyż obraz ważnych postaci utrwalił się znacznie wcześniej i występują one w tej formie. Drugim czynnikiem jest sama internalizacja. jest poza zasięgiem naszej aktywności. a nawet pychotycznych. pod tym kątem widzenia rzeczywistość ulega wyolbrzymiającemu zniekształceniu. w którym granica oddzielająca od świata otaczającego nie wytworzyła się w pełni. staje się później integralną składową osobowości. pamięć działa nań stabilizująco. Działać można tylko na zewnątrz: to co jest w środku. Zinternalizowane zwierciadło społeczne zwykle silnie powiększa w porównaniu ze zwierciadłem wewnętrznym. Według przedstawionego wyżej modelu internalizacja zwierciadła społecznego polegałaby na zastąpieniu sygnałów zwrotnych pochodzących od otoczenia społecznego sygnałami pochodzącymi od własnych zapisów pamięciowych. a nieraz i katem. głosem sumienia czy freudowskim superego (pojęcie superego jest szersze niż pojęcie sumienia. w jakiej zostały utrwalone. To zniekształcenie utrzymuje się. a w praktyce psychiatrycznej nieraz spotyka się przykłady objawów nerwicowych. jeszcze w tym okresie. W dzieciństwie spojrzenie na otoczenie społeczne jest z natury rzeczy spojrzeniem w górę. wobec wewnętrznego jest się bezsilnym. stają się integralną częścią naszej osobowości — sokratesowskim daimonionem. Zniekształcenie własnego odbicia wskutek internalizacji Zniekształcenie odbicia własnego na skutek internalizacji można odnieść do dwóch czynników. Imprinting pierwszych społecznych sygnałów zwrotnych dokonuje się wcześnie.zachowanie się i śledzący każdy nasz krok wchodzą do wnętrza. stwierdzeniach. fakt. znosi możność wpływania na niego. przede wszystkim rodziców. pomimo że dana osoba przestała już być dzieckiem. gdyż obejmuje procesy podświadome. Freud i jego następcy podkreślają monstrualność rozmiarów superego. bez niej byłby on skazany na ciągłe oscylacje pod wpływem zmiennych sygnałów otoczenia. Przejście z zewnątrz do wewnątrz łączy się z pewnym zniekształceniem odbicia. Pierwszym z nich jest sam okres. co wyraża się w popularnych. . są potężne i tajemnicze. to. Postacie zwierciadła społecznego. Dlatego zwierciadło społeczne zewnętrzne jest mniej groźne niż wewnętrzne — na zewnętrzne można wpływać swoim zachowaniem. zmieniać je.

Pierwszy z nich dotyczy wagi otoczenia społecznego dla rozwoju człowieka. W ten sposób obok struktury biologicznej człowieka. również w pewnej mierze przypadkowa. może on zmieniać się pod wpływem bodźców otoczenia. gdyż obie są ze sobą integralnie złączone. które stały się dla niego wzorem i sędzią jego postępowania. religii itp. i to drugie działanie jest nawet silniejsze. Ponieważ sygnały pochodzące od otoczenia społecznego odgrywają rolę sprzężenia zwrotnego. będących ideałem dążeń danego człowieka i miernikiem jego wartości. lecz też od środka. W sterowaniu całością ustroju człowieka (jego zachowaniem się) zasadniczą rolę odgrywają sygnały pochodzące od otoczenia społecznego. które dzięki temu.Na tej samej zasadzie sytuacje z marzenia sennego przedstawiają się znacznie groźniej niż identyczne sytuacje na jawie. one są najważniejszym sprzężeniem zwrotnym.. tworzy się struktura społeczna. a drugi — schisis (rozszczepienia) tejże struktury. czy to osób żywych. tj. Dziedziczenie społeczne Otoczenie społeczne działa na nas nie tylko od zewnątrz. Schisis Mimo scalenia obu struktur. to jednak przez całe życie człowiek wchłania w siebie elementy otoczenia społecznego. genetycznej i społecznej (dziedziczenia biologicznego i społecznego). czy też abstrakcyjnych wartości. Choć impimtmg ważnych postaci jest w dzieciństwie najsilniejszy. w jaką grupę społeczną dany człowiek trafi i jakim wpływom będzie podlegał. Z faktu internalizacji zwierciadła społecznego można wysunąć dwa ogólne wnioski. w wymianie sygnalizacyjnej ze środowiskiem istnieje między nimi pewne rozszczepienie wynikające stąd. przy czym ulegającej w momencie przenoszenia przekształceniom na zasadzie głównie przypadkowości (podział mejotyeziny komórek rozrodczych i ich łączenie się). W czasie snu jesteśmy bowiem pozbawieni możliwości działania i wpływania na rzeczywistość. Plan genetyczny może realizować się jedynie poprzez wymianę energetycznoinformacyjną ze środowiskiem i jak wiadomo. na nowo jakby ożyły. korektora . że weszły do jego wnętrza. że proces wymiany ze środowiskiem jest procesem ciągłym i od narodzin aż do śmierci plan aktywności zmienia się pod presją otoczenia. czy też postaci idealnych z historii. pobudzającym lub hamującym rozwój planu genetycznego. Podobnie jest się bezsilnym wobec sędziego. przenoszonej dzięki mechanizmowi dziedziczenia z pokolenia na pokolenie. literatury. który w nas samych się znajduje. gdyż rzeczą przypadku jest. Oddzielanie obu struktur od siebie (dziedziczenia biologicznego od dziedziczenia społecznego) jest fikcją.

są one przez sam ten fakt odbierane w świadomości jako coś lepszego. które. a powtarzające się sygnały ustroju (jego reakcje ruchowe. W tym ujęciu lęk moralny byłby sygnałem niezgodności między jednym z planów aktywności a sprzężeniem zwrotnym. istnieje konieczność współzawodnictwa miedzy przeciwstawnymi planami aktywności. lepszy jest ten plan. musi być wciąż niszczona i budowana na nowo. tworzy się określona struktura metabolizmu informacyjnego. Struktura ma charakter dynamiczny. Sygnały przez niego odbierane i wysyłane muszą być nowe. Wciąż. szatan i anioł. stają się sygnałami wysyłanymi w otoczenie. tak i tylko pewne sygnały otoczenia są przez ustrój wychwytywane i w swoistą przezeń strukturę ułożone. Konsekwencją internalizacji zwierciadła społecznego jest wewnętrzne rozdwojenie — id i superego. informacyjnego Dynamiczna struktura metabolizmu Lęk dezintegracyjny powstaje przy każdorazowej zmianie struktury metabolizmu informacyjnego. W każdym układzie sterującym. do którego się dąży. tj. który tworzy się pod korygującym wpływem sprzężenia zwrotnego. Powtarzające się sygnały otoczenia prowadzą do wygaszenia reakcji organizmu. W zmienności tej jednak istnieje wyraźna niezmienność. w pewnym stopniu analogiczna do struktury metabolizmu energetycznego. co subiektywnie wyraża się tym. Z drugiej strony w tej ustawicznej zmienności metabolizmu informacyjnego nie może on wyjść poza strukturę dla niego specyficzną. że świadomość nie bierze w nich udziału. nowe bodźce działają na ustrój i wciąż pod ich. Ustrój wciąż musi być zasilany nowymi sygnałami otoczenia i wciąż sam tworzy.aktualnego planu aktywności. słowne itp.) po pewnym czasie ulegają automatyzacji. Dr Jekyll i Mr Hyde. tj. prowadząc do określonych przeżyć i określonych form reakcji. tzn. Różnorodność jest tu wprawdzie znacznie większa niż w metabolizmie energetycznym. tj. ale nic całkiem nowe. struktura. nawet technicznym. są wykonywane przy maksymalnie ekonomicznym zaangażowaniu układu sterującego metabolizmem informacyjnym. która jest miernikiem postępowania i celem dążenia. nowe formy reakcji. Przy tym dobre jest to. jako ideał. Cechą wymiany sygnałów z otoczeniem jest ustawiczna zmienność. nie mogą wykroczyć poza struktura specyficzną dla . przestają być tymi samymi bodźcami. gdy są uzewnętrznione. większe są różnice między poszczególnymi gatunkami i między jednostkami w obrębie gatunku. Lęk dezintegracyjny. wpływem zachodzą w nim nowe reakcje. Podobnie jak tylko pewne formy energii otoczenia mogą być przez dany ustrój wykorzystane i w swoisty sposób przekształcone. kiedy to z natury rzeczy patrzy się na otoczenie społeczne do góry. co spełnia rolę sędziego. zło i dobro. Na idealizację zwierciadła społecznego wpływa wspomniany już fakt. że jego imprinting dokonuje się w dzieciństwie.

tzn. Fakt.danego ustroju. które nie drażnią odpowiednich receptorów. efektorycznej i nerwowej). że rano zaświeci słońce. które traktować można jako sygnały wysyłane z ustroju — efektory). czyli ich struktura. Zasada prawdopodobieństwa Cechą więc metabolizmu sygnalizacyjnego jest strukturalność. zadrażnia jego receptory. Prawdopodobne jest. który nie zapada się pod nogami ani nie . Nie można ujrzeć fal elektromagnetycznych poza wąskim wycinkiem fal świetlnych. Ze strukturalności wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem wynika zasada prawdopodobieństwa — prawdopodobne jest to. w ustrojach niżej stojących w rozwoju filogenetycznym poszczególna komórka może spełniać rolę zarezerwowaną dla układu sygnalizacyjnego (tj. zależny od tego. Tylko drobna część tego. dana struktura utrwaliła się i jej naruszenie. w jakim stopniu odbierany obraz odpowiada rzeczywistości. że działanie ustroju nie trafia w próżnię. ale w rzeczywisty świat i w jakiś sposób go przekształca. dociera do ustroju. Człowiek nie odbiera światła spolaryzowanego lub pozafiołkowego. Prawdopodobne jest to. gdyż do tego przyzwyczailiśmy się od dziecka. buduje specyficzne dla siebie białko. co się w tej strukturze nie mieści. Sygnały wchodzące do ustroju i z niego wychodzące mają określony stopień prawdopodobieństwa. wytwarzając impuls nerwowy (oczywiście u tych ustrojów. i reagowaniu na nie różnymi formami ruchu. budzi lęk. nie można wyczuć smakiem czy zapachem obecności substancji chemicznych. które na zewnątrz ujawniają się pod postacią sygnałów wysyłanych w otoczenie. i podobnie jak każdy ustrój. a odbierają je niektóre owady. nie mieszczących się w granicach częstotliwości słyszalnych. oddaje to. nie zostaje w ogóle przyjęte ani też nie może być przez organizm wytworzone. co się w niej nie mieści. a co w przeżyciu subiektywnym odbierane jest jako obraz otaczającego świata. ich przenoszeniu i integrowaniu — neurony. To. w pewnym sensie analogiczna do strukturalności występującej w metabolizmie energetycznym. przemawia za realnością wytworzonego obrazu. co mieści się w strukturze tej wymiany. tak i z sygnałów do niego dochodzących buduje specyficzne dla siebie formy. np. grupą komórek wyspecjalizowanych w odbieraniu bodźców — receptory. co dzieje się w świecie zewnętrznym. Przestrzenne i czasowe rozmieszczenie impulsów nerwowych. co wokół się dzieje. Zagadnieniem dotychczas nie rozstrzygniętym jest. W receptorach sygnały otoczenia zostają przekształcone na sygnały własne ustroju — impulsy nerwowe. a nieprawdopodobne to. że idąc trafiamy stopą na twardy i stabilny grunt. nie można usłyszeć drgań powietrza. komórki receptorycznej. przez zaćmienie słońca. w jakim stopniu dana struktura aktywności utrwaliła się. które dysponują aparaturą receptoryczno-nerwowo-efektoryczną.

Obliczenie liczby potencjalnych struktur czynnościowych w układzie nerwowym nie jest zadaniem łatwym i nie wiadomo. Gdy jest inaczej. gdyż odgrywa tu rolę kierunek przepływu informacji AB – BA).deus" dla określenia bóstwa. wywoła to uczucie grozy. co nieprawdopodobne. A i B. że zostaliśmy oszukani i że była to tylko maska. wywodzi się ono od aryjskiego pnia . To. tworząc niezliczone kombinacje między sobą. .. stąd też uczucia lęku lub śmieszności. w czasie trzęsienia ziemi. Prawdopodobne jest. co otacza. które zmieni się w śmiech. można zastosować tu tzw. zagrożenia i zagubienia się towarzyszącym niezwykłym przeżyciom. przy czterech byłoby ich już 6 x 4. zwany silnią (n!) 1 x 2 x 3 x 4 itd. niezwykle przyciąga i odpycha. że twarz naszego rozmówcy nie zmieni się nagle w twarz wilka. Uczucie lęku występuje na dwóch krańcach wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem — na krańcu zbyt dużego prawdopodobieństwa. kiedy nic nowego i niezwykłego zdarzyć się nie może. zwłaszcza wielkiej psychiatrii. permutację. tj. wówczas naruszeniu utrwalonej struktury towarzyszy lęk.diw" — jaśnieć. W pierwszym przypadku byłoby możliwe tylko jedno połączenie AB = BA. i na krańcu małego prawdopodobieństwa. 24. a łacińskie . w końcu więc zwycięża. która jednak okazuje się niegroźna i nie narusza utrwalonego sposobu widzenia świata. W psychiatrii. Gdyby układ nerwowy był zbudowany tylko z dwóch neuronów. Łuk odruchowy łączący receptor z elektorem jest u człowieka bez porównania dłuższy niż u najwyższych nawet zwierząt. CBA. stykamy się znacznie częściej niż w normalnych stosunkach międzyludzkich z formami zachowania się i przeżyć o małym stopniu prawdopodobieństwa. tj. To. W pierwszym przypadku ma się do czynienia z napięciem wewnętrznym i niepokojem towarzyszącym monotonii i nudzie życia. Jednym ze sposobów wywoływania efektu komicznego jest przedstawienie struktury nieprawdopodobnej. stąd ich określenie jako dziwne lub dziwaczne. a których psychiatra nie powinien do siebie dopuszczać. BAC. aż do n. natomiast w drugim istnieją możliwości dwóch połączeń. Warto tu może wspomnieć o etymologii słowa „dziwny". CAB. Stosując bardzo znaczne uproszczenia. w czasie burzy na statku. promienieć. gdy wszystko. staje się dziwne i niezwykłe. W przypadku trzech komórek byłoby ich sześć: ABC. które one w otoczeniu budzą. kiedy przekonamy się. gdy tak się stanie. BCA. ACB. na grzęzawisku.. różnorodne struktury czynnościowe. stąd indyjskie „dewas". czy na razie w ogóle możliwym do wykonania. na skutek zaburzeń zmysłu równowagi. (Należy zwrócić uwagę na różnicę między połączeniem morfologicznym a czynnościowym. co nie mieści się w normalnej strukturze wymiany informacji z otoczeniem. co ma największy stopień prawdopodobieństwa. Miliardy komórek nerwowych mogą być aktywowane w odcinku tym. budzi w człowieku przeciwstawne uczucia lęku i ciekawości. Liczbę kombinacji określa tu wzór matematyczny.kołysze. np. w drugim z poczuciem niepewności. wówczas możliwych połączeń czynnościowych między nimi byłoby AB i BA.

Następnie trzeba utworzyć sumę logarytmów. schizofreniczne urojenia i omamy. W rzeczywistości więc możliwych kombinacji jest znacznie więcej. logarytmu-jemy poszczególne czynniki. że może polegać na miejscowej zmianie potencjału lub pełnym wyładowaniu całej komórki. co zajmuje pewien czas. Układ nerwowy człowieka zbudowany jest z przeszło dziesięciu miliardów (l010) neuronów. że nihii novi in cerebro. Te niezwykle możliwości tworzenia różnorodnych. np. takich jak ta. l sekundę. Gradient trwałości Człowiek jest zamknięty w możliwościach własnej struktury układu sygnalizacyjnego. można rzec. że to. We wnętrzu ustroju . Aby wykonać obliczenie tej liczby. Podane tu oszacowanie ma charakter orientacyjny*. Na znalezienie logarytmów potrzeba zatem l0 s. receptorach odbierających bodźce świata otaczającego. Uwagi te zawdzięczam doktorowi Stanisławowi Olszewskiemu z Katedry Automatyki AGH w Krakowie. co zajmie czas np. a nie własnego. struktur czynnościowych sprawiają. co przychodzi z zewnątrz. nie trafia na teren całkowicie nie przygotowany. Powtarzające się sygnały otoczenia przestają wywoływać reakcję receptorów./rok = 800 lat.Wzór ten nie uwzględnia wielu innych możliwości istniejących w układzie nerwowym. tj. Nastawienie na zmienność obowiązuje w stosunku do środowiska otaczającego. Trawestując znane powiedzenie. czyli około 52 tyg. niż przewiduje wspomniany wzór. że czynnościowe połączenie między komórkami może mieć znak dodatni (pobudzenie) lub ujemny (hamowanie). natomiast interoceptory (receptory odbierające sygnały z wnętrza ustroju) adaptują się znacznie wolniej. bajki. W sumie potrzebujemy 2x1010 s. że komórki nerwowe mają różne prawdopodobieństwo łączenia się z drugimi itp. 2 tyg. 100 s = 4 X 104 tygodni. Zjawisko szybkiej adaptacji występuje w eksteroceptorach. Obserwowaną rzeczywistość wyprzedzają niejednokrotnie plany. nie może wyjść poza nią. zawsze może wyłączyć strukturę dla siebie odpowiednią. marzenia na jawie i we śnie. Ponieważ 106 s jest równe około dwóch tygodni. również 1010 s. obliczenie wymaga 2 x l010 s 4 X l04 tyg. Z drugiej jednak strony układ sygnalizacyjny jest nastawiony na zmienność. czyli przy zastosowanym tu uproszczeniu liczba potencjalnych struktur czynnościowych powinna wynosić w przybliżeniu 1010! (silnia 10 miliardów).

prowadzą do częściowego lub całkowitego przerwania wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem. które stanowią konieczną dla życia strukturę. Równowaga zostaje przywrócona dzięki działaniu mechanizmów wewnątrzustrojowych. w głowie bowiem mieszczą się tele-receptory. a niezmienny — własny ustrój. np. że w metabolizmie sygnalizacyjnym obowiązuje ogólna zasada. osłabienie metabolizmu informacyjnego na określonym odcinku kontaktu z otoczeniem. Można by więc powiedzieć. największy na styku z otoczeniem wewnętrznym. W razie naruszenia jakiejś stałej. następuje zwrot głowy. wytwarzać impulsy nerwowe). Zmienność pierwszego jest łatwo tolerowana a drugiego bardzo trudno. a te z kolei rozkład glikoaenu na glukozę. stężenia jonów wodorowych (kwasota tkanek i płynów ustrojowych). dzięki czemu większy strumień sygnałów pada na powierzchnię receptoryczną. co hałas ten oznacza). Sygnały z wnętrza ustroju muszą działać tak długo. czasem też całego ciała. Szybka adaptacja do bodźców środowiska wewnętrznego kończyłaby się naruszeniem stałych ustroju. zmęczenie. Podobnie jak receptory przestają one reagować na powtarzające się sygnały. jonów potasu. poziom cukru itd. Zasada ta odnosi się nie tylko do receptorów. Struktura metabolizmu informacyjnego miałaby więc określony gradient trwałości. Obu tym komponentom odruchu orientacy]hego (przerwaniu aktualnej . odpowiednie receptory muszą tak długo reagować (tj. obniżenie poziomu cukru we krwi pobudzi wydzielanie adrenaliny i hormonów alikotropowych kory nadnerczy. który jest przerwaniem tegoż metabolizmu informacyjnego na całej powierzchni kontaktu ze światem otaczającym. pod wpływem nagłego hałasu przerywa się na chwilę rozmowę. np. jak i do niego wysyłane. np. Zarówno sygnały odbierane od otoczenia. najmniejszy na styku z otoczeniem zewnętrznym. nasłuchując. aż równowaga zostanie przywrócona. tj. senność i wreszcie sen. tj. sodu. lub dzięki działaniu na zewnątrz. narządy zmysłowe odbierające sygnały z odległości. jeśli powtarzają się w sposób monotonny. aż przez odpowiednie reakcje ustrój przywróci zachwianą równowagę. iż zmienny jest świat zewnętrzny. ale do wszystkich ogniw łańcucha wymiany sygnalizacyjnej. Występuje wówczas rozproszenie uwagi. w kierunku źródła bodźca. Odruch orientacyjny Zmianę struktury wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem zewnętrznym określa się wg Pawiowa pojęciem odruchu orientacyjnego. zdobycie i spożycie pokarmu powoduje powrót poziomu cukru do normy.muszą być zachowane pewne stałe wartości (constans). Pod wpływem nowego bodźca zostaje na moment przerwana dotychczasowa aktywność ustroju (np. ciepłoty.

do którego człowiek mieszkający w mieście tak szybko się przyzwyczaja. które wahać się może od bardzo dyskretnego i zwiewnego uczucia niezadowolenia. zwłaszcza palców rąk i nóg. Staje się więc z powrotem silnym bodźcem orientacyjnym. który w ciągu dnia przestał już działać. gdy wymiana sygnalizacyjna z otoczeniem redukuje się do minimum. może zacząć się dopiero po zapadnięciu zasadniczej decyzji. Jakiś niezwykły szmer wywoła silniejszą reakcję orientacyjną niż znacznie głośniejszy hałas uliczny. ponieważ trafia na ustrój. Wyrazem zmiany czynności bioelektrycznej mózgu pod wpływem bodźca zewnętrznego jest reakcja zatrzymania. wzrostu ciśnienia krwi. niespodziewanym bodźcem. Utrzymuje się z reguły dłużej niż ruchowy komponent odruchu orientacyjnego. czyli do aktywności określanej jako faza badawcza odruchu orientacyjnego.wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem a skierowaniu telereceptorów na źródło bodźca) towarzyszy wyładowanie wegetatywne w postaci przyspieszenia akcji serca. Na tym kończyłaby się pierwsza faza odruchu orientacyjnego. a w trzecim powrót do przerwanej przez bodziec aktywności. Reakcja wegetatywna z towarzyszącym jej uczuciem nieokreślonego niepokoju występuje nawet wówczas. Siła reakcji wegetatywnej zwykle koreluje z siłą reakcji uczuciowej. Druga faza. przykry już z powodu innych objawów nerwicowych. Co się tyczy subiektywnego obrazu wydarzeń wywołanych sygnałem otoczenia. staje się wskutek tej nadwrażliwości . wywołuje bicie serca. zmiany rytmu oddechowego. określana jako badawcza. w rytm beta. Tylko w pierwszym wypadku może dojść do eksploracji źródła bodźca. ale też od stopnia jego niezwykłości i od aktualnego stanu. minus i zero. W pierwszym wypadku występuje zbliżenie do źródła bodźca. W okresie zapadania w sen. czyjś głos. dotyczącej prawdopodobieństwa charakteru nowego bodźca. że siła reakcji wegetatywnej i emocjonalnej na bodziec zewnętrzny nie jest tylko zależna od siły tegoż bodźca. co prawdopodobnie zmienia opór elektryczny skóry (odruch skórnogalwaniczny). czyli przejście rytmu spoczynkowego alfa w rytm szybszy i mniej regularny (desynchronizacjaj. to schematycznie przedstawić je można następująco: pierwszą reakcją jest uczucie niepokoju. Kontakt z otoczeniem. do silnego i gwałtownego uczucia zaskoczenia. wywołują niewspółmiernie silną reakcję orientacyjną. że jakiś bodziec zewnętrzny zadziałał na ustrój. że coś zakłóca stan istniejący. Podobna sytuacja zdarza się w nerwicach typu neurastenicznego: zwykłe bodźce. świadomości. przypadkowy dźwięk. że tylko komponent wegetatywny i śladowe uczucie niepokoju są jedyną oznaką. Są tu trzy możliwości — plus. Z codziennego doświadczenia wiadomo. który w tym momencie wycofywał się z wymiany sygnalizacyjnej i tym samym był nie przygotowany do przyjmowania bodżców. tj. jak sygnał telefonu. że przestaje nań reagować. zwiększenia potliwości skóry. Zdarza się. gdy bodziec orientacyjny nie dociera do świadomości. ten sam hałas uliczny. w drugim ucieczka od niego. uczucie gwałtownego lęku itp. wywołanego nagłym.

ponieważ nie . Skala wartości ulega wówczas rozchwianiu. Z dwóch podstawowych czynności tegoż układu: pobudzenia i hamowania. co pożywienie dla metabolizmu energetycznego. może dotrzeć do świadomości (np.. Naruszenie struktury zarówno metabolizmu energetycznego. gdy struktura wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem jest wyraźnie naruszona. mogą one przebić barierę selekcyjną. a sygnały o małym znaczeniu mogą działać tak. po ataku padaczkowym itp. jakby miały duże znaczenie i odwrotnie. wyżej wspomnianych. może też wywołać reakcję świadomą. Bodźce. które normalnie zostają zatrzymane na samej powierzchni receptorycznej lub. Zdolność selekcji bodźców otoczenia można wyobrazić sobie w formie skali wartości. działając na ustrój zostaje natychmiast oznaczony określoną Wartością i zależnie od decyzji wartościującej kształtują się jego dalsze losy. w ostrych i przewlekłych zespołach psychoorganicznych. Sygnał otoczenia nie jest więc czymś całkiem nowym. Może zostawić wyraźny ślad pamięciowy. po narkozie. jak i informacyjnego. Sygnały o wartości bliskiej zeru są w normalnej wymianie sygnalizacyjnej z otoczeniem od razu odrzucane na powierzchni receptorycznej lub w dalszych ogniwach łuku odruchowego. zmienia w mniejszym lub większym stopniu strukturę metabolizmu sygnalizacyjnego i jednocześnie go wzbogaca. już w pierwszych ogniwach łuku odruchowego. stanowi zawsze pewne zagrożenie dla ustroju. W tym sensie ustrój antycypuje to. Może on w ogóle nie wywoływać reakcji orientacyjnej lub może ją wywołać. Tylko w sytuacjach upośledzenia metabolizmu informacyjnego. zmieniającej się każdorazowo zależnie od aktualnej sytuacji ustroju i jego środowiska. nie może być całkiem nowy. Z drugiej jednak strony musi on w jakimś stopniu do tej struktury pasować. Niewspółmiernie gwałtowna reakcja orientacyjna występuje też przy budzeniu się ze snu. np. Głównym objawem tego naruszenia jest obniżenie zdolności selekcyjnej układu sygnalizacyjnego. ze stanu nieprzytomności. co częściej się zdarza. co może go spotkać ze strony otoczenia. ta ostatnia jest wrażliwsza. jego wartość zostaje od razu w pierwszym zetknięciu oznaczona. który przebije się przez powierzchnię receptoryczną. większość ruchów przy chodzeniu jest wywołana sygnałami nie docierającymi do świadomości). a być nie spostrzeżony. Antycypacja Każdy sygnał otoczenia. świadomy lub nieświadomy. ogólnie mówiąc w tych przypadkach. Według tej skali jedne sygnały są łatwiej przepuszczane. inne trudniej. sygnały otoczenia dla metabolizmu informacyjnego są tym. a pierwsza ulega zakłóceniom.jeszcze przykrzejszy. tutaj bez wyboru aktywizują cały układ sygnalizacyjny.

Rzutowanie w przyszłość. Przewidywanie nie jest wyłącznie czynnością świadomą. nagła cisza będzie tak silnym sygnałem. W przypadku metabolizmu energetycznego będzie ona większa np. a tym samym gorzej mieszczący się w dotychczasowej strukturze interakcji z otoczeniem. przy pełnym udziale świadomości. jest proporcjonalna do dysproporcji między przewidywaną a faktyczną formą zakłócenia metabolizmu informacyjnego. gdy jest inaczej. tj. przy braku tlenu niż przy braku pożywienia. W przypadku metabolizmu informacyjnego silą reakcji lękowej jest tym większa. Skomplikowany łańcuch czynności związany z analizą percepcyjną. które na poziomie świadomości jest odczuwane jako zdolność przewidywania. w ogóle metabolizmu. również energetycznego. gdy np. a idąc dalej. na trudnej ścieżce górskiej. jest równa. Zwykle wystarczy drobny szczegół. polegający przypuszczalnie na przyporządkowaniu wchodzących sygnałów istniejącym już zapisom pamięciowym. Subiektywnym sygnałem zagrożenia jest uczucie lęku. by rozpoznać znaną nam rzecz. że może obudzić kogoś ze snu. opartej na prawdopodobieństwie. po której się idzie. gdy huk wybuchów bomb i pocisków staje się już czymś zwyczajnym. rozpoznany znajomy okaże się obcą osobą. Strzał z rewolweru wywoła silniejszą reakcję orientacyjną niż tej samej siły stuk motoru. Gdy idąc chodnikiem. wówczas akt chodzenia jest wykonywany przy całościowym zaangażowaniu układu sygnalizacyjnego. jesteśmy zaskoczeni. Nagła ciemność wywołana zaćmieniem słońca da silniejszą reakcję lękową niż ciemność wywołana brakiem prądu elektrycznego. Świadoma jest ostateczna decyzja. że obserwowany przedmiot można zaliczyć do określonej kategorii zapisów pamięciowych. im dochodzący sygnał jest mniej prawdopodobny. że droga. w czasie wojny. jest istotną cechą metabolizmu informacyjnego. Zmiana percepcji otoczenia pod wpływem LSD lub innego środka halucynogennego.wiadomo. zażytego świadomie. powstała reakcja lękowa jest wynikiem naruszenia struktury określonego wycinka interakcji z otoczeniem — funkcji chodzenia. rozgrywa się poza sferą świadomości. czym skończy się zachwianie struktury. Siła reakcji lękowej jest proporcjonalna do stopnia gwałtowności zachwiania struktury. gdy nasze przewidywanie się nie spełniło. np. przy gwałtownej dysfunkcji hormonalnej niż przy łagodnej itp. a w przypadku zachwiania struktury informacyjnej — o łęku dezintegracyjnym. Dzięki temu założeniu funkcja ta odbywa się automatycznie. nagle potkniemy się na jego nierówności. W przypadku zachwiania struktury ener-detycznej wymiany ze środowiskiem mówimy o lęku biologicznym. Jest ono zasadniczą . wywoła słabszą reakcję lękową niż analogiczna zmiana występująca w chorobie psychicznej lub pod wpływem nieświadomego zatrucia substancją chemiczną wywołującą halucynacje. którą można traktować jako swoisty dla odruchu orientacyjnego rodzaj reakcji lękowej. pojedynczy znak. Reakcja zaskoczenia.

Sam plan może zresztą ulec modyfikacjom pod wpływem środowiska. w różnym zresztą nasileniu. stanowi najważniejszy element struktury metabolizmu informacyjnego. co zostało już zrealizowane. Możliwe. „Przewidując" dalsze etapy swego rozwoju. W jakim stopniu modyfikacja taka jest możliwa. realizuje swój plan genetyczny poprzez wymianę energii i informacji ze swoim środowiskiem.). W zależności od warunków środowiskowych możliwości realizacji planu genetycznego kurczą się lub rozszerzają. czyli to. Każda żywa istota od najprostszej jednokomórkowej do najbardziej skomplikowane] wielokomórkowej. Niektórzy psychiatrzy mówią o pogotowiu lękowym. nowe wrażenie. rozproszonego analogiczny bodziec może ją zmniejszyć. W tym ujęciu lęk jako subiektywny wyraz zachwiania porządku metabolizmu informacyjnego towarzyszyłby stale człowiekowi od prawie niedostrzegalnego niepokoju przy zwykłym odruchu orientacyjnym do paniki wynikającej z całkowitego rozbicia istniejącego porządku. nakłada się na dezintegrację już istniejącą. To ustawiczne burzenie i budowanie jest może najbardziej charakterystyczną cechą pracy układu sygnalizacyjnego. występuje u każdego człowieka. a na odwrót. w pewnej przynajmniej mierze ustrój musi „przewidywać" zachowanie się środowiska w stosunku do siebie. poprzednia struktura musi być zburzona. W pojęciu planu mieści się widzenie przyszłości. od tego. będąc związane z istniejącym w metabolizmie informacyjnym .cechą przyrody ożywionej. a na jej miejsce zbudowana nowa. Integracja i dezintegracja Dezintegracja struktury metabolizmu informacyjnego. u człowieka odpoczywającego. wspomnienie itp. wywołana strumieniem sygnałów z zewnątrz ustroju lub z jego wnętrza. "W ludzkiej świadomości ostro odcina się przeszłość. Realizm przyrody polega na ogólnej zgodności planu z możliwościami środowiska. co się już dokonało. Na przykład u człowieka skupionego nad pracą nowy bodziec na ogół zwiększa dezintegrację. od przyszłości. bowiem dzięki niemu może się wytworzyć nowa struktura metabolizmu informacyjnego (może powstać nowa myśl. rozprasza go. np. w wyniku nałożenia się obu może się ona sumarycznie zwiększyć lub zmniejszyć. tak że obraz otaczającego świata tworzy się na zasadzie różnorodnego umiejscowienia sygnałów nerwowych na siatce czasowo-przestrzennej. To ułożenie sygnałów stanowi aktualną strukturę czynnościową metabolizmu sygnalizacyjnego. jest wciąż sprawą dyskusyjną. jaką jest człowiek. obok współrzędnych przestrzennych. co ma się dokonać. W głównej mierze pogotowie to. w przypadku kataklizmu lub ostrej schizofrenii. który może się realizować jedynie w ustawicznej wymianie ze środowiskiem. przewidywanie. gdyż sygnał nerwowy jest jakościowo niezależny od rodzaju bodźców otoczenia. że granica ta nie jest tak ostra w świecie zwierzęcym. Współrzędna czasu.

tym utrzymanie stabilnej równowagi staje się trudniejsze. zblednięcie czy zaczerwienienie twarzy. W przeciwstawieniu do układu wegetatywnego układ somatyczny nazywa się analogicznie układem wolicjonalnym. Natomiast funkcje wegetatywne są funkcjami sensu stricte autonomicznymi. określane jako proprioceptywne. gdyż sygnały pochodzące z układu ruchowego (z mięśni. stawów. czyli dla wszelkich form ruchu. będąc niejednokrotnie ważną wskazówką orientacyjną co do stanu emocjonalnego. nie jest jednak funkcją całkowicie autonomiczną. ponieważ stanowią rodzaj sprzężenia zwrotnego dla sygnałów wychodzących z ustroju. Z drugiej strony pewne reakcje wegetatywne. uważając. więzadeł itd. Wprawdzie wiele funkcji sterowanych przez układ somatyczny rozgrywa się poza sferą świadomości — funkcje zautomatyzowane. Zaburzenia wegetatywne Uwagi neuroanatomiczne i neurofizjologiczne Układ nerwowy somatyczny i autonomiczny Układ sygnalizacyjny zwykło się dzielić na: somatyczny i wegetatywny (autonomiczny). nie można nimi kierować własną wolą. Pierwszy zajmuje się wymianą sygnałów z otoczeniem zewnętrznym. . jak chodzenie. Granica między funkcjami wolicjonalnymi a autonomicznymi nie jest jednakże ostra. w szczególności od decyzji wyboru danej struktury czynnościowej. Oddychanie.. Im układ sygnalizacyjny jest bardziej precyzyjny i wymiana informacji z otoczeniem bardziej skomplikowana. tj. które jest właściwie funkcją wegetatywną. zjeżenie się włosów itd. że ich manifestowanie się na zewnątrz jest sprawą drugorzędną i że w istocie należą one do wewnętrznego metabolizmu informacyjnego. Układ wegetatywny określa się też jako autonomiczny. pisanie itp. Mimo to traktuje się je jako reakcje wegetatywne. mówienie. mogą być traktowane jako sygnały wysyłane w otoczenie. rozszerzenie źrenic. Pojęcie to ma uwypuklić jego niezależność od świadomych procesów psychicznych. np. należą do domeny układu somatycznego.). choć de facto pochodzą z wnętrza ciała.pewnym rozchwianiem porządku. gdyż może być zaŁeżne od aktu woli. od aktu woli. to jednak w razie potrzeby mogą one z powrotem być świadomie sterowane. a drugi — z otoczeniem wewnętrznym. wzmożona potliwość dłoni. Podział ten nie jest całkiem ścisły..

Układ przywspółczulny wzmaga procesy anaboliczne. może bardziej do niego się zbliżyć. że układ współczulny jako pobudzający procesy destrukcji najsilniej działa wówczas. wektor przemiany energetycznej jest skierowany do ustroju. Układ współczulny i przywspółczulny Część przywspółczulna znajduje się bliżej narządów wewnętrznych (niektóre skupiska komórek nerwowych mieszczą się w samych narządach wewnętrznych lub w ich bezpośredniej bliskości).Możliwe. Ta różnica w lokalizacji. a układ przywspółczulny w odcinkach skrajnych (głowowym i krzyżowym). podczas gdy układ somatyczny oddala się od terenu obcego i bardziej od niego izoluje. substancja i energia otoczenia zostają przekształcone na swoistą strukturę energetyczną i substancjalną ustroju. jest to jakby wewnętrzny układ sygnalizacyjny. Duże masy mięśniowe muszą ulec wówczas aktywacji. Poruszając się na swoim terenie. tj. jak się zdaje. sygnały są odbierane z różnych narządów ustroju i do nich z powrotem wysyłane. Układ współczulny wzmaga procesy kataboliczne. że ta zależność wiąże się z funkcją mowy. Jego jednostki sterujące — ciała komórkowe neuronów — mieszczą się bliżej terenu oddziaływania. a stosunkowo proste substancje chemiczne wydalane z ustroju itp. układ autonamiczny jest jakby bezpieczniejszy. różnicę tę można ująć jako większą decentralizację układu autonomicznego. stamtąd dochodzą sygnały i tira z kolei w formie ruchu są wysyłane. że układ współczulny łączy się z układem centralnym w jego części środkowej (piersiowo-lędźwiowej). wektor wymiany energetycznej z otoczeniem jest skierowany na zewnątrz. tj. niż proces burzenia. cieplną. gdy ustrój przygotowuje się do walki lub ucieczki. ośrodki sterujące muszą więc znajdować się bliżej miejsca działania. Druga różnica lokalizacyjna polega na tym. Nie wdając się w szczegóły anatomiczne. w części centralnej zaciera się. budowy. Terenem oddziaływania dla układu autonomicznego jest własny ustrój. Pod względem anatomicznym różnica między układem autonomicznym a somatycznym zaznacza się wyraźnie na obwodzie. a część współczulna jest zlokalizowana w większej odległości od terenu działania (skupiska komórek leżą przed kręgosłupem — zwoje przedkręgowe). rozpadu. Proces budowy jest bardziej skomplikowany. a te właśnie grupują się głównie w środkowej części . To dziwne nieco połączenie z osią układu nerwowego może wynikać stąd. wynika z odmiennego charakteru aktywności obu układów. Specyficzna dla ustroju struktura energetyczno-substancjalna zostaje zmieniona na niespecyficzną — na energię mechaniczną. w której oddychanie odgrywa ważną rolę. Natomiast dla układu somatycznego terenem oddziaływania iest środowisko zewnętrzne. niż to się dzieje w układzie somatycznym.

osi ciała. Natomiast układ przywspółczulny, jako pobudzający procesy budowy, najsilniej działa wówczas, gdy ustrój przygotowuje się do funkcji pokarmowych i rozrodczych, a te lokalizują się w odcinku głowowym (otwór gębowy) i odcinku końcowym (odbyt pierwotny). W osi centralnej układu nerwowego zaciera się rozróżnienie lokalizacyjne układu współczulnego i przywspółczulnego. Trudno jest ściśle określić, które skupiska komórek nerwowych należą do jednego, a które do drugiego układu. Lokalizacja obejmuje poszczególne funkcje, główne skupiska komórek nerwowych sterujących oddychaniem i krążeniem znajdują się w dolnych odcinkach pnia mózgu (w rdzeniu przedłużonym i w moście), a ośrodki nerwowe dla przemiany wodnej, węglowodanowej, tłuszczowej, termoregulacji, funkcji pokarmowych i rozrodczych itd. — w podwzgórzu. Ośrodki te sterują zarówno układem współczulnym, jak i przywspółczulnym. Procesy anaboliczne i kataboliczne — konstrukcji i destrukcji — są tak ze sobą zespolone, że sterowanie nimi niezależnie od siebie jest niemożliwe. Widać z tego, jak zespolone są ściśle ze sobą dwa przeciwstawne procesy; budowy i niszczenia, na nich bowiem opiera się dialektyka życia. Podwzgórze i węchomózgowie Podwzgórze uważa się za główny ośrodek funkcji wegetatywnych. Podwzgórze łączy się przez przysadkę mózgową Z układem endokrynnym. Przysadka, podobnie jak podwzgórze w układzie wegetatywnym, odgrywa centralną rolę w układzie endokrynnym. Nie znaczy to, aby ośrodki wenetatywne znajdujące się w filogenetycznie starszych częściach ośrodkowego układu nerwowego — w rdzeniu i pniu mózgowym — były mniej ważne; uszkodzenie ich (np. ośrodków oddychania i krążenia w rdzeniu przedłużonym) może prowadzić do śmierci. Równie w młodszych filogenetycznie częściach mózgu znajdują się ważne ośrodki wegetatywne; są one ściśle zespolone z ośrodkami somatycznymi (tj. sterującymi wymianą sygnałów ze światem otaczającym), tak że oddzielenie ich jest często niemożliwe. Na przykład drażnienie pola ruchowego czy czuciowego w korze mózgowej wywoła jednocześnie zmiany naczynioruchowe w części ciała, której reprezentacja korowa została zadrażniona. Drażnienie starszych filogenetycznie części kory mózgowej (węchomózgowia) wywołuje silne reakcje wegetatywne, ale jednocześnie zasadnicze postawy w stosunku do otoczenia — wściekłości, paniki, pobudzenia seksualnego. Węch, który u człowieka jest zmysłem nie tak ważnym jak u innych ssaków, odgrywa, jak się zdaje, istotną rolę w filogenezie kory mózgowej. Sygnały węchowe determinują zasadniczą orientację w świecie otaczającym. Układ sygnalizacyjny węchowy tworzy jakby rdzeń, wokół którego narasta najwyższy, tj. korowy poziom metabolizmu informacyjnego. Węchomózgowie człowieka tylko w małym stopniu jest związane ze zmysłem węchu (bezpośrednio z nim

związana jest opuszka węchowa, a prawdopodobnie też jądra migdałowate), niemniej filogenetycznie z niego się wywodzi. Węch jest jedynym zmysłem, którego sygnały nie biegną przez główną stację przekaźnikową, tj. przez wzgórze (thalamus), lecz wprost zmierzają do kory mózgowej, co również może wskazywać na jego specyficzne znaczenie. Badania neurofizjologiczne przemawiają za tym, że drażnienie węchomózgowia, a także podwzgórza wywołuje wraz z reakcjami wegetatywnymi silne przeżycia uczuciowe. Dlatego też uważa się te części mózgu, przy zachowaniu całej ostrożności w lokalizowaniu funkcji psychicznych, za główny ośrodek życia emocjonalnego. Porównując mózg najniższych ssaków, np. gryzoni, z mózgiem człowieka, stwierdza się niewspółmiernie duży rozwój najwyżej uformowanych części kory mózgowej (neocortex) w porównaniu z filogenetycznie najstarszą częścią kory mózgowej (archicortex i mesocortex), tj. z węchomózgowiem, a także z podwzgórzem. Te części mózgu u najniższego i najwyższego ssaka są prawie identyczne. Skok filogenetyczny w rozwoju mózgu koncentruje się u człowieka na neocortex. Nastawionych neuroanatomicznie i neurofizjologiczme psychiatrów powyższe fakty skłaniają do raczej smutnych refleksji na temat tzw. wyższych uczuć ludzkich. A obserwując reakcje uczuciowe zwierząt wyższych (ssaków, ptaków) niekiedy dochodzi się do przekonania, że ich życie uczuciowe jest bardziej harmonijne i szlachetniejsze niż człowieka. Dysproporcja między gwałtownym rozwojem „nowej" kory mózgowej a niezwykle powolnym rozwojem „starej" nie wpływałaby więc korzystnie na harmonię życia uczuciowego. Wreszcie badania neurofizjologiczne nad pamięcią wskazują na to, że dla utworzenia zapisu pamięciowego konieczne jest przejście strumienia informacji przez węchomózgowie i podwzgórze, o trwałości zapisu pamięciowego decyduje m.in. komponent uczuciowy. Słuszne wydać się może popularne powiedzenie o kierowaniu się w życiu węchem. Wokół struktur anatomicznych związanych z tym zmysłem skupiają się struktury sterujące podstawowymi zachowaniami o silnym ładunku emocjonalnym (postawy ,,do" i ,,od"), a jednocześnie funkcjami wegetatywnymi i endokrynnymi. Filogenetycznie węch byłby zmysłem najważniejszy m w zasadniczej orientacji w świecie otaczającym. Węch i smak, zmysły zresztą do siebie zbliżone, stanowią granicę między metabolizmem informacyjnym a energetycznym. Od nich ostatecznie zależy decyzja, czy dana część świata otaczającego może zostać wchłonięta i zamieniona na strukturę własną ustroju, czy też należy ją od siebie odrzucić. Bodźce węchowe są też decydującymi sygnałami w doborze seksualnym. Wprawdzie znaczenie węchu i smaku u człowieka nie jest tak duże jak w świecie zwierzęcym, niemniej odgrywają one wyraźną rolę w doborze pokarmów, a także w doborze seksualnym. Sygnały z innych zmysłów muszą przejść przez węcho-mózgowie, aby utrwalić

się w pamięci. Wiadomo, że bodźce węchowe czy smakowe należą do tych, które najłatwiej nrzywołują wspomnienia z plastyczną żywością autentycznego przeżycia. Od struktur ośrodkowego układu nerwowego związanych ze zmysłem węchu i smaku, zależy więc decyzja wchłonięcia lub odrzucenia świata otaczającego nie tylko w sensie metabolizmu energetycznego, lecz też informacyjnego. Słusznie więc mówi się o ,,smaku" życia, gdyż wchłanianie tego, co wokół się dzieje, jest w strukturze morfologicznej i funkcjonalnej układu nerwowego dość ściśle związane ze zmysłem węchu i smaku. Sygnały dochodzące do kory mózgowej z różnych obwodowych pól receptorycznych spływają do węchomózgowia; tam prawdopodobnie zapada decyzja co do zasadniczej postawy: zbliżyć się, czy oddalić. Od tej decyzji zależy zasadniczy ton uczuciowy przeżycia wywołanego wchodzącymi do mózgu sygnałami, a także ich utrwalenie w palnięci. Doświadczenia na zwierzętach i obserwacje neurochirurgiczne u ludzi zdają się przemawidć za tym, że zniszczenie węchomózgowia uniemożliwia tworzenie nowych zapisów pamięciowych, natomiast nie ginie pamięć zapisów wytworzonych przed zabiegiem, Dalsza droga strumienia sygnałów prowadzi z węchomózgowia do podwzgórza, gdzie zależnie od zapadłej w węcho-mózgowiu decyzji występuje z kolei rozkaz większej lub mniejszej mobilizacji ustroju. Przy decyzji ,,od" jest ona większa niż przy decyzji „do". Walka i ucieczka wymagają bowiem większego wysiłku niż przyjazne zbliżenie się. Postawa ,,do" nastawia układ wegetatywny w kierunku anabolicznym, a postawa ,,od" — w kierunku katabolicznym. W ten sposób bodźce świata otaczającego rezonują się w całym ustroju, człowiek spostrzega świat nie tylko oczyma, uszami, węchem itd., ale też sercem, żołądkiem, jelitami., naczyniami krwionośnymi itd. We wszystkich narządach ustroju odzwierciedla się bowiem metabolizm informacyjny. Układ endokrynny poprzez podwzgórze i przysadkę mózgową bierze czynny udział w przygotowaniu ustroju do tego, co ma za chwilę nastąpić. Szczególnie ważną rolę odgrywa tu tzw. oś przysadkowo-nadnerczowa (przysadka i kora nadnerczy), do której taką wagę przykłada Selye w swojej teorii stresu. Teoria ta była dalszym rozwinięciem badań wybitnego fizjologa amerykańskiego Cannona nad zjawiskiem obserwowanym przez etnografów u niektórych plemion murzyńskich, tzw. śmierci woodoo. Lęk wyzwolony zaklęciem czarownika lub przekroczeniem tabu prowadzi do stanu skrajnej prostracji i w ciągu kilku dni do śmierci. Marginesowe uwagi o medycynie naukowej Badania nad zmianami fizjologicznymi i biochemicznymi, towarzyszącymi różnego rodzaju stanom uczuciowym, stanowią dziś rozległą dziedzinę wiedzy, tworzącą podstawę psychosomatyki. Koncepcja wpływu psychicznego na

Przedmiot badany nie ma własnej przyszłości. Pierwszy polega na tym. Jest to znany problem . Inaczej bowiem nie dałoby się poznać-morfologii ciała ludzkiego. ale nadal nie wiadomo. daje tylko fragmentaryczny. że wyskakują z niej różne rzeczy. że jedyne prawa obowiązujące w obserwowanym układzie. co w skrzynce się naprawdę kryje. tańce rytualne. patrzy w przyszłość. Badający jest przyczyną. Powstanie medycyny naukowej było związane z rozdzieleniem psyche od soma. że koncentrując się na obserwacji skutków własnego działania. tym większe staje się pole działania dla eksperymentatora. Na niej opierały się różnego rodzaju praktyki stosowane przez lekarzyczarowników: zaklęcia. a przedmiot obserwowany w ten czy inny sposób reaguje na jego działanie. które miały choremu przywrócić zdrowie. Wydaje mu się.. Eksperyment naukowy. jak i mechanizmów fizjologicznych i chemicznych. charakterystyczna dla wszystkiego. czary itp. który zafascynował je na łące. Drugi błąd związany jest z tym.czynności somatyczne stanowiła ideę przewodnią medycyny przednaukowej. a niekiedy zdrowemu zaszkodzić (w przypadku czarnej magii). W tym sensie łatwiej eksperymentować na przedmiotach martwych niż na żywych. Ciało bowiem musiało stać się przedmiotem podległym swobodnej manipulacji koniecznej do poznania zarówno jego struktury anatomicznej. jest skierowany w prze- . a potem nieraz zabija. co powoduje.. Znika w nim ruch i dialektyka życia i śmierci — umierania i odradzania się. bo jest ona w gestii badającego. działa się na nią w ten czy w inny sposób. co obserwuje jako skutek własnego działania na badany układ. bez jego działania nie mogłoby ono powstać. że eksperymentator zbyt łatwo stawia znak równości między swoim działaniem a przyczyną. które eksperymentator może łatwo popełnić: błąd granicy i błąd fałszywego determinizmu.czarnej skrzynki". chcąc lepiej zapoznać się z motylem. Stopień swobody badacza wzrasta ze stopniem braku swobody badanego przedmiotu. zapominając o tym. Studia lekarskie zaczynają się od anatomii i histologii. trzyma go w rączce. na roślinach i zwierzętach niż na człowieku. to tylko te które sam odkrył dzięki naruszeniu granicy przez eksperyment. co żywe. Im łatwiej przedmiotem obserwacji da się swobodnie manipulować. Dziecko. On planuje przebieg wydarzeń. który stał się podstawą medycyny naukowej. maski. a nierzadko spaczony wgląd w prawdziwe mechanizmy działania układu. a badany skutkiem. Dwa są główne błędy myślowe. Dzięki śmierci obraz morfologiczny zostaje utrwalony. gdzie przedmiot badania musi być uśmiercony. że każdy układ ma swoistą organizację czynnościową i że to. opiera się na zasadzie: działam i obserwuję wynik mego działania. stara się go schwycić. zapomina on o granicy oddzielającej badany układ od otoczenia i o swoistości praw rządzących w obrębie układu. Eksperymentator jest inicjatorem zjawiska. by móc go mieć na zawsze i w dowolnej chwili go badać.

a badane są przyczyny. dostosowanym raczej do człowieka niż do nich. endokrynna i nerwowa Na każdy ustrój wielokomórkowy można popatrzeć jak na społeczeństwo złożone z bardzo wielu jednostek (komórek). ale też nieożywionej i w urządzeniach technicznych problem przyszłości jest równie ważny dla charakterystyki badanego przedmiotu. plan ten ulegnie modyfikacji. która rozmnażając się tworzy obcą i często wrogą (w przypadku nowotworów złośliwych) społeczność w macierzystym organizmie. Istotą życia jest bowiem ustawiczna wymiana energetyczno-sygnalizacyjna między ustrojem a jego środowiskiem. zwykle szczury (psychologowie bowiem preferują szczury. w szczególności emocjonalnej. dotyczących niektórych metod naukowych stosowanych w medycynie współczesnej. Mimo to jednak zachowany jest wspólny plan aktywności. opartymi na bodźcach węchowych i smakowych. Powstają w ten sposób różnego rodzaju tkanki i narządy. Zwierzęta doświadczalne. w funkcjonowaniu żywego ustroju. Przy rozpatrywaniu roli układu wegetatywnego i endokrynnego w ustroju dochodzi się nieuchronnie do refleksji nad znaczeniem czynników natury psychicznej. . czym jest życie. poddawane są różnego rodzaju testom na inteligencję (labirynty itp. nie wiadomo.szłość. Tymczasem nie tylko w przyrodzie ożywionej. A tak wchodzi w życie z gotowym planem porządku — negatywnej entropii. np. Przykładem nieliczenia się ze specyfiką metabolizmu informacyjnego i swoistością jego determinizmu są niektóre doświadczenia stosowane do niedawna z wielkim zapałem w psychologii eksperymentalnej. jak problem jego przeszłości i aktualnego stanu. jakby testowany człowiek w nich wypadł. a neurofizjolodzy koty). Warto może wyobrazić sobie sytuację odwrotną: gdyby szczury badały zachowanie się człowieka testami dla nich specyficznymi. powstaje komórka nowotworowa.). to wówczas plan genetyczny można traktować jako ułatwienie w wysiłku życia. Integracja genetyczna. W każdym razie nie może się on rozwinąć bez udziału środowiska. Nie wiemy. W miarę rozwoju filogenetycznego funkcje jednostek tej społeczności ulegają coraz większej specjalizacji. lecz jeśli wg fizyka Schroedingera określimy je jako przeciwstawienie się entropii — dążeniu materii do bezwładnego ruchu cząsteczek. a w związku z tym — do uwag krytycznych. które doprowadziły do aktualnego stanu. Gdy pod wpływem nieznanych nam jeszcze czynników w jednej z nich. Jak dotychczas nie można jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie. w jakim stopniu plan genetyczny wpływa na przyszłość danego ustroju. Bez przekaźnika genetycznego każdy żywy ustrój musiałby od początku zaczynać ewolucję przyrody ożywionej. mające różne cele i zadania. Wszystkie komórki mają bowiem ten sam plan genetyczny.

ale na skutek tego.Współcześni genetycy w przeciwieństwie do dawnych są skłonni przypisywać planowi genetycznemu większą plastyczność. ale reaguje tylko ten. rozwija się równolegle z tamtym. którego dana wiadomość dotyczy. urazy i kompleksy — może sam sobie próbować tłumaczyć i z nimi gorzej lub lepiej radzić. jest dolegliwość cielesna. Ciało jest jakby bardziej na zewnątrz. co i w jaki sposób z tego planu zostanie zrealizowane. w której rolę sygnału spełnia substancja chemiczna. Jego działanie jest stosunkowo powolne. Od nich zależy. sterowane już przez układ nerwowy. zwykle kieruje się do lekarza chorób wewnętrznych lub innego specjalisty medycyny somatycznej. W miarę powstawania ustrojów wielokomórkowych i specializowania się poszczególnych komórek do wykonywania określonych funkcji plan genetyczny wymagał wzmacniania tj. które też stanowią tło dla bardziej szczegółowych i zmiennych przeżyć. które sygnału tego oczekują. co prawda znacznie wolniej. mimo że jest ta sama. dzięki czemu łatwiej jest je oddać w . Tym samym stwarza on jakby tło. że tło jest inne. wobec bólu fizycznego staje bezradny. rozchodząca się z krwią po całym ustroju i wywołująca reakcję w tych narządach. na którym mogą rozminąć się bardziej szczegółowe i zmienne aktywności ustroju. Na przykład ta sama rzecz. Sygnał wysyłany przez gruczoł dokrewny działa na cały ustrój. specjalnego systemu. lekarz może mu pomóc. W życiu subiektywnym byłaby tu pewna analogia ze stanami uczuciowymi. wyda się zupełnie inna. co chorego najwięcej niepokoi i w czym. działanie jego jest znacznie dłuższe niż impulsu. oczywiście najsilniej na ten narząd. łatwiej ulega uprzedmiotowieniu. spostrzegana w smutku czy w radości lub z uczuciem nienawistnym czy przyjaznym. Bodźce otoczenia na zasadzie sprzężenia zwrotnego modyfikują genetyczny plan aktywności. Dolegliwości psychiczne — swoje niepokoje. jego zdaniem. stają się czymś innym. Symptomatologia zaburzeń wegetatywnych Skargi cielesne w chorobach somatycznych i nerwicach Chory na nerwicę rzadko trafia wprost do psychiatry. W ten sposób powstała integracja endokrynna. Układ endokrynny nie jest systemem sygnalizacyjnym zbyt zwrotnym. zależnie od typu swoich dolegliwości. Przeżycia te formalnie mogą być identyczne. nerwowego. smutki. Widocznie jest on potrzebny i nie mógł być przez układ nerwowy zastąpiony. który by integrował funkcje wielokomórkowej społeczności i jednocześnie przystosowywał je do sytuacji w świecie otaczającym. bo tym. Jest to zrozumiałe. Znacznie precyzyjniej sprawą integracji wielomiliardowej społeczności komórkowej kieruje układ nerwowy. a także precyzyjność wyzwalania właściwych reakcji niezbyt duża. jest to sygnał typu to whom it may concern — każdy może go odebrać. Sygnały szybciej i łatwiej trafiają tu do właściwych odbiorców. Niemniej układ endokrynny w trakcie rozwoju filogenetycznego nie zostaje wyrugowany przez układ nerwowy. Jak wspomniano. do którego jest skierowany.

w jakim stopniu przewaga procesów anabolicznych dotyczy też metabolizmu informacyjnego. Zasadniczą cechą snu jest znaczna redukcja wymiany energetycznoinformacyjnej ze środowiskiem. REM (rapid eye moyements) — przyspieszenie rytmu bioelektrycznego mózgu i wystąpienia szybkich ruchów gałek ocznych. zaburzenia seksualne. są w pewnym sensie przejawem tendencji anabolicznych. Do najczęstszych dolegliwości nerwicowych można zaliczyć bezsenność.. Oczywiście nie jest to równoznaczne z jej rozpoznaniem. duszności.ręce lekarza. rytmu dnia i nocy. . pod zespołem nerwicowym może się kryć poważna nieraz choroba somatyczna lub choroba psychiczna. występujące w sposób regularny. Zaburzenia snu Sen jest zjawiskiem w przyrodzie powszechnym. Metabolizm energetyczny przesuwa się wyraźnie w kierunku procesów anabolicznych. Wciąż jeszcze bardzo mało wiemy o życiu psychicznym w czasie snu. co w ciągu dnia zostało zdobyte. brak apetytu i związany z tym ubytek wagi. jesień życia. Zarówno więc typ skarg. gdyż. jak już wspomniano. wysiłku i spoczynku. mniej jest w nich emocjonalnie zaangażowany. jak i sposób ich przedstawienia pozwalają na ogół od razu podejrzewać nerwicę. bóle głowy. umiejscawiające się w różnych częściach ciała. Drugim takim podstawowym rytmem jest rytm rozwoju odpowiadający porom roku: wiosna. Jednak niektóre z nich częściej się powtarzają i są dla nerwic dość typowe. są bardzo różnorodne i trudno je wszystkie wymienić. z jakimi zgłaszają się do lekarza chorzy na nerwice. poza tym jest z nimi jakby bardziej złączony. człowiek korzysta z zapasów nagromadzonych w ciągu dnia (jeśli dzień jest okresem czuwania). a także znacznie bardziej odległych okresów życia. Z fragmentów informacji nagromadzonych w ciągu poprzedniego dnia. wchłania się i przekształca na strukturę własną ustroju to. lato. bóle serca. Zalicza się do podstawowego rytmu biologicznego. Poza tym sposób przedstawiania przez chorego dolegliwości jest dla nerwic dość charakterystyczny. tzn. bóle brzucha.tzw. Dopływ informacji jest też zredukowany do minimum. Marzenia senne. mniej więcej co jedną do półtorej godziny. aktywność zewnętrzna spada prawie do zera. niż to się zdarza w chorobach czysto somatycznych. Poza tlenem niczego z zewnątrz się nie przyjmuje. zamknięcie się w sobie. Następuje. mrowienia i drętwienia palców rąk i nóg. chory jest zazwyczaj bardziej zaniepokojony swoimi objawami. Nie wiadomo. tworzą się sceny marzenia sennego. Skargi cielesne. Chory somatycznie łatwiej oddziela od siebie swoje dolegliwości. bóle wędrujące. o czym świadczy charakterystyczny dla nich zapis elektroencefalograficzny. nie potrafi o niczym innym myśleć ani spojrzeć na nie bardziej obiektywnie.

Rytm snu i czuwania może zatem równie dobrze zależeć od dopływu bodźców do kory mózgowej. które formują się pod większą presją otaczającej rzeczywistości. składających się tylko z kilku neuronów i dochodzących do określonych pól receptorycznych w korze mózgowej. że marzenie senne bardziej oddaje prawdę o danym człowieku. mostu i pnia). Jak wykazały badania Moruzzlego i Magouna (1949). impulsy pochodzące z różnych narządów zmysłowych ulegają w nim wymieszaniu i w tej formie docierają do całej kory mózgowej i do wszystkich jej warstw (drogi klasyczne. Wirusowe zapalenie mózgu. chory drzemie w ciągu dnia. tj. specyficzne. nie wszystkie drogi wstępujące mają wpływ na stan przytomności. jak też różnego typu zaburzenia świadomości dają uszkodzenia pnia mózgu (ściślej mówiąc rdzenia przedłużonego. docierają tylko do warstwy IV odpowiednich korowych pól receptorycznych). Zaburzenia te wiązano z uszkodzeniem okolicy podwzgórzowej.jakby krótkie filmy. Obecnie uważa się. istotnych w każdym procesie twórczym. Zaburzenia snu należą do dolegliwości najczęściej spotykanych w psychiatrii. przez nowotwór. Tam też Hess w latach trzydziestych na podstawie swych doświadczeń na zwierzętach lokalizował ośrodek snu. Na tym stanowisku stali antagoniści lokalizacyjnej koncepcji Hessa (m. jest strukturą bardziej swoistą niż obrazy powstałe na jawie. dróg nerwowych zbudowanych z neuronów o krótkim aksonie. Analogiczne efekty. prowadzi do stanów śpiączkowych. nie wpływa na stan przytomności. Jeśli analogicznie jak w metabolizmie energetycznym cechą tworzonych struktur czynnościowych jest ich swoistość. jak organiczne zwykle zaczynają się od okresu bezsenności. że rytm snu i czuwania wiąże się z aktywnością układu . np. występujące w sposób epidemiczny po pierwszej wojnie światowej. Przednia część podwzgórza jest związana z układem przywspółczulnym. tj. toteż bezsenność jest niejednokrotnie pierwszym objawem zwiastunowym zbliżającej się psychozy. a drażnienie układu siateczkowego wywołuje reakcję obudzenia nawet w głębokim stanie śpiączkowym (komatycznym). znosi stan przytomności. in. Zniszczenie klasycznych dróg czuciowych. Natomiast zniszczenie układu siatecz-kowego. następuje często odwrócony rytm snu. a jest bardziej ożywiony w ciągu nocy. Zniszczenie tylnej części podwzgórza. W przeciwieństwie do klasycznych dróg czuciowych układ siateczkowy stanowi drogę niespecyficzną. a tylna — z układem współczulnym. a tym samym składających się z bardzo wielu neuronów. zwłaszcza w otępieniu starczym. co prowadzi do zaburzeń świadomości. W psychozach organicznych. Ostre psychozy zarówno endogenne. Jest to aktywność w pewnej mierze twórcza. tzw. prowadziło do stanów śpiączkowych (stąd jego nazwa encephalitis lethargica). należałoby przyjąć. Natomiast jest ono pozbawione elementów wolicjonalnych. w którym na małej przestrzeni skupiają się wszystkie drogi doprowadzające i odprowadzające. szkoła pawłowowska). skutkiem czego łatwo więc mogą ulec uszkodzeniu.

na ogół bez większych efektów. Im bardziej chce się zasnąć. Jest ona odwrotnością sytuacji. Natomiast dla cyklofrenii. lecz też od sygnałów pochodzących z kory mózgowej (odgrywają one tu rolę sprzężenia zwrotnego). że zażycie lekarstwa sprowadzi sen. Choć sen nie jest zjawiskiem tylko wegetatywnym. Świadomość. zwłaszcza dla fazy depresyjnej. w czasie której przewalają się przez głowę najprzykrzejsze myśli i obrazy. że zaśnie. że ustrój na ogół szybko się do nich adaptuje. Na podstawie badań elektroencefalograficznych rozróżnia się w czasie snu różne fazy jego głębokości. Skutkiem tego. by sprowadzić sen: czytanie nudnych książek. Jeśli lek nasenny działa nadal w mdłych dawkach. wspomniany uprzednio REM. uważany za odpowiednik marzeń sennych. i rzeczywiście zasypia.siateczkowego. spędza sen z oczu. Od aktywności układu siateczkowego zależy aktualna pozycja między obu biegunami. a zwłaszcza działających na układ nerwowy. są krańcowymi biegunami continnum wyrażającego różne stany świadomości. charakterystyczne jest bardzo wczesne budzenie się. Najmniej wysiłku wymaga zażycie środka nasennego. toteż po krótszym lub dłuższym czasie działanie ich staje się coraz słabsze. jest to. że stanowi on skuteczną broń przeciw bezsenności. Stan maksymalnego napięcia uwagi i stan komatyczny. kąpiel przed spaniem itp. Istotne jest tu nie tyle nasenne działanie leku. przede wszystkim dlatego. Chorzy stosują różne sposoby. to dzieje się to na zasadzie zmniejszenia napięcia lękowego. Granica między stanem przytomności a nieprzytomności nie jest ostra. Aktywność ta jest zależna nie tylko od sygnałów zmysłowych pochodzących z otoczenia i z samego wnętrza ciała. przysłowiowe liczenie owiec. W krajach kapitalistycznych producenci środków nasennych szybko dochodzą do fortuny. a ośrodek snu Hessa traktuje się jako część tego układu. co przekonanie. Na tej zasadzie może działać nasennie każdy środek. sama myśl o bezsennej nocy. by sprowadzić upragniony sen. gdy chce się za wszelką cenę nie dopuścić do zaśnięcia. Charakterystyczną cechą wszystkich leków. o którego skuteczności chory jest przeświadczony. trzeba stosować coraz wyższe dawki środków nasennych i zmieniać ich rodzaj. istnieją więc różne stopnie nasilenia. redukuje niepokój. związanego z uporczywą myślą . stanowi jedną z takich faz. chory ma pewność.. Poza tym aktywujący układ siateczkowy jest szczególnie wrażliwy na wszelkie zmiany chemizmu swego bezpośredniego otoczenia. toteż są one stosowane w olbrzymich ilościach. w którym już bodźce myślowe nie wywołują reakcji obudzenia. gdyż obejmuje właściwie . a który w rzeczywistości nawet nie ma działania nasennego.. We śnie. że bardzo chce się zasnąć. Chorzy nerwicowi kładą się spać z lękiem. tym szansę są mniejsze. spacery. co zgadza się z koncepcją continuum. im więcej się o tym myśli. Bezsenna noc jest męczarnią. podobnie jak w stanie czuwania.czy tej nocy będę spał". W nerwicach najczęściej spotyka się duże trudności w zasypianiu. gdy walczy się z sennością.

Badania eksperymentalne nad snem zdają się wskazywać na to. znikają lub przynajmniej zostają stłumione już w dzieciństwie. Skarg takich nie można traktować dosłownie. wobec których jest bezsilny. Powstaje typowe nerwicowe błędne koło. Prawdopodobnie w ten sposób zmniejsza ono swój lęk przed nocą i samotnością. Chory przez krótkie zazwyczaj okresy śni na jawie. człowiek czuje własną wobec niego bezsilność. niemniej obowiązuje w nim zasada autonomii. do którego mógłby się przytulić i bezpiecznie w jego obecności zasnąć. tym mniej się może. budzi się go za każdym jej pojawieniem się w zapisie elektroencefalograficznym. częściowo przynajmniej podporządkowuje się je własnej woli. Co więcej. (marzenia sennego). Poczucie bezsilności i towarzyszące mu na zasadzie dialektycznej sprzeczności poczucie wszechmocy. Tęskni za . woda i pożywienie.). człowiek zostaje sam ze swoimi myślami. zmienia się obraz rzeczywistości. jak powietrze. trwającej nawet latami. staje się on tajemniczy.dobrym misiem". budzi negatywne uczucia. w ten sposób bowiem reaguje niemowlę (stąd wywodzi się jego krzyk. Nerwicowy lęk przed bezsenną nocą jest też lękiem przed samotnością. W nocy nasila się poczucie osamotnienia. W miarę rozwoju zdobywa się władzę nad otoczeniem. gdy nie może dosięgnąć czegoś rączką itd. ze przez całą noc nie zmrużyli oka. Dlatego też w leczeniu nerwicowej bezsenności istotny jest moment. że w powstaniu zaburzeń istotną rolę odgrywa faza REM. bezsenność. Zaburzenia psychotyczne występują wówczas. co sprzeciwia się woli.. Niejednokrotnie dziecko kładąc się spać. Poczucie bezsilności wyzwala lęk lub agresję. niezrozumiały przez swe otoczenie zdany tylko na siebie. groźny. tym silniejsze dążenie do władzy (do infantylnej wszechmocy). podobnie jak funkcje sensu stricto wegetatywne znajduje się on poza sferą działania woli. Przypadki te należą do rzad- . Jest to reakcja w zasadzie infantylna. Zaburzenia wegetatywne stawiają człowieka z powrotem w pozycji niemowlęcia. jest to znany problem impotencji — im więcej się chce. Im większa jest bezsilność. Opisywane są wprawdzie przypadki bezwzględnej bezsenności. po zapaleniu mózgu lub ranie postrzałowej głowy. charakterystyczne dla okresu niemowlęcego. że nie zaśnie. np. gdy pozbawia się badanego tej fazy snu. To.wszystkie funkcje życiowe. Bezsilność jest cechą wczesnego dzieciństwa. lękami. gdy ma mokre pieluszki. do kierowania wolą. w którym chorego przestaje nękać obawa. Chorzy często skarżą się. działanie wolicjonalne zakłóca przebieg czynności autonomicznych i zautomatyzowanych. albo oba uczucia razem. polegających na tym. groźnymi wizjami. gdy jest głodne. Neurotyk rzesto czuje się samotny. Sen jest równie potrzebny do życia. m. Negatywne uczucia wzmagają zaburzenia wegetatywne. koncentruje się on bowiem na zjawiskach. że treść marzenia sennego staje się rzeczywistością. Za dnia świat z powrotem staje się zwyklejszy i przystępniejszy. Sama ciemność budzi niepokój. Całkowity brak snu w ciągu 3—4 dób prowadzi z reguły do zaburzeń psychotycznych. tzn. musi przytulić się do swego misia lub do ręki matki czy ojca. in.

w czasie snu sygnały z wnętrza ustroju nabierają większego znaczenia niż sygnały z zewnątrz. gdyż są tak wymęczeni walką z bezsennością. budzi u nich uzasadnione poczucie krzywdy. zwłaszcza typu neurastenicznego. towarzyszące przykrym marzeniom sennym. tzn. dolegliwości cielesne itd. Stan porannego zmęczenia jest dość typowy dla nerwic. a w czasie snu nie śpi dość głęboko.kości i wymagałyby. pozycji leżącej. śpią z częstymi przerwami. w której aktywność ruchowa redukuje się do minimum i w której nie trzeba przeciwstawiać się sile ciężkości. jak się zdaje. Przekonanie ich o tym. często zbliżonej do pozycji płodowej. Pawłów tłumaczył zaburzenia nerwicowe rozchwianiem równowagi między procesami pobudzenia i hamowania. Napięcie emocjonalne i związane z nim wyładowania w układzie wegetatywneendokrynnym . przerwanie największego dopływu bodźców zewnętrznych przez zaniknięcie oczu itd. można stwierdzić. są przygotowane do ucieczki lub walki. że nerwicowiec w ciągu dnia nie jest w pełni obudzony. tylko w jakim stanie się budzi. bezczynność zwiększa niepokój. Chory nieraz budzi się w nocy z uczuciem silnego lęku. Sen między innymi charakteryzuje się przejściem z eksterocepcji na interocepcję. Dlaczego tak jest. rozbitym. Przerwanie rutynowych zajęć dnia kieruje tory myślenia na tematykę konfliktową. „wyżętym" po kilkunastu godzinach snu. Sny w nerwicy są często koszmarne. a ze wzrostem niepokoju wzrastają somatyczne dolegliwości. Napięcie nerwicowe nie mija z chwilą udania się na spoczynek. Można przypuszczać.przez noc nie zmrużyli oka". Można wstać wypoczętym po kilku godzinach snu. — nie mija z chwilą udania się na spoczynek. zlany potem. Prawdopodobnie w związku z utrzymującym się napięciem mięśniowym występuje przed zaśnięciem nagłe zrywanie się całego ciała lub kończyn (noga lub ręka sama skacze) i drętwienie czy mrowienie palców rąk i nóg. Nie bez wpływu na samopoczucie i nastrój w ciągu dnia są marzenia senne poprzedzającej nocy. przybierają w nocy na sile. Przeżycia bólowe (a więc interoceptywne. które w ciągu dziennej aktywności zacierają się. przykre myśli. a czuć się zmęczonym. tj. przyjęcie pozycji ciała. że stan nerwicowego napięcia — niepokój. Wyrażając tę myśl popularnym językiem. a przeciwnie. nie można oderwać się od . jakby rzeczywiście całą noc nie spali. Wstępem do snu jest odcięcie od bodźców otoczenia — wyszukanie możliwie zacisznego miejsca. mogą też tłumaczyć stan porannego wyczerpania. a nawet po jednej godzinie. mięśnie nie rozluźniają się. że . Biologicznym celem snu jest wypoczynek. Zazwyczaj chorzy podający. weryfikacji.. ile godzin się śpi. I nie jest istotne. nasila się z chwilą ustania aktywności dziennej. z biciem serca. Sen w nerwicy nie przynosi odpoczynku. trudno odpowiedzieć. że noc nie była całkowicie bezsenna. W stanie nerwicowego napięcia trudno odrężyć się. Normalny rytm aktywności i odpoczynku jest w nerwicy zachwiany. w ich świadomości zostają tylko okresy czuwania.

Styl ten łatwo. od osób bliskich przyjmuje się zwykle nieświadomie styl reagowania nerwicowego. nie chodzi tu w każdym razie o zwykłe naśladowanie. nie mogą zasnąć. ból głowy raz wystąpi jako reakcja nerwicowa na trudną sytuację. o swojego rodzaju puncturn minoris resistentiae. krążenia. tzn. Zaburzenia łaknienia Zaburzenia łaknienia w nerwicach występują w dwóch formach: jego braku lub . jak wiadomo. „czy zasnę". budzą się wielokrotnie w ciągu nocy. to ma on szansę zawsze w przyszłości towarzyszyć konfliktowym sytuacjom. Dolegliwości nerwicowe są . stąd słuszne przypuszczenie o ich genetycznym podłożu. oddechowego. „Zaraźliwością" objawów nerwicowych można tłumaczyć mody na określone zaburzenia wegetatywne. Na przykład omdlenia były tak częstym objawem nerwicowym u kobiet na przełomie wieków XIX i XX.zaraźliwe". oraz w udzielaniu się zasadniczych postaw uczuciowych („zaraźliwość" klimatu uczuciowego). tj. którzy od młodych lat mają trudności ze spaniem. żołądka. że mają one ku temu dziedziczną skłonność. „Zaraźliwość" objawów nerwicowych nie jest zjawiskiem łatwym do wytłumaczenia. jakie obserwuje się w pewnych okresach historycznych czy w różnych kręgach kulturowych. pod wpływem sugestii łatwo wywołać różnego rodzaju zmiany reakcji wegetatywnych i inne zaburzenia typu nerwicowego. Na przykład fakt.konfliktowych tematów i od uporczywej myśli. Na trudne sytuacje życiowe reagują bezsennością. stąd wyraźna przewaga snów lękowych. gdy np. serca. w których. Napięcie to powoduje. Wyjaśnienia zjawiska należałoby szukać raczej w stanach hipnotycznych. W takich przy-padkach chronicznych i wybiórczych dolegliwości można by myśleć o wycinkowym upośledzeniu układu wegetatywnego. zwłaszcza w młodym wieku. często narzekają na bezsenność. W chorobach somatycznych spotyka się również słabszą odporność pewnych układów. tzn. jak obecnie bóle głowy czy serca. którzy od najmłodszych lat cierpią na bóle głowy. większości objawów nie da się świadomie naśladować. Skłonności do pewnych chorób występują niejednokrotnie rodzinnie. W przypadku rodzinnego występowania zaburzeń układa wegetatywnego należy być ostrożniejszym w przyjmowaniu tła genetycznego. Analogicznie spotyka się ludzi. że babka.. nie mają apetytu itp. matka i córka cierpią od młodych lat na bóle głowy. Zaraźliwość nerwicowych zaburzeń wegetatywnych Bywają ludzie. rano wstają znużeni. nie zawsze świadczy o tym. ulega utrwaleniu. że chory często w ciągu nocy budzi się i że jego marzenia senne obracają się wokół konfliktów i wyrastają na podłożu emocjonalnym o znaku ujemnym. uczuć lęku i agresji. pokarmowego itp. np.

a nawet śmierci (na tej zasadzie ujemnego bilansu opierały się hitlerowskie obozy zagłady — Vernichtungslager). Gdy wskutek napięcia nerwicowego traci się chęć do jedzenia. Gdy natomiast chory redukuje nerwicowe napięcie ustawicznym jedzeniem. otaczający świat wchłania się przez usta i akt ten iest źródłem erotycznej przyjemności. jego apetyt przybiera charakter nerwicowy. Na pewno nie bez wpływu są tu skłonności dziedziczne.nadmiaru. Cielesny związek z matką. W tych przypadkach objawy nerwicowe są zazwyczaj mniej ostre niż przy spadku ciężaru. Obserwuje się rodziny grubasków i chudeszy. Ocena wpływu genetycznego musi jednak być ostrożna. tak i potrzeba jedzenia należą do podstawowych potrzeb zwierzęcych i ludzkich. Poznawanie przedmiotów otoczenia zaczyna się od wkładania ich do ust. którzy od najmłodszych lat cierpią na nadmierny apetyt lub jego brak. a ci co do jedzenia odnoszą się z niechęcią — niedowagę. a także innych zaburzeń wegetatywnych. już od niemowlęcia wykazują zwykle nadwagę ciała. Przyjmowanie pokarmu jest warunkiem wymiany energetycznej z otoczeniem. bilans energetyczny jest ujemny. jak i z jego nadmiarem obserwuje się charakterystyczny stosunek emocjonalny do jedzenia. Podobnie jak potrzeba snu. Niemałą rolę odgrywa tu styl jedzenia panujący w danej rodzinie a ten między innymi zależy też od sytuacji ekonomiczne. zostaje przywrócony w każdym momencie karmienia i usta są tą częścią ciała. która przede wszystkim . W jednym wypadku jest nim wstręt. U chorych nerwicowych zarówno z brakiem łaknienia. W obu przypadkach działa nerwicowe błęde koło. nadmiar energii zostaje zdeponowany w postaci tłuszczu. Nadmierny apetyt jest najczęstszą przyczyną otyłości. spotyka się ludzi. co w końcu może doprowadzić do skrajnego wyniszczenia. tylko dlatego. a głodu nie odczuwać. natomiast przebieg nerwicy jest wprawdzie łagodny. jakby cała niechęć do życia skoncentrowała się na jedzeniu. Przy nadmiernym przyjmowaniu pożywienia bilans energetyczny jest dodatni. Brak łaknienia jest częstszy: prowadzi on do znacznych nawet spadków ciężaru ciała. Ci co „kochają jeść". że jest zdenerwowany. zerwany w chwili urodzenia. nim ustali właściwe rozpoznanie. toteż w końcu chory może dosłownie nic nie jeść. W takich skrajnych sytuacjach (anorexia nervosa) dochodzi oczywiście do ogromnego wyniszczenia. je nie dlatego. oo jest dodatkowym źródłem niepokoju dla chorego. Według Freuda pierwszą fazą rozwoju libido jest faza oralna. że jest głodny. Nadmiar ciężaru utrudnia mu wydatkowanie energii (mniej się rusza). Na ogół nie spotyka się ludzi grubych wśród ludzi biednych i ciężko pracujących fizycznie. które na skutek nerwicy stało się szare i przykre. a charakter jej utrwalony. skutkiem czego jeszcze więcej przybiera na wadze. a także dla lekarza. ale przewlekły. Jeśli jest ono niedostateczne. w drugim zaś jedzenie staje się jedyną przyjemnością życia. po pewnym czasie coraz mniejsze ilości pokarmu zaspokajają głód. podobnie jak w przypadku bezsenności. ustrój więcej energii wydatkuje niż przyjmuje z otoczenia.

a z nim ogólnej dynamiki życiowej. Byłby to przykład nerwicowej regresji — cofnięcia się do wcześniejszych ontogenetycznie form zachowania się i przeżywania. w sanatorium. nie można bowiem żyć bez wypoczynku i bez pokarmu. W tym sensie są one czymś więcej niż tylko zaburzeniami wegetatywnymi. szuka się wyładowania seksualnego dla zmniejszenia nerwicowego niepokoju. Wmożenie popędu ma charakter nerwicowy. Leczenie nerwicowe otyłości czy chudości nie może więc polegać na zwracaniu uwagi na problem jedzenia. który jest tego świata najbliższym przedstawicielem. zachowania własnego życia. Na ogół jednak nerwicy towarzyszy obniżenie nastroju. narasta niechęć i zobojętnienie. godzą one w drugie prawo biologiczne — zachowania życia gatunku.związek ten utrzymuje. drażniący. tj. jest zjawiskiem prawidłowym w okresie niemowlęctwa. Świat w nerwicy staje się przykry. Nerwicowy charakter wzmożenia popędu sprawia. są one w głównej mierze autonomiczne i od woli niezależne. Najczęściej spotyka się w nerwicach zaburzenia o charakterze minusowym — obniżenie popędu i sprawności seksualnej. co oczywiście osłabia chęć erotycznego zbliżenia. . Natomiast ludzie otyli łatwo tracą na wadze. ile się waży. w których nie muszą zajmować się swoją dietą — w wojsku. Często występuje autoerotyzm jako najłatwiejsza forma wyładowania. a chudzi przybierają. stąd większa potrzeba zmiany i atrakcji. niemniej właśnie dlatego. w szpitalu itp. zaostrzają się konflikty. rzadziej o charakterze plusowym — w postaci wzmożonego popędu. partnera seksualnego traktuje się jako przedmiot tego wyładowania. Zaburzenia seksualne Nerwicowe zaburzenia snu i łaknienia stanowią zagrożenie pierwszego prawa biologicznego. że są to funkcje zasadnicze dla zachowania życia własnego i życia gatunku. co już Szekspir zauważył. Z matki rozszerza się łączność ze światem przez usta na inne przedmioty otoczenia. gdy znajdują się w warunkach. charakterystyczny dla nerwicowych zaburzeń łaknienia. co między innymi objawia się zmniejszeniem popędu seksualnego. towarzyszy mu słabsze lub nieudane wykonanie. przez zalecanie skomplikowanych diet tuczących czy odchudzających. częste sprawdzanie. kontakt z nim bolesny. Emocjonalny stosunek do jedzenia. gdyż postępując w ten sposób pogłębia się emocjonalny stosunek do tego problemu. Trzecią grupę tego typu zaburzeń stanowią zaburzenia seksualne. szybko się też nim nuży. a nie tylko przez układ wegetatywny. np. Ten sposób odbierania otoczenia koncentruje się na partnerze seksualnym. że podobnie jak w jego wzmożeniu pod wpływem alkoholu. Funkcje związane z podstawowymi prawami biologicznymi są sterowane przez cały układ nerwowy.

oraz fazę współczulną. jak i mężczyzn cierpiących na merwice. próby gwałtu. u kobiet druga. U mężczyzn najczęściej jest zaburzona pierwsza faza.. Mężczyźni obawiają się. a kobiety na brak wyładowania (anorgasmia). Mężczyźni najczęściej cierpią na brak erekcji ( impotentia ). która doprowadza do seksualnego wyładowania (wytrysk u mężczyzn. pochwy. a nawet ma do niego wstręt. w samym akcie seksualnym nie są emocjonalnie zaangażowani. należy wykluczyć zmiany organiczne. Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń wegetatywnych zaburzenia . ich objawy nerwicowe nasilają się. dawniej miłe. jak w wypadku autoerotyzmu czy gry miłosnej. jak stan zapalny przydatków. jest pochwica (vaginospasmus). Akt seksualny może być bolesny (dyspareunia). Niemożność rozłączenia się partnerów (penis capfiyus) bywa nierzadko powodem kompromitacji. co niejednokrotnie jest wyrazem stosunku uczuciowego do partnera lub do życia seksualnego w ogóle. Z punktu widzenia pracy układu wegetatywnego można w akcie seksualnym rozróżnić dwie fazy: przywspółczulną. Analogicznym objawem. zanim przyjmie się tło nerwicowe. co nierzadko zdarza się w małżeństwie. Mężczyźni odczuwają w czasie stosunku i po nim zmęczenie. Kobiety jeszcze ostrzej niż mężczyźni odczuwają brak przyjemności w stosunku. wówczas życie seksualne. Gdy kobieta zrazi się do swego partnera. nie potrafią bowiem wyłączyć się z tematyki nerwicowej. Nie można na rozkaz wywołać orgazmu. co. jest to anorgazmia wtórna. jeśli nie jest wywołane zmianami organicznymi. np. ale popularny ze względów anegdotycznych. od woli niezależnym. objaw stosunkowo rzadki. w której dochodzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych w narządach płciowych (czego u mężczyzn wynikiem jest wzwód prącia) i do wzmożonego wydzielania gruczołów śluzowych (dzięki czemu zmniejsza się współczynnik tarcia). Jeśli natomiast na skutek niepełnego rozwoju popędu seksualnego lub zahamowania go pod wpływem jakiegoś urazowego przeżycia. można tylko do niego doprowadzić za pomocą tych czy innych technik.Sam akt seksualny jest sterowany głównie przez układ wegetatywny. Obniżenie przyjemności stosunku seksualnego jest dość typowe zarówno dla kobiet. kobieta nigdy nie odczuwa przyjemności w czasie stosunku. nadżerka szyjki macicy itd. widoku aktu seksualnego u rodziców itd. że stosunek może im zaszkodzić. mówi się o anorgazmii pierwotnej. może być traktowane jako objaw nerwicowy typu konwersji histerycznej. staje się dla niej równie wstrętne jak jego przedstawiciel. Natomiast dość często występuje osłabienie ejakulacji. ale o charakterze ruchowym. u kobiet szczytowanie).. W takich przypadkach. zamiast wytrysku — wyciek. Wyciek taki zdarza się nawet bez erekcji. Do rzadkości należy brak ejakulacji (wytrysku). która jest oczywiście znacznie trudniejsza do leczenia niż wtórna. tym samym jest aktem autonomicznym. Akt seksualny może u nich budzić wręcz wstręt.

Najczęstszą przyczyną nerwicowych bólów serca są skurcze naczyń wieńcowych. np. Niemniej są one niejednokrotnie tak dokuczliwe. drętwienia. wiąże się ze skurczem naczyń . co uwydatnić się może w elektrokardiogramie (EKG). pęcherzyka żółciowego). Zaburzenia seksualne dzieli się na pierwotne i wtórne. są wywołane skurczami naczyń krwionośnych. gdyż w niej nierzadko znaleźć można przyczynę zaburzenia. Wówczas me należy jednak koncentrować się tylko na sprawach seksualnych. żołądka. zwłaszcza okolicy lędźwiowo-krzyżowej itp. w publicznych ustępach). dwunastnicy. pieczenia palców rąk i nóg. można w zasadzie sprowadzić do zaburzeń w skurczach mięśni gładkich. I tak bóle głowy w nerwicach mają najczęściej charakter naczynio-ruchowy. To samo dotyczy zaburzeń w oddawaniu moczu (częstomocz. bóle brzucha. częściowo też prążkowanych. a także mięśni prążkowanych krocza. dolegliwości tego typu. bóle mięśniowe. gdy występują już po krótszym lub dłuższym okresie prawidłowego funkcjonowania. wilgotne dłonie). Rrak wzwodu jest wywołany niedostatecznym rozszerzeniem się przestrzeni naczyniowych prącia. że zaburzenia pierwotne są znacznie trudniejsze do leczenia. mrowienia. nie obejmują one całości ustroju i jego funkcji zasadniczych. Jako ogólną zasadę można by przyjąć. Mówimy wtedy o nerwicy seksualnej. Zdaniem niektórych autorów odgrywa też rolę w ich powstawaniu skurcz mięśni prążkowanych pokrywy czaszki. że wiążą się one przede wszystkim ze skurczem mięśni gładkich. trudności w oddawaniu moczu. gdy występują od początku (np. są bardziej wybiórcze. kobieta nigdy nie odczuwała przy stosunku przyjemności). o których była mowa. a o wtórnych. zaparcia stolca i biegunki. Poza tym zbytnie koncentrowanie się na objawie nerwicowym zwykle objaw ten nasila. niemożość oddania moczu w niektórych sytuacjach. Nerwicowe zawroty głowy są wywołane zmianami naczynio-ruchowymi w układzie błędnikowym. O pierwotnych mówi się wówczas. jelita grubego. Częste u nerwicowców uczucie zimna zwłaszcza rąk i stóp (zimne. Inne zaburzenia wegetatywne W przeciwieństwie do omówionych zaburzeń. Patofizjologiczny mechanizm tego typu zaburzeń wegetatywnych nie jest jeszcze dobrze poznany. Również zaburzenia seksualne. mężczyzna nigdy nie był zdolny do stosunku seksualnego. lecz zbadać całą historię życia chorego. iż cała uwaga chorego na nich się koncentruje.. co bóle i zawroty głowy. Zaburzenia w oddawaniu stolca w postaci nawykowego zaparcia lub biegunek również są spowodowane dysfunkcją ruchowego aparatu wegetatywnego. Bóle brzucha są wywołane spastycznymi skurczami mięśni gładkich w różnych odcinkach przewodu pokarmowego (przełyku. Nie trzeba dodawać. częstą przyczyną bólów w czasie stosunku u kobiet (dysparcunia) są stany spastyczne mięsni gładkich pochwy i macicy. tj. bóle serca.seksualne mogą wystąpić jako jedyny objaw nerwicy.

uczucie zmęczenia w oczach i drgania powieki. powiek. które są na zewnątrz. że nie ma dla nich drogi wyjścia z sytuacji konfliktowej. lub zamkniętymi drzwiami. znieczulice w palcach rąk i nóg. a dopiero na dalszym planie — ruchu manifestującego się na zewnątrz (zakres działania mięśni prążkowanych). jak i całego świata zwierzęcego. ale te. niemniej oddaje ono istotę ogólnej zasady. tułowia. wówczas realizuje potrzebę aktywności w bezcelowych ruchach. pod wpływem siły ciężkości). np. że aktywność wyładowuje się w ruchu wewnętrznym. w zdenerwowaniu wykonuje się liczne. skrępowane powijakami. W pierwszej grupie najczęściej spotyka się zaburzenia w mięśniach gładkich naczyń krwionośnych i przewodu pokarmowego. Największa potrzeba działania występuje wówczas. Nadmiar wyładowania ruchowego jest jakby rekompensatą za to zatrzymanie się na drodze życia. a często wręcz szkodliwych. Skurczami naczyń krwionośnych należy też prawdopodobnie tłumaczyć mrowienia. niemożność wyboru między przeciwstawnymi planami aktywności itp. Oba te szczytowe rodzaje aktywności spotykają się z najsilniejszym oporem zarówno zewnętrznym. drętwienia. wędrujące bóle mięśniowe w różnych częściach ciała. niepotrzebne ruchy. że aktywność ruchowa jest zasadniczą cechą człowieka. że zatrzymali się oni na drodze swego życia. Gdy człowiek nie ma możliwości celowego działania. Gdy nie ma ona ujścia w działaniu celowym. które jest realizacją jego planów.ja chcę". lęk przed potępieniem przez otoczenie. głowy. Bóle krzyża. w drugiej zaś w mięśniach prążkowanych anty grawitacyjnych (utrzymujących wyprostną postawę i przeciwdziałających opadaniu części ciała. ogólne uczucie zmęczenia fizycznego — mają swą prawdopodobną przyczynę w zwiększonym napięciu odpowiednich mięśni prążkowanych. iż znaleźli się w ślepej uliczce.. że ich osobnicza ewolucja utknęła w martwym punkcie. wyzwala się ona w formach niecelowych. pręży się i krzyczy.krwionośnych skóry i tkanki podskórnej przy jednocześnie wzmożonej aktywności gruczołów potowych. W porównaniu z innymi możliwymi formami aktywności mają one na ogół małe szansę realizacji. które krępują swobodę działania. Jest to oczywiście ujęcie raczej symboliczne. własnego . Najsilniej jednak działają nie te przeszkody. Analizując historię życia chorych rzeczywiście dochodzi się do wniosku. Uniemożliwienie ruchu zewnętrznego powoduje. jak obowiązujące normy społeczne. . Chorzy na nerwicę często się skarżą. niemowlę. jak i wewnętrznym. Powijakami. Znaczną więc część omawianych tu zaburzeń wegetatywnych można sprowadzić do nieprawidłowej funkcji ruchu — przede wszystkim ruchu w zakresie narządów wewnętrznych. przed którymi nerwowo spaceruje się czekając na ważne spotkanie. które tkwią w samym człowieku. np. wykonywanego przez mięśnie gładkie. mogą być różnego rodzaju przeszkody. gdy uczucia zbliżają się do jednego z dwóch przeciwstawnych biegunów — zespolenia się z otoczeniem w akcie seksualnym lub do zniszczenia go w akcie mordu. że życie dla nich stanęło na miejscu itp.

Gdy w momencie złości z rozkoszą zabiłoby się swego chwilowego przeciwnika, wówczas nie tylko zaciskają się pięści, ale też naczynia krwionośne, ściany przewodu pokarmowego itd. Gdy uczucia dochodzą do swych ekstremalnych biegunów, często przeplatają się z sobą, agresja jest źródłem rozkoszy, a akt seksualny łączy się z agresją. Byłoby zbyt dużym uproszczeniem sprowadzić wszelkie zaburzenia wegetatywne występujące w nerwicach do wyładowania ruchowego we wnętrzu samego ustroju. Zaburzenia wegetatywne wynikają z mobilizacji całego ustroju do walki bądź ucieczki. Mobilizacja ta wiąże się z zasadniczą postawą emocjonalną. Obejmuje ona wszystkie funkcje ustroju, a nie tylko ruchowe. Zmienia ona procesy biochemiczne, fizjologiczne, a także psychiczne. Niemniej niemożność wyładowania się na zewnątrz w celowym działania i przeniesienie ciężaru aktywności na ruch wewnętrzny oddaje, jak się zdaje, istotę zaburzeń wegetatywnych, spotykanych w nerwicach. W każdym razie w leczeniu nerwic istotnym momentem iest zabieg odwrotny: zmiana ruchu wewnętrznego na zewnętrzny. Już samo wypowiedzenie kłopotów, dolegliwości konfliktów zmniejsza natężenie zaburzeń wegetatywnych, gdyż mowa jako jedna z form ruchu zewnętrznego dale ujście dla nie wyładowanej tendencji do działania, osłabiając tym samym wyładowanie się jej w ruchu wewnętrznym. Podobne działanie ma zalecana w nerwicach praca fizyczna; wyładowanie w ruchu zewnętrznym zmniejsza natężenie ruchu wewnętrznego, który jest w dużej mierze przyczyną różnych cielesnych dolegliwości nerwicowych. Jeśli zaburzenia wegetatywne są wyrazem mobilizacji ustroju, która towarzyszy negatywnym postawom uczuciowym, to powstaje pytanie, jak wytłumaczyć fakt, iż trwają one miesiącami, a nawet latami. Trzy czynniki odgrywają tu prawdopodobnie rolę. Negatywne postawy uczuciowe ulegają łatwo utrwaleniu. Mówi się o ,,zapiekłych uczuciach". Uczucia nienawiści do najbliższych, do całego świata, poczucie krzywdy, chęć zemsty, poczucie winy mogą tkwić w człowieku niemal przez całe życie, stwarzając tym samym stałe pogotowie do walki, która wprawdzie nie przychodzi, ale ustrój jest do niej zmobilizowany. Procesy wegetatywne mają duży stopień inercji. W przeciwieństwie do układu somatycznego, który steruje stosunkiem do otoczenia, układ wegetatywny, jako odpowiedzialny za porządek we wnętrzu ustroju, jest nastawiony na większą stabilność. Stąd zakłócenie powstałe w układzie wegetatywnym ma większe szansę utrzymywania się; wolniej wygasa niż zakłócenie w układzie somatycznym (tj. sterującym stosunkiem ze światem otaczającym). Trzecim wreszcie czynnikiem jest prawdopodobnie wrodzona nadpobudliwość układu wegetatywnego. U jednych ludzi reakcje wegetatywne są stosunkowo słabe, u innych bardzo silne. Dość często obserwuje się tendencję do reagowania określonymi zaburzeniami wegetatywnymi, np. bólami głowy, brzucha, atakami duszności itd., tak jakby pewny odcinek układu wegetatywnego był u danego

człowieka bardziej podatny na ujemne wpływy otoczenia i stanowił główne ujście dla wyładowania aktywności ruchowej, o której uprzednio była mowa. Prawdopodobnie jest to wrodzona słabość jakiegoś odcinka układu wegetatywnego, choć nie można wykluczyć utrwalenia się pewnych wzorów zachowania we wczesnym okresie życia. Jak już wspomniano, istnieje bowiem pewna ,,zarażliwość" reakcji wegetatywnych. Taką „zaraźliwą" reakcją jest np. ziewanie. W czasie ostatniej wojny spotykało się nagminnie u żołnierzy, zwłaszcza angielskich i amerykańskich, zaburzenia wegetatywne serca. Interniści są skłonni rozpoznawać nerwice narządowe, np. serca, żołądka, jelita grubego itp., co wprawdzie z punktu widzenia psychiatrycznego nie jest słuszne, gdyż nerwica nie jest chorobą poszczególnego narządu, ale całego człowieka, niemniej zwrócenie uwagi na dysfunkcję układu wegetatywnego i zlokalizowanie tej dysfunkcji może czasem ułatwić postępowanie diagnostyczne i terapeutyczne np. przez dokładniejsze zbadanie danego narządu i zapisanie leków działających wybiórczo na daną część układu wegetatywnego, choć w dalszej fazie leczenia zbytnia koncentracja na „dotkniętym" nerwicą narządzie może być wręcz szkodliwa. Nie tak rzadko w praktyce lekarskiej spotyka się ludzi od dziecka cierpiących na określony typ zaburzeń wegetatywnych. Zwykle okazuje się, że jedno z ich rodziców miało analogiczne dolegliwości; w takich przypadkach trudno, jak już zaznaczono, rozstrzygnąć, czy dana skłonność była odziedziczona, czy też odwzorowana. Niezwykle interesującym, choć niezbyt poznanym, zjawiskiem jest meteoropatia. Polega ona na silnej reakcji układu wegetatywnego, połączonej z uczuciem niepokoju, na zmiany atmosferyczne. Człowiek taki jest „żywym barometrem"; reaguje bólami głowy, biciem serca, ogólnym rozbiciem psychofizycznym, niepokojem, podnieceniem itp. na zmiany ciśnienia barycznego (najczęściej na niże) i dzięki temu może nieraz lepiej niż Wicherek przewidywać pogodę, Analogiczne nasilanie się objawów obserwuje się w reumatyzmie, choć może mieć ono inną genezę. Meteoropatia typu wegetatywnego występuje dość często u neurotyków, a także u ludzi o konstytucjonalnie chwiejnym układzie wegetatywnym. Nie wiadomo, jakiego rodzaju sygnały działają tu na układ wegetatywny; niektóre badania wskazuje iż pewną rolę odgrywa jonizacja powietrza. W każdym razie są to sygnały niedostępne świadomej percepcji. Analogicznie, jak się zdaje, zjawisko, tylko w znacznie silniejszym stopniu, występuje u zwierząt, dzięki czemu mogą przystosować się do zmian pogody. W jakimś sensie byłaby to zdolność przewidywania przyszłości. Zaburzenia wegetatywne stanowią poważny problem współczesnej medycyny, o czym świadczyć może fakt, że większość leków działa na układ wegetatywny. Tak potężnie rozbudowana we współczesnej medycynie farmakoterapia jest w głównej mierze farmakoterapią układu wegetatywnego.

Egocentryzm

Dlaczego irytujący Cechą charakterystyczną dla osób chorych na nerwicę jest ich przekonanie, że nie ma ludzi bardziej nieszczęśliwych i chorych niż oni. Wszelkie próby ukazania im cierpień innych ludzi kończą się niepowodzeniem. Gdy na oddziale wśród chorych nerwicowych znajduje się chory w obłożnym stanie, mimo że zdają sobie oni sprawę z powagi jego sytuacji, to jednak uważają, że on cierpi mniej niż oni. Ich charakterystyczny sposób mówienia, który nieraz po kilku zdaniach pozwala zorientować się, że ma się do czynienia z neurotykiem, polega głównie na eksponowaniu zaimków ,,ja", ,,mój" oraz przymiotników dosadnie malujących ogrom ich cierpienia. Cecha ta jest wprawdzie charakterystyczna dla osobowości histerycznej, ale spotyka się ją zasadniczo w każdej nerwicy. Rozmawiając z chorym na nerwicę, odnosi się wrażenie, że jest on zamknięty w kokonie uprzedzonych przez siebie cierpień, konfliktów, urazów. Nie może się z niego wydostać, a świat otaczający nie dochodzi do niego bezpośrednio, ale poprzez skłębione nici jego urazowych nastawień. Zasadniczym momentem w leczeniu jest rozbicie tego kokona egocentryzmu. Gdy chory ujrzy, że nie tylko on cierpi na świecie, że nie jest najnieszczęśliwszy z ludzi, można mieć nadzieję, że zaczął przełamywać swój egocentryczny opór i dzięki temu obiektywnie patrzeć na samego siebie. Egocentryzm jest cechą, która najwięcej irytuje otoczenie, nie wyłączając lekarzy. Godzi ona bowiem w poczucie wspólnoty w widzeniu świata. Aczkolwiek każdy ma swój własny świat, to jednak jest on częścią świata wspólnego wszystkim ludziom (heraklitowskiego — koinos kosmos). To włączenie się w ludzką wspólnotę wymaga rezygnacji z tego, co najbardziej osobiste. Przeżycia najbardziej własne musza być obciosane, aby pasowały do przeżyć innych ludzi inaczej byłoby się narażonym na wykluczenie z kręgu ludzkiej wspólnoty, co spotyka psychotyków. Świat chorych na nerwicę nie jest jednak ,,innym" światem. Trapią ich te same

Czas. co odległe. wprawdzie na czas znacznie krótszy. Dla młodego człowieka. . góra-dół. od którego nie można tylko brać. który nie przeżył ostatniej wojny. Bliższe jest to. „każdy człowiek ma swoje zmartwienia". strona lewa i prawa) jest własne aktualne położenie.ja". spełnia wszystkie potrzeby człowieka. niż to. a odległość czasu między nimi dla niego się zaciera. ludziom zdrowym. w którym się żyje jest czasem własnym. na co nie ma żadnego wpływu.nie trzeba tylko myśleć o sobie" itp. w ten sposób staje się ona punktem centralnym swego świata. gdyż świat ten swoiście porządkuje. że jest się „pępkiem" świata. Współrzędną czasu dzieli się na przeszłość i przyszłość od punktu. w rodzaju: „trzeba się wziąć w garść".. jest ona na ogół równie daleka. w którym energie i sygnały otoczenia zostają w swoisty i niepowtarzalny sposób zorganizowane. Egocentryzm jest subiektywnym wyrazem faktu. z czym człowiek bezpośrednio się styka. „Biorę" i „daję" Poczucie. jak wojny napoleońskie. . Podobnie punktem centralnym dla współrzędnych przestrzennych (przód-tył. według nich bowiem układa się własny porządek morfologiczny i czynnościowy ustroju. w którym odległości stają się równie trudne do oceny. Dlatego można przypuszczać. a przypuszczalnie u każdej żywej istoty obdarzonej zdolnością odczuwania. że ktoś podkreśla swoją „inność" zajmując się tylko sobą. jak i sygnalizacyjnym. gdy on sam musi z własnej „inności" rezygnować. urazy. I od tego punktu mierzy się dystans czasu i przestrzeni. im bardziej przeważa postawa „biorę" nad postawą „daję".ja" w chwili obecnej. Centralny układ odniesienia Nerwicowy egocentryzm jest w zasadzie tylko zaostrzeniem cechy normalnie występującej u każdego człowieka. Rady tego typu nie przynoszą im ulgi. a czas inny jest czasem obcym.. sprzeczne uczucia. co każdego człowieka. iż jest się centralnym układem odniesienia. że pierwszym odczuciem żywej istoty jest poczucie egocentryzmu. W drugim natomiast wypadku świat otaczający staje naprzeciw niego jako równy partner. Stąd biorą się rady dawane chorym'na nerwicę.konflikty. Współrzędne czasu i przestrzeni odgrywają zasadniczą rolę w metabolizmie zarówno energetycznym.. jak odległości przestrzenne na krańcach horyzontu. ale też trzeba mu coś dać z siebie. A punktem centralnym tych współrzędnych jest właśnie poczucie własnego „ja". Każdą żywą istotę można bowiem uważać za układ. W pierwszym wypadku świat otaczający jest bowiem tym dającym. Punktem centralnym współrzędnych czasu i przestrzeni w tym układzie jest własne . jest tym silniejsze. którym jest własne . nawet ich dolegliwości zdarzają się. jemu służy. Dlatego człowieka zdrowego irytuje.

W dalszym dopiero rozwoju wypadków przedmioty otoczenia stawiają opór. Można jednak przypuszczać. Trudno powiedzieć. z której śmiało można wyjść na „podbój świata" — sięgać ręką po każdy przedmiot i wkładać go do ust. że zmniejsza się ona w miarę rozwoju ontogenetycznego. gdyż nie ma możliwości wejścia w świat przeżyć istot żywych poza człowiekiem. że na niższych szczeblach filogenezy zachowanie egocentryczne zaznacza się silniej niż na wyższych. w której otoczenie zapewnia macierzyńską opiekę. Dlatego postawa egocentryczna w dzieciństwie i wczesnej młodości jest zjawiskiem naturalnym. wymaga opieki otoczenia. Zresztą obserwacja zwierząt zdaje się wskazywać na to.ja". chcąc jakby w ten sposób wchłonąć w siebie cały otaczający świat. Te same ilości energii i sygnałów są brane z otoczenia. że rozwój układu sygnalizacyjnego ułatwia obiektywizację własnego stosunku do otoczenia. postawa „biorę" przeważa u niego z konieczności nad postawą „daję". Interakcja z otoczeniem. wszystkie jego potrzeby są spełnione. a raz jest się kierowanym. co wysyłane do niego. czy analogiczny spadek postawy egocentrycznej obserwuje się w rozwoju filogenetycznym. Swoistość egocentryzmu nerwicowego Każdy człowiek chory czuje się trochę jak dziecko. nie dają się uchwycić i pochłonąć. raz się kieruje. jest bezradny. świat zaludnia się istotami podobnymi do własnego . są w oczach . w której raz się daje. W egocentryzmie nerwicowym jest wyraźna pretensja w stosunku do otoczenia — „nikt mnie nie rozumie". zmniejsza nasilenie postawy egocentrycznej. W nerwicy jednak egocentryzm znacznie wykracza poza te granice. ale tego faktu nie podkreśla ani też nie jest z tego powodu nieszczęśliwe. dziecko znajduje się w jego centrum.Wytwarza się pewnego rodzaju postawa animistyczna. jak on. mają swoje życie. Dziecko czuje się punktem centralnym swego świata. Jako ogólną zasadę można przyjąć. która jest przeciwieństwem postawy egocentrycznej. Również egocentryzm dziecka ma inny charakter niż u chorego na nerwicę. W okresie wzrostu przeważają procesy anaboliczne (biorę) nad katabolicznymi (daję). proporcja „ja" i świat otaczający staje się bardziej realna.. uczy rozpoznawać w otoczeniu jednostki podobne do siebie. „nikt nie chce mi pomóc". a raz bierze. Równowaga między „biorę" i „daję" jest w pewnej mierze analogiczna do równowagi między procesami anabolicznymi i katabolicznymi metabolizmu energetyczno-informacyjnego. Egocentryzm dziecka jest postawą wyjściową. Chory somatycznie nigdy nie jest tak skoncentrowany na swoim cierpieniu. które mają swoje wymagania i swoje prawa. jak chory z nerwicą i nie czuje się tak nieszczęśliwy. Jest to postawa. a tym samym — zmniejszenie egocentryzmu. Troska pieszczota pojawiają się dopiero u wyższych gatunków zwierząt. Każda choroba łączy się z pewną regresją do dziecięcego egocentryzmu.

płuca" itp.. że nie przeszedł na drugą stronę granicy. Przeciwieństwem jest choroba psychiczna. z nimi zaczyna gaworzyć i bawić się. Chory z nerwicą znajduje się na granicy między chorobą somatyczną a psychiczną. w którym proporcje są już całkiem odmienne. przestaje być integralną częścią całości. którą mógłby się normalnie z otoczeniem kontaktować. całościowe zagrożenie ustroju. dzięki któremu to co „złe" zostaje odrzucone. przestaje się być tym. która pozostaje nie zmieniona.ja". Nie może już on odszczepić części chorej od zdrowej. dyż chory czuje się . Psychotyk nie może być egocentrykiem.. gdy stale musi o niej myśleć i o nią się troszczyć. jest się nim objętym. Mimo że znajduje się on jeszcze we wspólnym ludzkim świecie. Egocentryzm jest w nerwicy jedyną możliwą postawą. gdyż cały czuje się chory. Rozszczepienie jest tu mechanizmem obronnym. Całość ta pozostaje zdrowa. o czym była wyżej mowa. że "wszyscy są od niego zdrowsi i szczęśliwsi i dlatego pragnie zrozumienia i pomocy ze strony otoczenia. że ani jego . obcym dawnemu sobie. przymusu zewnętrznego.ja" jest inne i jego świat jest inny. i na resztę. będącą jej antytezą. choć bliższe prawdy byłoby określenie „jestem cały chory". braku rozeznania itd. gdyż jego . w której już odszczepienie „złego" nie działa. Wówczas człowiek czuje się cały chory. W chorobie somatycznej dochodzi do rozszczepienia między chorą częścią ciała a resztą ustroju.. a jednocześnie bliska. gdy coś w naszym postępowaniu przez nas samych zostało potępione. w innym świecie. która jest mu obca i wroga. żołądek. Rozszczepienie to wyraża się nawet w potocznej mowie. innym. nim powyższy mechanizm zacznie działać. która daje poczucie własnego . Jego kontakt ze światem otaczającym jest zawsze bolesny. staje się kimś nowym. ani też nie żyje. uważa.ja".. kim się było. jak chory somatycznie. niemniej sam fakt. Egocentryzm człowieka chorego jest wynikiem jego słabości. nadal zdrowa. świadczy o tym. zdrowej części siebie. gdyż każda choroba pociąga za sobą dysfunkcję całego ustroju. Analogiczny mechanizm obronny działa w ocenie własnej. że czuje się chory. może wywołać objawy nerwicowe. a nie cały organizm. Analogicznie przedstawia się egocentryzm starców. W początkach choroby somatycznej. czuje się w nim zagrożony. co im dałem". Wówczas zostaje to odszczepione i położone na karb chwilowego działania w afekcie. jakie stanowi każda choroba. Człowiek chory somatycznie jest jakby rozdzielony: na część chorą (może nią być nawet całe ciało). nie ma więc czasu na inne sprawy i nieraz jest zmuszony żądać pomocy otoczenia. Tak jakby był chory tylko pojedynczy narząd. jak chory psychicznie. gdyż nie ma. w ten sposób z postawy egocentrycznej przechodzi się w postawę animistyczną. mówi się „mam chore serce. Jego egocentryzm wynika z konieczności zajmowania się tą oddzieloną częścią siebie.dziecka podobne do niego. potrzeby opieki ze strony otoczenia. dochodzi w nim jeszcze roszczenie w stosunku do otoczenia —„ ja mam prawo od nich wymagać troskliwości za to wszystko. ani jego świat nie stały się inne.

. nieszczęśliwy. wszystko go rani. tym trudniej jest ustawić siebie w normalnej relacji ze światem zewnętrznym bowiem „ja" wypełnia wszystko. jego stosunek do świata się nie zmienia. a ono jest u niego chore. dotyczyć części ciała lub całego ciała. ale stan ten mija po kilku godzinach lub dniach. tzn. iż zaszła jakaś zmiana. By móc normalnie żyć. tym bardziej trzeba się sobą samym zajmować.chory" może bowiem. interesować się światem i czuć się nim zmęczonym mieć cel w życiu i czuć jego bezsens — nie można być chorym. jak i otoczenia. Ma on wrażenie. cieszyć się życiem i nim martwić. który jest dla otoczenia szczególnie denerwujący. Jeśli w przelotnym zakłóceniu równowagi psychicznej przychodzi autorefleksja.. że trzeba coś w nim lub w otoczeniu zmienić. kim był. musi więc przede wszystkim zajmować się sobą. bo w przypadku nerwicy nie znajduje on żadnych obiektywnych zmian tłumaczących poczucie choroby. Człowiek chory wycofuje się z życia. lecz stara się chorą część od siebie odrzucić. a staje się przedmiotem.. jak już powiedziano. jak chory w ciężkim stanie somatycznym. Mówiąc . Zaburzenie nie jest przelotne. po drugie — nie może zajmować się kimkolwiek ani czymkolwiek innym. Oczywiście dla każdego lekarza takie stwierdzenie jest szokujące. gdyż każdy kontakt z otoczeniem jest bolesny.Jestem" — wyraża chwilę obecną.ja" stało się niewydolne. "jakby obdarto go ze skóry.ja". które zmusza człowieka do zajmowania się tylko sobą i swoim cierpieniem i odsuwa go od normalnego życia? W tym zdania najważniejszym słowem jest . być szczęśliwym i cierpieć. nie czuł się obolały. a nie tylko w nim samym.ja jestem chory". Egocentryzm nerwicowy. w . który już nie potrafi chorej części od siebie odrzucić i czuje się całkowicie ogarnięty chorobą. chętnie oddawanym opiece specjalistów. roztrzęsiony. otoczone opieką zarówno jego właściciela.wzięty" chorobą. nad sobą zastanawiać.. Nie ma człowieka. Na czym polega to poczucie: . .chorym całościowo (jego „ja" jest chore w tym sensie. Egocentryzm byłby więc objawem wskazującym na zakłócenie w relacji danego człowieka z jego środowiskiem. że w aktualnej sytuacji to . gdyż wówczas nie trzeba byłoby koncentrować się stale na sobie. która przestaje być częścią podmiotu — .. Jak uprzednio zaznaczono. która wciąż nie jest jasna. gdyż każdy świadomy kontakt musi przejść przez integrujące „ja". w istotę tei choroby. to może tylko świadczyć.ja". Natomiast w nerwicy można owo fatalne „ja jestem chory" wypowiedzieć.. który by nie miał przejściowych objawów nerwicowych.ja jestem zdrów" — człowiek nadal jest tym. nawet w ciężkiej chorobie somatycznej nie wypowiada się fatalnego „ja jestem chory". wprowadza nas. jak się zdaje. a w chorobie somatycznej są one widoczne. chronione. Jeśli to „ja" musi być osłonięte. Im silniej jest ono związane z przymiotnikiem „chory". że „ja" cały jestem chory). która ujawniła. W zasadzie więc nerwicowiec czuje się jak chory . to nie ma ona egocentrycznej utraty proporcji. Określenie .. Dopiero słowo „ja" nadaje trwałości stanowi choroby.

że uczucia zostały zablokowane w swym ujściu na zewnątrz. Rozmawiając z chorymi na nerwicę z reguły dochodzi się do ich konfliktów uczuciowych z najbliższym otoczeniem. Własne . W nerwicy zarówno sam chory. Egocentryzm jest właśnie wyrazem wypaczonego stosunku do samego siebie. ale niepokoju i ambiwalentnych uczuć. przestaje o niej myśleć. Analogicznie gdy człowiek idąc urazi się w nogę. Egocentryzm bowiem wbrew pozorom nie jest wyrazem miłości do samego siebie. W znanej formule etycznej o miłości i bliźniego najtrudniejsza do spełnienia jest część druga: „jak siebie samego". którym chory wciąż się zajmuje i żąda. Zaburzenie jednak nie jest zupełnie stałe. Ten nadmierny ładunek uczuciowy skierowany do własnej osoby pochodzi stąd. biegnącą od najprostszych form do najbardziej skomplikowanych. że kreci się on wokoło. Egocentryzm a ewolucja jednostki Trzecim czynnikiem. łatwiej jest kochać innych. Egocentryzm jest wyrazem buntu przeciw własnemu losowi. U człowieka jednak dzięki niezwykłemu w porównaniu ze światem zwierzęcym rozwojowi układu sygnalizacyjnego ewolucja dotyczy przede wszystkim form czynnościowych. Wyładowanie uczuć negatywnych w stosunku do najbliższych osób w czasie rozmów z lekarzem stanowi już pewne dla nich ujście i dzięki temu zmniejsza postawę egocentryczną chorego. Zwiększa to poczucie własnej wartości. gdyż wówczas wystąpiłoby przyzwyczajenie do ułomności własnych i otoczenia. w których przeważają uczucia negatywne. Egocentryzm nie jest egoizmem. Rozwój polega na tworzeniu wciąż nowych form morfologicznych i czynnościowych.. W egocentryzmie stosunek do siebie jest ambiwalentny — „kocham i nienawidzę". jak i jego otoczenie mają wrażenie. Obowiązujące w przyrodzie prawo ewolucji odnosi się nie tylko do całych gatunków. który zmniejsza postawę egocentryczną jest znalezienie drogi wyjścia z impasu.ja". przestałoby się je widzieć.której własne „ja" wszystko przesłania. Historię jej życia można nakreślić jako krzywą rozwoju. wpływa na stosunek uczuciowy do otoczenia. w którym siebie w pełni się akceptuje i walczy o swoje prawa z krzywdą nieraz innych ludzi. jest w nim agresja w stosunku do siebie i do świata. na chwilę zwraca na nią uwagę. by inni się też nim interesowali. Człowiek należący do przyrody nie jest wyłączony spod praw ewolucji. Pewna stabilizacja stosunku uczuciowego do siebie. jaką uzyskuje się w rozmowach z lekarzem obiektywizację własnego autoportretu. Kochając siebie. lecz też do każdej jednostki. Człowiek może wciąż stwarzać nowe . że znalazł się w ślepej uliczce. nie jest źródłem przyjemności. lecz gdy ból przejdzie. Drugim czynnikiem zmniejszającym postawę egocentryczną jest uzyskanie w rozmowach z lekarzem spokojniejszego i obiektywniejszego spojrzenia na samego siebie. od momentu poczęcia aż do śmierci musi się rozwijać.

ustępowanie egocentryzmu jest zwykle pierwszym sygnałem ustępowania nerwicy. Gdy np.. że coś złego dzieje się w jego organizmie. skutkiem czego chory myśli o swojej niewydolności umysłowej i o tym. Objaw ten polega na zamknięciu się w nerwicowy krąg przyczyny i skutku.. którego ruch naprzód został zahamowany. Ułatwia bowiem realizację tkwiącej w człowieku potrzeby przekształcania świata „na obraz i podobieństwo swoje". który obok wektora „do" i „od" określa zasadnicze kierunki ludzkiej aktywności. mianowicie z objawem błędnego koła. koncentracja uwagi staje się . te z kolei zwiększają uczucie lęku.formy swej aktywności. Nerwicowy lęk wywołuje szereg zaburzeń wegetatywnych. boi się po prostu. co mu w pracy przeszkadza. Trzy czynniki odgrywające rolę w wyprowadzeniu chorego z postawy egocentrycznej — uporządkowanie stosunku uczuciowego do otoczenia i do samego siebie oraz stworzenie możliwości twórczej aktywności — dotyczą trzech podstawowych wektorów. Te same trzy czynniki mają zasadnicze znaczenie w wyleczeniu z nerwicy. Jest to wektor „nad". w której przekształca się zarówno siebie.. Subiektywnie odczuwa się ewolucję własnych form czynnościowych jako potrzebę aktywności — aktywności twórczej. znalezienia się w sytuacji bez wyjścia łączy się też z czwartym osiowym objawem nerwicy. Zrozumienie postawy egocentrycznej ułatwia zrozumienie istoty nerwicy jako zakłócenia trzech podstawowych. jak i otaczający świat według własnego plany. . ktoś nagle odczuje bóle głowy lub bicie serca. Niemożność koncentracji uwagi kieruje uwagę chorego na sam proces uwagi i na czynniki zakłócające. Kilka przykładów może zilustrować istotę zagadnienia. w których. Jest on kręceniem się wokół własnej osi człowieka. choćby w ramach stosowanej w lecznictwie terapii zajęciowej.nad"). że nigdy nie jest on w stanie wyzyskać tkwiących w niej możliwości. kurcze żołądka. Wszelka aktywność twórcza. Jeśli nerwicę będziemy traktować jako reakcję na zatrzymanie się w rozwoju. zamyka się ludzka aktywność (zasadnicze postawy uczuciowe . zmniejsza postawę egocentryczną. wektorów ludzkiej aktywności. Jak wspomniano. jego niepokój wzrasta.do". konstrukcja jego układu nerwowego jest tak bogata.od" i postawa twórcza . które doprowadza do punktu martwego w krzywej rozwoju. Błędne koło Przykłady Poczucie kręcenia się wkoło. wówczas egocentryzm staje się zjawiskiem zrozumiałym. Wzrost napięcia lękowego wzmaga objawy wegetatywne.

Wysiłek chorego koncentruje się na tym. Chory drażliwy będzie walczył z osobami i przedmiotami wywołującymi u niego rozdrażnienie. Poczucie winy jest przyczyną doszukiwania się we wszystkim własnej winy. tym bardziej nerwicowy krąg wokół niego się zacieśnia. co mu najbardziej dokucza. co w końcu prowadzi do nasilenia się objawu. gdy po wielu badaniach dochodzi do wniosku. Chory z poczuciem krzywdy im usilniej będzie szukał sprawiedliwości. z którym się walczy. A więc chory cierpiący na zaburzenia potencji będzie głównie na niej się koncentrował. z którego wyjść nie może. gdyż chory znów czuje się nie zrozumiany i odtrącony. (Na przykład w termostacie wzrost temperatury ponad wyznaczoną normę powoduje spadek w wytwarzaniu . a to znów zwiększa jego objawy nerwicowe. że „to tylko nerwica". Powiązanie członów przyczynowych w nerwicowym kole jest tego rodzaju. co znów zwiększa jego postawę egocentryczną. co tylko wzmoże jego stan rozdrażnienia itd. teoretycznie ad infinitum. tym silniejsza staje się tendencja do obciążania własnego sumienia. tym więcej go boli. tym bardziej jest poirytowany i jeszcze silniej gryzie. Chory z natręctwami im silniej z nimi będzie walczył. by z niego się wyrwać. wskutek czego objawy jej staną się jeszcze dokuczliwsze. że wzrost jednego powoduje wzrost następnego. Każdy chory ma bowiem dla siebie typowe błędne koło. Nerwicowy egocentryzm powoduje odsuwanie się otoczenia od chorego. na co otoczenie reaguje zazwyczaj negatywnym nastawieniem uczuciowym do chorego.jeszcze gorsza. dzięki czemu ciężar poczucia winy rośnie. wskutek czego musi być coraz silniejsze. Poczucie krzywdy odbija się na zachowaniu chorego w stosunku do otoczenia. Przykładów tego typu można by przytoczyć znacznie więcej. Drażliwość często spotykana w nerwicach wywołuje odpowiednią reakcję otoczenia. która z kolei wzmaga wewnętrzne napięcie i rozdrażnienie itd. bo im bardziej się wysila.. daje odczuć często nieświadomie swoje rozczarowanie choremu. Walcząc z dolegliwością nerwicową wywołuje się wzrost jednego z ogniw łańcucha przyczynowego. a im jest on większy. co z kolei wzmaga poczucie krzywdy. Jest to przykład dodatniego sprzężenia zwrotnego. tym one bardziej będą mu dokuczać. Nasilenie objawów nerwicowych wzmaga negatywne nastawienie lekarza do chorego. Im silniej pies gryzie swój ogon. W ujemnym sprzężeniu zwrotnym jego wzrost wywołuje spadek ilości sygnałów wysyłanych przez układ. Stabilność układu jest w ten sposób zachowana. tym bardziej będzie się czuł pokrzywdzony. Sprzężenie zwrotne dodatnie Sytuacja przypomina psa gryzącego swój ogon. i jego wołanie o pomoc trafia na coraz większą pustkę. Lekarz zdezorientowany objawami nerwicowymi. co z kolei zwiększa objawy nerwicowe. analogicznie sprawa będzie się przedstawiać z innymi zaburzeniami wegetatywnymi.

Człowiek nieznerwicowany w sytuacji konfliktowej może też wykazać objawy nerwicowe — niepokój. zajmuje się on już czymś innym. Wydaje się. przyjemnym obgryzaniem kości. czyli skierowuje go na drogę ewolucji. wskutek czego coraz trudniej mu do ludzi się zbliżyć. Możliwości te polegają na działaniu ujemnego sprzężenia zwrotnego. . Przykłady . która z kolei jest przyczyną gorszego utlenienia tkanek i zmniejszenia odporności. coraz bardziej zamyka się w swoim świecie. w którym chory znajduje oparcie i może przed nim wyładować swe tłumione uczucie i odnaleźć swą własną wartość itp. Czasem wystarczy podanie środków zmniejszających napięcie lękowe. przygnębienie itp.. mogą przyczynić się do przerwania utrwalonego błędnego koła. życie toczy się dalej. dążącym do autodestrukcji. co z kolei ujemnie wpływa na pierwotne schorzenie itp. poczuwszy ból zajmuje się np. Na przykład schizofrenik. rpzmowy z lekarzem. Każda choroba jest bowiem w jakimś sensie naruszeniem istniejącej równowagi ustroju. W terapii nerwic rozbicie błędnego koła jest ważnym momentem. a z czasem w ogóle przerwany. dzięki czemu sygnały bólowe ulegają stopniowo wygaszeniu.błędnego koła" można spotkać nie tylko w przypadku nerwic. coraz większy lęk przed nimi czuje. naruszeniem przekraczającym możliwości samoregulujące danego układu. dla których tak trudno choremu wyjść z egocentrycznego kręcenia się wokół własnej osi. zaburzenia wegetatywne. które wywołują jeszcze silniejsze gryzienie. (Wzrost temperatury w termostacie zamiast zmniejszać. Nerwicowe błędne koło jest jedną z przyczyn. Dopływ bodźców ujemnych zostaje w ten sposób zredukowany. Układ o dodatnim sprzężeniu jest układem niestabilnym. zwiększyłby ilość wytwarzanego ciepła. W dodatnim sprzężeniu jest odwrotnie — jego wzrost powoduje wzrost sygnałów wysyłanych przez układ. w której pies zamiast coraz silniej gryźć swój ogon. dzięki czemu układ odzyskuje zachwianą stabilność. rozdrażnienie.ciepła). Po pewnym czasie równowaga zostaje jednak przywrócona. że zjawisko błędnego koła jest charakterystyczne dla każdej choroby. W przykładzie z psem odpowiadałoby to sytuacji. a także w medycynie somatycznej. umożliwia ono choremu wyjście naprzód. W przypadku psa sprzężeniem zwrotnym są bodźce bólowe biegnące od gryzionego ogona. odsuwa się od otoczenia.. aby osłabić jedno z ogniw błędnego koła (lęk nerwicowy). odczuwający lęk przed ludźmi. gdyż zamiast jak neurotyk tkwić w sytuacji konfliktowej. Zapalenie nerek łączy się zwykle z anemią. lecz też w innych zaburzeniach psychicznych. Niekiedy przejściowa zmiana warunków życia.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful