PSYCHOPATOLOGIA NERWIC

ANTONI KĘPIŃSKI

Rodzaje nerwic
Uwagi wstępne Częstość występowania nerwic Trudno nawet w przybliżeniu określić częstość występowania nerwic. W badaniach epidemiologicznych, zależnie od tego, jak dokładnie je przeprowadzono i jakie przyjmowano kryteria granicy między nerwicą a normą psychiczną oraz między nerwicą a psychopatią, odsetek neurotyków w ogólnej populacji społeczeństw naszej cywilizacji waha się od kilku do kilkudziesięciu procent. Duży odsetek pacjentów zgłaszających się do lekarzy różnych specjalności (niepsychiatrów) stanowią chorzy nerwicowi. Na ogół przyjmuje się, że do lekarzy ogólnie praktykujących i do internistów zgłasza się ich przeszło 50°/o. Można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że nie ma chyba człowieka współczesnej .cywilizacji, który by przez krótki przynajmniej okres swego życia nie wykazywał wyraźnych objawów nerwicowych. Dlatego stosunkowo łatwo każdemu zrozumieć przeżycia typowe dla tej jednostki chorobowej. Nerwice i nerwice rzekome Dwie, dość powszechne, sytuacje pozwalają w pewnym przybliżeniu wczuć się w przeżycia neurotyka. Jedną z nich jest oczekiwanie trudnego zadania, np. egzaminu, spotkania z ważną osobą, wystąpienia publicznego, a drugą stan po zwykłym zatruciu alkoholem (popularny „kac"). Niepokój, rozdrażnienie, różnego rodzaju przykre sensacje wywołane rozchwianiem równowagi układu autonomicznego (dystonia vegetativa), jak bicia serca, ściskanie w dołku podsercowym, bóle głowy, bóle brzucha, parcie na pęcherz czy kiszkę stolcową, pocenie rąk, drżenie ciała itd. są każdemu znane z własnego doświadczenia. W nerwicy taki stan trwa tygodniami, miesiącami, a nawet latami. Dlatego .nie można się dziwić choremu, że czuje się pokrzywdzony i niezrozumiany, gdy lekarz po dokładnym zbadaniu i wykonaniu różnego rodzaju badań pomocniczych oświadcza mu ,,panu nic nie jest", ,,to tylko nerwy" itp, Porównanie nerwicy do sytuacji przedegzaminacyjnej i do stanu po zatruciu alkoholem wskazuje na istotny fakt, że identyczne objawy mogą wystąpić

zarówno pod wpływem czynników natury psychicznej (np. lęk przed egzaminem), jak i fizycznych (np. .działanie substancji toksycznej). Różne więc zasadniczo czynniki etiologiczne mogą wywołać analogiczną dysfunkcję ośrodkowego układu nerwowego, W praktyce lekarskiej nierzadko spotykamy się 2 faktem, że objawy typowo nerwicowe są zwiastunem chorób somatycznych lub psychicznych lub im towarzyszą. By odróżnić je od nerwic prawdziwych lub psychonerwic, wywołanych tylko czynnikami natury emocjonalnej, mówi się wówczas o nerwicach rzekomych lub „pseudo nerwicach". Pomyłki diagnostyczne są nieuniknione, gdyż zdarza się, że objawy nerwicowe są jedynymi objawami rozpoczynającej się choroby somatycznej i dopiero dalszy rozwój wypadków wykazuje, że nie była to nerwica, lecz początki choroby nowotworowej, miażdżycy mózgu, choroby Gravesa-Basedowa itp. To samo dotyczy chorób psychicznych. Objawy nerwicowe mogą 'być zwiastunem schizofrenii, cyklofrenii, psychoz organicznych, ataku padaczkowego. Trudno tu jednak mówić o pomyłce diagnostycznej, gdyż rozpoznanie w psychiatrii jest przede wszystkim rozpoznaniem objawowym i jeśli nie ma np. objawów schizofrenicznych, a są tylko objawy nerwicowe, nie można rozpoznawać schizofrenii. Objawy nerwicowe nie tylko wyprzedzają choroby somatyczne i psychiczne, lecz też im często towarzyszą, zwłaszcza w stanie zejściowym choroby i w okresie rekonwalescencji. Nie sprawiają one wówczas większych trudności diagnostycznych, gdyż już wiadomo, z jaką chorobą ma się do czynienia. Rozpoznanie nerwicy Rozpoznanie objawów nerwicowych nie jest sprawą trudną: niepokój i napięcie psychiczne, które jakby promieniują z chorego i udzielają się otoczeniu, oraz typowe skargi pozwalają od razu, nawet laikowi, określić danego człowieka lako „nerwowego", co odpowiada najogólniej pojęciu nerwicy. Trudności powstają dopiero przy próbie odpowiedzi na pytanie, skąd biorą się objawy nerwicowe, czy są tylko krótkotrwałym stanem przejściowym towarzyszącym określonej sytuacji (np. sytuacja przedegzaminacyjna lub po zatruciu alkoholem), czy i pod nimi kryje się jakaś poważniejsza choroba somatyczna lub psychiczna, czy też wynikają z różnego rodzaju konfliktów emocjonalnych. Tylko w tym ostatnim przypadku ma się prawo rozpoznać nerwicę. Ta pewnego rodzaju wszechobecność objawów nerwicowych wywołuje niejednokrotnie u lekarza swoisty stan niepokoju diagnostycznego. Lekarz nie jest pewny, czy pod nerwicą nie kryje się coś poważniejszego, i nim. postawi rozpoznanie nerwicy, stara się wszystkie inne możliwości wykluczyć. Stawianie diagnozy per exclusionem nie jest zadaniem łatwym, gdyż nigdy nie wiadomo, czy o czymś się jeszcze nie zapomniało i w ten sposób można chorego bez końca wysyłać na różnego rodzaju badania dodatkowe. Niepewność lekarza

zwiększa niepokój pacjenta i tym samym pogłębia jego objawy nerwicowe. Na ogół przyjmuje się, że większym błędem w sztuce jest przeoczenie choroby somatycznej i traktowanie jej jako nerwicy niż traktowanie nerwicy jako choroby somatycznej. Częściej lekarze popełniają drugi błąd. Czynnościowy szmer serca, drobne odchylenia w czynnościach układu dokrewnego itp. traktują jako przyczynę zaburzeń nerwicowych pacjenta, utwierdzając go tym samym w poczuciu choroby, a nawet kalectwa, nieraz na całe życie. Przedstawione trudności diagnostyczne, jak się zdaje, rzucają pewne światło na istotę objawów nerwicowych. Objawy nerwicowe występują mianowicie wówczas, gdy ustrojowi zagraża niebezpieczeństwo i gdy nie może sobie poradzić z sytuacją zewnętrzną lub wewnętrzną, w której się znalazł. Zagrożenie może bowiem pochodzić z zewnątrz, jak w cytowanym przykładzie sytuacji sprzedegzaminacyjnej, lub z wewnątrz, jak w stanie po zatruciu alkoholem. Uczucie lęku, które zawsze w mniejszym lub większym stopniu towarzyszy nerwicy, jest sygnałem niebezpieczeństwa zagrażającego ustrojowi. Istnieje tu pewna analogia z bólem, tylko że ból wskazuje, przynajmniej w przybliżeniu, gdzie należy szukać źródła zagrożenia. Natomiast lęk wyprzedza moment bezpośredniego zetknięcia się z czynnikiem szkodliwym. Obowiązkiem lekarza jest to źródło zła odkryć, a przynajmniej intensywnie go poszukiwać. Nie zawsze bowiem to się udaje. Niemniej sam kontakt z lekarzem i możność szczerego przed 'nim wypowiedzenia się oraz różnego rodzaju środki farmakologiczne, zmniejszające napięcie lękowe i poprawiające nastrój, redukują objawy nerwicowe niezależnie od ich etiologii. Klasycznym przykładem jest wspomniany przez Jaspersa. pacjent, który z powodu moczówki prostej był leczony intensywnie .psychoterapią; działo się to w czasach, gdy rozpoznanie tej choroby nie było jeszcze tak proste, jak obecnie. Pod wpływem psychoterapii stan chorego znacznie się poprawił, co wyrażało się między innymi znacznym spadkiem wydalania moczu. Mimo to chory w jakiś czas potem umarł z powodu guza okolicy podwzgórzowej mózgu, który 'był przyczyną jego dolegliwości. Podobnie więc, jak w wypadku. bólu, można objawy nerwicowe zmniejszyć, nie usuwając ich przyczyny. Klasyfikacja nerwic Trudności występują nie tylko w szukaniu etiologii objawów nerwicowych, lecz też w próbach ich klasyfikacji. Mimo że są one tak ewidentne, iż laikowi nie sprawia trudności ich rozeznanie, to jednak ich racjonalny podział, zwłaszcza oddzielenie objawów istotnych (osiowych), występujących w każdej nerwicy, od objawów mniej ważnych (brzeżnych lub typologicznych), charakterystycznych tylko dla pewnych typów nerwic, nie jest zadaniem łatwym. Dotychczas więc klasyfikacja nerwic jest dyskusyjna. Trudności klasyfikacyjne wynikają z dużej różnorodności objawów nerwicowych i ich indywidualności, mianowicie każdy człowiek demonstruje

nerwica lękowa. zarówno w sferze psychicznej. a gdy drażliwość — o formie hiperstenicznej. gdyż one umożliwiają wyodrębnienie charakter y stycznych typów nerwic. Wyraźnie tu występuje jedność psychofizyczna.inny szereg objawów. które występują w każdej nerwicy i dlatego nie mogą służyć za kryterium klasyfikacyjne. Osłabienie i drażliwość są w nerwicy głównymi objawami. nerwica neurasteniczno-histeryczna. odczuwa bóle mięśniowe. histeryczną. Czuje się on fizycznie jak po ciężkiej: pracy lub po wyczerpującej chorobie. jego ruchy. i podaje się nazwę kilkuczłonową (np. objawy brzeżne nie pojawiają się w każdej nerwicy..). które z kolei . Istnieją różne podziały nerwic. mówi się o jej formie hipostenicznej. Następnie przejdziemy do omówienia objawów osiowych. hipochondryczno -depresyjna itd. które z nich dominują. Uszkodzone włókno nerwowe — nim wystąpią objawy porażenne (znieczulenia w wypadku nerwu czuciowego) — daje objawy przeczulicy: przykładem może być rwa kulszowa (ischias). Osłabienie ma zazwyczaj charakter stałego uczucia zmęczenia i zwiększonej męczliwości. trudno jest zmęczenie psychiczne oddzielić od fizycznego. Objawy należące do różnych typów nerwic często występują w różnym nasileniu u tego samego chorego. W przeciwieństwie do objawów osiowych. Gdy w nerwicy neurastenicznej dominuje osłabienie.pozwolą nam wniknąć głębiej w psychopatologię nerwic. anankastyczną (natręctw) i depresyjną. Nerwica neurasteniczna Zmęczenie Słowo neurastenia znaczy dosłownie . One więc pozwalają dzielić nerwice na różne typy według tego. jak i zagranicznej. Wówczas objawy dominujące służą do określenia nerwicy lub. jak i fizycznej. wyraz twarzy noszą piętno znużenia. Opis zaczniemy od objawów brzeżnych. a w każdym razie nie w tym samym nasileniu. słabość nerwów" (gr. jak zresztą wszystkie klasyfikacje w psychiatrii. co nie wydaje się słuszne. Mianowicie objawy 'można grupować w różny sposób i taki podział z natury rzeczy jest arbitralny. jest w zasadzie symptomatologiczny. Przedstawiony w tej książce podział jest na ogół z różnymi drobnymi odchyleniami stosowany w psychiatrii zarówno polskiej. Osłabienie idzie zwykle w parze z nadmierną pobudliwością. nerwica wegetatywna). zwłaszcza w . asthenos = słaby). gdy ich wyboru trudno dokonać. hipochondryczną. Podział nerwic. Niekiedy objawy osiowe uważa się za klasyfikacyjne (np. Postawa chorego. Wyróżnia on pięć typów nerwic: neurasteniczną.

co przed chwilą słyszał lub przeczytał itp. To paradoksalne zjawisko może wynikać stąd. Zmęczenie umysłowe objawia się przede wszystkim niemożnością skupienia uwagi. Nawet wstanie z łóżka staje się wysiłkiem. kino. co można| tłumaczyć wzmożonym napięciem mięśni antygrawitacyjnych. Charakterystyczne dla neurastenicznego zmęczenia jest to. występuje ono najsilniej z rana. Wejście po schodach. odczucie ucisku wewnątrz głowy (wata w głowie). nie może się skupić. Człowiek zmęczony szybciej się męczy niż wypoczęty. często budzą się. Dopiero pod wieczór staje się bardziej ożywiony. że sen nie daje odpowiedniego odpoczynku. a anorgazmii u kobiet.rozkręca się". Możliwe. że musi znów zaczynać dzień. drgania powiek. chorych dręczą koszmarne sny. Z uczuciem zmęczenia wiąże się zwiększona męczliwość. Rozdrażnienie Rozdrażnienie neurasteniczne polega na zwiększonej pobudliwości na wszelkie . mianowicie odczucie obręczy ściskającej głowę (kask neurasteniczny). teatr. Proste zadania stają się trudne i męczące. co też należy prawdopodobnie odnieść do wzmożonego napięcia mięśniowego (mięśni powiek i gałek ocznych). Dla neurastenika fakt. Niekiedy chorzy skarżą się na ciężkość powiek.. które jest najintensywniejsze po dniu wytężonej pracy. Są to najczęstsze skargi związane ze zmęczeniem psychicznym. nie rozumie. sen ich jest zwykle płytki. Chory ma wszystkiego dość. bóle mięśniowe itp. trudnością zapamiętywania. co zresztą uwidacznia się w mimice. zmęczenie gałek ocznych. ale nawet rozrywka. | Bóle głowy mają dość typowy charakter. trudno mu napisać zwykły list. To samo odnosi się do wysiłku umysłowego.okolicy lędżwiowo-krzyżowej. że w przeciwieństwie do zmęczenia fizjologicznego. przelewa się). Wszystko męczy. wywołują zmęczenie. Książka. zapomina. W każdym razie poranek neurasteniczny z poczuciem ogólnego skacowania jest bardzo charakterystyczny dla tej nerwicy i dzięki niemu łatwo rozróżnić zmęczenie fizjologiczne od nerwicowego. Męczliwość jest więc konsekwencją typowego dla nerwicy neurastenicznej uczucia zmęczenia. Męczy nie tylko praca. że kask neurasteniczny jest wywołany wzmożonym napięciem mięśni pokrywy czaszki. trudno im zasnąć. mały wysiłek fizyczny wywołują bicie serca. Poza tym może tu odgrywać rolę negatywne nastawienie emocjonalne do czekającego dnia. Ma zwykle różne dolegliwości wegetatywne. zamiast bawić. zaburzenie potencji najczęściej w formie przedwczesnego wytrysku i impotencji u mężczyzn. wszystko mu przeszkadza. uczuciem rozproszenia. kołatania serca. zniechęcenia. Napięcie to jest też odczuwane w mięśniach twarzy. jak bolej głowy. co czyta. a uczucie zmęczenia zwykle wtedy maleje. . uczucie zamętu w głowie (w głowie huczy. bóle brzucha. jest przykrą koniecznością. wszystko go męczy. bezpośrednio po obudzeniu.

mają nadmiar spraw do załatwienia. Uczucie zmęczenia zwiększa jeszcze 'nastawienie . walczy on z czasem obecnym. Chorego dosłownie wszystko drażni i denerwuje jak w alkoholowym „kacu". co znów na zasadzie błędnego koła zwiększa ich znerwicowanie. żyją w stałym pośpiechu. zniszczyć go. Wynika ono ze wspomnianego przewrażliwienia na bodźce otoczenia i z odcienia bólowego. Reakcję tę chory może tłumić. lepszym czasie. co dociera w danej chwili do chorego. występuje wtedy mobilizacja układu wegetatywno-endokrynnego do walki lub ucieczki. nic właściwie nie robiąc? W pierwszym przypadku śpieszy się — chce dotrzeć do celu. . chce też mieć czas aktualny poza sobą.ma uczucie. z błahych powodów wybuchają gniewem 'na swoich podwładnych. które może być znacznie większe niż po intensywnej pracy umysłowej czy fizycznej. jakiego one nabierają. być w aktualnym czasie. rozdrażnienia itp. mieć czas oddzielający go od punktu docelowego poza sobą. Tzw. Słowo to wywodzi się od łacińskiego „interesse — być w czymś". występuje ona u ludzi na kierowniczym stanowisku. ma cel przed sobą. co do niego dociera. różnica polega na tym. 'nerwica dyrektorska. Dlaczego człowiek czuje się zmęczony. ma ton przykry. Powstaje stąd uczucie zmęczenia.. chce od niego uciec. nerwica dyrektorska Typowym przykładem formy hiperstenicznej jest tzw. w aktualnej sytuacji. Wszystko. Pojęciem przeciwstawnym do słów .interesować się". Pośpiech i nuda Uczucie pośpiechu lub nudy jest dość typowe dla nerwicy neurastenicznej. a nudząc się. przy czym bodziec niezależnie od swego rodzaju nabiera odcienia bólowego. co znów prowadzi . to wszystko na zasadzie nerwicowego błędnego koła potęguje irytację chorego (neurastenia hipersteniczna). Uczucie zmęczenia znika.. który jest dla niego przykry i wrogi. którzy z tych czy innych względów nie mogą podołać zadaniom.spieszyć" jest . czas obecny . wydają sprzeczne polecenia. by móc znaleźć się w innym. jakby go odarto ze skóry. gdy jest się czymś zainteresowanym... co prowadzi do mobilizacji układu wegetatywno-endokrynnego i potęguje uczucie wyczerpania (neurastenia hiposteniczna).nudzić się" i .neurotyk chce mieć poza sobą. wszystko bowiem. odbierają nieraz kilka telefonów. W drugim przypadku nudzi się. Swoim zachowaniem wprowadzają stan znerwicowania w podległej im grupie społecznej. Jest on dla niego przeszkodą. jak i nudząc. dusi irytację w sobie.do zaostrzenia się zachowania otoczenia w stosunku do niego.bodźce. a może też ją wyładowywać w formie wybuchów gniewu. gdy godzinami czeka w kolejce lub przez cały dzień kręci się po miejscu swej pracy. Zarówno jednak spiesząc się. staje się bolesne i wskutek tego wywołuje zbyt silną reakcję. celu tego nie ma. że człowiek spiesząc się.

że czynnikami szkodliwymi są zarówno urazy mechaniczne. które występują jako zwiastuny lub stan zejściowy w psychozach endogennych (schizofrenii i cyklorremi). chemiczne lip. że dla nich . że objawy neurasteniczne często towarzyszą chorobom o wyraźnie organicznej etiologii. ludzie. Miażdżyca naczyń mózgowych zaczyna się zwykle zespołem neurastenicznym. Występują one w następstwie upojenia alkoholowego. Prawdopodobnie czynniki urazowe zarówno natury organicznej. Różnego rodzaju choroby somatyczne (zwłaszcza choroby zakaźne) w okresie rekonwalescencji na pierwszym planie przedstawiają obraz neurastenicznego zmęczenia i rozdrażnienia. Ostre i przewlekłe zatrucia substancjami toksycznymi (np. jeśli chodzi o ustrój ludzki. Można by podejrzewać. którzy od wczesnej młodości prawie stale czują się zmęczeni i rozdrażnieni. Objawy neurastenii na podłożu organicznym Objawy neurasteniczne należą do najczęściej spotykanych w nerwicach rzekomych o etiologii somatycznej. Obok zespołu neurastenicznego spotyka się tu równie często inne formy nerwic. Fakt. iż są to w istocie objawy osiowe uszkodzenia żywej komórki. Objawy te można traktować jako wskaźnik pewnego zneurastenizowania. których życie męczy i jest niejednokrotnie przykrym obowiązkiem. Oczywiście porównywanie reakcji całego ustroju do reakcji poszczególnej 'komórki jest dość ryzykowne. Powstaje nerwicowe błędne koło. można by tłumaczyć w ten sposób. „Urodzeni" neurastenicy Istnieją jednak „urodzeni" neurastenicy. Niemniej pewne analogie zdają się istnieć. Nierzadko też zaczynają się objawami neurastenicznymi (choćby grypa).. cerebrasthenia posttraumatica). tlenkiem węgla) pozostawiają po sobie objawy typowo neurasteniczne. jak i psychicznej wywołują analogiczną reakcję obronną w postaci mobilizacji układu wegetatywno-endokrynnego i na tym założeniu opiera się popularna koncepcja stresu Selyego.negatywne do sytuacji aktualnej. Pośpiech i nuda są zaliczane do ujemnych cech współczesnej cywilizacji. jak też urazy natury emocjonalnej. Natomiast nie można tego powiedzieć o nerwicach rzekomych. Charakterystyczne jest to. która reaguje na wszelkiego rodzaju uszkodzenie osłabieniem swej funkcji i w pierwszej fazie wzmożoną pobudliwością. społeczeństw cywilizacji technicznej. ludzie. Późne następstwa urazów czaszki przybierają najczęściej formę przewlekłego zespołu neurastenicznego (tzw. Szczególnie wyraźnie występuje to w komórkach nerwowych bardzo wrażliwych na czynniki szkodliwe. a więc wszystkie czynniki określane mianem organicznych.

Między wierzchołkiem a podstawą piramidy mieści się szereg jakby stacji przekaźnikowych. Liczne elementy obrazu wzrokowego powstałego w siatkówce giną . jak społeczny. zaprogramowanie w układzie technicznym. a z drugiej strony informacje biegnące w górę ulegają stopniowej selekcji. a często też do samego siebie.samo życie jest urazem. program polityczny w układzie społecznym). której wierzchołek reprezentuje zasadniczy plan danego układu (np. aktualny fenotyp. Próba interpretacji neurofizjologicznej Układ nerwowy spełnia rolę układu sterującego. Zależnie od celów. Sama konstrukcja morfologiczna układu nerwowego wskazuje na tego typu selekcję. Informacje . przestają je w końcu respektować. w których z jednej strony rozkazy biegnące w dół zostają stopniowo opracowane. od aktualnych potrzeb i sytuacji zewnętrznej oraz wewnętrznej wytwarza się hierarchia ważności. ważne zmieszane z nieważnymi. co ma być w danej chwili wykonane. a ci. czyli aparatu władzy w wielomiliardowej społeczności komórek ustroju. jakie dany układ reprezentuje. w dół biegną rozkazy. U takich ludzi spotyka się zwykle utrwalone nastawienie negatywne emocjonalne do otoczenia. obok których. Na przykład człowiek głodny zaczyna zwracać uwagę na restauracje i sklepy spożywcze. którzy wysyłane przez niego rozkazy odbierają. można przedstawić w postaci piramidy. tak że do szczytu dochodzą tylko informacje globalne lub aktualnie istotne. Utrwalone negatywne podstawy emocjonalne prowadzą do stałego napięcia układu wegetatywno-endokrynnego. aktualny produkt maszyny. a podstawę — końcowy efekt realizacji tegoż planu (np.nieważne w pewnych sytuacjach mogą stać się ważne w innych. Gubi się on w chaosie informacji ważnych i nieważnych. Na przykład siatkówka oka ludzkiego składa się z około 6 milionów czopków i 110 milionów pręcików. W każdym aparacie władzy istotnym zagadnieniem jest zdolność odróżnienia spraw ważnych od nieważnych. jak rozkaz został wykonany (sprzężenie zwrotne) i w ogóle co dzieje się na obwodzie. a nerw wzrokowy tylko z jednego miliona włókien. zarówno techniczny. przechodzi obojętnie. dwukierunkowy przepływ informacji. plan genetyczny w układzie biologicznym. a tym samym są przyczyną ustabilizowanego zespołu neurastenicznego. gdyż jest ich zbyt wiele. a w górę — Informacje. Schematycznie każdy układ sterujący. Między wierzchołkiem a podstawą istnieje stały. gdy jest syty. odbieranych i wysyłanych w otoczenie. rzeczywista sytuacja polityczna). wiele ze sobą sprzecznych. według której odbywa się selekcja sygnałów (informacji). Zły jest aparat władzy. nim dojdzie do ich końcowej realizacji. który chce o wszystkim wiedzieć i o wszystkim decydować. biologiczny. On integruje ich aktywność i dostraja do sytuacji w otoczeniu.

Proces eliminacji zależy od wielu czynników.stąd. ważne jest tylko to. mówienie. a znikomym tułowiem i zanikłymi kończynami dolnymi wynika . Człowiek. wszystko jest ważne. pisanie. że życie tak męczy. Można by więc zespół neurasteniczny przyrównać do złego systemu władzy. bez udziału świadomości. językiem. w miarę rozwoju „poważnieje się". wskutek czego o niczym nie wiedzą i o niczym nie decydują. Jedną 2 charakterystycznych cech zespołu neurastenicznego jest upośledzenie zdolności eliminacyjnej układu nerwowego. Z wielu obrazów. to samo dzieje się. stąd to uczucie. u neurastenika stają się trudne. Natomiast dziecko. uwaga jest rozproszona. gdy człowiek dorosły napotyka przy ich wykonaniu jakieś trudności. „mów".więc. jak aktualne potrzeby ustroju. uczy się stale od początku swego życia odróżniać rzeczy ważne od nieważnych. w którym naczelne czynniki sterujące o wszystkim chcą wiedzieć i o wszystkim decydować.. Analogiczna selekcja dokonuje się w kierunku odwrotnym (od podstawy do wierzchołka piramidy). uczucie stałego pośpiechu i wewnętrznego napięcia) wydaje on decyzje impulsywne. rękami. co szczególnie się zaznacza w hiperstenicznej postaci zespołu neurastenicznego. jak 'nieważne — dochodzą 'do świadomości. które normalnie dokonują się automatycznie. W okresie dzieciństwa wszystko interesuje. nie trzeba już wchodzić w szczegóły wykonania. nim osiągnie on korę wzrokową. z dużym ładunkiem emocjonalnym. Sygnały — zarówno ważne. że wszystko zapomina. że niczego nie może zapamiętać. Mając zbyt wiele do decydowania (. Karykaturalna postać człowieka w obszarach ruchowych kory (tzw. homuncuus) z olbrzymimi ustami. wszystko bawi. .. bez udziału świadomości lub 'tylko z minimalnym jej udziałem. jego konstytucja indywidualna i gatunkowa (w każdym gatunku świata zwierzęcego inaczej on wygląda) i wreszcie od historii osobniczej ustroju. chory skarży się. zależnie od Ważności funkcji przez nie spełnianych (mięśnie aparatu mowy i ręki są znacznie ważniejsze niż mięśnie tułowia i nóg). „pisz". chodzenie. tylko nieliczne docierają do świadomości. Decyzje. Jeśli jakaś funkcja jest przez człowieka opanowana.chodź". co dotyczy bezpośrednio lub pośrednio zachowania życia własnego i życia gatunku. podobnie zresztą jak zwierzę. że rozkazy biegnące z niej do odpowiednich grup mięśniowych ulegają w różnym stopniu selekcji. które odbierają nasze aparaty zmysłowe. gdyż w głowie jego jest z nadmiaru bodźców szum i chaos. dzieje się to na niższych poziomach piramidy. inne zostają po drodze wyeliminowane. czy kryteria ważności są rzeczywiście słuszne. Inną sprawą jest.tyle mam na głowie". wymagają dużej mobilizacji. czyli procesu uczenia się. wewnętrzny rozkaz: . ucząc się tych funkcji. to wystarczy prosty. angażuje się w nie całościowo. To samo dotyczy sygnałów wysłanych na zewnątrz. np.

W „Timajosie" tak bowiem pisał: „Dlatego u mężczyzn organy wstydliwe są nieposłuszne i samowolne jak zwierzę. pokąd jednej i drugiej płci żądza i miłość do tego nie skłoni. w kłopoty najgorsze wpędza i wszelkiego rodzaju inne choroby powoduje. iż jest to choroba kobiet. Błądzi 'po całym ciele. W starożytności bowiem uważano.. cierpi i gniewa się. żeby jak drzewa owoc wydały. . a potem go zerwały"*. zatyka przewody powietrzne. które chce rodzić dzieci. wybitny neurolog i psychiatra. by byli symulantami. które nie ulega rozumowi. uczeń Charcota. że jest inaczej. Jak widać z zacytowanego fragmentu. Kiedy w okresie dojrzałości długi czas owoców nie wydaje. Określenie to nie znaczy jednak. że histeria występuje także u mężczyzn.Nerwica histeryczna Uwagi historyczne Nazwa histeria pochodzi z greckiego hystera. że choroba ta jest wywołana wędrowaniem macicy po ciele kobiety. Zarzucany Freudowi panseiksualizm może wywodzić się stąd. „La grande simulatrice" Józef Babiński (1857—1832). najczęściej w postaci zahamowania jego pełnego rozwoju (infantylizm). że sama histeria naśladuje objawy występujące w innych chorobach. nazwał histerię „la grande simulatrice" (wielka symulantką). U nich rzeczywiście można było doszukać się zaburzeń w sferze popędu seksualnego. że miał on w swojej praktyce przeważnie pacjentów typu histerycznego. wiara w seksualne podłoże nerwicy histerycznej nie "była czymś nowym już za czasów Platona. a dżgane ościeniem żądzy wszystko opanować próbuje. tj. Ale już Platon uważał. Jeszcze do czasów Freuda przeważało przekonanie. nie jest to jednak reguła. lecz wskazuje na fakt. współcześni Freudowi psychiatrzy atakowali go między innymi też za to. Istnieje więc swoiste. To jest ukryte w ciele zwierzę. jakoby chorzy naśladowali objawy występujące w innych chorobach. odetchnąć nie daje. U kobiet znowu są pochwy i macice tak zwane z tego samego powodu. = macica (w wieku XIX w polskim słownictwie lekarskim używano nazwy {”macinniczność"). iż twierdził.

a więc w sprawie wyraźnie .organicznej" (np. należy do tej grupy objawów. czucia oraz wyższych form zachowania się. Zadaniem lekarza jest uchwycenie właściwej etiologii obserwowanego objawu. ruchu. jego urazy i konflikty) i na odwrót — w sprawie psychogennej (np. czynnościowymi.. gwałtowne chudnięcie może świadczyć o nerwicowym braku łaknienia i nerwicowych zaburzeniach metabolizmu. Przy tym lekarz nie powinien zapominać. Jeśli więc w innych formach nerwicy konflikty emocjonalne rzutują się przede wszystkim do wewnątrz.}.somatyczny") i która jest w subiektywnym odczuciu podległa normalnie aktowi woli.. Niektórzy psychiatrzy. Częstoskurcz serca może być objawem emocjonalnego wzburzenia. Nerwowe bóle serca 'czy brzucha nie dają się niejednokrotnie odróżnić od bólów o podłożu organicznym. natomiast wyłącza z niego objawy występujące w funkcjach regulowanych przez układ autonomiczny (wegetatywny). nerwicowym bólu brzucha) mogą mieć znaczenie czynniki organiczne (np. Objawy konwersyjne dzielone są zwykle na trzy grupy zaburzeń. wywołując dysfunkcję układu autonomicznego łącznie z układem endokrynnym. skierowuję). Konwersja Tam gdzie czynniki natury emocjonalnej (psychogenne) rzutują na sferę cielesną. Odbija się ono na funkcji tej części układu nerwowego. mówimy o konwersji [conyerto = zwracam. a więc zależnych od woli. zresztą w ten sposób je traktują. Cała sfera zaburzeń wegetatywnych. Zaburzenia układu wegetatywnego są bardziej własne w tym sensie. że dzieją się we wnętrzu ustroju... w których zmian tych nie ma.wymioty — objawem wstrętu. zwłaszcza francuscy. że w biologii ma z reguły do czynienia z etiologią wieloczynnikową. W samym więc objawie konwersji-histerycznej można dopatrzeć się cech ekstrawersji. wadliwy sposób odżywiania. ale też niewydolności krążenia. genetyczna skłonność do zaburzeń przewodu pokarmowego itp.somatyczny". przeżywania siebie i otaczającej rzeczywistości. nikt może o nich nie . tak powszechnych w nerwicach. to w 'nerwicy histerycznej rzutowanie to jest skierowane na zewnątrz. od woli niezależnych. która steruje wymianą sygnałów ze światem zewnętrznym (okład nerwowy . przy guzie mózgu. Większość jednak ogranicza pojęcie konwersji do objawów występujących w czynnościach regulowanych przez układ nerwowy .zasadnicze podobieństwo między objawami wywołanymi przez określone zmiany organiczne a objawami tzw. lecz też poważnego zaburzenia układu trawiennego. W dosłownym pojęciu konwersji należałoby więc do niej zaliczyć też objawy wegetatywne. ból brzucha wywołany wrzodem trawiennym) nie bez znaczenia są czynniki psychogenne (stan emocjonalny chorego. Nerwicowy ból głowy może być identyczny a nawet silniejszy od bólu głowy występującego np. lecz również o ciężkiej chorobie wyniszczającej itd.

iż nigdy nie wiadomo. nerwice innego typu zdarzają się u osób z wyraźnymi cechami histerycznymi. w zaburzeniach psychicznych — stany nadmiernego pobudzenia lub zahamowania. nie wyczerpuje on bez reszty wszystkich możliwości. Objawy konwersyjne Trudno wyliczyć nawet pobieżnie wszystkie ważniejsze objawy konwersji histerycznej. i tak •w" zaburzeniach ruchu spotykamy różnego rodzaju hiperkinezy (ruchy nadmierne) i różnego rodzaju -porażenia. Jak już wspomniano. jak każdy podział. czy któregoś się nie pominęło. osobowość histeryczna jest bowiem typem osobowości niedojrzałej. podczas gdy objawy konwersji histerycznej są skierowane na zewnątrz. jeśli przedtem były one niewidoczne. anancastico-hysterica itd„ choć słuszniej byłoby postawie rozpoznanie neurosis neurasthenica in individuo hysterico itd. Oczywiście. głuchota histeryczna) lub jej podwyższenie (przeczulica. że nerwica niehisteryczna występuje u człowieka z wyraźnymi cechami osobowości histerycznej. uporczywy ból. konwersyjne) dzieli się na trzy grupy: zaburzeń ruchowych. gdyż nierzadko objawy konwersji histerycznej występują u ludzi nie wykazujących cech histerycznej osobowości na odwrót. objawy histeryczne (tj. można z kolei odróżnić zaburzenia polegające na wzmożeniu lub zahamowaniu funkcji. są często wołaniem o pomoc otoczenia lub wyrazem protestu w stosunku do niego. nadwrażliwość wzrokowa czy słuchowa itp. Osobowość histeryczna Pojęcie nerwicy histerycznej mylone jest dość często z pojęciem osobowości histerycznej. depressivo-hysterica. Nie jest to stanowisko słuszne. lecz też występujących na skutek zmian organicznych lub rozpoczynającej się psychozy — dochodzi do ich ujawnienia się. Jest to jakby regresja do wcześniejszych i bardziej prymitywnych form zachowania się i przeżywania. Jest ich tak wiele i są tak zmienne w zależności od epoki i kręgu [kulturowego. Niemniej w wielu zespołach nerwicowych — i to nie tylko pochodzenia psychogennego. nadmiernej pamięci (hiperamnezji) i jej utraty (amnezji). w zaburzeniach czucia — zniesienie danej funkcji percepcyjnej (znieczulice. a nie o objawy histeryczne. dodają do właściwego rozpoznania typu nerwicy przymiotnik histeryczny i tak rozpoznają neurosis neurastbenicohysterica.wiedzieć. A wszelka choroba niezależnie od tła etiologicznego wyzwala tendencje regresywne — w chorobie chce się być z powrotem dzieckiem i szuka się pomocy i opieki otoczenia. podkreślając w ten sposób. czuciowych i psychicznych. . ślepota. W każdej grupie. W tym ostatnim przypadku psychiatrzy chcąc w rozpoznaniu zasygnalizować. że chodzi tu o osobowość histeryczną.).

Również często spotyika się dziś kurcz pisarki (graphospasmus]. iż chory w czasie pisania tak silnie napina mięśnie. a paznokcie wrastały w ciało. gdyż porażona ręka latami była zaciśnięta w pięść. który nie odpowiada 'dość sztywnemu obrazowi 'porażenia organicznego. odruchy głębokie pozostają równe w obu 'kończynach. Dość charakterystyczne dla porażeń histerycznych jest olbrzymi wysiłek. Zaburzenia na tle organicznym mają dość wyraźną i określoną symptomatologię. a jednak porażona część ciała ani 'drgnie. atetotycznego. Niemniej zdarza się. Występują one szczególnie wówczas. Porażenia były u nich tak 'długotrwałe. drżenia i drgawki całego ciała lub poszczególnych kończyn. Natomiast nie tak rzadko spotyka się dzisiaj histeryczną astazję-abazję. ruchy mimowolne typu pląsawiczego. nie stwierdza się objawów patologicznych (np. torsyjnego. objawu Babińskiego). Są to „zrywania" w kończynach górnych lub dolnych. gdy na zmiany organiczne nakładają się zmiany czynnościowe. różnice w odruchach głębokich. Chory wykonuje tylko zygzaki lub pisze bardzo niezdarnie. że nawet wytrawni neurolodzy mają trudności diagnostyczne. którzy latami leżeli w łóżku. by uruchomić porażoną kończynę. ale w pozycji stojącej nogi uginają się pod nim i upada na ziemię. nie mogąc wstać z powodu porażenia histerycznego nóg. Dziś już rzadko spotyka się chorych. polegający na ich nadmiarze. występuje najczęściej w formie różnego rodzaju ruchów mimowolnych. tj. Przeciwny rodzaj zaburzeń ruchowych. W porażeniach czynnościowych (histerycznych) spotykamy się z większym bogactwem obrazu. Ruchy te są bardzo trudne do odróżnienia od . a więc układ porażonej kończyny będzie nietypowy. które z racji swego zawodu muszą dużo pisać. Choroba ta jest w pewnym 'sensie chorobą zawodową. niemożność utrzymania się w pozycji stojącej i niemożność chodzenia.Objawy konwersyjne ruchowe Odróżnienie niedowładów i porażeń histerycznych od organicznych na ogół nie jest trudne przy pewnej znajomości neurologii. pomagając sobie drugą ręką. wykrzywia twarz. że występowały przykurczę i zaniki mięśniowe. że ręka jest usztywniona i subtelne ruchy związane z pisaniem są niemożliwe. Natomiast czasem udaje się zaobserwować ruch porażonej kończyny. Chory taki ma zachowaną siłę w nogach. gdy chory odwróci od niej uwagę. w wypadku porażeń ruchowych charakterystyczne jest ułożenie kończyn. napina wszystkie mięśnie. zmiany napięcia mięśniowego inne niż spotykane w organicznych porażeniach wiotkich czy spastycznych. Polega on na tym. poci się. /występuje u osób. typowe zmiany w napięciu mięśniowym. jaki chory wkłada. szczególnie często u nauczycieli. Chorzy tacy nie byli rzadkością przed kilkudziesięciu laty i opisy takich przypadków można znaleźć w dawniejszych podręcznikach neurologii i psychiatrii. na które często skarżą się chorzy na nerwicę nie tylko histerycznego typu.

Dawniej określano je jako „stigmata diaboli". Każdy ruch. gdyż znalezienie takiego znieczulonego miejsca było podstawą do poddania danej osoby próbie czarownic. Porażona kończyna jest pozbawiona czucia. jedną lub obie kończyny. . Podobnie jak w wypadku porażeń rozkład konwersyjnych zaburzeń czucia nie odpowiada rozkładowi spotykanemu w sprawach organicznych. na egzamin czy ważne spotkanie łatwiej znosi się czas oczekiwania. przede wszystkim prążkowia. z czasem treść emocjonalna związana z natręctwem ruchowym znika i zostaje sam tik. spacerując tam i z powrotem lub wykonując jakieś bezcelowe ruchy ręka-mi niż siedząc lub stojąc w całkowitym bezruchu. gdyż obszar znieczulicy w ten sposób niekiedy się przedstawia. Objawy konwersyjne czuciowe Zniesienie czucia dotyku i bólu najczęściej występuje razem z porażeniami. Różnego rodzaju ruchy mimowolne w rodzaju tików. niezwykłe ruchy ręki czy nogi. Dość często zniesienie czucia występuje w gardle i w pochwie.. Mówi się o „rękawiczkowym" lub . najpierw dowolnie. polegające na skurczu naczyń krwionośnych. trudno jednak przyjąć za jej przyczynę zniesienie czucia w pochwie.pończochowym" zniesieniu czucia. Często zaczynają się one w ten sposób. Czynniki natury emocjonalnej dają w tych wypadkach bardzo podobny efekt jak uszkodzenie organiczne. odgrywa też rolę jako najprostszy sposób wyładowania napięcia emocjonalnego. Tiki można traktować jako utrwalone stereotypy ruchowe. stale się powtarzające. Najczęściej obejmuje on całą połowę ciała. jak zbyt częste mruganie powiekami. obgryzanie paznokci itd. Na tej zasadzie czekając np. występujących przy uszkodzeniu ośrodków podkorowych. Nierzadko ruch taki ma charakter czynności przymusowej. Większość autorów nie zalicza ich do konwersji histerycznej. jak np. później już występuje niezależnie od woli i trudno lub w ogóle się go nie udaje powstrzymać aktem woli. Anorgazmia jest wprawdzie bardzo częsta u kobiet o osobowości wyraźnie histerycznej. Dawniej uważano nawet. niezależne lub tylko w małym stopniu zależne od aktu woli. że brak odruchów z gardła jest patognomoniczny dla histerii. krzywienie twarzy w stereotypowy sposób. Tiki można by traktować jako utrwaloną formę wyładowywania napięcia emocjonalnego. czynności przymusowych. ruchów pseudo-pląsawiczych. zdarzają się szczególnie często u dzieci. W miejscach znieczulonych występują niekiedy zaburzenia wegetatywne..analogicznych ruchów mimowolnych. że dany ruch powtarzany jest często. na skutek którego głębokie nawet przebicie skóry nie wywołuje krwawienia. poza swoim zasadniczym znaczeniem jako forma aktywności skierowana na zewnątrz. Czasem miejsca znieczulone przedstawiają się w formie plackowatej. Do ruchów mimowolnych o charakterze czynnościowym należą różnego rodzaju tiki.

ograniczające się do jednego miejsca. mogli swobodnie przebijać nożem swoje ciało i nie pojawiała się ani kropla krwi. wówczas trudno je odróżnić od stymulacji. w czasie bombardowania. nieraz też jakościowo zmieniona. (Jeden z chorych leczonych ambulatoryjnie w krakowskiej klinice psychiatrycznej skonstruował sobie specjalne okulary z drutu. Trzymając się ściśle definicji konwersji. należy zaliczyć blepharospamus. Nadmierna wrażliwość na bodźce zmysłowe jest typowa dla zespołów neurastenicznych i wiąże się prawdopodobnie ze zmniejszoną zdolnością selekcji sygnałów. polegający na kurczowym zaciskaniu powiek. brzucha. Do zaburzeń o charakterze ruchowym. ale spotykane jest też w histerii. o czym była już mowa. Bólami najczęściej spotykanymi w nerwicy histerycznej są bóle głowy. wpadając w trans hipnotyczny. Histeryczna utrata węchu z reguły obejmuje też utratę zdolności odczuwania ostrych zapachów. niekiedy o niezwykłym charakterze. a nie wegetatywnym. Nie ustępują one po środkach przeciwbólowych. dokuczliwe. których percepcja zależy od podrażnienia nerwu trójdzielnego i nie występuje w utracie węchu o etiologii organicznej. gdyż odnosi się ono do zaburzeń czynnościowych powstałych w układzie nerwowym somatycznym. takich jak amoniak. Widzenie przedmiotów w zmniejszonych proporcjach (mikropsje) lub w zwiększonych (makropsje) zdarza się najczęściej w zespołach psychoorganicznych (np. Histeryczna utrata smaku łączy się często z patologicznym brakiem łaknienia [anorexia nervosa}. serca. (Na przykład histeryczny ból głowy określa się jako clavus hystericus — gwóźdź histeryczny). Głuchota histeryczna też jest rzadka. Najczęściej spotykanym w czasach współczesnych objawem konwersji histerycznej jest intensyfikacja percepcji bólowej. Są to bóle bardzo uporczywe. genitaliów. tak by mógł widzieć). Różnicowanie bólów histerycznych z wegetatywnymi ma charakter sporu raczej akademickiego. w delirium alkoholowym). które podtrzymywały górne powieki. po kontuzjach. natomiast bóle w dystonii . na przykład na polu walki. Bóle w histerii mają na ogół bardziej zlokalizowany charakter. Tego typu intensyfikacja percepcji jest trudna do odróżniania od analogicznych stanów występujących w ostrej schizofrenii lub w padaczce. Ślepota histeryczna zdarza się stosunkowo rzadko. należałoby w ogóle bóle pochodzące z wnętrza ciała z tego pojęcia wykluczyć. Rzadziej spotyka się histeryczną ślepotę lub głuchotę w roszczeniach o rentę.Znany jest fakt. natomiast często spotyka się koncentryczne zwężenie pola widzenia (też uważane za objaw charakterystyczny dla histerii). że szamani w czasie tańca obrzędowego. ale upośledzających zdolność widzenia. są głównym objawem i są silniejsze niż bóle występujące w innych typach nerwic na skutek zaburzeń funkcji układu wegetatywnego. W histerycznych stanach ekstatycznych może wystąpić niezwykłe intensywna percepcja otaczającej rzeczywistości. Podobnie jak histeryczna ślepota najczęściej zdarza się pod wpływem silnych napięć emocjonalnych. w psychozach intoksykacyjnych.

Tzw. że żywi on silne poczucie krzywdy.ucieczka w chorobę". zmianę nastawienia najbliższego otoczenia. ucieczka w chorobę Dużo trudności diagnostycznych i terapeutycznych sprawiają bóle typu histerycznego występujące w sprawach organicznych (np. typowe dla ciąży powiększenie brzucha. jak zresztą niektóre z innych objawów konwersji histerycznej (porażenia. o którą walczy.wegetatywnej są na ogół na nie podatne. Jest to popularnie zwana . Jeśli nawet dzięki niej chory uzyskuje korzystne dla siebie cele. Chory starający się o rentę jest w sytuacji błędnego koła. Każda choroba oprócz ujemnych ma też swoje strony dodatnie. a szczególnie przez lekarzy nie doceniane. zwłaszcza gdy obraz kliniczny nie jest jasny. Zdarza się bowiem. mimo że ich obiektywne przyczyny już wygasły. łącznie z wydzielaniem siary. Jednakże ich uporczywość. Wyzdrowienie jest niemożliwe.. z wypadkiem. rentę. któremu uległ. co z kolei wzmaga jego objawy nerwicowe. a który przez otoczenie został. Przykładem zwodniczości obrazu klinicznego jest ciąża histeryczna. jak gorączka pod wpływem zwiększonej wrażliwości ośrodków termoregulacyjnych. zlekceważony. nasilenie i często oporność na środki przeciwbólowe nasuwają podejrzenie sprawy czynnościowej. które mogą przyczyniać się do utrwalenia objawów nerwicowych lub do utrzymania się dolegliwości w sprawach o etiologii organicznej. W nerwicy chory rzeczywiście cierpi. w której nie tylko występuje zatrzymanie miesiączki. lecz też zmiany w gruczołach sutkowych. mogą wystąpić u zwierząt domowych (najczęściej u psów i kotów). jego zdaniem. nie zawsze zresztą uświadomionego. na szczęście rzadko. związane np. Niekiedy chirurg ulega naciskowi chorego. gdyż równałoby się ono utracie przez chorego poczucia słuszności sprawy. Tego typu sytuacje występują w sprawach rentowych. tym więcej nasilają się jego objawy nerwicowe. że jego cierpienia są przez otoczenie. np. lub że choroba jest dla niego środkiem do osiągnięcia jakiegoś celu. ataki drgawkowe). lżejsze . krwawienia z dróg oddechowych. Bóle takie mają swoje uzasadnienie fizjologiczne w doznanym urazie. czyli symulacja. po urazach głowy. Wzrasta bowiem poczucie krzywdy. Warto dodać. bardziej obiektywne objawy. im bardziej chce uzyskać rentę. większą troskliwość ze strony współmałżonka. Z rozmów z chorym można się zwykle zorientować. przewodu pokarmowego. narządu rodnego na skutek wzmożonej przepuszczalności naczyń krwionośnych. Uporczywość bólów może skłaniać chorego do szukania interwencji chirurgicznej. że ciąża histeryczna. zwolnienia się z przykrych obowiązków itp. zabiegach operacyjnych). że dołączają się inne.. o charakterze jednakże czynnościowym. złamaniach. Nie jest to jednak świadome wykorzystywanie dodatnich aspektów choroby w celu uniknięcia niemiłej sytuacji.

to osiąga ten cel nie przez świadome dążenie. związanych z samym wykonawczym aparatem ruchowym (mięśnie oddechowe. Na ogół treść marzenia sennego jest w wyraźnej sprzeczności z tym. wpadło do wody i zaczęło się topić. bełkotliwa. rozstrzyga badanie wziernikowe krtani. rzadziej w ataku wściekłości itp. że treść marzenia sennego w takim wypadku mogła działać jako bezpośredni wywoławczy bodziec emocjonalny. że objawy występują bez uchwytnej przyczyny. z których sam nie zdaje sobie sprawy. np. jak w symulacji. dyzartria. zostało zaatakowane przez psa. Chory np. Do zaburzeń mowy. przestraszyło się pożaru itp. mowa skandowana. w czasie mówienia . zacinanie się. chory mówi ledwo słyszalnym szeptem. Niemniej wystąpić one mogą jako objaw konwersyjny. W histerycznych porażeniach i zaburzeniach czucia rzadko spotyka się tak wyraźne połączenie czasowe wystąpienia objawów z bodźcem emocjonalnym. ładunek emocjonalny związany z tą nie dochodzącą do świadomości walką między przeciwstawnymi treściami odbija się na funkcji somatycznego układu nerwowego. czy organiczną. i zostaje gwałtownie stłumiona. krtani. np. Najczęściej spotyka się utratę głosu (aphonia hysterica). języka. jest mniej stereotypowe i bardziej dramatyczne. Niektóre z nich są charakterystyczne dla pewnych zaburzeń organicznych (mowa skandowana — dla sclerosis dissemmata. warg). dyzartria dla paralysis progressiva). najczęściej na skutek nagłego i silnego bodźca emocjonalnego o charakterze łękowym (dziecko np. Ustępuje też najłatwiej pod wpływem nagłego bodźca emocjonalnego (starym i na ogół niezawodnym sposobem leczenia afonii jest faradyzacja krtani. podobnie jak afonia.. że urazowy bodziec emocjonalny uszkadza funkcję w danym okresie rozwojowym najświeższą i tym samym najdelikatniejszą. należy wspomnieć o zaburzeniach mowy. tiki twarzy towarzyszące mówieniu. lecz na zasadzie mechanizmów psychicznych. chory budzi się rano z porażoną kończyną. Większość autorów nie traktuje jąkania tego typu jako objawu konwersji. co stanowi treść życia świadomego. Natomiast stosunkowo często zdarza się. należą jąkanie. gardła. przestrach wywołany niespodziewanym bodźcem bólowym przerywa czynnościowy niedowład mięśni krtani. Jąkanie typu wyraźnie histerycznego występuje u ludzi dorosłych. W razie wątpliwości. Analogicznie jak tiki jest ono utrwalonym stereotypem ruchowym. a raczej przyjmuje. które ulegają na skutek histerycznej konwersji zakłóceniu.). Histeryczna afonia występuje zwykle w następstwie silnego wstrząsu psychicznego. Jąkanie i zacinanie występuje zazwyczaj w dzieciństwie.warunki pracy itp. Zaburzenia mowy Przechodząc do bardziej skomplikowanych form aktywności. czy ma się do czynienia ze sprawą czynnościową. nagłego przerażenia.' chory krzyczy pełnym głosem). Nie jest zresztą wykluczone.

co odgrywa ważną rolę w rehabilitacji. tak że rozpoznanie konwersji histerycznej nie jest trudne. nie powiązanych ze sobą. tj. a więc odnoszące się do samego zapisu pamięciowego słowa. Inne rodzaje zaburzeń mowy (mowa bełkotliwa. mutyzmu. chory. gdyż jest zjawiskiem zbyt powszechnym. W odróżnieniu od zaburzeń występujących w sprawach organicznych są one mniej stereotypowe. gdy pod wpływem zablokowania emocjonalnego nie można przypomnieć sobie znanego słowa. Mutyzm histeryczny jest czasem wyrazem negatywnej postawy uczuciowej do otoczenia. U łudzi z cechami osobowości histerycznej spotyka się tendencję do nadmiernej gadatliwości. czynniki natury emocjonalnej mogą utrudniać lub ułatwiać czynność mówienia. Pod wpływem silnego wzruszenia można stracić . Rzadko jednak zdarza się. samemu też nie rozumie się wypowiedzi otoczenia. skandowana. dyzartryczna) spotyka się raczej rzadko. Afazja histeryczna zbliżona do afazji motorycznej lub sensorycznej należy do rzadkości. bardziej różnorodne i bogatsze w swym obrazie. po ataku padaczkowym lub w padaczkowych stanach pomrocznych oraz w niektórych1 organicznych uszkodzeniach mózgu. niezrozumiałych. ogólna zasada. Potok słów staje się czynnikiem rozładowującym wewnętrzne napięcie.krzywi się.. Podobnie jak wyżej wspomniane zaburzenia mowy mutyzm wystąpić może pod wpływem silnego bodźca emocjonalnego. chory potrafi nawiązać kontakt z otoczeniem za pomocą . albo też. Natomiast w prawdziwej afazji. jak w afazji sensorycznej. przeciwnie niż w innych rodzajach.mimiki. jak obrażone dziecko. Najczęściej zdarza się afazja typu amnestycznego. gestykulacji czy pisma. wypowiada się wiele słów. zwłaszcza że brak jest innych objawów neurologicznych przemawiających za sprawą organiczną. Nie jest ona na ogół traktowana jako objaw histeryczny. by tego typu emocjonalne zaburzenia mowy utrzymywały się przez czas dostatecznie długi. czerwienieje itp. Również rzadko spotyka się zaburzenia mowy przypominające afazję. zwłaszcza zlokalizowanych w pniu mózgowym (tzw. że ktoś zaniemówił ze wzruszenia. mutisme akinetique). Zaburzenia psychiczne . co określa popularne stwierdzenie. podobnie jak w afazji motorycznej wykrztusza się z siebie tylko pojedyncze słowa lub sylaby. Ten szczebiot histeryczny (diarrhea veibomm lub logonhea) nasila się zwykle w stanach napięcia emocjonalnego. Mutyzm histeryczny na ogól łat-| WQ odróżnić od mutyzmu występującego w schizofrenii ka-tatonicznej. Obowiązuje tu. nadyma. milczy.język w gębie". w ciężkiej depresji. w zaburzeniach mowy powstałych na skutek ograniczonego uszkodzenia odpowiednich ośrodków mózgowych. niezrozumiałe dla otoczenia. aby można je traktować jako objawy histerycznej konwersji. by uważać ją za chorobową. Całkowite zahamowanie funkcji mowy określa się pojęciem mutyzmu. W mutyzmie histerycznym. że stan emocjonalny prowadzi do pobudzenia lub zahamowania ruchowego.

Na ogół stupor histeryczny łatwo jest odróżnić od stuporu katatonicznego. Jednak zdarzają się ataki. że nie odnosi obrażeń. pręży ciało. Napadowe wyładowania w zapisie elektroencefalograficznym przechylają diagnozę w kierunku padaczki nawet w tych formach ataków. W przeciwieństwie jednak do ataku padaczkowego przebiega bardziej chaotycznie i bardziej różnorodnie. Stanem przeciwstawnym do gwałtownych wyładowań ruchowych jest osłupienie (stupor) histeryczne. Atak zwykle przechodzi spontanicznie po kilkunastu minutach. rzuca się na ziemię. infantylnymi i impulsywnymi stwierdza się znacznie częściej niż w ogólnej populacji patologię w zapisach EEG. Osoba nim dotknięta sprawia wrażenie podnieconej. Najprostszym jest tzw. To samo dotyczy histerycznych zespołów zamąceniowych. które dawniej na podstawie tylko obrazu klinicznego zaliczono by do histerii. jest znieruchomiały. które można traktować jako histeryczną konwersję. ekstazy religijnej. drze włosy. i z reguły nie zanieczyszcza się. Niekiedy ataki padaczkowe przeplatają się z atakami histerycznymi. mimo zahamowania ruchowego można dostrzec w mimice. atak histeryczny. można go nieraz przerwać nagłym bodźcem bólowym lub emocjonalnym (np. a nie histerycznego. wybitnego znawcy histerii. należą zwężenia świadomości o różnym nasileniu i różnym klinicznym obrazie. Jest on bardziej powierzchowny. depresyjnego lub organicznego. Chory w czasie ataku tak pada na ziemię. zwykle wpatrzony w jeden punkt. (Przed kilkudziesięciu laty. np. W wieku XIX używano pojęcia histero-epilepsji. najczęściej w formie niedojrzałości bioelektrycznej. za czasów Charcota". płacze. Tu napięcie emocjonalne prowadzi do całkowitego zahamowania ruchowego. są one bardziej powierzchowne niż analogiczne zespoły występujące w ostrej . że dotykał ziemi tylko głową i piętami). w których rozróżnienie ich charakteru jest niesłychanie trudne. które wyrażają drzemiące u chorego stany uczuciowe. Chory. przestrachem). trwa zwykle znacznie dłużej. głęboki sen następujący po ataku jest typowy dla ataku padaczkowego.. nienawiści. popularne były łuki histeryczne — ara en cerde. lęku itp. Zwężenie świadomości może się wiązać z atakiem drgawkowym. między innymi typu napadowego. dawną osobowośc chorego. wybitny psychiatra i neurolog francuski]. nie reaguje na żadne bodźce. a nawet wręcz niemożliwe. ubranie. ekstazy miłosnej. W czasie ataku chory wyginał ciało w ten sposób. objawu Babińskiego). [Jean Martin Charcot (1825—1893). ze zwiększoną tendencją do napadowych wyładowań. niejednokrotnie trzeba go karmić. Przebieg ataku jest zazwyczaj pokryty niepamięcią. Osoby takie są też skłonne do histerycznych reakcji. zamąconej i silnie emocjonalnie wzburzonej. W atakach histerycznych czasem występują takie formy zachowania.Do najczęstszych zaburzeń psychicznych. przypadkowych gestach i celowych ruchach nie zmienioną. Z drugiej strony jednak u ludzi z cechami osobowości histerycznymi. Nie stwierdza się występujących w ataku padaczkowym objawów neurologicznych (sztywności źrenic. które w miarę rozwoju diagnostyki psychiatrycznej zostało odrzucone. Krzyczy.

by po kilku miesiącach zbudzić się pewnego poranka z powrotem jako pastor Bourne z uczuciem zdumienia. miejsca zamieszkania i wszystkiego. Poriomania występuje też u osób upośledzonych umysłowo. zmienić swojej roli w życiu. a w jakim — histerycznego.też być histeryczną realizacją tkwiącej w danym człowieka chęci ucieczki od trudnej sytuacji życiowej lub. Do cech osobowości histerycznej należy też tendencja do łatwego przekreślania tego. fugi) może . w schizofrenii i w padaczce. co było. Trudności tego typu występują przede wszystkim wówczas. William James w swych . pragnienie przygody.schizofrenii. w jakim stopniu zwężenie świadomości. co było. aby wszystko zacząć od nowa. a nawet swego nazwiska. który w jasnym stanie pomrocznym wywędrował z Anglii do Stanów. Stopień zwężenia świadomości bywa różny i często oscylujący. w jaki sposób znalazł się w tak odległej miejscowości. Chory taki zachowuje się bezradnie. a wymazać to. . jak u dzieci i młodzieży. z konfliktami i marzeniami chorego. co dotychczas z nim się działo. np. bo mogą też pojawić się w innych trudnych dla chorego sytuacjach. Niekiedy wędrówki takie zaczynają się spontanicznie. choć nie jest to reguła.Zasadach psychologii" podaje przykład pastora Bourne'a.. tam założył sklepik. w starczych stanach zamąceni owych. który by nie chciał być czasem kimś innym. Zdarza się. Literackim przykładem realizacji złych tendencji tkwiących w każdym człowieku jest znana nowelka Stevensona . Tendencje te jednak mogą pozostać tylko w sferze mniej lub więcej uświadomionych marzeń.. uciec od tego. Niepohamowany pęd do ucieczek (poriomania. nie pamięta swojej przeszłości. Czasem też w histerycznych zespołach zamąceniowych dostrzega się tematykę związaną. Zaczyna życie jakby od nowa. Chory nie pamięta swego nazwiska. niejednokrotnie do miejsc. obawa przed odpowiedzialnością sądową itp. czasem momentem wyzwalającym są aktualne warunki życia.Dr Jekyll i Mr Hyde". Trudno w nich często rozstrzygnąć. na najprostsze pytania daje odpowiedzi bezsensowne. trudności w pracy pobyt w wojsku. Chory po wypadku zaczyna swoją wędrówkę. Przypadki jasnych stanów pomrocznych są rzadkie. gdy jasny stan pomroczny występuje bezpośrednio lub w jakiś czas po urazie głowy. polegające na wymazaniu z pamięci całej historii życia. co jest. czasem tylko jego fragmenty są z pamięci wymazane. Przypadek ten jest często cytowany w podręcznikach psychiatrii jako przykład histerycznej zmiany osobowości. jako pan Brown. bez uchwytnej przyczyny. jest pochodzenia padaczkowego. Nie ma chyba człowieka. że cały epizod ucieczki jest pokryty niepamięcią. W jasnym stanie pomrocznym chęć. jasnych stanach pomrocznych jest on stosunkowo nieznaczny. napięta atmosfera domowa. zostaje zrealizowana. padaczce i w psychozach organicznych. polega na wymazaniu przeszłości z pamięci. W tzw. Jedynie w histerii mogą one ulec realizacji. Zespół Gansera lub pseudodemencja (otępienie rzekome) Wernickego zdarzają się najczęściej w warunkach więziennych. które wiążą się u niego z miłymi wspomnieniami.

ruchowej czy też histerycznych sposobów zachowania się. U Eskimosów zdarza się psychoza. Jeśli w otoczeniu chorego znajdują się ludzie. którzy wykazują cechy osobowości histerycznej. ze względu jednak na epidemiczny charakter zaburzenia należy przypuszczać. iż są zmienieni w zwierzęta. Około r. U jej podłoża mogło tkwić poczucie winy. np. nudnościami. mogą oni łatwo „zarazić się" zachowaniem chorego. swym zainteresowaniem tą jednostką chorobową i teatralnymi demonstracjami chorych spowodował. że w szpitalu epidemicznie występowały dramatyczne formy histerii. stała się w końcu jego drugą osobowością. a przy tym odczuwają potrzebę wyładowania napięcia emocjonalnego. gdyż poczucie zmiany w zwierzę nie jest w tej chorobie rzadkością.głupiego" było jedynym wyjściem z trudnej sytuacji. Między wiekiem XI a . Toruje ono drogę do wyzwolenia się z gniotącego napięcia. Ludzie nią owładnięci byli przekonani. Nastrój jest obniżony lub wesołkowaty. Charcot. prawdopodobnie o charakterze histerycznym. która swą teatralnością przypomina reakcję histeryczną — łatwo udziela się towarzyszącym osobom. może początkowo świadomie grana. krowa ma pięć nóg. 2 plus 2 jest 5.złych instynktów" w roli zwierzęcia.. entuzjazmu. że byli wśród nich schizofrenicy. Możliwe. tj. że zostanie przemieniony w whitico. połączonym z brakiem łaknienia. i naśladowali je. Prostych przykładów dostarcza obserwacja zachowania się ludzi w tłumie. Obraz tej psychozy przypomina nowelkę Stevensona: człowiek zostaje przemieniony w swoje złe alter ego. „Zaraźliwość" histerii Jedną z cech histerycznych sposobów zachowania się jest ich łatwość udzielania się otoczeniu. Wielki znawca histerii. przeważnie w wilki. Gdy dobry szaman nie odczyni złych uroków rzuconych na chorego. zwana whitico. Reakcja jednego człowieka — paniki. że dla chorego przyjęcie roli . lub też chęć wyzwolenia swych . Puerylizm występujący też najczęściej w warunkach więziennych polega na zachowaniu przypominającym zachowanie się bezradnego dziecka. nienawiści. które normalnie tłumi w sobie. Chory jest ogarnięty obawą. demona w postaci olbrzymiego szkieletu z lodu. 1700 w jednym z zakonów kobiecych we Francji wszystkie mniszki zaczęły miauczeć. W wiekach średnich zdarzały się epidemie likantropii. wówczas może on rzeczywiście rzucić się na kogoś z rodziny. zabić go i zjeść. Zaczyna się ona głębokim stanem depresyjno-lękowym. czuły się bowiem przemienione w kotki. pożerającego ludzi.. Można przypuszczać. że była to raczej histeryczna zmiana osobowości. Do rzadkości należy zmiana osobowości polegająca na przyjęciu roli zwierzęcia. wymiotami i biegunką. które nie pozwala czuć się godnym roli człowieka. Na oddziałach psychiatrycznych nierzadko obserwuje się wzajemne indukowanie się chorych własnymi objawami typu konwersji bólowej.które sprawiają wrażenie prymitywnej symulacji. Rola ta.

Wśród ogólnego podniecenia kobiety zachodziły w ciążę. tym można tłumaczyć przysłowie . Histeria a hipnoza Wszystkie właściwie objawy konwersji histerycznej. Na tej samej zasadzie pewne formy zachowania się. chodzących nago. by ujrzeć chwalę Boga. Czasem w. Nazwa tańca św. Wita w Zabern leczono dotkniętych tą chorobą. . występują łatwiej w formie kolektywnej. Filipinach. w Kongo.My" poprzedza . Tworzą się one łatwiej kolektywnie niż indywidualnie. Wita pochodzi prawdopodobnie stąd. były raczej objawem zbiorowego fanatyzmu niż histerii. np. zwłaszcza ludzi o pewnej pozycji społecznej (echo-lalia}..senatores boni viii. ruchowe. Obserwuje się to zjawisko szczególnie w nowych.. Popularne w średniowieczu sekty biczowników. ale znana też pod innymi nazwami w Japonii. Podobna epidemia wybuchła w wieku XV w południowych Włoszech. można wywołać za pomocą sugestii w transie hipnotycznym. W końcu zaczynają mruczeć niezrozumiałe słowa.Zaraźliwość" objawów histerycznych rzuca pewne światło na tworzenie się naszych form zachowania się. Madagaskarze. Dotknięci nią uważali. onanizować się. zarówno czuciowe.XV w wioskach niemieckich i flamandzkich wybuchały epidemie tańca św. którzy starali się dotknąć pępka głową. Ludzie dotknięci tą chorobą gromadzili się wokół kościołów. trudnych sytuacjach. następnie powtarzają słowa ludzi z otoczenia. że w kaplicy św. na wojnie. w obozach koncentracyjnych itp. senatus mała bestia". na skutek skurczu naczyń krwionośnych w miejscu znieczulonym przy przekłuciu igłą nie ukaże się kropla . W formie epidemicznej występowała też wspomniana wyżej Ukantropia (wilkołactwo). w miarę jak stają się wyraźne. W dalszym rozwoju choroby naśladują ruchy otoczenia {echopraxia). dotychczas utrzymała się taneczna melodia tarantella. . Wybuchy prymitywnej agresji łatwiej występują w tłumie itp.My" łatwiej odhamowuje się niż „ja". brzmią nader wulgarnie i obleśnie (coproSalia). formie epidemii występuje choroba opisana po raz pierwszy na Malajach pod nazwą latah. które by indywidualnie zostały zahamowane. Występuje ona u kobiet w średnim lub starszym wieku. Zahipnotyzowany. że zostali ukąszeni przez pająka Lycosa tarantula. Zaczyna się atakiem łęku. adamitów. jak obejmujące wyższe formy zachowania się.ja". śpiewali i tańczyli bez przerwy przez kilka dni i nocy aż do utraty przytomności.. Wita. połączonego często z wyobrażeniem. Wielu z nich miało ataki drgawkowe.. stąd nazwa tarantulizm. na Syberii. Chore początkowo powtarzają w koło własne słowa i całe zdania. . że nastąpiły na jadowitego węża. a czasem wykonują ruchy dokładnie odwrotne niż otoczenie. które. Chłopcy zwykle wspólnie zaczynają palić papierosy.. może nie mieć czucia w jakiejś części ciała. pić alkohol. palamitów. podobnie jak histeryk. Muzyka miała stanowić skuteczne leczenie. Birmie. Przykład jednej osoby toruje formy zachowania się innych osób.

Problem integracji jest osiowym zagadnieniem schizofrenii. . którego chory nie może rozwikłać. On staje się źródłem perturbacji somatycznych lub psychicznych. Część psychiki.. jak zakochany. że to nie on. Chory nie jest w stanie syntetyzować sprzecznych uczuć. czyli akty woli. Wszystkie te formy zachowania się nie są wynikiem jego. lecz odszczepionej z całości części. W wypadku konwersji somatycznej tym drugim władcą jest tajemnicza choroba. tylko woli hipnotyzera. czyli kompleks. dążeń. skutkiem czego jego decyzje. Jak już wspomniano. A w przypadku histerycznych zaburzeń psychicznych jest nim przysłowiowe „drugie ja". znieczulice itd. mimowolne ruchy. im więcej chory się wysila. która subiektywnie jest odczuwana jako „ja”. Chory zresztą niejednokrotnie sam zdaje sobie sprawę. która normalnie jest tłumiona i nie ma możliwości uzewnętrznienia się w jakiejkolwiek formie aktywności. część ciała lub część psychiki jest poza zasięgiem jego woli. że zasadniczym mechanizmem w histerii jest odszczepienie. ma nieraz wrażenie. jej aktom woli. porażenia. W niej jednak rozszczepienie sięga znacznie głębiej niż w histerii. Pierre Janet (1859—1947) wybitny psychopatolog francuski. Zahipnotyzowany działa na zasadzie automatu. W ten sposób nie podlegają już one psychice jako całości. — jeden z twórców współczesnej psychopatologii — uważał. nabiera własnej autonomii i zaczyna samodzielnie sterować pewnymi procesami psychicznymi czy fizycznymi. która wywołuje uporczywe bóle. tym objawy konwersyjne stają się gwałtowniejsze. by utraconą władzę odzyskać. mogą wystąpić różnego rodzaju drgawki. tylko coś w nim w głębi : tkwiącego kieruje jego zachowaniem. może halucynować itd. które zwykle tłumione. dysocjacja. są sprzeczne lub w ogóle niemożliwe do podjęcia. może on nie władać którąś z kończyn. przestając panować nad sobą. Dysocjacja Uczeń Charcota. którym kieruje hipnotyzer. jak zwierzę itd. że coś nim owładnęło. uzyskując własną autonomię steruje jakby na własną rękę procesami normalnie podlegającymi zintegrowanej aktywności układu nerwowego.. może wykazywać nadmierną pamięć (łu-permnezję) lub jej utratę (amnezję).. węzeł uczuciowy. myśli. aktów woli. . Natomiast w histerii odszczepieniu ulega większa część — jakiś zasadniczy konflikt. nie włada on już w pełni sobą. jak w łuku histerycznym.alter ego". może usztywnić całe ciało. nad czym nie ma on władzy.krwi. hipnotyzowany może zachowywać się jak dziecko. Analogicznie człowiek uniesiony gniewem czy innym uczuciem. bierze tu wyraźnie górę. odszczepia się jakby od całości życia psychicznego. Analogicznie postępuje histeryk.

Dzięki niej konflikty. tj.belle indifference" — zadziwiająca obojętność w stosunku do tak dramatycznych nieraz objawów. co powinno ulec selekcji. że właśnie jego takie cierpienie spotkało. a nawet do podświadomości.. że chorych z konwersją histeryczną cechuje niejednokrotnie . Natomiast konwersja histeryczna obejmuje te czynności ustroju. tworzącym autonomiczne centrum integracyjne.Próba interpretacji neurofizjologicznej Z punktu widzenia czynności układu nerwowego problem konwersji histerycznej przedstawiałby się odwrotnie niż zespołów neurastenicznych. Objawy konwersyjne rozgrywają się jakby poza chorym. przeżywanemu subiektywnie jako akt woli. które zostały stłumione i stały się czynnikiem dysocjującym. jak w wadliwym systemie biurokratycznym. które były przedtem źródłem tego niepokoju. W tych ostatnich sterowanie jest utrudnione na skutek upośledzenia selekcji sygnałów. autonomiczną całość.. Na słusznym stanowisku stoją psychiatrzy. W konwersji histerycznej integracja zostaje pozornie zachowana. uwalniając w ten sposób resztę od integralnego wysiłku. niekiedy pacjenci są bardzo zbulwersowani swoimi objawami. tworzy odrębną. ogranicza się tylko do choroby. zostają zepchnięte na dalszy plan świadomości. w którym tworzą się kliki rządzące się własnymi prawami. gdyż układ ten z natury rzeczy jest autonomiczny. gdyż nie może on sobie poradzić z nadmiarem informacji. wyzwolony z całości. czasem nawet wykazuje on zadowolenie. w rauszu po środku narkotycznym (narkoanaliza) czy w czasie rozmowy z lekarzem ma przeżyć to. Nie jest to oczywiście reguła. Natomiast w konwersji histerycznej powstaje autonomiczny ośrodek sterowania. „Abreaction" Jedną z często stosowanych od czasów Freuda metod leczenia konwersji jest . którzy do objawów konwersji nie zaliczają zaburzeń układu wegetatywnego. W zespołach neurastenicznych procesy integracyjne ustroju są upośledzone. zmartwienia. Konwersja jako objaw upośledzenia czynności integracyjnych . co było powodem jego nerwicowej reakcji. Chory w transie hipnotycznym. urazy.odreagowanie" sytuacji konfliktowej. oddzielić ważnych od nieważnych. gdyż to. Chodzi przede wszystkim o wyładowanie uczuć. Niemniej nawet w takich wypadkach niepokój nerwicowy maleje. w którym zbyt wiele informacji dochodzi do władz centralnych i zbyt wiele rozkazów z nich wychodzi. jak w wadliwym systemie biurokratycznym. „Belle indifference” Już dawni autorzy podkreślali. które normalnie podlegają jego maksymalnemu wysiłkowi integracyjnemu.

że treść ludzkiej świadomości jest związana przede wszystkim z wymianą informacyjną. guzem mózgu. w histerii czy hipnozie mogą pojawić się objawy somatyczne lub psychiczne nieprawdopodobne w normalnym życiu danego człowieka. zmieniając nastrój. Jeszcze ostrzej i pełniej występuje w schizofrenii problem ujawnienia się nie wykorzystanych możliwości ludzkich. Wiemy tylko tyle. którą stanowi upośledzenie funkcji integracyjnych. Integracja dokonuje się kosztem zubożenia możliwości rozwoju różnych form aktywności ustroju. Wysiłek w wymianie informacyjnej wiąże się z koniecznością wyboru właściwej struktury czynnościowej. że objawy konwersji poprzedzają schizofrenię lub zespół . Niemały to bowiem blamaż.. co zostało odrzucone. W ten sposób w czasie snu mogą wystąpić struktury czynnościowe w postaci marzeń sennych. gdyż z chaosu informacji dochodzących do ustroju trzeba wybrać ważne. natomiast wymiana energetyczna (procesy anaboliczne i kataboliczne) może wprawdzie wpływać na świadomość pośrednio. co odrzucić. stopień przytomności. nie stanowi jednak bezpośrednio treści przeżyć świadomych. Dla lekarza pomyłki tego typu są źródłem diagnostycznego niepokoju. winy itp. nie znika całkowicie. na poziomie wymiany energetycznej z otoczeniem dokonuje się w głównej mierze automatycznie. Porządek. poczucia krzywdy. w jakim stopniu wysiłek ten jest świadomy i jak świadomość u istot niższych od człowieka się kształtuje. gdy konwersja histeryczna okazuje się np. Nie wiemy. które najlepiej stosują się do aktualnej sytuacji.Zdarza się. a jednak w jakimś sensie w nim tkwiące. który jest jedną z najbardziej zasadniczych cech przyrody ożywionej. który aktywuje odrzucone w procesie ontogenetycznej ewolucji struktury czynnościowe. to. tj. Niemniej właśnie takie pomyłki zdają się wskazywać na pewną wspólność istniejąca między różnorodnymi zespołami chorobowymi. zostaje w jakiś sposób utrwalone w zapisach pamięciowych i może być aktywowane przy zaburzonym procesie integracji. nastawienia emocjonalne. co człowieka męczy i jest źródłem jego niepokojów. W konwersji histerycznej problem integracji jest rozwiązany stosunkowo prosto. stanowiąc autonomiczny ośrodek integracyjny. które nigdy nie powstałyby na jawie. nie wymaga specjalnego wysiłku. . To. Histeryczna dysocjacja jest w tych przypadkach pierwszym sygnałem upośledzenia procesów integracyjnych. a z możliwych form aktywności te. Musi zapaść decyzja. natomiast na poziomie wymiany informacyjnej wysiłek staje się konieczny. oddziela się od całości.psychoorganiczny. a co zachować.

Hipochondryk nie udaje choroby. Boli głowa. chory. Bywają w praktyce lekarskiej sytuacje odwrotne: gdy chory czuje się zdrów. wstępne stadia choroby nowotworowej. a lekarz znajduje w nim chorobę nieraz bardzo poważną (np. zaczyna dokuczać serce itd. Lekarz czuje się zniechęcony. gdy przestanie boleć głowa. budzi to w otoczeniu poczucie krzywdy i sprzeciw. bolą mięśnie. Ośmieszenie jest. osłania się go przed codziennymi troskami i trudnymi decyzjami. Za czasów prywatnej praktyki negatywne nastawienie emocjonalne do chorych hipochondrycznych było równoważone korzyściami materialnymi. nie będąc rzeczywiście chorym.Chory z urojenia" był od wieków tematem lepszych i gorszych dowcipów. a chory czuje się pokrzywdzony. który zanudza ich swoimi skargami i któremu nic nie pomaga. Z socjologicznego punktu widzenia pozycja chorego jest pod pewnym względem korzystna. Ból sprawia. że jeśli ktoś zajmuje pozycję chorego bezpodstawnie. jak wiadomo. Cofa się on jakby na czas choroby do okresu dzieciństwa — nie musi pracować. Nic dziwnego. drętwieją palce u rąk i nóg. stawy. a u którego mimo najskrupulatniejszego badania nic obiektywnie stwierdzić nie mogą. co z kolei powoduje ich narastanie i tym większą niechęć lekarza. Człowiek chory jest zwolniony ze swych społecznych obowiązków i najbliższe otoczenie otacza go opieką. zabierając im cenny czas. kości. serce.). .Nerwica hipochondryczna Rola chorego . tj. uogólnioną miażdżycę itd. Jeśli nerwica histeryczna wywołuje nieraz w otoczeniu napięcie dramatyczne. naprawdę wszystko go boli. Lekarze nie stanowią w tym wypadku wyjątku. gruźlicę.. budzi niechęć lekarzy. brzuch. Hipochondryk czuje się chory. a lekarz tej choroby w nim nie znajduje. że lekceważy jego dolegliwości. że lekarz go nie rozumie. Chorzy ci byli przysłowiową kopalnią złota dla lekarzy i farmaceutów. najczęściej używaną i najskuteczniejszą formą społecznej agresji. że uwaga chorego z otoczenia przenosi się na . chorobę nadciśnieni ową. że mimo wysiłków diagnostycznych nic u chorego nie znalazł i że wysiłki terapeutyczne nie przynoszą rezultatów. dba się o niego i pielęgnuje. bóle wędrują z jednego miejsca w drugie. przedmiotowe i podmiotowe pojecie choroby W hipochondrii występuje ostro zagadnienie różnicy między przedmiotowym a podmiotowym pojęciem choroby. to nerwica hipochondryczna spotyka się z postawą pogardliwo-pobłażliwą. Między lekarzem a chorym hipochondrycznym tworzy się typowe nerwicowe błędne koło.

przewodu pokarmowego itp. które stają się udręką codziennego życia. Nie można się więc dziwić. Nie żałuje on pieniędzy na lekarzy i drogie lekarstwa. który przeszkadza w realizacji marzeń i planów i jest źródłem przyjemności oraz przykrości. że organizm jest w porządku. nie jest symulantem. ono staje się ogniskiem jego przeżyć psychicznych. którym trzeba kierować. Żołnierz w podniecenia walki może nie czuć. odczuwane jest bowiem jako przedmiot. W hierarchii przeżyć psychicznych "ból zajmuje jedno z czołowych miejsc. który może prowadzić do różnego rodzaju zaburzeń wegetatywnych. jest ustawicznym źródłem bolesnych doznań. Oznacza to. ale od sprawnego funkcjonowania całości ustroju. jeśli chodzi o człowieka. z otoczeniem itp. Jak wyżej wspomniano. marzenia. które bojąc się jakiejś lekcji. W tym banalnym przykładzie zilustrowane są dwa zasadnicze czynniki wpływające na poczucie choroby: negatywny stan emocjonalny (lęk przed lekcją).. jako soma (ciało) i psyche. związków uczuciowych. czuje się rano chore. przedmiotowym stwierdzeniem. myśli. Ciało jest do pewnego stopnia częścią świata otaczającego. że hipochondryk jest skoncentrowany na własnym ciele.własne ciało. że jego poczucie zdrowia zależy w równej mierze od sprawności jego narządów. Za objawy osiowe w hipochondrii można uznać poczucie choroby i bóle. Psyche i soma Człowiek odczuwa siebie w sposób dualistyczny. tzn. Można się czuć chorym z powodu zaburzeń układu krążenią. a dziewczyna w podnieceniu seksualnym nie odczuwa bólu wywołanego przerwaniem hymenu. ale też z powodu niepowodzeń w pracy. oraz: celowość przyjęcia roli człowieka chorego. utraty osoby bliskiej itp. w sumie osłabiających poczucie zdrowia. jak też od jego sukcesów życiowych. fantazje artystyczne. dociekania naukowe itp. kontaktów z ludźmi. Bolący ząb wyprze ze świadomości najpiękniejsze marzenia erotyczne. wypiera inne treści ze świadomości na jawie i we śnie. Jego oczy odwracają się jakby od świata otaczającego i kierują się na wnętrze organizmu. że został ciężko raniony. Lęk przed niepowodzeniem osłabia poczucie zdrowia. wyprzeć z kolei ból ze świadomości. tzn. ciało to jest obolałe. są odczuwane podmiotowo. Tylko przeżycia o wyjątkowej sile mogą. Człowiek obiektywnie chory może czuć się zdrowy i odwrotnie. że wszystkie wysiłki chorego zmierzają do ulżenia cierpiącemu ciału. Hipochondryk czuje się chory i niewiele tu pomagają zapewnienia lekarzy i negatywne wyniki badań dodatkowych. poczucie zdrowia nie zawsze idzie w parze ze zdrowiem obiektywnym. w życiu erotycznym. akty woli itp. jako . Poczucie zdrowia nie zależy tylko od sprawnego funkcjonowania narządów organizmu. Nie można się też dziwić. tylko zachować nadwątlone zdrowie. która zwalnia z obowiązków społecznych. Natomiast uczucia. Dziecko. stosuje różne ograniczenia. aby.

czy podmiotu — . Narządy wewnętrzne ciała są mniej . W tym sensie jest ono nieśmiertelne. Ból zęba jest przeżyciem związanym z określonym miejscem ciała.. zarówno powstałe na skutek urazu fizycznego. które traktować można jako zasadnicze przeżycie związane z procesem życia.ja" jako centralny punkt odniesienia całego świata. podobnie jest nim cierpienie.. Mimo niezwykłej zmienności przeżyć psychicznych. jak psychicznego. punktem wyjścia dla dichotomicznego podziału soma i psyche. zerwanie połączenia sygnalizacyjnego powoduje. którego łączność sygnalizacyjna z ośrodkowym układem nerwowym jest zerwana.ja" jest czymś stałym.. czy widok dzieła sztuki. gdy uszkodzi się drogi nerwowe. jak się zdaje. gdyż jest ono subiektywnym wyrazem procesu życia. czy znajdują się one bliżej przedmiotu — ciała. Nie posiadają więc zasadniczych cech przedmiotu — nie przeciwstawiają się podmiotowi. na co wpływa różnica receptorów (eksteroceptory odbierają sygnały z powierzchni ciała. np. tj. Sztuczność tego podziału ujawnia się przy próbach klasyfikacji przeżyć na psychiczne i somatyczne. w pewnej nawet mierze wiecznym lub.sygnalizowane doznaniami przyjemnymi (gdy ból ustaje) lub przykrymi (gdy ból nasila się). W subiektywnym ujęciu świat istnieje tak długo. Każde przeżycie jest bowiem z natury rzeczy psychiczne.. gdyż wszelkie na nim operacje są natychmiast . Powszechna we wszystkich chyba językach lokalizacja przeżyć psychicznych .ja". gdyż wszystko wokoło i w nas samych się zmienia. która wskutek ucisku na nerw kulszowy utraciła połączenie sygnalizacyjne z ośrodkowym układem nerwowym. czy wywołuje ją np. czego nie spotyka się w przypadku zęba należącego do innej osoby. ból wówczas zniknie. ale bardzo . Połączenie to jest istotnym warunkiem odczuwania ciała jako własnego. wynikającej z istoty metabolizmu informacyjnego — wchłaniane są bowiem przede wszystkim nowe bodźce.część .ja".przedmiotowe" niż części zewnętrzne. Ząb jest przedmiotem. poruszyć itp. dotknąć. łaskotanie. przeciwstawiające się jego ustawicznej zmienności wynikającej z charakteru wymiany energetyczno-informacyjnej i będące subiektywnym wyrazem integrujących zdolności ustroju. ponadczasowym. zęba sztucznego lub znieczulonego. ściślej mówiąc. jak istnieje .ja" niż jego powierzchnia.. nogę.moim": wszelkie na nim manipulacje są na żywo odczuwane. a stare raczej odrzucane — podmiot . nie można z nimi walczyć. Staje się obcym przedmiotem. a niezmienne jest . Swe przeżycia człowiek dzieli jednak na psychiczne i zmysłowe lub cielesne zależnie od tego. Poza tym obraz wnętrza ciała w porównaniu z jego zewnętrznym obrazem jest mglisty. Poczucie własnego „ja".. jest. że ciało staje się obce. Przyjemność jest przeżyciem psychicznym niezależnie od tego. zmieniać ich. takiego...ja". można to miejsce usunąć lub znieczulić. Nie są one bowiem dostępne manipulacji. Wnętrze ciała jest bliżej naszego . do pewnego stopnia. Podobnie odczuwa się zdrętwiałą część ciała. Ząb jest przedmiotem. a interoceptory z jego wnętrza).

osłabiając jednocześnie ich wiarę we własne zdolności diagnostyczne. skarżą się oni na obniżenie pamięci. i ludzie niewykształceni. którą by się chętnie nieraz zniszczyło. który przez całe miesiące był traktowany przez lekarzy jako hipochondryk. Zwłaszcza u ludzi pracujących fizycznie depresja może przebiegać w formie zespołu hipochondrycznego. odbija się na ogólnym samopoczuciu.) jest właśnie wyrazem tej bliskości. że uszkodzenie wnętrza ciała nie wpływa zupełnie na samo- . że w obniżeniu nastroju. Zdarza się. Zdarza się tez. dostępną eksterocepcji i manipulacji sprawia. Przeciwnie. Człowiek przygnębiony czuje się też fizycznie obolały. rehabilituje się w ich oczach. Depresje nierzadko zaczynają się złym samopoczuciem fizycznym i różnego typu skargami hipochondrycznymi. iż u dotkniętego nim człowieka obraz własnego ciała był punktem neuralgicznym. ludów pierwotnych zwracają również uwagę. Mały stopień przedmiotowości wnętrza ciała w porównaniu z jego zewnętrzną powierzchnią. co dla kogoś jest najcenniejsze. Depresja trafia w to. nic też dziwnego. gdy dynamika życiowa jest ogólnie osłabiona. że depresje u ich pacjentów najczęściej w ten sposób się przejawiają. śledziona. Psychiatrzy pracujący wśród tzw. niezdolność koncepcyjnego myślenia. niezadowolenia. jego nastrój zwykle się obniża. u których skargi hipochondryczne nie występują mimo głębokiego obniżenia nastroju. u człowieka o wyczulonym sumieniu i poczuciu moralności — w jego autoportret etyczny (poczucie winy. mózg itp.w różnych narządach ciała (serce. to znów głównym celem i atutem życia. dumy.człowiek chory somatycznie czuje się osłabiony. brak inicjatywy itp. zmęczony. Natomiast u ludzi pracujących umysłowo obniżenie nastroju wywiera niekorzystny wpływ na ich funkcje umysłowe. nieraz odczuwa bóle ze strony różnorakich narządów wewnętrznych. że w przypadku doznań z wnętrza ciała (interocepcji) zaciera się podział przeżyć na psychiczne i somatyczne. przede wszystkim samopoczucie fizyczne jest upośledzone. własne ciało jest źródłem zadowolenia. Powyższe uwagi nie stanowią reguły. pewności siebie lub też poczucia niższości. zdarzają się intelektualiści. Zespół hipochondryczny może więc być wskaźnikiem. I chory. Z drugiej jednak strony uszkodzenie wnętrza ciała. wywołane jakimkolwiek procesem chorobowym. zmęczony. u których depresja przebiega właśnie w formie hipochondrycznej. wyjałowienie. nawet wówczas. wątrobą. człowiek wesoły ma zwykle też dobre samopoczucie fizyczne. udręki. W linii życiowej chorego można się doszukać śladów narcyzmu w postaci zbytniego związania uczuciowego z własnym ciałem. Sprawność cielesna u człowieka pracującego fizycznie jest głównym sprawdzianem prawidłowego funkcjonowania jego ustroju. ciało jest przeszkodą. Przy tym uczucia te mogą mieć znak dodatni lub ujemny. urojenia grzecznościowe). osłabiony. np. gdy obiektywny stan jego organizmu nie jest najlepszy.że zespół objawów hipochondrycznych jest jedynym sygnałem istniejącej choroby somatycznej i dopiero znacznie później występują zmiany w badaniu fizykalnym czy też w badaniach dodatkowych.

Nie jest wykluczone. odgrywają w jego tworzeniu nieznaczną rolę. Obraz własnego ciała Obraz własnego ciała tworzy się na innej zasadzie niż obraz otaczającego świata. Twarz odbita w lustrze nie jest na ogół tą twarzą. którą widzi otoczenie. schizofrenii) i traktowane jest jako halucynacja. to sprawa przedstawia się jeszcze gorzej. jaką jest twarz. za chorego uznać tego. jak świata otaczającego. to odbiór też jest zmieniony. który czuje się zdrów. jest poza tym fragmentaryczny i niepełny. która tak silnie tkwi w umyśle ludzkim. czy uznać za chorego człowieka. kto się nim czuje. przyczyna i skutek są jednocześnie odczuwane przez tę samą osobę. często obserwowana u niemowląt. że pierwszym zalążkiem ścisłej sekwencji przyczyny i skutku. podczas gdy badanie wskazuje na szereg zmian somatycznych. Jeśli chodzi o inne zmysły. Natomiast przedmioty otoczenia są tylko przedmiotami. gdyż mimo woli przed lustrem robi się miny. jest właśnie eksploracja dotykowa własnego ciała. nie taki. może nawet większy niż ze świata otaczającego. łączą się w nim bowiem dwa doznania — dotykającego podmiotu i dotykanego przedmiotu (ciało staje tu bowiem przedmiotem poddanym dotykowej eksploracji). słyszy się siebie głównie za pośrednictwem przewodnictwa kostnego. niż odbiera go otoczenie (nieco wyższy). Dotyk własnego ciała ma inny charakter niż dotyk obcego przedmiotu. Jeśli chodzi o wnętrze naszego ciała. mimo że odbierany za pomocą eksteroceptorów jak świat otaczający. nie widzi się tak ważnej części ciała. Czuje się on zupełnie zdrów i dopiero dokładne badanie lekarskie ujawnia chorobę. zwłaszcza filmowym. W niej bowiem własne działanie jest ściśle związane z tegoż działania skutkiem. A więc nawet obraz powierzchni naszego ciała. Obraz naszego . czy odwrotnie. wzrok i słuch. Główne kanały informacyjne. Lekarz może się nieraz znaleźć w trudnej sytuacji. Ze zdziwieniem ogląda człowiek siebie na zdjęcia. dociera stale do ośrodkowego układu nerwowego. Bezpośrednio oglądać można tylko części swego ciała — przednią część tułowia i kończyn. Odczuwanie zapachu własnego ciała najczęściej w sposób przykry jest zazwyczaj oznaką poważnego zabużenia psychicznego (np. mimo że obiektywne badanie na chorobę nie wskazuje. to jednak sygnały te nie znajdują swego odbicia w naszej świadomości. Wprawdzie olbrzymi strumień sygnałów. nie mogą stać się podmiotami.poczucie chorego. Zapach własnego ciała odczuwa się znacznie słabiej niż innych ludzi i przedmiotów otoczenia lub w ogóle się go nie odczuwa. jest percepowany inaczej niż otoczenie. Poczucie zdrowia lub choroby jest wypadkową wielu czynników. z których obiektywny stan somatyczny nie zawsze odgrywa najważniejszą rolę. do którego jest mniej przyzwyczajony niż do zwykłej fotografii. wskutek czego ton głosu własnego jest inny.

a ściśle mówiąc. ale tylko niektóre są w stanie go odebrać i nań zareagować. jeśli nawet nie bardziej skomplikowaną niż sterowanie całością zachowania się ustroju w stosunku do otoczenia. których zadaniem między innymi jest informowanie. obok sygnałów wychodzących istnieją sygnały wchodzące do układu. komórek ustroju. a nawet bardziej dramatycznie. Ośrodkowy układ nerwowy nie tylko wysyła sygnały do wielomiliardowej rzeszy . Natomiast sygnały wysyłane przez układ nerwowy działają bardziej wybiórczo. Co się tyczy funkcji wegetatywnych. Uwagi neurofizjologiczne Na podstawie badań histologicznych można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć. a zespoły hipochondryczne przebiegają u nich w ten sam sposób. percepują je oni równie słabo jak laicy. że nie ma komórki ustroju. tak zróżnicowanej pod względem wykonywanych funkcji. Sterowanie tą olbrzymią społecznością komórkową jest funkcją równie. na który mogą zareagować tylko wybrani. to szczególnie wyraźnie są one reprezentowane przez części kory mózgowej najstarsze i . która nie miałaby połączenia nerwowego. W ten sposób układ sterujący całego ustroju jest w stałym kontakcie z układami sterującymi (jądrami komórkowymi) wszystkich jednostek wielomiliardowej społeczności komórkowej. adresat może być tu z góry wyznaczony. np. odbieraniem od niego sygnałów i z kolei wysyłaniem sygnałów w otoczenie w postaci różnego rodzaju aktywności ruchowych z mową łącznie (układ somatyczny lub wolicjonalny).wnętrza pozostaje ciemny i mglisty. Układ endokrynny odgrywa tu rolę drugorzędną. tj. niż u ludzi nie znających się zupełnie na budowie i funkcjach ludzkiego ciała. Dzięki nim jest stale au courant tego. dociera do wszystkich tkanek ustroju. Wiener ten rodzaj sygnałów w układach samosterujących porównuje do listów z nagłówkiem to whom it may concern. jak autonomicznego układu. Nawet u ludzi dobrze obeznanych z budową ciała. Niezwykle skomplikowany proces utrzymania porządku w tej społeczności. układowi wegetatywnemu (autonomicznemu). Kora mózgowa jest zaangażowana w aktywności zarówno somatycznego. wydzielanego przez gruczoł dokrewny. Jest on jakby ogólnym apelem do wszystkich. Zasadą wszelkich układów samosterujących jest sprzężenie zwrotne. Zresztą oba układy są funkcjonalnie ściśle ze sobą powiązane i układ nerwowy wobec endokrynnego odgrywa rolę sterującą. jak sygnał wysłany w otoczenie został przyjęty i jaką w nim wywołał reakcję. Sygnał wysłany w postaci ciała chemicznego. co dzieje się w podległej mu społeczności komórkowej i jak jego rozkazy zostały przez nią wypełnione. jeśli chodzi o ich własne ciało. u lekarzy. zawdzięcza się głównie układowi nerwowemu. ale też stale od niej sygnały przyjmuje. włókno nerwowe dochodzi prawdopodobnie do jądra każdej komórki ustroju.

od paroksyzmu bólu do paroksyzmu rozkoszy. że sterowanie czynnościami wnętrza ciała nie wymaga ingerencji kory przedczołowej. Wprawdzie za pomocą odpowiednich ćwiczeń można prawdopodobnie dojść do większej zdolności kierowania funkcjami wegetatywnymi. a u człowieka w ogóle do zniesienia funkcji danego zmysłu. nie potrafimy też kierować aktywnością narządów wewnętrznych. Zniszczenie korowych pól projekcyjnych dla eks-teroceptorów i proprioceptorów' (receptory narządu ruchu — mięśni. łuk odruchowy jest tu krótszy. istotne dla utrzymania ich sprawności. przechodzi na hipnotyzera. ścięgien. jak to robi się w Jeukotomii. co i gdzie się dzieje. przez tzw. Dojście sygnałów z narządów wewnętrznych do kory przedczołowej nie jest. jak to potrafią hinduscy jogowie. jak wiadomo. tj.najmłodsze. jak się zdaje. ruchy robaczkowe jelit. a także zmysłu równowagi) prowadzi. korę przedczołową (część płatów czołowych leżąca do przodu od pól ruchowych). można kierować niektórymi funkcjami wegetatywnymi zahipnotyzowanego. że wnętrze ciała może podlegać świadomym aktom woli. w każdym razie nie w ten sposób. Również w transie hipnotycznym. jak we wszystkich czynnościach zautomatyzowanych. węchomózgowie (visceral brain} i przez tzw. przemianę podstawową itp. W tym przypadku władza nad tym. w których. nie powoduje uchwytnych zaburzeń w czynnościach narządów wewnętrznych. Należy więc przypuszczać. co analizatory korowe funkcji somatycznych. Analizator korowy funkcji wisceralnych nie odgrywa więc tej roli. jak to się dzieje z sygnałami pochodzącymi z powierzchni ciała i z otoczenia. włókien łączących podwzgórze z korą przed-czołową. Aczkolwiek sygnały z wnętrza ciała dochodzą do kory mózgowej. jednak zwykły człowiek nie potrafi aktem woli wpływać na akcję serca. Układ wegetatywny sam sobie radzi ze swoimi zadaniami. Przecięcie. do bardzo poważnych zaburzeń. Na tym polega jego autonomia. najwyższym jego ośrodkiem jest podwzgórze i węchomózgowie. a odcinek podwzgórze — kora mózgowa stanowi jakby dodatek. nie. . o różnej skali nasilenia. Odczucia z wnętrza ciała są mgliste. wszelkie decyzje dotyczące funkcji wegetatywnych rozgrywają się poza sferą świadomości. do niej dochodzą sygnały z wisceroceptorów (receptorów narządów wewnętrznych). wiemy dokładnie. jak we wszystkich zresztą projekcjach. odpowiednio głębokim. strumień sygnałów jest dwukierunkowy. czym normalnie kierować nie potrafimy. bez którego regulacja wnętrzem ciała może nadal sprawnie przebiegać. . a więc włókien projekcji wisceroceptorycznej. od receptora do pola projekcyjnego i od pola projekcyjnego do receptora. Lokalizacja tych odczuć jest na ogół bardzo nieprecyzyjna. nie docierają jednak do świadomości. zakłóca nawet przebieg prawidłowego sterowania. że kora przedczołową jest polem projekcyjnym dla wnętrza ciała. Interwencja świadomości. Świadomość wnętrza ciała ogranicza się do niejasnych odczuć przykrych lub przyjemnych. normalnie jednak. Badania neurofizjologiczne wskazują na to. Te wyjątki świadczą o tym.

popatrz. a wykonanie ich wymagało wiele wysiłku woli. które już od dawna wykonuje automatycznie). Podobnie bywa w czynnościach zautomatyzowanych. natomiast do części przedniej dochodzą sygnały z wnętrza ciała. gdy możność organizowania planu aktywności zostaje ograniczona. a tylna opracowaniem planu otoczenia. stanowiące sprzężenie zwrotne dla sterowania ruchem. Plan aktywności nie tworzy się. bardzo zresztą ogólne. któremu powie się nagle: .. a tylna przeszłości.Zasadą w leczeniu zaburzeń wegetatywnych jest odwrócenie od nich uwagi chorego. tym gorzej dana funkcja przebiega.. zwykle traci równowaga gdyż zwraca uwagę na czynności. Bruzda środkowa (rowek Rolanda) dzieli korę mózgową na część przednią i tylną. rozważania natury neurofizjologicznej mogą w pewnym stopniu ułatwić zrozumienie genezy zespołów hipochondrycznych. Część tylna przyjmuje i wypracowuje sygnały ze świata otaczającego (eksterocepcja) z wyjątkiem sygnałów węchowych i smakowych. Jedynie uczucie przyjemności lub przykrości w różnych odcieniach może być subiektywnym odpowiednikiem skomplikowanych funkcji związanych ze sterowaniem wnętrzem ciała. Obraz otaczającego świata zmienia się zależnie od tego. dając informacje o jego "wewnętrznych potrzebach. Niemożność decyzji powoduje zwrócenie uwagi na własne ciało. pisanie itp. jak plan ruchu został zrealizowany. wywołać normalny wzwód itp.przedczołowa") trafiają sygnały z narządów wewnętrznych (wiscerocepcja). które były niegdyś w centrum świadomości. jak koło ci się obraca". że przednia dotyczy przyszłości. mówienie. Można też zasadniczy podział kory mózgowej na przednią (cortex piaerolandica) i tylną (cortex postroJandica) przedstawić w ten sposób. próg ten przekracza. który jest przynajmniej w pewnej mierze uwarunkowany własnym działaniem. które dochodzą do węchomózgowia. Im bowiem bardziej stara się on zasnąć. normalnie działająca poniżej progu świadomości. Wahania progu świadomości dla interocepcji Powyższe. Powstają one najczęściej w tych sytuacjach. nie ma więc ona punktu .. zwrócenie na nie uwagi psuje ich wykonanie (rowerzysta. pól ruchowych docierają sygnały z aparatu ruchowego (pro-priocepcja). Kora przednia zwiaduje opracowaniem planu działania. Interocepcją. informują one o tym. W przeciwieństwie do czynności zautomatyzowanych (chodzenie. jak na ten świat działamy. Natomiast do przednich części płatów czołowych (kora . Wypracowanie formy zachowania się (sygnału ruchowego) byłoby więc wynikiem zderzenia informacji płynących z wnętrza ciała i z jego otoczenia.). W nerwicy ograniczenie to wynika z konfliktu między dwiema tendencjami. uspokoić bicie serca. one prawdopodobnie ukierunkowują formy zachowania się ustroju w świecie otaczającym. Najbliżej rowka Rolanda do tzw. czynności wegetatywne zawsze były poza sferą świadomości w sensie możności kierowania nimi.

które przed ' pójściem do szkoły zaczyna boleć głowa czy brzuszek. która przynajmniej w pewnej mierze jest zbliżona do roli dziecka szukającego opieki w otoczeniu. co mogłoby się dziać. . że bóle zwiększają się w nocy. Przykładem mogą być koszmarne sny po przejedzeniu lub sny erotyczne przy mocnym pobudzeniu seksualnym. oczy nawet we śnie są zwrócone na zewnątrz. co wymaga przezwyciężenia lęku przed szkołą i ucieczki przed trudną sytuacją. noc zawsze dla chorego jest najcięższa. Wówczas dojście sygnałów interoceptywnych do świadomości kieruje uwagę na potrzeby ciała. w której pilot automatyczny daje czerwony sygnał wzywający do pomocy pilota żywego. zmusza do wycofania się z aktywności w świecie otaczającym i do przyjęcia roli chorego. że sytuacja jest analogiczna do tej. Gdyby było inaczej. Zdaniem niektórych autorów z eksterocepcji przechodzi się na interocepcję. Dziecko. człowiek byłby owładnięty chaosem doznań płynących ze swego ciała. można powiedzieć. Pustka ta wypełnia się interocepcją. Ból zęba znika na interesującym przedstawieniu. W nerwicach zaburzenia układu wegetatywnego. Gdy zmniejsza się tempo wymiany sygnałów ze światem otaczającym. stanowią dysfunkcję tegoż układu. w której potrzebna jest pomoc świadomości. że olbrzymia ilość sygnałów płynących z wnętrza ciała nie dociera do świadomości. a nie we wnętrzu ciała. bez udziału świadomości. Powstaje chroniczna sytuacja awaryjna. budzi zastanowienie fakt. Rzeczywiście.zaczepienia. Psychika nasza nie jest przystosowana do pobierania sygnałów interoceptywnych. W czasie snu następuje odcięcie od sygnałów otoczenia. Różnego rodzaju dolegliwości hipochondryczne są ilustracją tego. intensywna recepcja sygnałów otoczenia usuwa ze świadomości istniejącą intero-cepcję. stoi wobec dwóch przeciwstawnych możliwości spełnienia obowiązku. gdyby interocepcją docierała do świadomości. Dojście sygnałów interoceptywnych do świadomości należy więc traktować jako sytuację wyjątkową. Niemożność decyzji stwarza jakby pustkę w sektorze przyszłościowym układu sterującego. która na ogół nie może być regulowana w zakresie własnych automatyzmów ustroju. Jest rzeczą powszechnie znaną. Zdarzyć się ona może. Na odwrót. Niemniej sygnały interoceptywne w marzeniu sennym zostają przetworzone na sceny rozgrywające się w świecie otaczającym. wówczas łatwiej strumień sygnałów intero-ceptywnych dociera do świadomości. Nawet w chorobie sny dotyczą świata otaczającego. uwolnione od automatycznego wpływania na formowanie się sposobów zachowania się staje się przeżyciem świadomym. Używając porównania technicznego. W każdej też nerwicy istnieje mniejszy lub większy komponent hipochondryczny. będące jednym z ich objawów osiowych. gdy organizm nie potrafi sobie poradzić z funkcjami wegetatywnymi na drodze własnych automatyzmów.

gdy dołączą się wspomniane już momenty roszczeniowe (gdy np. poprawa stosunku ze strony współmałżonka. współmałżonku. Sytuacja znacznie pogarsza się. Fakt. np. A jeśli nawet taka myśl przyjdzie mu do głowy zostaje ona rychło stłumiona. Chory narażony na atak swojej pozycji chorego. jak ja cierpię".Korzystne aspekty choroby Poza tym. Niekiedy nerwice hipochondryczne bywają niezwykle uporczywe. Co więcej. iż choremu trudno przyjąć dodatnie strona swej choroby. nieraz uciążliwych. chory stara się o rentę związaną z wypadkiem lub z chorobą). W Polsce tego typu nerwice są nierzadkie wśród ludności wiejskiej. z reguły nasila objawy nerwicowe..neurosis rusticana". w wypadku niepowodzenia w studiach. w którym jakakolwiek próba zaatakowania postawy chorego wzmaga objawy chorobowe. np. wzmaga się bowiem poczucie krzywdy i agresji do otoczenia. a nawet nie wstają z łóżka. zarzut ze strony otoczenia. wycofanie się z honorem z przykrych' obowiązków czy sytuacji społecznych.. . lecz prawdziwa. nie są osiągane świadomie. Wytwarza się typowe nerwicowe błędne koło. Tzw.. np. tzn. . Sytuacja emocjonalna już od dawna nabrzmiała. Chory zresztą rzadko zdaje sobie sprawę. W tym wypadku choroba somatyczna odgrywa rolę czynnika wyzwalającego (tzw. że chory nie jest naprawdę chory. iż trudno mu wrócić do dawnej pozycji. niejednokrotnie broni pacjenta przed poczuciem klęski życiowej. a negatywne postawy uczuciowe nasilają zaburzenia układu wegetatywnego. że nerwica hipochondryczna powstaje nagle po stosunkowo błahym niedomaganiu fizycznym. Czasem swą pozycją chorego pacjent podświadomie mści się na swoich najbliższych. to teraz patrzcie. po lekkim urazie głowy itp. Zwykle w takich przypadkach do utrwalenia się nerwicy przyczynia się swoistość roli chorego. . nie wychodzą z domu. nieraz z obojętnego lub wrogiego stosunek otoczenia zmienia się w opiekuńczy i współczujący. Zdarza się.. Nerwicy nie można mieszać z symulacją. człowiek ostatkiem sił trzyma się w swej pozycji. np. choroba wprowadziła go w nową sytuację (rola chorego). gdy trzeba wracać z powrotem do rodzinnej wioski. rodzicach. One są dowodem. zwalnia go bowiem od wielu obowiązków społecznych. że jest naprawdę chory i że otoczenie krzywdzi go posądzeniem o udawanie choroby.celowość" nerwicy polega właśnie na korzyściach płynących z przyjęcia roli chorego. jak już wspomniano. tym silniej broni jej swymi objawami. reakcja spustowa). wygodniejszy tryb życia itd. w której doszło do takiego rozprężenia. stąd ich żartobliwa nazwa . choroba nie jest udawana.. rola chorego jest pod pewnymi względami społecznie korzystna. po grypie. zmusza otoczenie do zmiany stosunku i do zajęcia się jego osobą. że chorzy latami nie pracują. Korzyści te. gdyż dolegliwości nerwicowe są tak przykre. Zdarza się. w wypadku perspektywy staropanieństwa itd.Byliście dla mnie niedobrzy. że dzięki nerwica coś zyskuje. że jest: się chorym.

jest obraz własnego ciała. konflikt między przeciwstawnymi tendencjami uniemożliwiający projekcję w przyszłość. który z kolei wiąże się z poczuciem własnej odrębności i wartości.Rola zaburzeń obrazu własnego ciała w genezie zespołów hipochondrycznych Ważnym elementem w genezie zespołów hipochondrycznych. Dolegliwości hipochondryczne mogą być także wyrazem kary podświadomie nałożonej sobie za popełniony czyn. Z punktu widzenia neurofizjologicznego obraz lub schemat własnego ciała jest zasadniczą strukturą. stwarza większy dystans wobec konfliktowych przeżyć. naruszenie obrazu własnego ciała. a tym samym zmniejsza panujący w nim nieporządek. czy też pięknej budowie — było stałym źródłem dumy i przesadnego zainteresowania. w okolicy styku ciemieniowo-skroniowo-potylicznego). Wspomniane tu elementy (zaburzenie integracji wewnątrzustrojowej. pustka w perspektywie przyszłościowej. Obraz własnego ciała staje się w ten sposób karzącym wykonawcą sumienia. onanizm. prawej u praworęcznych. które z natury rzeczy uderzają w poczucie męskości czy kobiecości. W ten sposób pośrednio ich poczucie płci jest zagrożone. dla których ciało — czy dzięki urodzie. Z psychologicznego punktu widzenia obraz własnego ciała wraz z poczuciem własnej płci odgrywa zasadniczą rolę w tworzeniu się obrazu samego siebie (selfconcept). Zaburzenia schematu własnego ciała występują najczęściej w uszkodzeniach półkuli niedominującej (tj. Należą tu chorzy. zmniejsza . Analiza ich wtrakcie rozmów z chorym prowadzi go do większego wglądu we własne życie emocjonalne. Tego typu zespoły hipochondryczne spotyka się w okresach pokwitania i przekwitania. które mają dużo konfliktów z uregulowaniem swego życia seksualnego lub którym życie to nie daje zadowolenia. Na niej opiera się porządkowanie sygnałów wchodzących do układu nerwowego i wychodzących z niego. u których naruszenie obrazu własnego ciała wiąże się z zachwianiem poczucia własnej płci. którzy od dziecka na skutek słabowitości i chorowitości prawdziwej lub częściej wmówionej przez zbyt troskliwych rodziców mieli oczy zwrócone na swe ciało. Inną grupę stanowią chorzy. najczęściej w formie narcystycznego zainteresowania w sensie negatywnym lub pozytywnym. Są one cielesną manifestacją lęku moralnego. korzyści wynikające z roli chorego. lęk typu moralnego) mogą się wzajemnie przeplatać. W historii życia hipochondryków spotyka się zakłócenia w formowaniu się obrazu własnego ciała. oceniany jako zły (np. zdradę małżeńską). Spotyka się je też u osób. Można to zagadnienie rozpatrywać w różnych płaszczyznach. lub chorzy. na której budują się związki czasowo-przestrzenne z otoczeniem.

ciało jego jest rzeczywiście obolałe. Skąd bierze się uczucie bólu? Zagadnienie jest niezwykle skomplikowane i jeszcze. które przy słabym podrażnieniu są receptorami przyjemnościowymi. Nie jest jednak wykluczone. W podstawowej dichotomii przeżyć: przyjemne — przykre. . Jeśli poprzez inne receptory układ nerwowy otrzymuje zarówno ilościowo. by wywołać sygnał nerwowy. W przeciwieństwie do innych receptorów. elektryczna. Swędzenie też przypuszczalnie jest wynikiem zadrażnienia receptorów bólowych. nie jest to wprawdzie przeżycie przyjemne. Rozdęcie ścian żołądka wywołane przyjęciem pokarmu jest odczuwane przyjemnie. bodźce bólowe przechylają równowagę w kierunku ujemnym (przykre). staje się źródłem nieprzyjemnego uczucia wzdęcia. lecz nie jest też bólowe. jak i jakościowo sprecyzowane sygnały wydarzeń środowiska zewnętrznego i wewnętrznego. stanowi. jak się zdaje. a przy silnym — bólowymi. podobnie jak łaskotanie. Natomiast ich czułość w porównaniu z innymi receptorami jest bardzo mała. Receptory bólowe są pośród różnorodnych receptorów najsłabiej zróżnicowane. przy czym łaskotanie jest bliżej bieguna pozytywnego. Potrzeba znacznie większej energii niż w wypadku innych receptorów. nie symuluje on swojej choroby. że w małych dawkach te same bodźce mogą być źródłem przyjemności (np. by były one tylko źródłem przykrości. w bogatej w receptory bólowe okolicy genitalnej siła bodźca decyduje o tym. znajduje swe oblicze w aktywności receptorów bólowych. Zbudowane są po prostu z nagich (pozbawionych osłonki mielinowej) zakończeń włókien nerwowych. Percepcja bólu Dolegliwości hipochondryka nie są wyimaginowane. Możliwe. które wyspecjalizowały się w odbieraniu określonych sygnałów świata otaczającego czy też wnętrza ustroju i są nieczule na wszelkie inne próbki energetyczne poza zasięgiem ich specjalności. czy odczucia są przyjemne. czy coś nie uszkadza zewnętrznej powierzchni ciała lub jego wnętrza. nie całkiem poznane. receptory bólowe mają bardzo duże możliwości odbioru. Bodźce bólowe wywołane drapaniem w wypadku swędzenia są odczuwane przyjemnie. że dwubiegunowość emocjonalna: bolesne — przyjemne. Łaskotanie polega prawdopodobnie na delikatnym podrażnieniu receptorów bólowych. toteż ograniczyć się trzeba do jego bardzo ogólnego przedstawienia. przeżycie z pogranicza bólu i przyjemności. gdzie zdecydowanie stanowią one większość. Stąd pochodzi zresztą ich druga nazwa: receptory nociceptywne [noxa — szkoda). to receptory bólowe dają ogólną orientację o tym. czy przykre). gdy jednak przekroczy ono pewną granice. w wypadku receptorów nociceptywnych z wnętrza ciała. też trudno przypuścić. a swędzenie — bliżej negatywnego. Działa na nie energia mechaniczna. chemiczna.się dzięki temu napięcie lękowe i związana z nim postawa hipochondryczna. cieplna.

gdy bodziec zbyt długo się powtarza. a po chwili występuje już ból długotrwały o charakterze rozlanym. które należą jednocześnie do dwóch zasadniczych klas: eksteroceptorów i interoceptorów (receptorów powierzchni i wnętrza ciała). lub — gdy to niemożliwe— póki nie wytworzy się nowy stan równowagi. która jest dość dokładna. odnosi się też do wisceroceptorów (receptorów narządów wewnętrznych). Jeśli bowiem eksteroceptory są nastawione na informacje (zachowują się więc jak dobrzy reporterzy — obchodzą ich tylko nowe rzeczy). a tym samym ważności czynnościowej danej części powierzchni ciała. dopóki nie zostanie usunięte źródło bólu). Przednia powierzchnia ciała jest bardziej niż tylna narażona na urazy świata otaczającego. interoceptory i receptory bólowe wyładowują się tak długo. Przy bodźcach bólowych pochodzących z powierzchni ciała odczuwa się najpierw krótki ból o dokładnej lokalizacji. podając jednocześnie jego lokalizację. działają tak długo. które przestają wytwarzać impuls nerwowy. Receptory bólowe są jedynymi receptorami. ale prawdopodobnie fakt. gdyż kierunek ruchu jest do przodu. Są one bardziej zagęszczone na powierzchni przedniej niż na tylnej (na kończynach powierzchniami przednimi są powierzchnie dłoniowe lub stopowe. nie ma bowiem osobnych receptorów przyjemności. że są źródłem świadomego przeżycia. póki czynnik zakłócający (bodziec) nie zostanie usunięty. który dzwoni tak długo. Rozmieszczenie receptorów bólowych na powierzchni ciała nie jest równomierne. a z interoceptorów tę. informacje stare są nieważne. są źródłem przyjemności lub przykrości. Sygnały bólowe informują o niebezpieczeństwie już istniejącym. to interoceptory nastawione są na regulację. aż sytuacja bodźcowa nie ulegnie zmianie (np. Zagęszczenie receptorów bólowych zwiększa się na przestrzeni . jeśli chodzi o powierzchnię ciała. wytworzone z poszczególnych obojętnych sygnałów. Jeśliby receptory bólowe były źródłem tylko bólu. że oba rodzaje bólu są przenoszone innymi włóknami nerwowymi. Jeśli chodzi o interoceptory. tj. dzięki czemu są one przystosowane do chwytania wciąż nowych informacji z otoczenia. że adaptacja jest w nich długa. W przeciwieństwie do eksteroceptorów. Mają więc one charakter dzwonka alarmowego. a tylnymi — grzbietowe). o szybszym i wolniejszym przewodnictwie. Jedynie sygnały bólowe mają swój określony znak emocjonalny.Inne sygnały są emocjonalnie obojętne: dopiero wyższe struktury czynnościowe. że ich okres adaptacji jest długi. Bodźce bólowe interoceptywne dają prawdopodobnie tylko jeden rodzaj bólu — bez dokładnej lokalizacji. rozkłada się gęstość rozmieszczenia receptorów bólowych (jest ich więcej na opuszkach palców niż na tułowiu). Z cech eksteroceptorów mają tę. Zależnie od częstości kontaktu z otoczeniem. póki ktoś nie przyjdzie i go nie wyłączy. a bardziej ogólna w wypadku sygnałów interoceptywnych. to zagadnienie adaptacji zostało głównie zbadane na proprioceptorach (receptorach narządu ruchu). cała równowaga między przeciwstawnymi biegunami uczuciowymi byłaby zachwiana. Przypuszcza się.

to na podstawie obserwacji chirurgów można przypuszczać. Dla narządów wewnętrznych otoczeniem są otaczające je tkanki ustroju. wymagającym zarówno dopływu. Co się tyczy wnętrza ciała. gdzie niebezpieczeństwo bardziej zagraża wskutek częstszych kontaktów z otoczeniem lub z uwagi na ważność danej części ciała. Z wielu sygnałów. gdyż najłatwiej budzi aktywność kory mózgowej. dochodzące do każdej komórki ustroju i kończące się prawdopodobnie w jej jądrze komórkowym. odbytu. Obecność włókien wyłącznie eferentnych byłaby sprzeczna z zasadniczym prawem układów sterujących. nosa. uszu. Jeśli chodzi o narząd ruchu. tj. iż narządy miąższowe są niebolesne. tj. które ulegają wymieszaniu w aktywującym układzie siateczkowym. sygnał bólowy. Niemniej właśnie jama ustna ma najbardziej bezpośredni kontakt z otoczeniem. sterujące aktywnością komórki. Ból zęba każe człowiekowi wątpić o celowości tak gęstego unerwienia bólowego zębodolu. jak się zdaje. ból występuje przy uszkodzeniu naczyń krwionośnych lub opon mózgowych.granicznej między powierzchnią a wnętrzem ciała (w okolicy jamy ustnej. w tkance łącznej oddzielającej poszczególne włókna mięśniowe. że uczucia przyjemne. produkty przemiany materii występujące w nadmiernym stężeniu przy dużym wysiłku mięśniowym. są związane ze słabym zadrażnieniem tych samych receptorów. Nie wiadomo. Mają one ostrzegać przed niebezpieczeństwem i dlatego jest ich więcej tam. Jak wiadomo z codziennego . a bolesne są tylko mięśnie gładkie i tkanka łączna. lecz tez aferente (odbierające od niej informacje). ma uprzywilejowane stanowisko. ale mogą one dawać jakieś słabe echo w świadomości w postaci ogólnego samopoczucia. które przy silnym zadrażnieniu są źródłem nieprzyjemnych uczuć zmęczenia i bólu mięśniowego. Zasadniczym bodźcem jest tu najprawdopodobniej przesunięcie stężenia jonów wodorowych (pH) środowiska w kierunku większej kwasowości na skutek gromadzenia się kwasu mlekowego. receptory bólowe skupiają się więc na powierzchniach granicznych. Prawdopodobnie nie są to tylko włókna eferentne. Na przykład neurochirurg może krajać mózg na żywo. powięziach mięśniowych. Prócz bodźców mechanicznych działają tu bodźce chemiczne. Zęby w filogenetycznej swej roli spełniają rolę narządu chwytnoagresywnego. jaką rolę w percepcji bólowej spełniają zakończenia nerwowe. występujące podczas ruchu i wysiłku mięśniowego. genitaliów) i w okolicy narządów zmysłowych (w okolicy oczu. to również największe zagęszczenie receptorów bólowych występuje na powierzchniach granicznych — stawach. jak i odpływu sygnałów [input i output). Nie jest wykluczone. Rozkład receptorów bólowych na powierzchni ciała wskazuje wyraźnie na ich funkcję obronną. rogówka oka ma tylko receptory bólowe). Stąd wydaje się celowe tak gęste rozmieszczenie receptorów bólowych jako źródła sygnałów ostrzegawczych w miejscu największego natężenia kontaktu z otoczeniem. Sygnały wychodzące z komórek ustroju odgrywają przede wszystkim rolę w utrzymaniu stałej równowagi w wielomiliardowym społeczeństwie komórkowym. ścięgnach.

przedczołową" z jądrami podkorowymi. bodziec bólowy zawsze zdoła wyrwać z głębokiego snu. Leukotomia. stąd jej zastosowanie przy uporczywych bólach nie reagujących już na środki przeciwbólowe i narkotyczne. do wyższych poziomów układu. nim zostanie odkryty właściwy charakter choroby. a co ma od razu zostać odrzucone. a przede wszystkim ze wzgórzem i podwzgórzem. z różnych czynników działających na receptor tylko niektóre zostają przekształcone na sygnał nerwowy. Mianowicie w czasie ataku podagry silnie koncentrował się nad jakimś interesującym go zagadnieniem filozoficznym. Człowiek radosny. Próg percepcji bólowej jest. jak i reaktywnego pochodzenia.decyzji". zawsze bowiem wywoła przerwanie aktualnej wymiany sygnałów z otoczeniem i nie wygasa tak łatwo. w receptorach. Chorzy w stanie podniecenia maniakalnego lub schizofrenicznego często nie odczuwają bólu fizycznego. Selekcja bodźców bólowych na poziomie receptorów jest słaba. mniej ważne są zatrzymane. odcinający się od otoczenia lub nudzący się. W . one modulują jego czułość zarówno ogólną. jak wybiórczą. sygnalizuje niebezpieczeństwo. że ból nie jest w stanie do niej dotrzeć. na który ustrój może nie reagować lub po krótkim czasie przestać nań reagować. jak się zdaje. niemałą rolę odgrywają informacje biegnące z wyższych poziomów układu sygnalizacyjnego do receptora. na co zostaliśmy nastawieni w naszym rozwoju filogenetycznym i ontogenetycznym i na co skierowują nas aktualne potrzeby. ważniejsze — puszczone dalej. Ból psychiczny jest w nich wyrażony w formie bólu fizycznego. odwrotnie proporcjonalny do ogólnej dynamiki życiowej.. jak wypracował własną metodę zwalczania bólów podagrycznych. odnoszącą się do określonego typu czynników działających. Kant pisze o tym. Jest on zawsze obarczony znaczeniem. Pewne bodźce zostają odrzucone przez receptor jako stare. jest on też najsilniejszym bodźcem orientacyjnym. W układzie sygnalizacyjnym dokonuje się stała selekcja sygnałów. Bodziec bólowy nie jest bodźcem obojętnym. gdy inne bodźce zawodzą.doświadczenia. tj. receptory te wytwarzają sygnał nerwowy mimo powtarzania się tego samego bodźca. zmniejsza percepcję bólową. tj. Selekcja ta dokonuje się już na najniższym poziomie.. Zjawisko adaptacji receptorów polega właśnie na selekcji. jak inne bodźce orientacyjne. przecięcie włókien nerwowych łączących korę . pełen wigoru życiowego lub aktywnie czymś zajęty słabiej odczuwa ból niż człowiek smutny. Chorzy tacy niejednokrotnie leczą się długo u internistów. Dzięki niej spostrzegamy to. Selekcja ta jest znacznie wyraźniejsza na wyższych poziomach ośrodkowego układu nerwowego. Być może więc kora „przedczołowa" odgrywa rolę w percepcji . Niemniej istnieje ona na wyższych poziomach układu nerwowego. w których jedynym objawem są skargi natury somatycznej. Zdarzają się depresje zarówno endogennego. co ma stać się sygnałem. Jak wspomniano. ich świadomość jest tak zaabsorbowana różnymi sprawami.

w niewielkim wprawdzie odsetku przypadków.. w wypadku walki. gdy wskutek tego są oni znudzeni życiem. A pustka jest przyczyną obniżenia progu percepcji bólowej i interoceptywnej. intensywnej koncentracji nad jakimś problemem itp. Można by więc przypuszczać. którym nieźle w życiu się wiedze.chory ma zawsze rację". objawy choroby somatycznej. chory może pokazać dokładnie bolące miejsce. gdy pustkę życia wypełnia hipochondryczne zainteresowanie własnym ciałem.). Zdarza się bowiem. a w razie potrzeby inne. którzy nie mają większych trudności w domu i w pracy i właściwie powinni czuć się szczęśliwi. z którego nie widzi drogi wyjścia). Ponieważ skupia on swą uwagę na wnętrzu własnego ciała.przedczołowej". żyją w pustce. chaotyczne (np. Pierwsze dają bowiem informacje o potrzebach ustroju. że psychiczny komponent bólu wiąże się z funkcją kory . gdy istniejąca struktura jest bardzo silna (np. związany z bólem. gdy te są słabe. a drugie o grożącym mu bezpośrednio niebezpieczeństwie. natomiast ustępuje komponent lękowodepresyjny.. . obecnie utrzymały się jedynie bardzo uporczywe stany depresyjne oporne na wszelkie inne metody leczenia. . nudzącego się lub żyjącego w konflikcie. ekstazy miłosnej. u człowieka ogarnietęgo pustką życiową. dawniej bardzo szerokich. uchwytne już badaniem fizykalnym.bólu i to zarówno psychicznego. które mają być w krótszym lub dłuższym czasie zrealizowane. przede wszystkim cierpliwie wysłuchać wszystkich skarg i dokładnie zbadać chorego fizykalnie oraz wykonać podstawowe badania dodatkowe. Do zmiany nie dochodzi. że . Zależnie od tych informacji istniejące struktury czynnościowe muszą nieraz ulec radykalnej zmianie. Kilka uwag praktycznych hipochondrycznymi o postępowaniu z pacjentami W stosunku do chorego z zespołem hipochondrycznym należy zachować dużo cierpliwości. należy iść za kierunkiem jego „spojrzenia". zmienne. W myśl zasady. Natomiast sygnały z wnętrza ciała (wisceroceptywne) i sygnały bólowe znacznie łatwiej wywołują zakłócenie istniejących struktur czynnościowych. od niego należy zacząć. że zespół hipochondryczny jest pierwszym zwiastunem istniejącej dezintegracji funkcji wegetatywnych i dopiero po pewnym czasie występują inne. Dość często spotyka się nerwice hipochondryczne u ludzi. Do pewnego stopnia analogiczną sytuację obserwujemy niekiedy w prostej formie schizofrenii. Ale właśnie to pozorne szczęście jest ich nieszczęściem. bardziej skomplikowane badania. to zrozumiały staje się fakt. Ze wskazań psychiatrycznych do leukotomii. że tam właśnie dochodzą sygnały wisceroceptywne i bólowe. jak fizycznego. W chorobach somatycznych leukotomia nie usuwa percepcji bólu. Jeśli ta najmłodsza filogenetycznie część kory mózgowej odgrywa rzeczywiście zasadniczą rolę w wypracowywania struktur czynnościowych.

utrudniając. Nerwica natręctw Objawy anankastyczne w życiu codzienny Nerwica anankastyczna lub nerwica natręctw charakteryzuje się tym. stwarzając jakby autonomiczną i niezależną od reszty psychiki całość. co powoduje zmianę nastawienia otoczenia i lekarzy. zwłaszcza jego seksualnej składowej. gdy treść jego przeżyć jest poważnie traktowana. i niepokój chorego. że ciężkie cierpienia są nie uznawane i lekceważone. związane z przeświadczeniem. Poczucie krzywdy. niemożność planowania przyszłości z powodu istotnego konfliktu lub z powodu depresyjnego zamknięcia przyszłości czarną ścianą beznadziei. W postępowaniu z chorymi hipochondrycznymi należy w miarę możności rozładować postawę walki o uznanie własnej choroby. trwające nieraz latami. a nieraz uniemożliwiając choremu normalne życie. pozwala mu lepiej zrozumieć jego sytuację. Chory nabiera zaufania do lekarza tylko wówczas. Dzięki temu stopniowo warstwa hipochondryczna rozpływa się. czy chęć ucieczki z istniejącej sytuacji w dogodniejszą pozycję społeczną chorego bądź chęć zdobycia przez tę pozycję większej troskliwości najbliższego otoczenia. Hipochondryk niejednokrotnie musi walczyć o uznanie swojej choroby przez otoczenie. na zasadzie błędnego koła. Dopiero w dalszym etapie rozmów z chorym można zorientować się. Rozmowa z chorym na temat. Osiąga się to przez poważne traktowanie dolegliwości chorego i dokładne badanie somatyczne. . jak już wspomniano. Zwykle splata się kilka czynników współistniejących. która w sposób perseweracyjny daje znać o sobie. a dzięki samej wypowiedzi rozładować istniejące napięcia emocjonalne. co tkwi u podłoża jego hipochondrii: czy poczucie pustki i nudy życia. W tej paradoksalnej sytuacji fakt. pozwala mu znosić cierpliwie dotkliwe nieraz dolegliwości. że lęk nerwicowy koncentruje się w sytuacji bezsensownej lub sprzecznej z dominantą przeżyć chorego. co go boli. że mógł przeoczyć objawy organiczne. uporządkować nieco sprzeczne postawy uczuciowe. że jego choroba została uznana. dolegliwości cielesne. gdy chory zapadnie na chorobę somatyczną dostatecznie poważną. że lekarz nie poznał się na chorobie i ją zlekceważył. czy wreszcie zachwiany obraz własnego ciała. już poza warstwą hipochondryczną. Dolegliwości hipochondryczne.Dokładne badanie usuwa niepokój lekarza. jest dodatkowym momentem nerwicorodnym zwiększającym. ustępują.

okaże się zbyt ciasne.wejdzie do głowy". burzy (tego rodzaju fobie występują prawie wyłącznie u kobiet). wysiłek woli jest wobec nich bezskuteczny. ludzkiego lub boskiego. czy drzwi są zamknięte lub czy gaz jest wyłączony itp. który występuje lub przynajmniej powinien występować w jego pojęciu przy zetknięciu się z władzą boską lub ludzką. tak że nie można się jej pozbyć. tak że nie zdoła on utrzymać równowagi i runie w przepaść. Przekroczenie rytuału wywołuje łęk. że miejsce. dużej wysokości. Podobnie można wielokrotnie sprawdzać. Rytuał występuje w kultach religijnych. im bardziej chory walczy z objawami. uporczywie w niej tkwi. klucze. np. w wojsku. na dworach królewskich . na którym stoi.Ananke oznacza po grecku konieczność. mają dzień zepsuty.. Każdemu może się zdarzyć. uspokajają się dopiero wówczas. że są one stereotypowo powtarzane.. W swoisty dla siebie sposób składają ubranie przed wieczornym spoczynkiem lub muszą mieć swoje rzeczy ułożone w określony sposób w kieszeniach ubrania lub na stole. którzy boją się panicznie myszy. zamknięcia. że ulegnie tej bezsensownej chęci. Objawy anankastyczne w śladowym nasileniu występują w codziennym życiu ludzi zdrowych. czy się ma w kieszeni bilet. "W mniejszym stopniu i mniej rygorystycznie różnorakie formy życia społecznego zabezpieczają przed bezpośrednim zderzeniem się człowieka z człowiekiem. wstaje i sprawdza.wciąga". Cechą objawów nerwicy natręctw jest przymus.. Rytuał odgrywa rolę magicznej drogi do władcy. fatum. Naruszenie tych „rytuałów" dnia codziennego wywołuje u nich niepokój. Dają gwarancję. jakby samo zejście z tej magicznej drogi stanowiło laesio majestatis. Są ludzie specjalnie uczuleni pod względem specyficznego porządku w określonych wycinkach swego życia. że jakaś melodia. słowo czy liczba . gdy mogą przywrócić naruszony porządek. Duża wysokość . a po chwili niepokój znów wraca i na nowo trzeba dokonać aktu sprawdzenia. inną drogą nie można do niego dotrzeć. że tą drogą można spokojnie poruszać się między ludźmi. Trzymanie się utartej ścieżki rytuału broni człowieka przed lękiem. muszą iść określoną drogą do miejsca pracy itp. lecz też na ich magicznym działaniu broniącym przed uczuciem lęku. . pieniądze. Są ludzie. Naruszenie form współżycia budzi niekiedy większy niepokój i poczucie winy niż ugodzenie w drugiego człowieka przy zachowaniu tych form. myśl mniej lub więcej bezsensowna. przy którym pracują. tym silniej one występują. itp. w dyplomacji. W życiu społecznym tendencje anankastyczne ujawniają się w formie rytuałów. a więc czynności wykonywanych stereotypowo. Analogia między czynnościami przymusowymi a społecznymi rytuałami zdaje się polegać nie tylko na tym. lub też. człowiek boi się. a nawet szkodliwy. ma się nieraz ochotę skoczyć w dół. a także dopatrzyć się ich można w niektórych formach życia społecznego. przeznaczenie. W zabawach dzieci można czasem obserwować elementy anankastyczne. Czasem przed zaśnięciem nachodzi człowieka niepokój.

oznaka szeryfa jest tego typu talizmanem). jest ona szokująca przez kontrast z zasadniczą tematyką przeżyć chorego. Ich wspólną cechą jest perseweracyjny przymus. przeciwnie. jest przerażona natrętną myślą. mogą do tego stopnia stać się nawykiem. zapoczątkowane w zabawie.chodzenie w ten sposób. jak np. że tę straszną myśl może zrealizować. i dlatego musi ciągle je powtarzać. uważa je za ciężki grzech. czynności przymusowych {compulsiones} i natrętnych lęków (phobiae). tj. by dziecko to udusić lub przebić nożem. gdy ich nie wykonuje. urojenie jest myślą jak najbardziej własną. stale musiały mieć przy sobie jakiś przedmiot zielonego koloru. podporządkowane woli i celowe. przymus powtarzania jakichś liczb. mianowicie w formie myśli natrętnych (obsessiones). tym natarczywiej go one nachodzą. czy daną rzecz możemy . wypowiadanie magicznych zaklęć lub wykonywanie dziwnych ruchów. Na odczuciu obcości polega zasadnicza różnica między myślą natrętną a urojeniem. Człowieka o głębokich zasadach moralnych mogą męczyć myśli o wyuzdanej treści erotycznej lub też pełne agresji w stosunku do osób darzonych przez niego uczuciem. a tym samym bezsensownym. które mają w zabawie określone znaczenie. dzisiaj np. z czym usiłuje walczyć. co nie odpowiada naszemu wewnętrznemu porządkowi. stanowiącą trzon przeżyć chorego. aby nie nastąpić na linie łączące płyty chodnika. tj. W myślach natrętnych typu kontrastowego odsłania się . myśl natrętna jest jakby poza światem jego przeżyć. na ich widok odczuwa silny lęk. Tematyka myśli natrętnych bywa różnorodna. które zresztą niejednokrotnie przeplatają się u tego samego chorego. lub stałe noszenie ze sobą jakiejś oznaki (dawniej dzieci bawiły się „w zielone".. co mu dokucza.strawić". Człowiek głęboko religijny może być trapiony przykrymi dla niego myślami o treści bluźnierczej lub na widok świętych obrazów mogą mu przychodzić do głowy najbardziej drastyczne wyobrażenia scen seksualnych. włączyć do własnego świata przeżyć. Matka. myśli natrętne o tematyce emocjonalnie obojętnej. choć stosunkowo rzadko. że dziecko odczuwa wyraźny niepokój. czymś autonomicznym i obcym. W obawie. Myśli natrętne Objawy anankastyczne mogą wystąpić w trzech formach. wykonywania w myśli pewnych działań matematycznych. chory odczuwa je jako coś obcego. Zdarzają się. powtarzania zasłyszanego lub przeczytanego zdania itp. Najczęściej jednak tematyka nie jest obojętna. Te i podobne czynności. a im bardziej z nimi walczy. Bezsensowne jest to. która swe nowo narodzone dziecko (najczęściej pierwsze) darzy bardzo silnym uczuciem. nieraz chowa przed samą sobą wszystkie ostre przedmioty. Myśli tego typu wywołują w nim przerażenie. powtarzanie się w sposób stereotypowy i zwykle wbrew woli chorego oraz obcość. Poczucie bowiem sensu i bezsensu w dużej mierze zależy od tego.

czy nie pomylił się w rachunkach. zmuszają chorego do jej powtórzenia. czy dana czynność została dobrze wykonana. co widzi. czy dobrze napisał receptę. jest nieprawdziwe. W natręctwach wątpliwości aktywność samokontroiująca jakby się mści za jej spychanie na margines świadomości i uporczywie staje się jej centralnym punktem. normalna kontrola samego siebie rozrasta się tu do patologicznych rozmiarów. czy dobrze ją zrealizował. ksiądz. pytań. czy rzecz. lub odwrotnie. chce się oderwać od tych myśli i im więcej z nimi walczy. że cały maleje lub rośnie bądź jakaś część ciała zmienia swą . natrętnych wspomnień z dawnych czasów. że to. Potwierdzałaby się w nich Jungowska koncepcja „cienia" (każde przeżycie ma w podświadomości swój . że zwykle dotyczą one czynności rutynowych. Chory. że już na wszelką inną aktywność psychiczną niewiele mu pozostaje siły. „czy jestem naprawdę". w których częste powtarzanie doprowadziło do ich pewnej automatyzacji. czasem pozbawione trzeciego wymiaru. tym silniej go one nachodzą. musi czasem siebie uszczypnąć. jeśli chodzi o sam fakt życia. Wątpliwości. jak zwykle w natręctwach. wydaje mu się. „filozoficznych" w rodzaju . chory czuje. czy nie opuścił lub nie przekręcił jakiegoś słowa w czasie ważnej części obrzędów religijnych. nierealne.jakby druga strona medalu psychiki danego człowieka. Do zjawisk depersonalizacyjnych zalicza się też zmianę odczuwania własnego ciała. Wszystko są to czynności dla danych ludzi ważne. „po co jestem". który normalnie nie interesuje specjalnie danego człowieka. jest mu znane (deja vu). a więc przeżycie najbardziej pierwotne. sprawdzenie siebie przytłumia go tylko na chwilę. Samokontrola w trakcie ich wykonywania odbywa się częściowo poza świadomością. W pierwszym przypadku chory ma poczucie nierzeczywistości otoczenia. zrobił dobrze. że naprawdę istnieje. A więc lekarz będzie się zastanawiał. wówczas wydaje mu się. Na tle takiego rozmyślania mogą wystąpić epizody derealizacyjne lub depersonalizacyjne. księgowy. nad którą dawniej często w ogóle się nie zastanawiał. a więc takich. Wkrótce po sprawdzeniu wątpliwości rodzi się na nowo. co widzi. W drugim przypadku — depersonalizacji — chory sam sobie wydaje się nierzeczywisty.kim jestem". Jest tak omotany skrupułami. jest nowe i niezwykłe [jamais vu).. W takich momentach zachwiane jest poczucie rzeczywistości własnego istnienia. Rozmyślania te mogą dotyczyć zwykłych wydarzeń dnia codziennego. najczęściej szare. człowiek często chodzący do spowiedzi. Charakterystyczny dla natręctw jest fakt. Inną formą myśli natrętnych jest uporczywe myślenie na dany temat. ale wskutek powtarzania częściowo zautomatyzowane. „czy czegoś nie zapomniałem". Chory stale przeżywa wątpliwości. że wszystko. płaskie lub zmienione w kolorycie. co go otacza.. że to. Tematyka myśli natrętnych może się koncentrować wokół ustawicznego sprawdzania siebie — „czy dobrze zrobiłem". by przekonać się. aptekarz. niekiedy zmienione w czwartym wymiarze — czasu. „czy dobrze powiedziałem". Niepokój niepewności jest nienasycony. czy dobrze się wyspowiadał.cień" o przeciwnym znaku emocjonalnym).

wkrótce jednak potrzeba jej wykonania wraca na nowo. Najczęściej spotyka się je w schizofrenii i w padaczce. Wykonanie czynności przymusowej przynosi chwilową ulgę. Chorzy mianowicie mają wrażenie. Jeśli występują one w nerwicach. Objawy derealizacyjne i depersonalizacyjne nie należą do grupy objawów anankastycznych. zawsze im towarzyszy świadomy akt decyzji. „odczynianie" (wykonywanie różnego rodzaju czynności. że dotknęli czegoś brudnego i dlatego muszą zaraz oczyścić się z brudu. złożone jak do modlitwy). sprawdzanie siebie (czy dobrze wykonało się określoną czynność).. gdyż zostaje w nich naruszona zasadnicza struktura własnej osoby lub otaczającego świata. Tego typu czynności przymusowe są znacznie częstsze u kobiet. dobrze podsumowana kolumna liczb. Ale decyzja jest z góry przesądzona. by niczego nie dotknąć. tym większy odczuwa przymus ich wykonania. Do częstych natręctw ruchowych należy przymus mycia rąk. kończą się jej powtórzeniem (np. Rozmyślania na temat swojej nicości i marności otaczającego świata mogą w końcu doprowadzić do zaprzeczenia ich rzeczywistości. czy drzwi zostały zamknięte.ja" jest cielesna. Potrzeba wykonania czynności natrętnej wyrasta najczęściej na podłożu fobii. głowa puchnie. Symptomatologia czynności przymusowych jest bogata. Rzeczywistość . Właściwie należy je traktować jako objawy rozszczepienne (schizofreniczne). Mimo stosowania różnych środków ostrożności mają wrażenie. mimo wahania i walki w końcu czynność zostanie wykonana. zwłaszcza w jej postaci skroniowej. które mają uchronić przed złem). np.wielkość. Niejednokrotnie chorzy trzymają ręce stale w jednej pozycji (np. czy jakaś czynność została wykonana należycie. Poczucie rzeczywistości naszego „ja" wiąże się ściśle z poczuciem rzeczywistości naszego ciała. ręce stają się olbrzymie itp. czy nie ma pomyłki w napisaniu recepty . Zachwianie poczucia własnej rzeczywistości odbija się więc przede wszystkim na jej aspekcie cielesnym. i co chwilę myją ręce. i to decyzji o dużym współczynniku wahania się: zrobić to. rytuały przy ubieraniu i rozbieraniu. Powstaje on na podłożu natręctw dotykowych. natrętnych wątpliwości lub wiary w magiczną skuteczność czynności przymusowej. Prowadzi to niejednokrotnie do dotkliwej egzemy skóry rąk. to zwykle na tle agresywnych uczuć w stosunku do siebie i otoczenia. że się zabrudzili. Najczęściej spotyka się przymusowe mycie rąk. Czynności przymusowe Czynności przymusowe (compulsiones) polegają na powtarzaniu w stereotypowy sposób jakiejś czynności wbrew własnemu rozsądkowi i własnej woli. w przypadku sprawdzania. Najczęściej lęk przed zabrudzeniem oznacza lęk przed kontaktem seksualnym. Mimo wielokrotnego powtarzania czynności przymusowe nigdy nie ulegają automatyzacji. czy nie zrobić. W rozmowach z chorym zwykle dochodzi się do symbolicznego znaczenia zabrudzenia. Im silniej chory z nimi walczy. Wątpliwości.

np. Czasem czynności rytualne mają charakter śmieszny dla otoczenia. głową. chory np. odgrywa rolę liczby magicznej. Stanowisko takie nie wydaje się jednak słuszne. np. cechują się perseweracyjnym przymusem. Często czynności przymusowe są wynikiem fobii. jak w przypadku tiku powstałego na skutek histerycznej konwersji lub utrwalenia się nawyku ruchowego. Liczba określająca. w określonym porządku ubierać się. ale nie może. Niekiedy czynność przymusowa ma charakter wyraźnie symboliczny. w przypadku przymusowego mycia rąk. Nie są to jednak czynności automatyczne. że musi być ona wielokrotnie powtarzana. np. którym chce się on przeciwstawić.). koncentrujące na sobie całą uwagę chorego. ręką czy nogą. Skrupulatność w wykonywaniu przymusowej czynności powoduje. gdy chory musi obejść dokoła co którąś latarnię uliczną lub wykonywać określony ruch. jak np. Tylko ona może zabezpieczyć przed złym wykonaniem. jak inne objawy anankastyczne. które na chwilę rozładowuje się. siedem razy itp. toteż trzeba zacząć ją na nowo. występują stale w określonej sytuacji. trzy razy. chory musi przekłuwać oczy na fotografii drogiej mu osoby lub jadąc tramwajem musi za każdym razem dotknąć łokciem piersi młodej kobiety. W tym ostatnim przypadku czynności przymusowe mogą przypominać tiki nerwowe. gdyż lęk towarzyszy też myślom natrętnym (sama myśl może budzić łęk. potrząsa głową. ile razy trzeba czynność powtórzyć. gdyż za każdym razem tkwi jakiś drobny błąd w jej wykonaniu. Chory odczuwa silny niepokój. że można coś takiego pomyśleć. gdy czynność zostanie wykonana). Fobie Natrętne lęki (phobiae) są przez niektórych autorów traktowane oddzielnie od innych objawów anankastycznych ze względu na dominujące w nich uczucie lęku. Poza tym fobie zwykle przeplatają się z myślami natrętnymi i czynnościami przymusowymi. Chory musi w określony sposób wstać z łóżka. niezależne od woli. musi iść określoną drogą itp. a niemożność oderwania się od myśli natrętnej też często wywołuje silny niepokój) i czynnościom przymusowym (niewykonanie czynności przymusowej prowadzi do narastającego uczucia niepokoju.itp. Niekiedy daną czynność powtarza się określoną ilość razy. Inaczej bowiem wszystko staje się złe i nieważne. Fobie. Wreszcie celem samej czynności przymusowej może być odczynienie zła. lecz jak najbardziej świadome. jeśli rytuał określonej czynności przekroczy nawet w najdrobniejszym szczególe. wykonywane często nieświadomie. idąc do pracy. . wykonuje strzepujący ruch ręką lub wyrzuca nogę w charakterystyczny sposób. Niepokój zmusza go do jej powtórzenia. symbolizuje ona czynność o charakterze seksualnym lub agresywnym i jest jakby jej namiastką.

Tymczasem w lękach natrętnych możliwość ucieczki zawsze istnieje. że nie ma sensu bać się zabrudzenia i unikać dotknięcia pewnych przedmiotów. Wie on dobrze. dotychczas istniejący człowiek umiera dla siebie i społeczeństwa. z pomocą których można by zrealizować swoje agresywne myśli natrętne itp. 'który powstawał od chwili poczęcia. że mają do czynienia z takim koncentratem lęku. które zawsze w mniejszym lub większym stopniu tkwią w człowieku. gdy sytuacja wyzwalająca tkwi w człowieku. Przed lękiem tym nie można uciec. końcem swoistego porządku. chory robi wszystko. ale nie może on tego lęku sobie wyperswadować. claustrophobia — lęk przed zamkniętą przestrzenią. W przeciwieństwie do nieokreślonego niepokoju lęk anankastyczny jest niezwykle silny. Paroksyzmalny lęk przed śmiercią biologiczną lub psychologiczną jest krańcowym wyrazem obaw. osoba może być źródłem natrętnego lęku. Dysponując słownikiem greckim. by uniknąć sytuacji wyzwalającej fobię. mdłości. ostrych przedmiotów. Na przykład chory z lękiem przed wychodzeniem na ulicę może latami nie opuszczać swego mieszkania. agoraphobia — lęk przed przestrzenią otwartą. np. że trudno go traktować jako objaw nerwicy natręctw. Jest to jednak szansa dość złudna. poty. a także w nerwicach rzekomych. przedmiot. Im . a także niektórych chorób somatycznych. np. osób. można nazwy tego rodzaju mnożyć w nieskończoność. co wyzwala lęk. ale też wielu innych zaburzeń psychicznych. które groziłyby zakażeniem się chorobą weneryczną. wciąż się nią żyje. powstaje możliwość ucieczki przed lękiem. który jest osiowym objawem nerwicy. Nic więc dziwnego. Choroba psychiczna jest też w odczuciu subiektywnym końcem dotychczasowego porządku. towarzyszy mu najczęściej gwałtowne wyładowanie wegetatywne — bicia serca. W krańcowych przypadkach o niczym innym nie potrafi on myśleć ani niczym innym się zająć. Śmierć jest końcem wszystkiego. Wszystko inne staje się nieważne wobec niebezpieczeństwa zetknięcia się z tym. ereutophobia — lęk przed zaczerwienieniem się itp. kontaktów. zamknięty w areszcie. często absurdalnej sytuacji. Ponieważ sytuacji tej można uniknąć. a nie poza nim. gdyż lęk stale wraca. że z obawy przed atakiem takiego lęku chory może odebrać sobie życie.Nomenklatura psychiczna dysponuje wieloma określeniami dla różnego rodzaju fobii. a z nim myśl o wyzwalającej go sytuacji. lecz także dla samego chorego. W fobiach lęk. można unikać zamkniętej czy otwartej przestrzeni. gdyż jego integracja jest zawsze bardzo chwiejna. zostaje jakby zamknięty w określonej. W niej się jakby skrystalizował i wskutek tego już w innych sytuacjach nie występuje. że nie ma powodu bać się otwartej czy zamkniętej przestrzeni. wobec których można się zaczerwienić. Absurdalność lęku natrętnego jest widoczna nie tylko dla otoczenia. będąc na granicy dezintegracji. Staje się niewolnikiem swego lęku. gdyż każda sytuacja. Lęk przed śmiercią lub przed chorobą psychiczną jest tak powszechny w nerwicach różnego rodzaju. chory cierpiący na klaustrofobię. Dlatego też obecnie nazwy te wychodzą z użycia. Zdarzają się wypadki. zabrudzenia się. toteż uciekając przed nią. zaburzenia równowagi itp.

iż sytuacja wyzwalająca fobie jest rzeczywiście dla niego niebezpieczna (np. daje się uchwycić genezę fobii. Niekiedy w treści natrętnych lęków można doszukać się tłumionych przez chorego tendencji najczęściej seksualnych lub agresywnych. oznaczać lęk przed kontaktem seksualnym.. Objawy anankastyczne w innych zaburzeniach psychicznych Objawy anankastyczne nie ograniczają się tylko do nerwicy natręctw. Zdarza się jednak. występują też w innych nerwicach. Luofobia (lęk przed chorobą weneryczną) jest czasem wyrazem poczucia winy w związku z niemoralnym w oczach chorego kontaktem seksualnym. który po powodzi w laboratorium przez kilka lat wykazywał paniczny lęk przed wodą. Objawy anankastyczne mogą trwać z dłuższymi i krótszymi przerwami od dzieciństwa (mniej więcej od okresu pokwitania) lub mogą wystąpić w wieku dojrzałym. dotknięcie pewnych przedmiotów będzie dla niego groźne. że chory w końcu może uwierzyć. tym silniej ona występuje. Lęk przed wyjściem na ulicę spotyka się nieraz u kobiet nie zaspokojonych seksualnie w małżeństwie. Czasem. Lęk przed ostrymi przedmiotami może być wyrazem ukrytych tendencji agresywnych skierowanych do osoby darzonej nierzadko najwyższym uczuciem (ten typ fobii występuje u matek. Mogą wystąpić w schizofrenii.. W tych przypadkach zaciera się granica między natręctwem a urojeniem. fobii i natręctw graniczących z urojeniami oraz czynności przymusowych zbliżonych do automatyzmu psychicznego (wrażenie. a żyjących dobrze z mężami. . Lęk przed zabrudzeniem może np. lęk najczęściej o cechach ambiwalentnych. W tym ostatnim przypadku leczenie nerwic jest zwykle łatwiejsze. cechą odróżniającą objawy anankastyczne od urojeniowych jest krytycyzm w stosunku do ich treści. W depresjach występuje z reguły tendencja do uporczywych przykrych myśli. Przymus (ananke) a wolność woli Cztery zagadnienia wyłaniają się przy analizie nerwicy natręctw — przymusu. W zespołach psychoorganicznych i w padaczce tendencje perseweracyjne mogą przybrać formę objawów anankastycznych. wyjście na ulicę może skończyć się jego nagłą śmiercią lub naprawdę jest chory na raka czy kiłę). Wyjście na ulicę jest jakby symbolem bardziej swobodnego życia erotycznego. Może ona polegać na wytworzeniu się patologicznego odruchu warunkowego jak u psa przez Pawiowa opisywanego. a rozbicie czasowo-przestrzennej struktury obrazu otoczenia i samego siebie może w stadiach początkowych przejawiać się objawami depersonalizacyjnymi. zwłaszcza pierworódek). na zasadzie . najczęściej w formie derealizacji lub depersonalizacji.chciałbym i boję się". Jak już uprzednio wspomniano. choć niezbyt często. derealizacyjnymi i typu deja vu i jamais vu. że jest się zdalnie kierowanym).bardziej walczy ze swoją fobią. są wówczas przelotne i ustępują równolegle z innymi objawami nerwicowymi.

niniejsze dla zwierząt niż dla roślin itp. Jeśli tej możności wyboru jest on pozbawiony. to należy przypuszczać. jeden bliźniak jest energiczny i dominujący. Akt świadomej decyzji jest ostatnim ogniwem z długiego łańcucha wydarzeń. jest więc ono mniejsze dla człowieka niż dla małp "człekokształtnych. wychowywanych w identycznych prawie warunkach. Liczba możliwości zmniejsza się na korzyść rzeczywistości. można przewidzieć z mniejszym lub większym prawdopodobieństwem zachowanie się każdego żywego ustroju. nie stoi w sprzeczności z faktem pewnego luzu w łańcuchu przyczynowym (luz taki istnieje nawet w zjawiskach przyrody nieożywionej. Dzięki temu luzowi przy identycznej konstelacji przyczyn mogą wystąpić odmienne skutki.). jedno staje się wyraźnie dominujące. tj. możność dokonania wyboru między odmiennymi. może on zawsze wybrać jedną. gdyż istnieje zawsze pewna swoboda ruchów. które w ostatecznej redukcji sprowadzają się do dwóch przeciwstawnych. powodując. a często nawet antagonistycznych. Fakt. Patrząc z zewnątrz. a drugi uległy i bez inicjatywy. a drugie submisyjne. Obserwując historię życia bliźniąt jednojajowych wychowywanych w tym samym środowisku (a więc obarczonych tymi samymi determinantami genetycznymi i analogicznymi determinatami środowiskowymi). Jednym z podstawowych przeżyć człowieka jest zdolność wyboru. można ustalić łańcuch przyczynowy. a drugi — egoistycznie itp. czuje się automatem i sam bunt przeciw skrępowaniu jest już wyborem. Jeśli z dwóch jednojajowych bliźniąt. czy inaczej. a nieraz przeciwstawnymi sposobami zachowania się. Przed każdym świadomym działaniem występuje moment wahania. a każda decyzja zmniejsza liczbę istniejących możliwości. że dalsza linia rozwoju idzie w tym. tworzących się bez przerwy w życiu ustroju. czy zrobić tak. prowadzący do takiego.krystalizacji lęku. a także człowieka (prawdopodobieństwo trafnego przewidywania maleje w miarę wzrastania liczby potencjalnych sposobów zachowania się. Odnosi się wrażenie. że dany sposób zachowania się jest zdeterminowany genetycznie i środowiskowo. można dostrzec u nich wiele cech i sposobów zachowania się odmiennych. jeden nastawiony altruistycznie. Bez przerwy decydujemy się na ten czy inny sposób zachowania się. Istnienie wolnej woli z subiektywnego punktu widzenia jest faktem niezaprzeczalnym. zagadnienie prawdopodobieństwa jest podstawowym problemem współczesnej fizyki). a nie w innym kierunku. a drugie syntoniczne. magicznego myślenia i perseweracji. Spośród wielu możliwości form zachowania się. a nie innego zachowania się — stąd przekonanie o determinizmie panującym w przyrodzie ożywionej. że nawet przy bardzo ścisłym ustaleniu związków przyczynowych nie można w stu procentach przewidzieć przyszłości. mniejsze dla ssaków niż dla ryb. np. jedno autystyczne. W chwili decyzji przyszłość zamienia się w przeszłość. które doprowadzają do urzeczywistnienia potencjalnych struktur czynnościowych. iż w pewnym momencie ich rozwoju zaistniała możliwość wyboru między dwoma przeciwstawnymi sposobami . Patrząc z zewnątrz.

Wybór jednej z dwóch możliwości przesądza już dalszy rozwój wypadków. od dopływu sygnałów. automatyczne urządzenie celownicze musi wybrać właściwy kierunek wyrzucenia pocisku itp. jak zawarte w tym planie możliwości zostaną zrealizowane. Komórka nerwowa nie może spełniać funkcji rozrodczych czy trawiennych. oraz powzięte decyzje. Sama budowa komórki nerwowej wskazuje na konieczność decyzji. Najlepiej widać to w ustrojach wielokomórkowych: każda komórka ma ten sam plan genetyczny. ale jedne z nich wyspecjalizowały się w jednym kierunku. tylko w postaci już bardzo utajonej i niemożliwej do zrealizowania. by ta postawa przestała istnieć. Część z nich nigdy nie ma się wyzwolić. syntoniczny — autystyczny). która w ostatecznym kształcie jest zawsze wyborem między przeciwstawnymi tendencjami. musi ona stworzyć własną odpowiedź. ale w formie sfrustrowanej i jej możliwości realizacji z każdym nowym wyborem będą mniejsze. że jego najbliższe otoczenie w ten sposób będzie go traktować. który wybrał typ zachowania się uległy. które dochodzą do komórki nerwowej. gdyż nawet w technicznych układach samosterujących ich zasadniczym zadaniem jest właściwy wybór spośród możliwych form aktywności (termostat musi wybrać z dwóch możliwości: podwyższyć czy obniżyć temperaturę. i od pamięci rejestrującej wydarzenia zaszłe w układzie. piękno — brzydota. Nie znaczy to. które w nich tkwiły na początku rozwoju. Patrząc na żywy ustrój jako na układ sterujący musimy przyjąć moment decyzji za istotny w jego funkcjonowaniu. Plan genetyczny wyznacza każdej żywej komórce linię rozwoju. istnieje bowiem wiele wypustek doprowadzających sygnały do ciała komórkowego (dendryty). będzie tkwiła ona w nim nadal. W konkretnym przykładzie bliźniak. a więc sygnały. choć — nim zapadła decyzja dalszego jej rozwoju — możliwości te istniały i prawdopodobnie istnieją nadal. miłość — nienawiść. wynika z konieczności podejmowania decyzji. Nie jest wykluczone. w szczególności sygnałów zwrotnych. że tak silnie tkwiąca w człowieku tendencja do widzenia siebie i otaczającego świata w biegunowych przeciwieństwach: dobro — zło. powoduje. są tylko dwie odpowiedzi możliwe: „tak" lub „nie" . białe — czarne. istnieją. gdyż zasadnicze zaprogramowanie (struktura genetyczna) jest we wszystkich komórkach ustroju takie samo. a drugie w innym na niekorzyść różnorodnych funkcji. +1 — —l itd.). Problem decyzji występuje szczególnie wyraźnie w układzie nerwowym. które do niego dotarty. a postawę dominującą będzie mu trudniej przyjąć obecnie niż przed powzięciem krytycznej decyzji. Pod wpływem wielu różnorodnych sygnałów. a tylko jedna wyprowadzająca (akson). jak plan został zrealizowany.zachowania się (dominujący — submisyjny. a w szczególności jego bliźniaczy brat czy siostra przyjmie pozycję dominującą. informujących o tym. ale od warunków środowiskowych zależy. W ten sposób jego zakres możliwości ulegnie redukcji. Wybór jest zależny od zaprogramowania [co w ustrojach żywych odpowiada planowi genetycznemu)..

We wczesnym okresie życia człowieka problem: raczkować czy chodzić. który nauczył się w w dzieciństwie posługiwać przy jedzeniu łyżką. wtedy angażuje ona cały ustrój. Szansę te jednak maleją w miarę powtarzania możliwości wybranej. gdy decyzja staje się ważna. gdyż układ nerwowy spełnia rolę układu sterującego. Dalsze następstwo wydarzeń idzie po linii możliwości wybranej. W układzie nerwowym możliwości odrzucone nie giną. Przygotowują komórkę nerwową do ostatecznej decyzji (tak — nie). nawet w wieku dojrzałym można raczkować. Patrząc na żywy utrój jako na układ sterujący. W ten sposób każda decyzja jest redukcją możliwości tkwiących w układzie. Każda decyzja polega na tym. jednak np. nożem i widelcem.(powstanie lub niepowstanie potencjału czynnościowego). tj. Uświadomienie procesu decydowania występuje wówczas. I w pewnym już wieku kwestia wyboru formy poruszania się przestała być problemem. Podobnie człowiek ma wiele wahań i wątpliwości. a praca takich układów (technicznych. niż je miał przed odrzuceniem. nie możemy problemu decyzji ograniczać jedynie do decyzji świadomych. gdyż wariant odrzucony ma już mniejsze szansę realizacji. Decyzja. społecznych) polega na wydawaniu. Człowiek. niemniej bardzo ważnym ułamkiem tej funkcji. które są tylko miejscową odpowiedzią komórki nerwowej na dochodzący do niej sygnał. co zostało odrzucone. decyzja dokonuje się poza progiem świadomości. Pojęcie psychoanalityczne stłumienia nie jest niczym innym. gdy fałszywy krok może być przyczyną śmierci. by nie można wrócić do formy odrzuconej. niemniej funkcja układu nerwowego polega na wybraniu odpowiednich do tej czynności ruchów. a na układ nerwowy jako na część ustroju wyspecjalizowaną w funkcji sterowania. angażował całą aktywność psychiczną. Nie znaczy to jednak. do aktu woli. nie angażują jej w całości jak potencjały czynnościowe. które są przygotowaniem do odpowiedzi ostatecznej. co zresztą jest zrozumiałe. ale same decyzją nie są. by wybrać pozycja stojącą. są w jakiś sposób zarejestrowane i zawsze mają szansę ujawnienia się. a odrzuceniu nieodpowiednich schematów aktywności. że jedna możliwość aktywności zostaje przyjęta. decyzji. biologicznych. W miarę powtarzania proces decydowania ulega automatyzacji. Prócz tego mogą powstać potencjały miejscowe. nad przepaścią. Decyzja świadoma jest tylko drobnym. by się ona w ogóle nie dokonywała. a druga odrzucona. tak lub nie. To. Nie znaczy to jednak. stają się one z . nie zginęło. a w szczególności cały układ nerwowy. Decyzje odnoszące się do chodzenia dokonują się poza progiem świadomości. nie zastanawia się nad tą czynnością. na pewno wymagała wysiłku. tylko tkwi w podświadomości i jest przyczyną dotkliwych nieraz perturbacji psychicznych. jak odrzuconym wariantem aktywności. Pracę układu nerwowego można by traktować jako polegającą na decydowaniu. Decyzja jest bowiem zasadniczą funkcją każdego układu sterującego. W miarę powtarzania wyboru stawał się on coraz łatwiejszy.

Błędne koło stosunku symbiotycznego polega właśnie na tym. analogicznie można się zastanawiać nad tym. Szczególnie myśli natrętne o treści seksualnej lub agresywnej nasuwają tego typu interpretację. jakby coś wewnątrz w nim tkwiło i paraliżowało jego swobodę wyboru. zbeszcześcić przedmioty wyznawanego kultu religijnego itp. stosunek wzajemny władcy i niewolnika. gdyż wtedy jasno uświadamia się niemożność życia bez drugiej osoby. gdyż ich prawdziwe pragnienia i dążenia byłv zawsze gwałcone poczuciem obowiązku.nie". Odrzucone możliwości zachowania się nie giną jednak i mogą być w pewnych sytuacjach zrealizowane. jak posługiwać się widelcem i nożem. jest zawsze ambiwalentny: uczucia pozytywne splatają się z negatywnymi. a tłumieniu przeciwstawnych form zachowania się. że można wybrać inną możliwość.powrotem świadome. zwłaszcza na początku i u schyłku ostrego procesu. Myśli. by się uniezależnić. gdyż jest się jeszcze słabym.. że mechanizm selekcjonujący zostaje osłabiony. . a teraz jakby mści się na nim. czyli na ukierunkowaniu decyzji i ich zautomatyzowaniu. gdyż nie może swobodnie sterować swoim zachowaniem i kierować swoimi myślami. Osobowość psycha-steniczna. nim stały się myślami natrętnymi. odczuwa. budząc nieraz zdziwienie otoczenia. W schizofrenii. Przymus anankastyczny polega na tym. Proces wychowania w głównej mierze polega na wzmacnianiu jednych. A więc osobowości typu obsesyjnego to ludzie. bunt z góry skazany na niepowodzenie. jeden bez drugiego żyć nie może. Każda próba buntu kończy się większą zależnością. gdyż zawsze występuje wahanie między „tak" i . nie zastanawiając się nad tym. to taka. W osobowości infantylnej utrwalił się typowy dla wczesnego okresu rozwoju symbiotyczny stosunek do otoczenia. tylko została kategorycznie odrzucona. spotyka się różnego typu objawy z grupy natręctw. stłumione uczucia negatywne mogą się wyzwolić w formie objawów anankas-tycznych. od której jest się w ten sposób zależnym. oparty na całkowitej zależności.. Chory nie może odrzucić myśli natrętnej. by zabić najdroższą osobę. Związek uczuciowy z osobą. potrzeby wykonania bezsensownej czynności. Mogą być one też wyrazem zaburzenia procesu decyzji. Stosunek taki rodzi siłą rzeczy bunt wynikający z chęci uwolnienia się od zależności. że człowiek ten mógł się tak zachować. Czasem treść przeżycia anankastycznego pozwala nam przypuszczać. że dana tendencja tkwiła w psychice chorego. który w tej chorobie wyraźnie ulega rozszczepieniu. Po pewnym treningu niektóre czynności wykonuje się automatycznie. będąc w towarzystwie. nie pozwalając się usunąć. Nie czuje się on już panem siebie. nasuwający podejrzenie komplikacji w procesie decydowania. kiedy kwestia decyzji jest najtrudniejsza. którzy są niezdolni do swobodnego decydowania. którzy sprawiają od najmłodszych lat wrażenie skrępowanych różnymi normami. czy uwolnić się od bezpodstawnego lęku. tkwiły głęboko w człowieku jako odrzucone warianty zachowania. że wszelkie próby uwolnienia się z niego kończą się jeszcze większą zależnością. U ludzi z nerwicą natręctw spotyka się często typ osobowości. które przykłada szczególną wagę do dobrych manier przy stołe.

Częściej jednak lęk wydaje się nam zupełnie nieuzasadniony. że im więcej czegoś się boimy. który po zapoznaniu się z drugim mógłby stać się jego najlepszym przyjacielem dzięki społecznemu indukowaniu się pewnych nastawień emocjonalnych. dlaczego jesteś smutny. naprawdę nie może być jego przyczyną.". W zwykłym bowiem lęku nerwicowym możemy wykryć różne przyczyny. Pytania te zmierzają do przyczynowego określenia stanów emocjonalnych. gwałtowny atak lęku — zaburzeniami wegetatywnymi. Dlatego wyraźnie widać. z którym dany stan efektywny się łączy.. Anankastyczna krystalizacja lęku godzi więc w poczucie przyczynowości w przypadku stanów uczuciowych. jakie obserwuje się w czasach wojny.Krystalizacja lęku Krystalizacja lęku polega na tym. zostaje jego zaciętym wrogiem tylko dlatego. Krystalizacja lęku powoduje. że prawdziwa przyczyna. wówczas lęk towarzyszący objawom choroby natręctw zdaje się być uzasadniony (np. Chory boi się swoich natrętnych myśli. chciałby się od nich uwolnić. Stają się one głównym tematem jego myśli. a nawet sam chory. przymusowych czynności i fobii. co budzi uczucie lęku. gdy udaje się wykryć jego genezę i jest on w pewnej mierze uzasadniony. tym łatwiej w to wpadamy. dotknięcia pewnych przedmiotów. a w każdym razie niewspółmierny (np. Przyczyna jest tu bowiem rażąco niewspółmierna i każdy. że ma on innego kroju mundur lub inny odcień koloru skóry. jak to się dzieje w nerwicy natręctw? Zjawiska masowego lęku i nienawiści. zdaje sobie sprawę. W nerwicy natręctw lęk występuje w sytuacji z reguły niewspółmiernej do wyzwalanego przez nią uczucia. jednym i drugim towarzyszy z reguły silne uczucie lęku. co z kolei zwiększa częstość ich występowania. . zły itp.). Człowiek. to jednak zawsze jest niewspółmierny do całej sytuacji (jak w przysłowiowym lęku przed myszą). Potwierdza się tu ogólna prawidłowość. dlaczego wpadać w panikę. że często stawiamy pytania: . gdy nie wykona się jakiejś czynności według ananka stycznego rytuału itd. które wprowadzają chorego w stan paniki). Czy jednak odpowiedź na nie jest prawdziwa? Czy raczej rzekoma przyczyna nie jest tylko złudnym pozorem. Czasem udaje się prześledzić genezę tematyki anankastycznej. czego się boisz. klaustrofobia powstała wskutek zamknięcia dziecka w ciemnym pokoju). że to. wskazują na tkwiące w człowieku możliwości wyładowań emocjonalnych. tkwi gdzie indziej. dlaczego bać się myszy. Podobnie jak u nerwowych pań koncentruje się tkwiący w nich lęk i uczucie wstrętu na myszy. że nawet wtedy. iż sytuacja ta nie może być istotną przyczyną lęku. które ten lęk uzasadniają (niepokój nerwicowy możemy tłumaczyć różnymi trudnościami życiowymi i konfliktami. niemniej zjawisko to występuje w czynnościach przymusowych i w myślach natrętnych. że ogranicza się on do sytuacji związanej z tematyką natręctw. Najwyraźniej to zjawisko można obserwować w fobiach: określona sytuacja wyzwala lęk. Skłonność człowieka do myślenia przyczynowego powoduje.

ubierać się i rozbierać z zachowaniem rytualnego porządku itp. teoretycznie rzecz biorąc — w nieskończoność. że pewne formy aktywności bronią go przed nieokreślonym niebezpieczeństwem. dochodzący do receptora i trwający nieraz tylko ułamek sekundy. jak wspomniano. wyzwolone w nich formy aktywności mogą powtarzać się w identyczny sposób.tak na nim skupiają się negatywne uczucia. Wskutek perseweracji sygnał. Udręka chorego pochodzi właśnie stąd. a w literaturze chyba najwyraźniej zostało przedstawione przez Szekspira w „Śnie nocy letniej". Poza tym. które w normalnych warunkach nie mają łatwych dróg wyładowania. Najwyraźniej myślenie magiczne występuje w czynnościach przymusowych. jest to więc zagadnienie. który perswerowaną aktywność przerwie. jest istotną cechą objawów anankastycznych. W globalnej aktywności układu nerwowego perseweracja nie ujawnia się. Fakt. musi myć ręce określoną ilość razy lub iść określonymi ulicami do pracy. Na poziomie neurofizjologicznym perseweracja jest zasadniczym elementem pracy układu nerwowego.. chory nie ma możności ich zatrzymania. Perseweracja Perseweracja. Każda komórka nerwowa ma tendencję do spontanicznych wyładowań. dzięki specyficznym połączeniom między neuronami (chodzi tu głównie o tzw. że myśli natrętne. Chory np. czynności przymusowe lub fobie stale się powtarzają w stereotypowy sposób. może być zatrzymany w układzie nerwowym i tym samym łatwiej się utrwalić (wytworzyć zapis pamięciowy). Zwykłe środki tu nie pomagają. czy relacja między uczuciem a jego przedmiotem jest istotna. a praktycznie — aż do następnego strumienia sygnałów. skłania go do magicznego nastawienia. irracjonalnego i nie dającego się zwalczyć wysiłkiem woli opanowuje świadomość chorego. że coś obcego. w jego pojęciu może pomóc tylko magia. czy tylko pozorna. że ma stłumioną tendencję perseweracyjną. które w tradycji ludowej ma swą bogatą historię (zmiana uczuć pod wpływem uroków lub specjalnych ziół). czyli powtarzanie tej samej formy aktywności niezależnie od bodźców otoczenia. Przekroczenie lub zaniechanie tych form wywołuje silne uczucie lęku. Chodzi o to. Myślenie magiczne Myślenie magiczne w nerwicy natręctw przejawia się w przeświadczeniu chorego. gdyż jej utrzymywaniu się przeszkadzają wciąż nowe strumienie sygnałów i wciąż na . ale jego pewne cechy można prześledzić w myślach natrętnych i w fobiach. obwody zamknięte). które są tłumione przez sygnały dochodzące z zewnątrz (z innych komórek nerwowych lub receptorów): można by powiedzieć.

zostaje zahamowana i wówczas w globalnej aktywności układu nerwowego ujawniają się stłumione normalnie tendencje perseweracyjne. Na poziomie zachowania się i przeżyć perseweracja w padaczce przejawia się w powtarzaniu się tych samych form ataków. a także w stanach silnego napięcia emocjonalnego. gdy człowiek się czuje zmęczony i nie do życia. Wówczas też można obserwować zachowania i przeżywania typu perseweracyjnego (np. W zespołach. W ten sposób tendencje perseweracyjne biorą górę nad antyperseweracyjnymi. tych samych ruchów. Możliwe. często obserwuje się zachowanie się i przeżywanie typu perseweracyjnego — powtarzanie tych samych zwrotów. w stanach po zapaleniu mózgu). że objawy te są następstwem organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego (jak np.nowo powstające struktury czynnościowe (neural patterns). W niej spontaniczny. Nierzadko też w czystych przypadkach nerwicy natręctw można odkryć nieznaczne objawy uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. obniżenie nastroju jest więc w niej zjawiskiem powszechnym. . Trudno być pogodnym. Komponent perseweracyjny odgrywa ważną rolę w genezie objawów anankastycznych. wynikająca z prawie nieograniczonego bogactwa możliwości tworzenia wciąż nowych struktur czynnościowych. psychoorganicznych. tej samej mimiki emocjonalnej. Uszkodzenie układu nerwowego powoduje uszczuplenie możliwości tworzenia różnorodnych struktur czynnościowych. a w końcu cały układ nerwowy. automatyzmów itp. gdy wszystko drażni. że czynnik genetyczny w nerwicy natręctw działa właśnie poprzez wzmożenie tendencji perseweracyjnych. Nerwica depresyjna Depresja nerwicowa a cyklofreniczna (endogenna) Każda nerwica łączy się z cierpieniem. Zdarza się. aury. w zdenerwowaniu powtarza się po kilka razy te same słowa lub wykonuje te same ruchy). zarówno ostrych. Klasycznym przykładem zwycięstwa tendencji perseweracyjnych nad antyperseweracyjnymi jest padaczka. gdy trapią złe myśli lub fobie itp. W pewnych warunkach jednak antyper-seweracyjna tendencja układu nerwowego. gdy nęka stale napięcie wewnętrzne i niepokój. Analogiczne zahamowanie występuje w czasie snu i w stanach półsnu. perseweracyjny rytm pewnej grupy komórek nerwowych (ognisko padaczkorodne) opanowuje inne komórki nerwowe. jak i przewlekłych. gdy ciało jest obolałe.

że objawy nerwicy spontanicznie występują i ustępują. Jeśli zwrócono na nie uwagę. poczucia krzywdy. Zdarza się jednak. W nerwicach bowiem też. a nawet histerycznymi. wywołujące długotrwałe napięcia emocjonalne.. powodujący. Dla nich właśnie można zarezerwować określenie nerwic depresyjnych. gdy mamy do czynienia z kolejnym. obserwuje się dość często nerwice. czy bez nerwicowych konfliktów. w których obniżenie nastroju jest objawem dominującym. Najłatwiej odróżnić depresję endogenną od nerwicy depresyjnej ex post.oczyszczony". jak i ruchowe — w obu jednostkach chorobowych mogą być identyczne. agresji do siebie i do otoczenia. by znów za jakiś czas wrócić. istnieje pewien element endogenii. wówczas łatwiej przyjąć cyklofrenię. gdyż czasem spontaniczna remisja może być poczytana za wynik leczenia. Nerwica depresyjna stwarza nieraz trudności diagnostyczne. Ten aspekt jest zresztą dość istotny w ocenie wysiłków terapeutycznych. z niego dopiero rozwijają się różnorodne postawy uczuciowe w rodzaju poczucia winy. by odróżnienie obu postaci depresji (nerwicowej i endogennej) było w praktyce niemożliwe i by tym samym obowiązująca od lat w psychiatrii klasyfikacja nozologiczna była nieużyteczna. to głównie .Wyodrębnianie zatem nerwicy depresyjnej jako osobnej jednostki nozologicznej może wydawać się niesłuszne. co jest pierwotne. zwłaszcza w obecnej dobie. Ale w depresji pochodzenia endogennego (cyklofrenicznej) również można znaleźć różne sytuacje konfliktowe. neurastenicznymi. Wówczas chory z depresją pojawia się nam jakby . Niemniej. że codzienne nieporozumienia i spięcia urastają do miary nie dających się rozwiązać problemów i mogą być błędnie traktowane jako przyczyna depresji. niechęci do otoczenia i do siebie. gdyż samo obniżenie nastroju powoduje. jak się zdaje. Argument powtarzalności nie wyłącza jednak nerwicy. Odróżnienie jednak. mimo że przestały one na razie działać jako czynnik nerwicorodny. że depresja endogenna może się maskować objawami hipochondrycznymi anankastycznymi. a w drugiej jest on pierwotny. troski o przyszłość itp. nie jest łatwe. Analiza psychopatologiczna pozwala niekiedy odróżnić depresję nerwicową od cyklofrenicznej. Smutek i zahamowanie — zarówno psychiczne. Obecność innych objawów nerwicowych przechyla rozpoznanie w kierunku nerwicy. bez skrzywień osobowości. a nie z pierwszym skokiem depresji. sfrustrowanych ambicji. a co wtórne. gdyż nie jest łatwo odróżnić ją od lżejszych postaci fazy depresyjnej cyklofrenii. Przy dokładniejszym zbadaniu w nerwicy ujawniają się zazwyczaj sytuacje konfliktowe. Trudności diagnostyczne zmniejszają się. natomiast chory z nerwicą nie wyzwala się od swych problemów i wewnętrznych konfliktów. które można uznać za przyczynę nerwicy. po przejściu objawów chorobowych. Przedstawione trudności diagnostyczne nie są zazwyczaj tak duże. winy. W pierwszej smutek jest wtórny do różnorodnych konfliktów.

zwłaszcza w jej formach łagodnie przebiegających. . nienawidzi się także siebie. Gdy przeżycia psychotyczne stają się tak odmienne od przeżyć przeciętnego człowieka. by podkreślić fakt.. jak np. Są oni .kara za grzechy". łatwo wczuwamy się w jego smutek i rozpacz. Agresja ta może mieć różne powody. znajduje się w sytuacji w pewnej mierze uprzywilejowanej. nie będąc osądzony. nienawidząc. Dzięki temu cyklofrenik. W cyklofrenii. a tym. Uczucia można by przedstawić w formie wektora skierowanego na zewnątrz. Psychotycy są uwolnieni od sądów oceniających na tej zasadzie. skąd uczucia te u chorego się biorą. jesteśmy nimi poruszeni. kocha się też siebie. podczas gdy dolegliwości nerwicowe są traktowane jako wynik różnorodnego rodzaju szkodliwych postaw emocjonalnych. niemożność wyładowania postawy despotycznej — by wymienić bardziej z nich typowe. W przypadku depresji endogennej budzi on prawie z reguły współczucie. co w naszych przeżyciach stanowi świat otaczający. jak to Kretschmer pierwszy zauważył. że stają się zupełnie obce. Choć nie rozumiemy.dlatego. niezaspokojone ambicje itp. normy psychicznej nie jest daleki.. by koloryt tych obu światów był odmienny. dlaczego stłumiona agresja wywołuje obniżenie nastroju. Poza tym dołączają się niejednokrotnie aspekty natury konstytucjonalnej. Tłumiona agresja Smutek nerwicowy często łączy się ze stłumioną agresją. odskok od granic tzw. a ciemny w negatywnych. że są psychotykami („varii"). W nerwicy depresyjnej syntonia (współbrzmienie uczuciowe) z chorym jest zjawiskiem znacznie rzadszym. które zazwyczaj nie jest pozytywne. Chory nerwicowy łatwiej niż psychotyk wyzwala nastawienie oceniające. poczucie winy. Kochając. co jest nami samymi. lecz prócz tego zasadniczego kierunku istnieje strzałka wektora skierowana do wewnątrz. aby móc wczuć się w cierpienia chorego. Granica między tym. że granica między małą a dużą psychiatrią (cyklofrenia należy do psychoz endogennych) nie zawsze jest ostra i że komponent endogenny. Jednym ze sposobów ułatwiających różnicowanie depresji nerwicowej z endogenną jest ocena własnych reakcji emocjonalnych w stosunku do chorego. nie jest tak ostra.. Jest on zrozumiany. poczucie krzywdy. wówczas wczucie się w nie jest bardzo trudne.dotknięci" chorobą. charakterystyczny dla grupy psychoz endogennych. Syntonia konstytucjonalna. a zatem jako pewnego rodzaju . Oporów tych nie ma na ogół w przypadku psychoz. w pewnym też stopniu istnieje w nerwicach. Drażnią nas jego pretensje do całego świata i do samego siebie. Jest on jasny w uczuciach pozytywnych. stłumione uczucia nienawiści. jest często cechą cyklofreników. Trzeba zwalczyć w sobie postawę oceniającą. jego nieuzasadnione poczucie krzywdy. Nasuwa się pytanie. a nawet niemożliwe (jak to się niejednokrotnie dzieje w schizofrenii i w zespołach psychoorganicznych).

Żal do matki. jakby chcąc wynagrodzić sobie jego niedostatek w dzieciństwie. pokrzywdzenia. co mu leży na sercu. Dziecko. Fakt . wstrętu. kryją się często uczucia tłumionej nienawiści bądź urazy. Po akcie agresji rodzą się uczucia winy. Samo obniżenie nastroju łączy się bowiem niejednokrotnie z postawą lękową lub agresywną w stosunku do otoczenia. u którego podłoża leżą uczucia negatywne wobec frustrującego otoczenia. co jest pierwotne. Wyładowanie agresji nie jest jednak lekarstwem na uczucia negatywne. Pod nerwicowym smutkiem można odkryć uczucia wrogości. na skutek tego powstałe powiązania odruchowe są silniejsze i trwalsze. W ten sposób człowiek ciągnie za sobą bagaż przeszłości w swoich reakcjach uczuciowych. Zwykle działa tu mechanizm błędnego koła. negatywne nastawienie emocjonalne do otoczenia czy obniżenie nastroju. mogą wydawać się niewspółmierne do aktualnej sytuacji. lub choćby swą złość wyładuje na martwych przedmiotach. Trzeba być jednak ostrożnym w ocenie. żalu. które wskutek tego. Zapiekłe uczucia o znaku ujemnym stwarzają stały stan napięcia wewnętrznego. wpada w smutek. które musiały zostać stłumione z lęku przed karą. która była w subiektywnym odczuciu za mało czuła i troskliwa. wraca za każdym razem. niezależnie od tego.Uczucia negatywne wiążą się ze znaczną mobilizacją ustroju do walki lub ucieczki. które na zasadzie psychicznego rezonansu za każdym razem odżywają. niezadowolenia z siebie. czy aktualnie prowadzą one do działania. który fizjologicznie tłumaczymy mobilizacją wegetatywnóendokrynną. Działanie zmniejsza wewnętrzne napięcie. czy nie. gdy tylko sytuacja aktualna choć trochę przypomina dawną sytuację urazową. trwające niejednokrotnie od lat dziecinnych. gdy człowiek wypowie. czuje się pokrzywdzone. nienawiści do osób najbliższych. I tak uczucia negatywne do zbyt surowego ojca. że są tym bagażem obciążane. „Bagaż” emocjonalny W nerwicach pod fasadą smutku. Nie jest to stan przyjemny i on w dużej mierze powoduje nerwicowe obniżenie nastroju. które agresję do przedmiotu nienawiści jeszcze bardziej wzmagają. Dynamiczny stereotyp emocjonalny jest w porównaniu z innymi stereotypami najmniej zmienny. przyzwyczajone zawsze do znajdowania się na pierwszym planie. wobec przełożonego. Szuka on w otoczeniu matczynego ciepła. gdy nie znajdzie się w uprzywilejowanej pozycji. gdy dany człowiek czuje się odtrącony przez otoczenie. pogardy. gdyż staje się on przyczyną tych przykrych uczuć. wracają z tą samą siłą np. W ujęciu pawlowowskim reakcje emocjonalne są ontogenetycznie starsze niż reakcje typu poznawczego lub manipulacyjnego. a nie znajdując go. mimo że już dawno przestało być dzieckiem. który staje się w ten sposób jakby figurą zastępczą ojca. Jest to znane uczucie ulgi.

a tym samym zły. jest ona w jego opinii winna temu. Nie można stale kogoś nienawidzić. zazwyczaj nie ogranicza tylko do niej swych negatywnych uczuć. bliskim kontakcie człowiek nie wytrzymuje utrwalonych uczuć negatywnych. by nastrój człowieka żywiącego trwale uczucia negatywne był obniżony. nienawidząc bliskiej osoby. Zagęszczenie i generalizacja uczuć W bliskim kontakcie z drugą osobą zawsze dochodzi do zagęszczenia emocjonalnego. Patologia zaczyna się wówczas. Osoba skrzywdzona przedstawia się wskutek tego w coraz ciemniejszych kolorach i w końcu dojrzewa przekonanie krzywdziciela. W stałym. czuje się skrzywdzony przez cały świat. nienawidzi się całego świata. Nienawidząc kogoś bliskiego. W poczuciu krzywdy oskarża się cały świat. człowiek dotknięty tym uczuciem znajduje się stale w pozycji oskarżonego. stałe napięcie wewnętrzne prowadzi w końcu do zmęczenia i spadku sił. Uczucia mają tendencję do generalizacji. mianowicie z zasady „keep smilling". do przysłowiowego „kocham i nienawidzę". ze w pełni zasługuje ona na wyrządzoną jej krzywdę. gdy strony te są skazane na dłuższe bliskie obcowanie. że przez nią krzywdzący doznał wewnętrznych cierpień. Uczucia wreszcie. mają dwie jednoimienne strzałki wektorowe.ten szczególnie silnie podkreślają psychiatrzy amerykańscy. jest poczucie krzywdy i poczucie winy. stwarza to zbyt długotrwałą mobilizację ustroju do walki. Prowadzi to z reguły do pewnego rozszczepienia uczuciowego (ambiwalencji). Wkrótce jednak następuje ich odbicie na zewnątrz. kto jest smutny. a także do siebie. Co więcej. wytwarzają się nici wzajemnej swoistej sympatii. który czuje się skrzywdzony przez drugą osobę. w poczuciu winy jest się przezeń oskarżanym. nienawidzi się też siebie. W poczuciu winy uczucia o znaku ujemnym są przede wszystkim zwrócone przeciw ich nosicielowi. Nawet między katem i ofiarą. W obu tych postawach uczuciowych można doszukać się koncepcji świata na wzór sprawiedliwego ojca. gdy postawa uczuciowa utrwali się na biegunie ujemnym. na zewnątrz i do wewnątrz. Są to dostateczne powody. W przypadku poczucia krzywdy występuje bunt . Także w poczuciu winy występuje tendencja do generalizacji. Poczucie winy i krzywdy w ten sposób właśnie często ze sobą się splatają. Amplituda uczuciowa się zwiększa. Człowiek. Poczucie krzywdy i winy Częstą przyczyną negatywnego nastawienia uczuciowego do otoczenia. jak już wspomniano. lecz na zasadzie generalizacji rozszerza je na całe otoczenie. jest społecznie potępiony. co może wyniknąć z obowiązujących tam wzorów zachowania się.

a gdy się to nie udaje. Jest to problem smutku naszej cywilizacji. Świat nie jest taki. a gdy to nie pomaga. między innymi dlatego. płaczem. Tego też typu nerwice depresyjne spotyka się nierzadko u .przeciw światu. Niemowlę na niespełnienie swych życzeń reaguje krzykiem. nie jest taka. która pozwala na ustawiczną zmianę planów aktywności. Postawa despotyczna jest w swej istocie postawą infantylną. która mimo wspaniałych osiągnięć nie daje człowiekowi zadowolenia. Dlatego jest światem złym. każda próba realizacji własnych zamierzeń napotyka znaczny opór. a z drugiej zaś strony dzięki rozwojowi środków komunikacji i informacji wzrasta poziom aspiracji. a nawet wrogim. budzi ona wewnętrzną agresję. stawia opór. A końcowym etapem agresji jest zniszczenie. a w przypadku poczucia winy — przyjęcie. Ale ani jedni. Opór. jakim widziało się go przed ślubem. to jest takich. jaką byśmy chcieli ją widzieć. często komponent depresyjny wysuwa się na plan pierwszy. iż wskutek niezwykłego skomplikowania stosunków produkcji. szarym. jak byśmy chcieli. po dłuższym lub krótszym czasie wpada w stan apatii i marazmu. który nie pozwala na realizowanie siebie samego. Czuje się własną niemoc. Współmałżonek nie jest taki. drudzy są nią przytłoczeni. Osoba.. który z tą idealną koncepcją się nie zgadza. Pierwsi chcą wyskoczyć ponad ocenę otoczenia. a stracił dynamikę i plastyczność młodości. Człowiek który cierpi na depresję z powodu frustracji swej postawy despotycznej. godnym jedynie zniszczenia. a świat. jaki stawia otoczenie w próbach realizacji tkwiących w każdym człowieku tendencji twórczych. bardziej dopasowanych do warunków otoczenia. tendencji zmierzających do przekształcenia otoczenia „na obraz i podobieństwo" twórcy. Jej mechanizm jest następujący. próby zmiany napotykają opór nie do przezwyciężenia. Poczucie krzywdy spotykamy częściej u osób z cechami psychastenicznymi. a w związku z tym także stosunków społecznych. w ikońcu zostaje tylko uczucie tłumionej agresji. chcemy ją zmienić. Nie spełnia on naszych wymagań. gdyż kontakty z otoczeniem uczą konieczności rezygnacji z jednych pragnień i prób realizacji siebie na rzecz innych. wywołuje również uczucie agresywne. nie pozwala na realizowanie wielu marzeń i planów. wyroku . ani drudzy nie wytworzyli własnej skali ocen w stosunku do siebie. staje się światem obcym. pobudzeniem ruchowym. W nerwicach małżeńskich. Postawa despotyczna Przyczyną agresji w stosunku do otoczenia może być frustracja postawy despotycznej. zachował infantylny despotyzm. choć niechętne. toteż oba typy osobowości traktuje się jako niedojrzałe.sprawiedliwego" świata. który — jeśliby można dowiedzieć się o przeżyciach w tym okresie życia — odpowiadałby stanowi depresji. W miarę rozwoju proporcja despotyczna słabnie. które powstały na skutek patologicznego układu współżycia obu małżonków. z którą musimy współżyć.

Niekiedy niepokój ten koncentruje się na jakichś drobnych trudnościach i konfliktach. Trudniej im niż młodym dostosować się do zmieniających się warunków życia. przynajmniej w naszej cywilizacji i w naszej epoce. . stąd podwyższenie odruchów głębokich. uczucie znużenia i bóle mięśniowe. zwłaszcza neurastenicznych. Możliwe bowiem. którym nieraz towarzyszy lęk przed śmiercią lub chorobą psychiczną) oraz 3) zlokalizowanej (gdy lęk odnosi się do określonej części ciała lub konkretnej sytuacji). że w przypadkach. jakby one chciały. jakby mu coś zagrażało. Stałe wewnętrzne napięcie odbija się na czynnościach układu endokrynno-wegetatywnego. z silnymi zaburzeniami wegetatywnymi. normę. Nerwicowy lęk pojawia się najczęściej w postaci: l) stałej (nieokreślonego niepokoju). uczucia te bowiem (lęk i agresja) zwykle chodzą w parze. egocentryzm i nerwicowe „błędne koło". chory odczuwa stałe wewnętrzne napięcie. budząc jednocześnie agresję. i tak częste w nerwicach. Układ ten jest w stałym pogotowiu do walki i ucieczki (fight and fight reaction). Lęk jest zjawiskiem powszechnym w przeżyciach człowieka. występować będzie on częściej i z większym nasileniem. Dotyczy to również układu ruchowego: napięcie mięśniowe jest wzmożone. dla których wszystko nie jest tak. co z kolei na zasadzie błędnego koła zwiększa stan wewnętrznego napięcia. kiedy przeżycia te wykraczają poza tzw. 2) napadowej (paroksyzmów lękowych. że w innych epokach i w innych kręgach kulturowych przeważały bardziej dramatyczne formy lęku. toteż można się słusznie spodziewać.osób starszych. Jest to uczucie trudne do sprecyzowania. jakby coś przykrego miało go spotkać. które urastają wówczas do wielkich problemów. Lęk nie jest więc objawem specyficznym dla nerwic. Nieokreślony niepokój (free floating anxiety) należy do form lęku spotykanych najczęściej w nerwicach. Objawy osiowe nerwic Lęk Formy lęku nerwicowego Za objawy osiowe nerwicy można uznać: lęk. występujących w formie ataków. Forma i nasilenie lęku w nerwicach bywają różnorodne. tworząc jakby punkt krystalizacyjny dla innych objawów. W różnych też psychiatrycznych zespołach chorobowych wysuwa się on na plan pierwszy. zaburzenia wegetatywne. W każdej jednak nerwicy występuje. świat otaczający drażni je i irytuje.

drażniąc jakiegoś robaka lub owada źdźbłem trawy. Co więcej. np. połączonych z niezwykle silnym wyładowaniem wegetatywnym: bicia serca. chaotyczne i bezcelowe ruchy o charakterze ucieczkowym. w której lęk niejednokrotnie przekracza granice ludzkiej wytrzymałości. filogenetycznego rozwoju a człowiekiem. zwykle nie mających nic wspólnego z jego genezą. a czasem agresywnym. że łęk jest zjawiskiem powszechnym w świecie zwierzęcym i występuje nawet na najniższych szczeblach rozwoju filogenetycznego. której nie można się pozbyć (natręctwo). to paroksyzmy lękowe występują w formie gwałtownych ataków. pojawiają się stany zastygnięcia w bezruchu (stupor catatonicus) lub burzliwego podniecenia (furor catatonicus). skutkiem czego docierają one do świadomości. Proste doświadczenie może nas o tym przekonać. czynności. Lęk w świecie zwierzęcym Na podstawie obserwacji zwierząt można. słusznie przypuszczać. Brak komunikacji słownej między światem zwierzęcym a ludzkim uniemożliwia sprawdzenie hipotez . urina spastica (mocz wodojasny) itp. Przedmiotem takim może być własne ciało albo określona sytuacja. trwających od kilku minut do kilku godzin. Możność aktywnego poruszania się w świecie otaczającym pozwala na obserwacje pewnych analogii w podstawowych reakcjach ruchowych między zwierzętami na różnych stopniach. a jego nasilenie ulega tylko wahaniom. Tego typu ataki lęku mogą wystąpić poza nerwicą w ciężkich i nagłych chorobach somatycznych. w ostrych psychozach.zamarł" lub „oszalał" z przerażenia. chory o niczym innym nie potrafi myśleć. podczas gdy normalnie są z niej wykluczone. biegunka. w zawale serca. Tego typu lokalizacja lęku występuje w zespołach hipochondrycznych. mówi się nawet. co prawdopodobnie obniża próg świadomej percepcji dla bodźców interoceptywnych. genitalia itd.Jeśli niepokój nerwicowy jest uczuciem stałym. W schizofrenii. zlewne poty. Totstellreflex) lub gwałtowne. Podobne reakcje obserwuje się u ludzi w sytuacjach skrajnego zagrożenia. że człowiek . że za chwilę umrą lub zwariują. że uczucie to koncentruje się na określonych przedmiotach. wywołuje się u niego stan zastygnięcia w bezruchu (tzw. serce. jak się zdaje. parcie na pęcherz. co z kolei skłania do szukania podobieństw w przeżyciach towarzyszących tym zasadniczym wspólnym postawom ruchowym. zwłaszcza schizofrenii. w padaczce jako jedna z postaci padaczki skroniowej. Chorzy mają często uczucie. zasadnicze reakcje lękowe niezależnie od stopnia rozwoju filogenetycznego są analogiczne. np.. Natomiast w zespołach anankastycznych (natręctw) lęk lokalizuje się wokół myśli. przewód pokarmowy. którą uporczywie musi się wykonywać (czynności przymusowe) i wreszcie wokół sytuacji. która lęk prowokuje (fobie). Lęk zlokalizowany polega na tym. Wokół nich koncentruje się uwaga. W pierwszym przypadku źródłem niepokoju staje się własne ciało lub jakaś jego część: określony narząd — mózg.

wskazuje na ścisłą zależność żywego ustroju od środowiska. W drugim zaś przypadku bodziec wywołuje reakcję odwrotną — ucieczki lub walki.humanitarny" jest świat roślinny.do" i . Ameba na jedne bodźce reaguje zbliżeniem i wyciągnięciem pseudopodiów. Ten intymny kontakt z otoczeniem w przyrodzie ożywionej przybiera dwie formy: metabolizmu energetycznego i reprodukcji seksualnej. ponieważ potrzebne zapasy energetyczne czerpie przede wszystkim ze słońca. przyjmowanie bodźców otoczenia i reagowanie na nie przeważnie ruchem. trzeba niszczyć inne żywe istoty (rośliny. tj. Zachowanie ruchowe tego typu. Ta zasadnicza orientacja ruchowa w świecie otaczającym odpowiadająca w zasadzie freudowskiemu Lust i Uniust Prinzip. jest wstępem do wejścia w bardziej intymny z nim kontakt. z którego on z kolei będzie czerpał zasoby energetyczne. występuje od najniższych do najwyższych szczebli rozwoju filogenetycznego. że zaspokoi jego podstawowe potrzeby biologiczne. jest sygnałem zagrożenia ze strony otoczenia. Każdy żywy ustrój żyje kosztem otoczenia. Każdy żywy ustrój może łatwo stać się otoczeniem dla innego żywego ustroju. gdyż aby żyć. zwierzęta). Świat roślinny. Poznań 1956. gdy się przed nim ucieka. będąc pozbawiony ekspresji ruchowej. Bardziej . W pierwszym przypadku bodziec działający na żywy ustrój inicjuje w nim reakcję zbliżenia do źródła bodźca. ale można być też przez nie pożartym. określane też jako propulsja i retropulsja. że otoczenie jest przychylne.odnoszących się do przeżyć towarzyszących tym wspólnym postawom ruchowym.. lęku. dziecko do jednych ludzi wyciąga rączki i uśmiecha się.) można orientację ruchową w świecie otaczającym ująć w dwa zasadnicze wektory: . jest raczej okrutne.. Prawo to. by nie zostać samemu przez nie zniszczonym. związane z zachowaniem życia i gatunku. str. Słowem pożera się swe otoczenie. nie pozwala nawet na hipotetyczne próby wniknięcia w jego subiektywną stronę życia. Szuman: Zagadnienia psychologii uczuć w świetle nauki Pawiowa. W zasadzie więc pierwsze prawo biologiczne można uznać za źródło uczuć negatywnych — nienawiści.. Czerpie z niego konieczne do życia substancje i rozłożywszy je na proste elementy buduje z nich własny ustrój. Zasadniczy wektor towarzyszący negatywnym . Wymiana sygnałów z otoczeniem (metabolizm informacyjny). co z kolei stanowi sygnał dla otoczenia. na inne zaś ucieczką.od" źródła bodźca. 36. Podstawowe prawo biologiczne — zachowania własnego życia — w terminologii fizycznej można określić jako wzrost negatywnej entropii (swoistego porządku) żywego ustroju kosztem negatywnej entropii otoczenia. gdy chce się otoczenie zniszczyć. Nie można traktować ich oddzielnie od siebie. Zasadnicza orientacja: postawy „do" i „od" Według Pawiowa (S. jeśli chodzi o świat zwierzęcy i ludzki. przed innymi zaś broni się i krzyczy. pozostaje dla nas całkowicie niemy. Jest on sygnałem.

jak i drugiego prawa biologicznego wymaga orientacji w świecie otaczającym. Wyrażając tę dychotomię językiem fizyki. Niekiedy. która jest zasadniczą cechą życia. Tylko jeśli w pierwszym prawie wysiłek ustroju idzie w kierunku zwiększenia entropii własnej (jest więc to prawo w jakimś sensie egoistyczne). uciekając przed nim. zwłaszcza w wyższych formach życia. W pewnym sensie ten sam cel osiąga się. W tym procesie ustawicznej wymiany informacyjno-energetycznej z otoczeniem. że świat dobry" przyciąga.od" otoczenia.uczuciom jest . że własne życie jest poświęcone w obronie dobra potomstwa. Reprodukcja seksualna zapewnia powstawanie wciąż nowych planów genetycznych i dzięki temu jest przyczyną indywidualizacji panującej w przyrodzie ożywionej w przeciwieństwie do przyrody nieorganicznej i techniki..dobre" jest to. gdzie panuje seryjność. a . W miarę rozwoju filogenetycznego metabolizm informacyjny staje się coraz bogatszy. tj. a „zły" odpycha. świat otaczający dzieli się na ... Zasadnicza orientacja ruchowa polega na tym. Jest to już cecha raczej swoiście ludzka. to w przypadku drugiego prawa nie chodzi już o własną negatywną entropię. Tym podstawowym wektorem ruchowym („do" i . wyrażających się wektorem ruchowym „do" otoczenia. Natomiast drugie podstawowe prawo biologiczne — zachowania życia gatunku. By je wypełnić... Indywidualizacja jest też cechą uczuć pozytywnych — przedmiot miłości jest zawsze jedyny i niepowtarzalny. Może dlatego agresja idzie w parze z lękiem.dobry" i . U człowieka można by mówić o trzecim wektorze — . leży u podstaw uczuć pozytywnych. zły zaś grozi jej zniszczeniem. zwiększa entropię (niszczy strukturę organizmu). może się zdarzyć. Dobry zapewnia zwycięstwo struktury organizmu nad otoczeniem. ale o nową. Zaspokojenie zarówno pierwszego. a u człowieka zdaje się on górować nad metabolizmem energetycznym.złe" to. zdolność odbierania sygnałów otoczenia i reagowania na nie (reakcja ustroju może być traktowana jako sygnał wysiany w otoczenie). jak się zdaje. Wprawdzie agresja wymaga zbliżenia do otoczenia. by przestało istnieć. tj. ale zbliża się do niego po to. Dlatego już u najprostszych istot żywych obok metabolizmu energetycznego pojawia się metabolizm informacyjny. w której własny porządek człowiek stara się narzucić otoczeniu [przekształcić je wedle własnego planu). trzeba z otoczeniem się zespolić w miłości erotycznej czy macierzyńskiej. powstającą ze związku seksualnego (byłoby to prawo bardziej altruistyczne).od" świata otaczającego) w aspekcie subiektywnym (przeżyć żywego ustroju) odpowiadają . . Jest to aktywność twórcza. ale w swym aspekcie twórczym wywodząca się z drugiego prawa biologicznego. co zwiększa entropię negatywną (w tym przypadku swoisty porządek organizmu). Analogicznie do pierwszego prawa biologicznego (zachowania własnego życia) drugie zmierza też do zwiększenia negatywnej entropii..zly". co działa w kierunku odwrotnym.nad".

jest dla każdego żywego ustroju światem własnym. Odwrotnie. Co więcej. Nie można analizować postaw uczuciowych.. Z subiektywnego punktu widzenia osiągnięcie celu nie różni się od dążenia do niego. o znaku dodatnim. przykre. tj. ale w znacznie większym stopniu w metabolizmie informacyjnym.. dąży do określonego celu.postawy uczuciowe pozytywne i negatywne. Indywidualna jest też jego zasadnicza . Ruch w kierunku świata .. Z osiągnięciem celu pozytywnego (świat „dobry") wiążą się pozytywne uczucia. przyjemne. Dzięki metabolizmowi informacyjnemu tworzy się obraz otaczającego świata. W pierwszym wypadku oczekuje się spełnienia potrzeb ustroju. Kierunek wymiany jest zdeterminowany przeszłością ustroju zarówno filogenetyczną. przyciągania lub odpychania. Wymiana ze światem otaczającym (metabolizm energetyczno-informacyjny) dokonuje się w przestrzeni czterowymiarowej.dobrego" i ucieczka lub agresja w stosunku do świata .. co ma nastąpić: przyjemności i rozkoszy w zetknięciu ze światem „ dobrym". jednocześnie jednak wymiana ta sięga w przyszłość. co można uznać za zasadniczą cechę życia.zły") uczucia negatywne. Dla każdego ustroju żywego inaczej się on przedstawia. według którego materia zmierza do bezwładnego ruchu swych cząsteczek. wyraża się ona już w metabolizmie energetycznym (indywidualność biocheroizmu ustroju). osiągnięcie celu dodatniego po pierwszym przyjemnym momencie zaspokojenia może być źródłem uczuć o znaku ujemnym. gdy osiąga się nad nim zwycięstwo i zamiast być przezeń zniszczonym. lub gdy cało z zetknięcia się z nim wyjdzie. Indywidualność jest cechą przyrody żywej. a z osiągnięciem celu negatywnego (świat . a tym samym zwiększenia entropii. gdyż każdy ma swą indywidualną strukturę. W tym sensie życie jest wysiłkiem.złego" wynikają z antycypacji tego. choć obiektywnie biorąc wspólny dla wszystkich. aby utrzymać własny porządek wbrew naturalnemu ciążeniu materii ku entropii. Dlatego świat otaczający. nie uwzględniając czasu jako czwartego wymiaru otaczającego świata. zetknięcie ze światem „złym" może być źródłem uczuć przyjemnych w tym przypadku. jednemi i drugiemu towarzyszą pozytywne lub negatywne uczucia. który najogólniej można określić jako dążenie do przeciwstawienia się drugiemu prawu termodynamiki. jak a ontogenetyczną (dziedzicznością i własną historią życia). a w drugim przypadku ich niespełnienia i zagrożenia kontynuacji procesu życia. Jakość i różnorodność postaw zależy od stopnia rozwoju filogenetycznego i ontogenetycznego ustroju. Śmierć bowiem jest ostatecznym zwycięstwem tendencji materii do bezwładnego ruchlu cząstek (entropii) nad tendencją do zachowania własnego porządku ustroju (entropia negatywna). o znaku ujemnym. samemu się go niszczy. gdyż znów trzeba dążyć do dalszych celów. jedynym i niepowtarzalnym. odmienną od innych ustrojów.złym". w terminologii fizycznej zwiększenia jego negatywnej entropii. przykrości i bólu w zetknięciu ze światem . Przy największym jednak ich zróżnicowaniu zawsze mają one znak plus lub minus.

muszą iść ze sobą w parze. jak i pozytywnych. Wachlarz uczuć związanych z obu zasadniczymi postawami orientacyjnymi jest u człowieka duży. gdy przeważa postawa .dobry" i „zły". przyciągający. nowe sygnały są wysyłane w świat otaczający. by korzystać z niego dla zaspokojenia prawa zachowania własnego życia i życia gatunku. Życie uczuciowe. Postawa . Uwarunkowana jest ona strukturą genetyczną. na świat . tak w metabolizmie informacyjnym przeplatać się muszą obie przeciwstawne sobie postawy wobec świata otaczającego.do".. stanowi pierwszy krok do wymiany sygnałów z otoczeniem. Otoczenie trzeba zdobyć. Do ustroju docierają wciąż nowe sygnały i wciąż nowe reakcje w nim występują. Raz jest przykry. ujęte tu jako subiektywny wyraz zasadniczej orientacji ruchowej w świecie otaczającym. Analogicznie jak w metabolizmie energetycznym procesy budowy i destrukcji.do" nad postawą . i samą historią tegoż rozwoju. co w subiektywnym aspekcie przedstawia się jako stała oscylacja między uczuciami pozytywnymi a negatywnymi w stosunku do otoczenia.od". w niemałym stopniu zależną od obiektywnych warunków świata otaczającego..od" — z przewagą procesów katabolicznych. walcząc z otoczeniem lub przed nim uciekając. a postawa .. Wymiana ta staje się możliwa. a jednak przez całe życie pozostaje on tym samym indywiduum i jego świat też mimo bezustannej zmienności nie zmienia się. a jednak ustrój pozostaje ten sam (zasada tożsamości) — paradoks ten szczególnie wyraźnie uwydatnia się w metabolizmie informacyjnym. stać się jego władcą.. dzięki czemu wyzwala się energia potrzebna do walki i ucieczki.dychotomia na to. tak jak nie mogą istnieć procesy anaboliczne bez katabolicznych. czyli rozwoju i śmierci. niż spokojnie do niego się zbliżając w celu zaspokojenia swych podstawowych potrzeb. Nie można zbliżyć się do otoczenia i z nim się zaznajomić. wedle której rozwija się metabolizm informacyjny. W metabolizmie energetycznym postawa . a z tym wiąże się konieczność walki i ucieczki. a jednak pozostaje tym samym światem.. wszystko się zmienia. W pierwszym przypadku struktura własna organizmu buduje się kosztem struktury otoczenia (wzrasta negatywna entropia ustroju kosztem negatywnej entropii otoczenia). Znacznie więcej energii trzeba wydatkować.do" bez podstawy . Nie może istnieć postawa .od".. gdy chce się od niego uciec lub je zniszczyć. Jeśli jedną z cech procesów przyrody ożywionej jest dialektyka zmienności i niezmienności — żaden atom w ustroju nie pozostaje ten sam. co przyciąga i co odpycha. groźny. W każdym języku istnieje wiele określeń zarówno dla uczuć negatywnych. to znów przyjemny.. radosny.od" wymaga większej mobilizacji energii ze strony ustroju niż postawa . odpychający. które oddają przynajmniej najogólniej jakościowe i ilościowe różnice zachodzące między nimi.do" łączy się z przewagą procesów anabolicz-nych.. do bliższego z nim kontaktu. natomiast w drugim negatywna entropia ustroju maleje. Język zresztą jako najwyższa forma ruchu jest zwrócony ku światu otaczającemu i na nim się ..

zostaje przekształcony w lęk przed potęgą wiedzy lekarskiej. iż lęk pierwotny związany z dysfunkcją ustroju. zwłaszcza wówczas gdy dany termin został fałszywie użyty. ale którą łatwo się wyczuwa. Zjawisko irradiacji stanów uczuciowych. Cała aktywność lekarska zmierza jednak w kierunku zmniejszenia napięcia lękowego. a nie jego wzmagania. Każde z nich oddaje inną sytuację emocjonalną. bojaźń. groza. które z kolei prowadzi do różnego rodzaju dolegliwości somatycznych. śpiewów rytualnych. utraty zdolności do pracy w związku ze swoją chorobą. Postawie „od" (lękowo-agresywnej) towarzyszy zwiększone napięcie układu wegetatywnego. braku wiary w swe lekarskie możliwości. Problem lęku w medycynie Lekarz stale styka się z lękiem.kształtuje. obawa. promieniowania ich na otoczenie. pojęcia służą do określenia różnorodnych stanów uczuciowych związanych z postawą ucieczki. polega na tym.że działanie terapeutyczne w sytuacji lękowej związanej z aktywnością lekarską w obu przypadkach. Wydaje się. Byłby to jeszcze jeden przykład stosowanej w medycynie metody wypędzania zła mniejszym złem. jak w chorobach psychosomatycznych. jak praktyki magiczne u ludzi pierwotnych. Lęk i agresja łatwiej rodzą analogiczne uczucia w otoczeniu społecznym danego człowieka . typowych dla nerwic. kalectwa. Lęk leży u podłoża wielu innych zjawisk psychopatologicznych. . Lęk. Lęk. niemniej obecna technika medyczna może u chorych budzić analogiczną grozę. starości. że przekracza granice ludzkiej wyobraźni i możności wczucia się. niepokój. aktów agresywnych. występuje silniej w uczuciach negatywnych niż pozytywnych. zwłaszcza w psychozach. zniedołężnienia. którą trudno zdefiniować. hamując go w kontaktach z ludźmi i "powodując coraz większe wycofanie się z czynnego życia. np. We współczesnej medycynie wprawdzie magiczna strona oddziaływania lekarskiego jest uważana za szarlatanerię. że właśnie stamtąd może przyjść ocalenie. a lekarz sam nieraz musi swój lęk przełamać w przypadku trudnej decyzji. może być tak silny. strach. lęk połączony z wiarą. bólu. w razie konieczności natychmiastowego działania itp. chory bowiem boi się śmierci. pozostając niewspółmiernie ubogim w odniesieniu do zjawisk świata własnego. niektórych urojeń i omamów. W medycynie pierwotnej wiele zabiegów lekarskich w rodzaju magicznych masek. Lęk może skrzywić linię rozwoju chorego. a czasem do organicznego uszkodzenia określonych układów ustroju. np. Psychiatra w znacznie większym stopniu niż lekarze innych specjalności styka się z lękiem u swych chorych. przerażenie itp. różnego rodzaju obrzędów przemieniało lęk związany z chorobą w trwogę związaną z samym aktem leczenia. tj.

by środowisko współczesne było bezpieczniejsze. Typową reakcją na taką sytuację jest ucieczka lub chęć walki. Ze względu na wywołującą sytuację można rozróżnić cztery gatunki lęku. znajduje swe odbicie w języku. zgodne z duchem języka. lecz śmierć w nim przychodzi skrycie.). gdyż inne terminy już bardziej precyzują sytuację (np. Zagrożenie z zewnątrz Różne są postacie lęku i różne jego natężenia. W postępowaniu psychiatrycznym sprawą dużej wagi jest umiejętność niepoddawania się irradiacji negatywnych postaw uczuciowych. jak w wypadkach komunikacyjnych. nie trzeba zdobywać pożywienia. Lęk biologiczny.niż jego nastawienia uczuciowe o znaku dodatnim: miłość. Są to: lęk biologiczny. trzeba bowiem znać jego genezę. jak się zdaje. Jest to więc klasyfikacja genetyczna. które działa anty-terapeutycznie. czy też jakaś niezwykła sytuacja. paraliżującym wszelką aktywność itp. z kolei wzmagają te uczucia u chorego. W przeciwnym bowiem wypadku lęk i agresja chorego. W przeciwieństwie do klasyfikacji używanej w codziennym języku klasyfikacja ta nie może być dokonana na podstawie analizy samego zjawiska (przeżycia lękowego). strach jest wywołanym przez niebezpieczeństwo lękiem przed jakimś przedmiotem. Między chorym a jego terapeutycznym otoczeniem tworzy się wówczas błędne koło emocjonalne. choć chęć ucieczki wydaje się pierwotniejsza od chęci walki. gdyż trzeba się przemóc. lub zbyt nagle. życie codzienne w warunkach cywilizowanych nie dostarcza zbyt wielu sytuacji jawnie zagrażających życiu. narażając się na atak dzikich zwierząt lub utonięcie w wodzie. nie jest się narażonym na walkę wręcz dla zdobycia władzy lub zachowania swego prestiżu czy prestiżu swej grupy plemiennej itp. By nie komplikować zagadnienia. przyjaźń. nipokój jest lękiem o słabszym nasileniu. udzielając się personelowi leczącemu. życzliwość. groza jest lękiem wobec czegoś bardzo przerażającego i niezwykłego. i deziniegracyjny. by stanąć do walki z niebezpieczeństwem. mówimy wówczas o strachu. Nie znaczy to. Najłatwiej zrozumieć zagrożenie życia pochodzące z zewnątrz. Objawy mogą być te same przy ich różnej genezie. co. jak wspomniano. zachowania własnego życia i życia gatunku. jak w przypadku zatruć przemysłowych. a nie symptomatologiczna. . obawa jest niepokojem przed określonym przedmiotem. co zresztą jest. Mimo różnorodności przeżyć o charakterze lękowym mogą one pozostać te same lub podobne w sytuacjach zupełnie odmiennych. moralny. używa się tu pojęcia lęku w znaczeniu ogólnym dla określenia przeżyć towarzyszących postawie ucieczki. I tak analogiczne uczucia może wywołać zagrożenie życia. społeczny. co zagrożenie publicznym ośmieszeniem czy potępieniem przez własne sumienie. Sytuacją wywołującą lęk biologiczny jest zagrożenie jednego z dwóch podstawowych praw biologicznych.

Co więcej, człowiek zdaje się szukać sytuacji zagrożenia, by w nich siebie wypróbować i przemóc swój lęk. Tendencja ta jest silna szczególnie u mężczyzn w wieku młodzieńczym. Odgrywa ona rolę w sprawdzeniu poczucia własnej męskości, które z kolei jest koniecznym warunkiem do możności nawiązywania kontaktów erotycznych. Otarcie się o niebezpieczeństwo wyładowuje drzemiący w człowieku niepokój. Może tym należy tłumaczyć, że w okresach trudnych, gdy śmierć staje blisko, np. w czasie wojny, w obozach koncentracyjnych, w przypadku klęsk żywiołowych, znikają na ogół objawy nerwicowe. Również w życiu indywidualnym obserwuje się analogiczne zjawisko, np. chory, latami cierpiący na nerwice, ,,zdrowieje", gdy zachoruje na ciężką, grożącą śmiercią chorobę somatyczną. Ludzie, którzy z racji swego zawodu czy zamiłowań częściej są narażeni na śmierć, np. marynarze, lotnicy, górnicy, alpiniści, wykazują na ogół mniej objawów nerwicowych niż inni. Niektórzy umyślnie szukają niebezpieczeństwa, by zmniejszyć niepokój nerwicowy. Śmierć zagrażająca z zewnątrz wywołuje tylko wówczas reakcję lękową, gdy jest widoczna. Niebezpieczeństwo musi dotrzeć do świadomości, by powstało uczucie lęku (strachu). Percepcja sytuacji zagrażającej ulega jednak często zniekształceniom pod wpływem postaw uczuciowych. Postawy pozytywne zmniejszają poczucie niebezpieczeństwa (,,z piosenką na ustach w bój"), natomiast postawy negatywne zwiększają je (,,strach, ma wielkie oczy"). W tym ostatnim przypadku działa mechanizm błędnego koła: strach powstały na skutek sytuacji zagrożenia wyolbrzymia to zagrożenie, co z kolei zwiększa uczucie lęku, a lęk zwiększa poczucie za-grożenia itd. Pod wpływem lęku sytuacja realnie bezpieczna staje się w subiektywnym odczuciu niebezpieczna. Zjawisko to występuje często w zespołach urojeniowych. Niekiedy obserwuje się u niektórych ludzi zdolność wyczucia zagrażającego niebezpieczeństwa: w aktualnym obrazie rzeczywistości nie ma niczego, co by na nie wskazywało, a jednak rodzi się niepokój, któremu towarzyszy w wyobrażeniu na jawie lub w marzeniu sennym obraz mającego przyjść nieszczęścia. Zjawiska te należą do parapsychologii. Jak dotychczas nie wiadomo, w jakim stopniu człowiek może poruszać się w przód w otaczającej go czasoprzestrzeni, tj. widzieć swoją przyszłość. Jak wspomniano, sama postawa uczuciowa jest już pewnym wyprzedzeniem teraźniejszości, jest przygotowaniem do tego, co ma nastąpić. Nie jest jednak wykluczone, że istnieją w człowieku możliwości wyraźniejszego widzenia przyszłości. Poza tym bodźce podprogowe, nie docierające do świadomości, mogą sygnalizować zagrażające niebezpieczeństwo. Po zachowaniu się zwierząt można niejednokrotnie przewidzieć zbliżające się trzęsienie ziemi, zaćmienie słońca, ostrą zimę, a więc sytuacje zagrażające. Trudno oczywiście powiedzieć, czy zachowanie to jest zdeterminowane bodźcami podprogowymi, czy też bodźcami docierającymi do świadomości zwierząt, a dla nas niespostrzegalnymi, w każdym razie ma się tu do czynienia z wyraźnym, wykraczaniem w przyszłość. Każdy obraz niebezpieczeństwa jest zresztą w pewnym stopniu wybiegiem w

przyszłość, jest wyobrażeniem tego, co nastąpi, i to wyobrażenie budzi lęk, a nie obraz aktualnej rzeczywistości. Skazaniec czekający na egzekucję boi się egzekucji, a nie siedzenia w celi, co jest jego aktualną sytuacją. Lęk na ogół znika, gdy jest się już w sytuacji zagrożenia; wówczas następuje zazwyczaj działanie, próby ucieczki lub walki, nie ma już miejsca dla lęku., W ogólnym schemacie przebieg zjawiska byłby następujący: uczucie lęku narasta w miarę zbliżania się do sytuacji niebezpiecznej, przy czym na skutek napięcia lękowego odległość czasowa i przestrzenna ulega w tym okresie znacznemu wydłużeniu. Gdy jest się już w danej sytuacji, napięcie lękowe gwałtownie spada; spadek ten należy tłumaczyć wyładowaniem napięcia emocjonalnego w działaniu. Zresztą postawa lękowa jest przygotowaniem do tego, co ma nastąpić w momencie zagrożenia, a tym samym, gdy moment ten nastąpił, traci ona swój sens. Po wyjściu z sytuacji zagrożenia następuje stan odprężenia, ulgi, triumfu z odniesionego zwycięstwa lub zadowolenia, że cało wyszło się z opresji. Te trzy elementy: oczekiwanie, wyładowanie, odprężenie, są dość typowe dla wszelkich sytuacji związanych z silnym napięciem emocjonalnym, zarówno pozytywnym, jak i negatywnym. Napięcie lękowe wzrasta, gdy nie ma możliwości wyładowania go w działaniu, np. we śnie silniej przeżywa się jakąś sytuację lękową, niż przeżywałoby się ją na jawie, bo na jawie można działać, nie jest się całkowicie bezsilnym, Podobnie człowiek skrępowany przeżywa silniej zagrożenie niż ten, który ma swobodę działania. W przypadku gdy się jest całkowicie bezsilnym wobec agresora, świadomość, że można sobie samemu odebrać życie, dodaje odwagi (stąd powodzenie cyjankali u osób narażonych na tortury gestapo). Gdy sytuacja zagrożenia rozwija się tak szybko, że obrona przed nią dokonuje się prawie automatycznie i brak jest czasu na przeżywanie lęku, wówczas uczucie to pojawia się w trzeciej fazie, gdy niebezpieczeństwo minęło; lęk wówczas miesza się z typowym dla tej fazy uczuciem ulgi i odprężenia. (Gdy np. szczęśliwie uniknie się wypadku na jezdni, reakcja lękowa z towarzyszącym jej wyładowaniem wegetatywnym występuje później). Wskazywałoby to, że wszystkie trzy fazy muszą wystąpić, a wówczas gdy nie ma na którąś z nich czasu, występuje ona później. Zagrożenie z wewnątrz Jeśli niebezpieczeństwo zewnętrzne wywołuje reakcję lękową dopiero wówczas, gdy jest ono uświadomione (np. dziecko bez lęku może dotknąć przewodu wysokiego napięcia, a człowiek dorosły narazić się na zabójczą dawkę promieni radioaktywnych, gdyż nie zdają sobie sprawy z niebezpieczeństwa), to zagrożenie pochodzące z wnętrza organizmu wyzwala postawę lękową bez uświadomienia istoty niebezpieczeństwa. Odczuwa się lęk, nie wiedząc, co jest jego przyczyną. Jeśli lękowi towarzyszy uczucie bólu, to można najwyżej w przybliżeniu lokalizować źródło zła, np. gdy odczuwa się ból serca, podejrzewać

zawał. Próg percepcji świadomej dla świata zewnętrznego jest niższy niż dla wnętrza organizmu. Bodziec zewnętrzny wywołujący reakcję lękową dociera do świadomości, a bodziec wewnętrzny wywołujący analogiczną reakcję nie dociera do świadomości. Obrona przed zagrożeniem wewnętrznym dokonuje się poza sferą życia świadomego. Bez udziału świadomości działają różnego rodzaju mechanizmy obronne, wegetatywne, endokrynne, biochemiczne itp., które są tematem badań fizjopatologicznych. Obowiązuje tu ogólna zasada autonomii wewnętrznego życia ustroju; skomplikowane reakcje w nim zachodzące dokonują się automatycznie, bez udziału świadomości, dając najwyżej reperkusje świadome w postaci różnego rodzaju stanów uczuciowych oscylujących między znakiem dodatnim (uczuć przyjemnych) a ujemnym (uczuć przykrych). Różne mogą być przyczyny wewnętrznego zagrożenia ustroju. Wiążą się one z naruszeniem metabolizmu energetycznego. Ujmując sprawę najogólniej, wiemy, że zagrożenie to może być wywołane brakiem tlenu, wody lub pożywienia. Brak jednego z nich prowadzi po pewnym czasie do śmierci. Czas ten dla tlenu mierzy się w sekundach, minutach, dla wody w godzinach, a dla pożywienia w dniach. Szybkość narastania zagrożenia, a tym samym lęku, jest więc znacznie większa w przypadku braku tlenu niż wody czy pożywienia. Brak tlenu wywołuje sytuację alarmową, za mało jest bowiem czasu na działanie celowe. Natomiast przy braku wody czy pożywienia czasu jest jeszcze dosyć, lęk ma znacznie słabsze nasilenie; jest to raczej niepokój z dużą domieszką agresji, świat przeżyć redukuje się do myśli, jak zdobyć wodę czy pokarm. Uświadomienie istoty sytuacji zagrożenia może tu wystąpić łatwiej niż w przypadku braku tlenu, ponieważ więcej jest na to czasu. Uświadomienie źródła lęku nie tyle zależy od wolnego czasu, który pozostaje do zagrożenia śmiercią, ile od tego, czy brak istotnych dla życia substancji pochodzi z zewnątrz czy z wewnątrz ustroju. Sytuacja zagrożenia jest jasna, gdy brak tlenu jest wywołany np. zaciśnięciem dróg oddechowych czy brak wody lub pożywienia — niemożnością jego zdobycia, a pozostaje niejasna, gdy niedotlenienie tkanek jest spowodowane uszkodzeniem mięśnia sercowego, niedostatkiem hemoglobiny, zablokowaniem enzymów oddechowych itp., a brak wody i substancji odżywczych nie jest wywołany ich brakiem w środowisku zewnętrznym, ale np. zaburzeniami procesów asymilacji i metabolizmu komórkowego. Mówiąc ogólnie, człowiek uświadamia sobie niebezpieczeństwo wówczas, gdy świadomie może mu zapobiec (np. usunąć przeszkodę w dopływie powietrza do płuc, walczyć o wodę i pożywienie), a nie zdaje sobie sprawy z niebezpieczeństwa, gdy świadoma aktywność jest bezcelowa, tj. gdy walka z niebezpieczeństwem odbywa się wewnątrz, a nie na zewnątrz ustroju. Świadomość jest jakby zarejestrowana dla zewnętrznego, a nie wewnętrznego środowiska ustroju. Uczucie lęku powstaje jednak zarówno przy zagrożeniu zewnętrznym, jak i wewnętrznym. W tym ostatnim jednak przypadku lęk jest

zagęszczenia . by mogło działać drugie prawo. popędu seksualnego do okresów rui. silną anemią. wewnętrznym krwotokiem. gdyż nie ma granicy dla zaspokojenia tej potrzeby. które dla przeżywającego stan lękowy jest poza sferą procesów świadomych.. to lęk związany z drugim prawem biologicznym trwać może ad infinitum. Zwierzęta. a przykładów narażania swego życia dla zdobycia partnerki lub obrony potomstwa czy nawet szerszej grupy społecznej — plemiennej. a druga z różnego ustawienia sytuacji zagrożenia w czasie. co wyładowania mu towarzyszące.Nie znaczy to. by mogła rodzić się potrzeba wyładowania seksualnego. .wiedza" ta jest atrybutem wnętrza ustroju. Jedna różnica wynika ze swoistego „egoizmu" żywego ustroju. że powodem lęku jest brak tlenu wywołany zawałem mięśnia sercowego. nierzadko narażają swe życie dla obrony potomstwa. Łatwość odsunięcia w czasie występuje szczególnie wyraźnie u człowieka. Popęd seksualny u człowieka rozkłada się dość równomiernie w ciągu niemal całego życia. zatruciem itp. Poznanie tych procesów i sterowanie nimi jest głównym celem medycyny. u ludzi popęd seksualny często. lecz też z zachowaniem życia własnego gatunku. jak u zwierząt.wywodzącej się zasadniczo z grupy rodzinnej — nigdy w historii ludzkości nie brakowało. Niemniej punktem wyjścia dla zachowania drugiego prawa biologicznego jest zawsze pierwsze prawo. Zdarza się więc — . wzrasta w okresach. np. zbiorowego zagrożenia. kataklizmów. bo potrzeba sygnalizowana lękiem musi być w określonym czasie zaspokojona lub przychodzi śmierć.. by w przyrodzie nie obserwowało się przykładów heroizmu związanego z prawem zachowania gatunku. u niego bowiem nie ma. Łatwość ta ma swoje ujemne strony. Zachowanie własnego życia jest dla ustroju ważniejsze niż zachowanie życia gatunku Potrzeba powietrza. Jeśli bowiem lęk związany z pierwszym prawem biologicznym nie trwa długo. Może więc on stwierdzić. rozgrywających się bez udziału świadomości. co mu zagraża. gdyż może rozpoznać źródło zagrożenia wewnętrznego.bezprzedmiotowy. samce nieraz zacięcie walczą o zdobycie samicy. Zasadnicze potrzeby ustroju muszą być przynajmniej w minimalnym stopniu zaspokojone. bo człowiek dotknięty tym uczuciem nie wie. jego procesów autonomicznych. Czynnikiem rozładowującym napięcie lękowe o podłożu seksualnym jest nie tyle sam akt spótkowania. wody lub pożywienia jest silniejsza niż potrzeba związku seksualnego i gdy obie występują jednocześnie. Istnieją jednak między obiema sytuacjami zagrożenia istotne różnice. Zagrożenie prawa zachowania gatunku Lęk biologiczny wiąże się nie tylko z prawem zachowania własnego życia. u niektórych owadów akt seksualny kończy się śmiercią samca. Lekarz więc z racji swego zawodu dysponuje większą wiedzą niż laik w zakresie genezy lęku. w czasie wojny. zwłaszcza wyższego gatunku. z reguły ostatnia zostaje wyparta. narodowej itp.

nawet krótkie izolowanie człowieka od jego środowiska społecznego jest równoznaczne ze skazaniem na śmierć. jego osiągnięcie może nawet tę postawę osłabić i skierować ją w przeciwnym kierunku. wynikające z zerwania z nim łączności. Nie znaczy to. Brak wyładowania seksualnego wzmaga napięcie lękowo-agresywne.że mimo pozornie prawidłowego życia płciowego występują ataki lęku o podłożu wyraźnie seksualnym. czuje się bez niego całkowicie bezradny. podobnie jak krańcowy akt agresji. zwłaszcza wczesnego. ale pozostawiony wyłącznie sam sobie. że jest to konstrukcja zasadnicza. ale . a uczuć pozytywnych do ofiary po wyładowaniu agresji. Typowym przykładem jest postawa agresywna okresu pokwitania. które prowadzi niechybnie do śmierci na skutek braku zasadniczych dla życia metabolitów (tlenu. mord. bez pomocy otoczenia społecznego.do" otoczenia. „Środowisko macierzyńskie" Do truizmów należy twierdzenie. Nie jest to wprawdzie niebezpieczeństwo bezpośrednie. ma stosunkowo niewiele szans przeżycia. jest punktem docelowym postawy „od". W okresie dzieciństwa. Wzrost rozwiązłości płciowej w okresie wojny można tłumaczyć potrzebą rozładowania tegoż napięcia. należy przypuszczać. by u zwierząt życie społeczne nie odgrywało roli. W miarę rozwoju człowiek staje się bardziej samodzielny. ich siła i stabilność należą do zasadniczej konstrukcji psychologicznej danego człowieka i właśnie dlatego. nie przyzwyczajony do współżycia ze środowiskiem przyrody. wody lub pożywienia). rola ta u człowieka jest jednak bez porównania większa i trudno sobie wyobrazić życie i rozwój człowieka bez środowiska społecznego. to jednak przewaga jednej z obu postaw nie zależy od osiągania ich punktów końcowych. gdyż u nich brak wyładowania podczas stosunku seksualnego (anorgasmia) jest znacznie częstszy niż u mężczyzn . Byłoby jednak fałszywym uproszczeniem twierdzenie. iż zależą one przede wszystkim od czynników genetycznych i wczesnych uwarunkowań środowiskowych (klimatu wczesnego dzieciństwa). jak w przypadku zerwania łączności ze środowiskiem naturalnym. że brak wyżycia seksualnego jest przyczyną postawy lękowo-agresywnej.zwłaszcza u kobiet. Lęk społeczny.. Wprawdzie akt seksualny jest punktem docelowym postawy . Przewaga jednej postawy emocjonalnej nad drugą. a uzależniony od środowiska stworzonego przez ludzi (cywilizacyjnego). Znane jest występowanie uczuć negatywnych do partnera po wyładowaniu seksualnym. Konsekwencją zależności od środowiska społecznego jest niebezpieczeństwo. Szczególnie człowiek współczesnej cywilizacji. że człowiek jest istotą społeczną. Lęk ten łatwo kojarzy się z postawą agresywną (analogicznie jak w wypadku lęku wywołanego głodem). Postawa jest wyrazem dążenia do celu.

w związku z czym i zasadnicza orientacja staje się coraz bardziej orientacją wyuczoną. według którego życie wymaga niszczenia innych istot żywych. Jednakże u zwierząt wyższych. a o niebezpieczeństwie jezdni uczy je klaps czy krzyk matki. które od strony żywego ustroju przedstawiają się w formule . gdyż jego potrzeby są wciąż przez nie spełniane. A jeśli nawet świat otaczający wydaje się zły i nieprzychylny. pełne ich sprawdzenie oznaczałoby bowiem kres wszystkiego. a tym samym kres dalszej wymiany sygnalizacyjnej ze środowiskiem. lecz też umożliwia rozwój metabolizmu informacyjnego..niebezpieczeństwo pośrednie. Przychylność jest . to nieprzychylność ta jest tylko pozorem. Natomiast o przychylności otoczenia dziecko uczy się bez przerwy. rozróżniania sygnałów.. a także człowiek. które mogą oznaczać niebezpieczeństwo. izolującym młodą istotę od zetknięcia z otoczeniem rzeczywistym. Jeśli jednak sygnały zwiastujące przychylność środowiska mogą być w pełni sprawdzone. jako owo sparzenie ogniem zapałki lub klaps matki. grożąca zagładą. tj. Od pierwszych dni życia uczą się zwierzęta. Izolacja od środowiska naturalnego zapewnia nie tylko bezpieczeństwo rozwoju młodego organizmu. a zwłaszcza u człowieka. We wczesnym dzieciństwie matka lub osoba spełniająca jej rolę stwarza to środowisko. nie jest to nieprzychylność prawdziwa. Kontakt ze środowiskiem naturalnym uzyskuje się bowiem poprzez kontakt społeczny. parząc sobie paluszek o palącą się zapałkę. przez kontakt z drugą istotą tego samego gatunku. zakrywa okrutne prawo życia. Chroni ją w ten sposób od praw w nim rządzących. że ogień jest niebezpieczny. Bezsprzecznie zasadnicza orientacja w świecie otaczającym i związana z nią struktura metabolizmu informacyjnego jest częściowo wrodzona. ze względu na bogaty rozwój układu sygnalizacyjnego stosunek reakcji wrodzonych do nabytych przesuwa się wyraźnie na korzyść tych ostatnich. Wymiana informacji z otoczeniem może bowiem rozwinąć się jedynie na bazie bezpieczeństwa. Dziecko uczy się. czy też później w formie jej opieki. a nie wrodzoną. Środowisko macierzyńskie czy to w formie własnego organizmu matki. W życiu płodowym środowiskiem naturalnym jest organizm matki.macierzyńskiemu" świat otaczający chowa jakby swe pazury. jest środowiskiem sztucznym. Dzięki środowisku . zapewnia dziecku spełnienie jego zasadniczych potrzeb i usuwa niebezpieczeństwa jakie tkwią w każdym naturalnym środowisku.zwyciężę lub zostanę zwyciężony". to sygnały oznaczające niebezpieczeństwo zostają sprawdzone tylko częściowo. Ten fałszywy „optymizm" w spojrzeniu na otoczenie i na własne w nim bezpieczeństwo wynika z różnego stopnia sprawdzalności sygnałów zwiastujących przychylność i nieprzychylność środowiska. Najwyraźniej prawdziwość tego twierdzenia uwydatnia się w okresie życia płodowego i wczesnego dzieciństwa.

przy jednoczesnym trwaniu opieki macierzyńskiej. która jest znacznie większa w młodości niż na starość. Sygnał dodatni lub obojętny może stać się ujemny lub odwrotnie. towarzyszy postawa „do". może wywoływać postawę . Znaczenie zatem sygnału świata zewnętrznego nie jest tak duże. wytworzyć u dziecka reakcję obronną na widok jedzenia zakazanego w danej grupie społecznej lub na widok człowieka z grupy tej wykluczonego. Ten sam sygnał zależnie od tego. . że negatywne postawy uczuciowe są zazwyczaj silniejsze i dłużej się utrzymują niż postawy pozytywne. tzn. który może np. żywy ustrój idzie swoją drogą rozwoju.od" świat odpycha. Przeciwne postawy .od" otoczenia.. Postawa „do" sprzyja więc poznawczemu realizmowi. Sygnały ze świata otaczającego.. Dojście do źródła bodźca dodatniego wywołuje często uczucie niedosytu. lepiej go poznajemy. W miarę rozwoju filogenetycznego wzrasta i komplikuje się metabolizm informacyjny ze światem otaczającym. Sygnały ujemne są więc bardziej fikcyjne niż dodatnie. Tym można by tłumaczyć fakt. jak wiadomo. siła jednych nie może być wyraźnie wyższa od drugich. powodującej izolację od bezpośredniego zetknięcia się z niebezpieczeństwami otoczenia. wówczas bowiem proces wyraźnie słabszy musiałby z czasem zaniknąć. przechodzą jakby przez filtr społeczny. iż mogą występować one w pewnym stopniu endogennie.sprawdzana. by szukać dalej. ich wartość zależy od oceny społecznej. stanowiące zasadniczą orientację w świecie otaczającym..do" i . zwłaszcza sygnały negatywne. świat przyciąga.do" lub .od". stwarzamy sobie tylko jego obraz mniej lub więcej fikcyjny. niezależnie od sygnałów otoczenia. Subiektywnym odpowiednikiem dynamiki życiowej jest nastrój. tj. a niemożność dojścia do źródła bodźca ujemnego zwiększa jeszcze napięcie lękowo-agresywne (oczekiwanie zła). W przypadku zasadniczych postaw oznacza to.. a smutnemu — postawa . pogodnemu nastrojowi.. W młodym wieku świat otaczający przyciąga bardziej niż w wieku starszym. uciekając przed nim lub go niszcząc nie możemy go poznać. wszelkie przeciwstawne procesy równoważą się. (Zachwianie tejże równowagi obserwuje się w różnego rodzaju zaburzeniach psychicznych. Ich spełnienie zawieszone jest bowiem w nieskończoności. podobnie jak pies w eksperymencie pawłowowskim może.. gdyż to by się równało śmierci. jakby się zdawało. na zasadzie uwarunkowania społecznego. Nigdy nie można dojść do źródła niebezpieczeństwa i je poznać. zbliżając się do świata otaczającego. co wiąże się z ogólną dynamiką życiową. dążenie. Otoczenie społeczne spełnia tu rolę eksperymentatora. jak.to nie to". uciekać na dźwięk dzwonka . na jaki stan równowagi ustroju trafi. a także w nerwicach). Zasada równowagi procesów przeciwstawnych implikuje ich przynajmniej częściową niezależność od czynników zewnętrznych. a nieprzychylność przyjmowana na wiarę. którą jest śmierć. a postawa „od" — postawie abstrakcyjnej. a sygnały otoczenia dodatnie lub ujemne wywołują na ogół tylko przejściowe z niej zboczenia.

(Słowo „konkretny" pochodzi od concrescere — „razem z czymś wzrastać". Skok filogenetyczny. który bez tej opieki byłby skazany na śmierć. że możliwe jest oderwanie się od sytuacji zewnętrznej. co za takie zostało uznane przez otoczenie społeczne. choć też nie zawsze jest tym w rzeczywistości. że u psa. dodatni lub ujemny znak sygnałów otoczenia nie jest znakiem naturalnym. jak odbiera go i nań reaguje jego otoczenie społeczne. zwłaszcza tej jego części. a na odwrót. praktycznie biorąc. z zewnątrz — ze względu na czułość receptorów i mnogość sygnałów na nie działających. Zasadnicza orientacja w świecie staje się orientacją społeczną. Filtr społeczny zniekształca obraz otaczającej rzeczywistości. np.lub na widok skrzynki z jedzeniem. są one bardziej wrośnięte w otoczenie. Analizując więc akt sympatii czy antypatii w . Metabolizmowi informacyjnemu zagraża chaos z zewnątrz i wewnątrz ustroju. Tylko. Świat otaczający przyciąga lub odpycha nie dlatego. ale społecznym. która zapewnia najbogatsze wzory łączenia się różnych sygnałów ze sobą (kora mózgowa). a „abstrakcyjny" — od abstrahere — „odrywać"). że w danym momencie takim jest właśnie. lecz dokonuje się poprzez skomplikowane powiązania społeczne. Charakterystyczny dla rozwoju człowieka długi okres niezaradności i potrzeby opieki wynika więc nie tylko z konieczności zaspokojenia potrzeb życiowych młodego ustroju. Trafiający do ustroju sygnał może wyzwolić różnego rodzaju struktury czynnościowe. bólowym). nieograniczone. jak również historia grupy społecznej-. który bez presji społecznej mógłby ulec rozchwianiu i oderwaniu się od społecznej rzeczywistości. możliwości są. że w ten właśnie sposób uformował się jego obraz na zasadzie społecznych uwarmikowań. Ceną deformacji obrazu rzeczywistości płaci się za porządek i bezpieczeństwo. co zostało uznane za złe. sprowadza się przede wszystkim do niezwykłego w porównaniu ze światem zwierzęcym rozwoju układu sygnalizacyjnego. Natomiast u zwierząt rozwój układu sygnalizacyjnego na to nie pozwala. w formie zakazu słownego. brzydkie. Połączenie człowieka ze światem otaczającym nie jest bezpośrednie i zamknięte w konkretnej sytuacji. piękne. przyjemne staje się to. które powinno zapewniać otoczenie społeczne. odpycha to. a u człowieka wystarczy presja społeczna. a dla człowieka — postawa abstrakcyjna. by wywołać reakcję obronną. groźne. dobre. z wewnątrz — ze względu na mnogość możliwych struktur czynnościowych. lecz też z konieczności formowania metabolizmu informacyjnego. w których zawarta jest zarówno historia osobnicza danej osoby i jej przewidywanie przyszłości. i jej rzutowanie się w przyszłość. U człowieka układ sygnalizacyjny jest na tyle rozwinięty. wywołane przez nią struktury czynnościowe mogą wiązać się z nią luźno lub w ogóle się nie wiązać. do której ona przynależy. typowa dla nich jest postawa konkretna. potrzebne jest skojarzenie bodźców w zasadzie neutralnych (jak dźwięk dzwonka) lub pozytywnych (jak jedzenie) z bodźcem negatywnym (np. lecz z tego względu. Dziecko uczy się odbierać otaczający świat i nań reagować tak. jakim było powstanie człowieka.

by nie być uważany przez otoczenie za tchórza lub by zdobyć blaszkę wątpliwej materialnej wartości. Zwierciadło społeczne (sprzężenie zwrotne) Naruszenie lub zerwanie więzi społecznej polega na odrzuceniu. powoduje. które odbija nasze zachowanie się. które stanowią w aktualnej sytuacji otoczenie społeczne. Zasada nierozerwalności ze środowiskiem społecznym utrwala się wcześnie i naruszenie jej w jakimkolwiek momencie dalszego życia stwarza sytuację zagrożenia. iż nie może on nigdy wyzwolić się od nacisku społecznego. ośmieszeniu itp. jest się bowiem jakby pod stałą obserwacją. Lęk ten staje się zrozumiały. z którego się wywodzi itd. iż zerwanie tych powiązań grozi przerwaniem procesów metabolicznych. dlaczego naraża swoje życie tylko dlatego. każde działanie może stać się przyczyną naruszenia tejże więzi. zaciążył nad dalszym życiem człowieka tak dalece. Lęk społeczny a lęk biologiczny Fakt.stosunku do konkretnego otoczenia. że przez długi okres rozwoju jest się całkowicie uzależnionym od otoczenia społecznego w zaspokajaniu podstawowych potrzeb i że wymiana informacji kształtuje się według jego norm. dlaczego ktoś odbiera sobie życie z obawy przed społecznym potępieniem. jakby miał stanąć przed plutonem egzekucyjnym. środowisko społeczne. przez osobę lub grupę osób. a człowiek dorosły ma dużo swobody w poruszaniu się w świecie otaczającym. W konkretnej sytuacji może wydawać się niezrozumiałe. który w konkretnej sytuacji wydaje się nieuzasadniony. Więź społeczna ogranicza swobodę poruszania się w otoczeniu. gdy weźmie się pod uwagę siłę więzi społecznej człowieka. każdy ruch.. można nieraz lepiej odtworzyć przeszłość danego człowieka. a drugich od niego odpychać. dlaczego ktoś przed wystąpieniem publicznym reaguje tak silnym lękiem. Ten sam sygnał jednych może przyciągać do otoczenia. W tym sensie lęk społeczny jest równoznaczny z lękiem biologicznym. co stanowi zasadnicze zagrożenie życia. jest zrozumiały w historycznym aspekcie. Fakt. że metabolizm energetyczny i informacyjny u człowieka dokonuje się dzięki jego powiązaniom z otoczeniem społecznym. to jednak swoboda ta jest złudna. niż aktualną sytuację. Otoczenie społeczne spełnia rolę zwierciadła. i dzięki temu po- . Wprawdzie wydawać by się mogło. Lęk. że tylko w dzieciństwie zerwanie tej więzi grozi śmiercią. potępieniu.

musi dawać jakiś efekt. Urządzenie sterujące działem musi mieć informacje o tym. Co się tyczy całościowego ujęcia ustroju. zwłaszcza filogenetycznie młodszych jego części. to. do których sygnały zostały wysłane. a inaczej mieszkaniec wielkiego miasta. wokół którego koncentrują się sygnały docierające do ustroju. Część sygnałów wychodzących z układu musi do niego wrócić z powrotem. Praca układu nerwowego. odbija się na całym rozwoju metabolizmu informacyjnego. jaki efekt wywołał w otoczeniu sygnał doń wysłany. będącą planem aktywności całej komórki. Zależnie od tej informacji zmienia się plan aktywności (. prowadzi do poważnych zaburzeń ruchowych. One stanowią jakby rdzeń. a także w układzie endokrynnym. Możliwe. informując o tym. W układzie nerwowym. to każde jego działanie.struktura czynnościowa). jak każdego układu sterującego: technicznego. Bez niej układ sterujący działałby zupełnie na ślepo i nigdy nie osiągnąłby swego cela. Komórki nerwowe sterujące pracą mięśni otrzymują od tych mięśni stałe informacje o ich aktualnym stanie. Z chaosu potencjalnych sygnałów otoczenia trzeba bowiem coś wybrać. nie może być wykonywana bez sprzężenia zwrotnego. gdzie trafia pocisk. Uszkodzenie dróg nerwowych prowadzących sygnały zwrotne z mięśni. można traktować jako sygnał wysłany w otoczenie. jak w wiądzie rdzenia lub przy uszkodzeniu móżdżku itp. Sygnały płynące od otoczenia społecznego spełniają rolę sygnałów zwrotnych. co dzieje się w jej otoczeniu.. w selekcji pierwszeństwo mają sygnały zwrotne. wzmacniają lub przekształcają aktualną strukturę czynnościową. jaki skutek wywarły one w otoczeniu. informujące o tym.zwala je korygować.. które osłabiają. opiera się na zasadzie zamkniętego obwodu — część sygnałów wychodzących z komórki nerwowej wraca do niej z powrotem. Sygnał ten nie może trafiać w próżnię. milicjant. nadając każdemu sygnałowi. i według nich korygować nastawienie działa. artysta itd. a inne hamowane. Spostrzega się przede wszystkim efekt własnego działania. Układ chromosomalny sterujący procesami życiowymi komórki zmienia swą aktywność. spotyka się wiele przykładów sprzężenia zwrotnego. biologicznego lub społecznego. inaczej stałby się sygnałem bezcelowym i niepotrzebnym. informując o tym. Sama zresztą struktura morfologiczna układu nerwowego. zarówno . w zależności od bodźców zewnętrznych. Pod ich wpływem jedne geny są aktywowane. znacznie wyraźniej występujący w życiu ludzkim niż zwierzęcym. Z sygnałów zwrotnych informujących nas o efekcie naszego działania najważniejszą rolę odgrywają sygnały pochodzące od otoczenia społecznego. W zależności od sfery działania inaczej percepuje się świat otaczający. że fakt zależności od otoczenia społecznego. W wymianie sygnalizacyjnej z otoczeniem istotną rolę odgrywają więc sygnały zwrotne. co określa się pojęciem zachowania {behavior). tj. przede wszystkim kory mózgowej. inaczej widzi go człowiek żyjący wśród przyrody. w innych komórkach nerwowych.

jeśli krzyk nie przywołuje matki. który będzie przez to otoczenie akceptowany. obojętnością lub jawnym potępieniem. charakter społeczny. Matka.do" lub . irytacją. gdy aktywność niemowlęcia nigdy nie spotka się z odpowiednią reakcją otoczenia społecznego. Gdy sytuacja stanie się chroniczna. by specyficzne dla niego struktury czynnościowe w pełni się rozwinęły. a pobudzać inne formy aktywności. które zetknąwszy się z człowiekiem w pewnym określonym okresie czasu po wykluciu się z jajka będzie za nim chodzić jak za swoją matką. nie wywołując żadnej reakcji otoczenia. Jeśli krzyk ten mimo wielokrotnego powtarzania wciąż będzie trafiać w próżnię. W nieco późniejszym okresie dziecko uczy się już modelować swoje sposoby zachowania według reakcji otoczenia.. zmieniającym złe w dobre. przede wszystkim matką. mogą hamować jedne. nierzadko kończący się śmiercią. łatwo może spowodować zahamowanie spontanicznej aktywności. która na każde spontaniczne zachowanie swego dziecka reaguje niepokojem. Imprinting W każdym okresie życia występują specyficzne możliwości rozwoju. tj. przy specjalnie niekorzystnym układzie wzajemnego stosunku między dzieckiem a jego społecznym otoczeniem. Musi więc być takim sygnałem. Zasadnicza orientacja uczuciowa (przewaga postawy . mogą w ogóle stłumić wrodzoną tendencję do interakcji z otoczeniem (postawę „do"). to może ją przywołać uśmiech. które dla dziecka są społecznymi sygnałami zwrotnymi. Reakcje tegoż otoczenia. Ale jego moc jest całkowicie zależna od otoczenia społecznego. Często cytowanym przykładem jest kaczątko. tak że w strukturze emocjonalnej przeważać już będzie stale postawa ucieczkowo-agresywna. tonę bowiem skazane są na stłumienie.. lub odwrotnie. a w innych rozwijają się one znacznie trudniej lub w ogóle ich rozwój jest już niemożliwy. jak i wychodzącemu. matki. przy czym siła modelująca sygnałów otoczenia jest dla tych specyficznych struktur czynnościowych w tym okresie znacznie większa niż w innych okresach życia. to krzyk ten jest sygnałem o dużej mocy.od") prawdopodobnie w dużej mierze zależy od stosunku otoczenia społecznego do dziecka w pierwszych latach jego życia. W tym zaś okresie wystarcza niewiele bodźców. jaka zachodzi w tym okresie między żywym ustrojem a jego otoczeniem. wówczas popada ono w stan marazmu — apatii i fizycznego wyniszczenia. tj. która swą aktywnością usuwa aktualne zagrożenie i niepokój zamienia w stan zaspokojenia i pewności.wchodzącemu. określa się pojęciem . Swoistą reakcję. Działa ona jak wąski kanał selekcyjny. to w końcu niemowlę zaprzestanie tej aktywności i popadnie w stan snu. Jeśli krzyk niemowlęcia przywołuje matkę. W pewnym okresie określone formy zachowania się (struktury czynnościowe) mogą najłatwiej się rozwinąć. przez który mogą przejść tylko nieliczne struktury czynnościowe.

W tym też okresie utrwala się zasadnicza struktura stosunku uczuciowego do otoczenia i do samego siebie. dziecko np.. podobnie jak dzieje się przy wyborze tej właśnie. stanowiąc jakby matrycę. na której modeluje się później stosunek do różnych osób. że ten tak ważny dla dalszego rozwoju okres życia jest pokryty niepamięcią. picia kawy czy herbaty z łyżeczką w szklance lub filiżance. co nie usuwa prawdziwej postawy uczuciowej.imprinting. a nie innej postawy uczuciowej dokonuje się poza udziałem naszej świadomości. w którym uczyliśmy się takiej czynności. Postacie z otoczenia społecznego tego okresu pozostają ważnymi postaciami przez całe życie. co naprawdę się przeżywa. U człowieka przy znacznie większym bogactwie form zachowania się niż u zwierząt trudno mówić o imprinting w dosłownym znaczeniu tego słowa. gdy zobaczył go po kilkuletnim okresie wzajemnego niewidzenia. nie można zmusić się do miłości. Niemniej i u niego obserwuje się okresy życia. Struktura czynnościowa w ten sposób powstała jest wyjątkowo trwała. Utrwalone w okresie imprinting formy zachowania utrzymują się przez całe życie. zachowania .. bardziej trudno jest ich się później oduczyć. że w pierwszych latach życia tworzy się impimting dla zasadniczych form interakcji z otoczeniem społecznym. bez możności świadomego kierowania nimi. tak i bez udziału świadomej decyzji czujemy do kogoś sympatię czy antypatię. nienawiści. mówienia. Chłonność wówczas jest największa. Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć.fasady".. możemy prześledzić trudności wyboru właściwej formy aktywności. np. . Decyzja przyjęcia tej.od" i . Sięgając pamięcią do okresu. W Anglii dotychczas formy zachowania się przy stole są czułym wskaźnikiem pochodzenia klasowego. ukrywania tego. Fakt. a psychologa zachęcał krzykiem i ruchami do zajęcia tam jej miejsca. jak postawić krok. dlaczego zasadnicze postawy emocjonalne w stosunku do otoczenia (postawa . a nie innej formy aktywności w czynnościach zautomatyzowanych. Znacznie trudniej jest nauczyć umiejętności czytania i pisania osobę dorosłą. Tak więc w pewnym okresie życia najłatwiej jest nauczyć się sztuki chodzenia. może tłumaczyć. który w akresie imprinting Jego właśnie wybrał sobie za towarzysza.. można najwyżej swoje uczucia maskować. a wpływ środowiska na ich kształtowanie w tym okresie jest większy. bez większego trudu może nauczyć się języków obcych. w których pewne formy zachowania łatwiej się utrwalają.do") są przyjmowane automatycznie. Umiejętność gry aktorskiej. jest istotnym warunkiem utrzymania się w swej roli społecznej. jedzenia przy stole itd. uwolnić się od lęku itp. gdy uczy się ich jednocześnie z językiem macierzystym. Podobnie jak podczas chodzenia wykonuje się ruchy automatycznie i tylko w momencie zmęczenia lub na trudnej drodze zastanawiamy się. W tym przypadku większość psychiatrów zgadza się z psychoanalitykami co do znaczenia pierwszych lat życia dla rozwoju zasadniczych postaw uczuciowych. wygnał swoją wysiadującą jaja partnerkę z gniazda. Jeden z psychologów zwierzęcych opowiada dość zabawną historię o ptaku.

a tym samym przeszłości i przyszłości. Zwierciadło społeczne ulega tu internalizacji. czyli w miarę formowania się metabolizmu informacyjnego.. a wraz z nim kategorii przestrzennych i czasowych. Stąd prawdopodobnie pochodzi dwukierunkowość postaw uczuciowych. iż jedne są nastawione więcej na .. jego wahania. próby i błędy przy stawianiu pierwszych kroków. a świat odpychający. żywi się je jednocześnie w stosunku do siebie. a drugą do wewnątrz.. W przeciwieństwie do procesów poznawczych. jeździć na nartach. uraz porodu. że wymiana ta pozostawia trwały imprinting. Trudno określić. Żywiąc uczucia negatywne do otoczenia.gdy jeszcze nie wytworzyła się granica między daną osobą a jej otoczeniem. gdy jeszcze nie wytworzyła się granica między jednostką a jej otoczeniem. tj. Zasadnicza orientacja emocjonalna powstaje w okresie. Już bowiem u niemowląt zauważa się.do" lub . W życiu płodowym i w pierwszych miesiącach życia pozapłodowego wypełnia się sobą całą „czasoprzestrzeń".świata otaczającego" ani przyczyny i skutku.ja" i ... w jakim stopniu na zasadniczą postawę emocjonalną wpływa struktura genetyczna. Granica ta powstaje stopniowo w miarę odbierania bodźców otoczenia i reagowania na nie. pisać na maszynie. a inne na . . życie je cieszy i świat pociąga. widzimy jego wysiłek. a w jakim pierwsza wymiana sygnałów ze światem otaczającym. Wektor uczuciowy ma jednocześnie dwie strzałki — jedną zwróconą na zewnątrz. te zasadnicze pojęcia tworzą się w miarę własnego działania i odbierania jego skutków. nie ma .. Można z dość dużym prawdopodobieństwem przyjąć. przebieg życia płodowego. ucząc się pływać. Obserwując dziecko uczące się chodzić.. Pierwsza wymiana sygnałów z otoczeniem dokonuje się w świecie społecznym..tak" w stosunku do otoczenia. to samo dotyczy uczuć pozytywnych. Znacznie trudniej jest prześledzić proces tworzenia się zasadniczej orientacji w świecie otaczającym. by z wielu możliwości wybrać najlepszą i wykonać ją jak najsprawniej.od"). w których granica między przedmiotem a podmiotem przebiega wyraźnie. Ewolucja życia uczuciowego przebiega znacznie wolniej niż życia intelektualnego i tym należy tłumaczyć przetrwanie jego zasadniczych form z okresu wczesnego dzieciństwa. wiele wysiłku. Matka jest głównym odbiorcą aktywności dziecka i z kolei jej aktywność na nie wpływa.np. że w tym pierwszym okresie metabolizmu informacyjnego dokonuje się imprinting zasadniczej postawy uczuciowej (postawy . formowania się decyzji o przyjęciu postawy .od" otoczenia. wkładaliśmy.nie" — życie dla nich jest przykre. Lęk moralny (internalizacja zwierciadła społecznego) Lęk moralny można traktować jako dalszy etap rozwoju lęku społecznego. warunkujący dalszy przebieg życia uczuciowego. Orientacja ta tworzy się w tym okresie.do" i . w każdym razie wydaje się. Sędziowie oceniający nasze . w procesach uczuciowych w pełni nigdy się ona nie wytwarza. mówić w obcym języku.

Zinternalizowane zwierciadło społeczne zwykle silnie powiększa w porównaniu ze zwierciadłem wewnętrznym. a w praktyce psychiatrycznej nieraz spotyka się przykłady objawów nerwicowych. a nawet pychotycznych. głosem sumienia czy freudowskim superego (pojęcie superego jest szersze niż pojęcie sumienia. Przejście z zewnątrz do wewnątrz łączy się z pewnym zniekształceniem odbicia.zachowanie się i śledzący każdy nasz krok wchodzą do wnętrza. W dzieciństwie spojrzenie na otoczenie społeczne jest z natury rzeczy spojrzeniem w górę. są potężne i tajemnicze. co wyraża się w popularnych. stają się integralną częścią naszej osobowości — sokratesowskim daimonionem. wobec wewnętrznego jest się bezsilnym. Freud i jego następcy podkreślają monstrualność rozmiarów superego. gdyż obejmuje procesy podświadome. zmieniać je. stwierdzeniach. gdyż obraz ważnych postaci utrwalił się znacznie wcześniej i występują one w tej formie. co było początkowo z zewnątrz. znosi możność wpływania na niego. Dlatego zwierciadło społeczne zewnętrzne jest mniej groźne niż wewnętrzne — na zewnętrzne można wpływać swoim zachowaniem. że człowiek jest sam dla siebie najsurowszym sędzią. pod tym kątem widzenia rzeczywistość ulega wyolbrzymiającemu zniekształceniu. w jakiej zostały utrwalone. że jakiś element z przestrzeni zewnętrznej wszedł do przestrzeni wewnętrznej. . wskutek tego internalizacja w pierwszej fazie rozwoju staje się łatwiejsza. To zniekształcenie utrzymuje się. Działać można tylko na zewnątrz: to co jest w środku. Według przedstawionego wyżej modelu internalizacja zwierciadła społecznego polegałaby na zastąpieniu sygnałów zwrotnych pochodzących od otoczenia społecznego sygnałami pochodzącymi od własnych zapisów pamięciowych. to. autonomicznym. Drugim czynnikiem jest sama internalizacja. przede wszystkim rodziców. Dzięki pamięci układ uniezależnia się od otoczenia. staje się później integralną składową osobowości. w którym granica oddzielająca od świata otaczającego nie wytworzyła się w pełni. pomimo że dana osoba przestała już być dzieckiem. jeszcze w tym okresie. jest poza zasięgiem naszej aktywności. Zniekształcenie własnego odbicia wskutek internalizacji Zniekształcenie odbicia własnego na skutek internalizacji można odnieść do dwóch czynników. fakt. a nieraz i katem. wynikających ze świadomego lub podświadomego potępienia samego siebie. w którym dokonuje się imprinting zwierciadła społecznego. staje się on elementem nieoperacyjnym. a sumienie dotyczy tylko świadomych). Pierwszym z nich jest sam okres. bez niej byłby on skazany na ciągłe oscylacje pod wpływem zmiennych sygnałów otoczenia. pamięć działa nań stabilizująco. Postacie zwierciadła społecznego. Imprinting pierwszych społecznych sygnałów zwrotnych dokonuje się wcześnie.

na nowo jakby ożyły. przy czym ulegającej w momencie przenoszenia przekształceniom na zasadzie głównie przypadkowości (podział mejotyeziny komórek rozrodczych i ich łączenie się). czy też postaci idealnych z historii. może on zmieniać się pod wpływem bodźców otoczenia. W czasie snu jesteśmy bowiem pozbawieni możliwości działania i wpływania na rzeczywistość. czy też abstrakcyjnych wartości. tworzy się struktura społeczna. Ponieważ sygnały pochodzące od otoczenia społecznego odgrywają rolę sprzężenia zwrotnego. przenoszonej dzięki mechanizmowi dziedziczenia z pokolenia na pokolenie. religii itp. a drugi — schisis (rozszczepienia) tejże struktury. które stały się dla niego wzorem i sędzią jego postępowania. Schisis Mimo scalenia obu struktur. gdyż rzeczą przypadku jest. i to drugie działanie jest nawet silniejsze. W sterowaniu całością ustroju człowieka (jego zachowaniem się) zasadniczą rolę odgrywają sygnały pochodzące od otoczenia społecznego. pobudzającym lub hamującym rozwój planu genetycznego. Z faktu internalizacji zwierciadła społecznego można wysunąć dwa ogólne wnioski. w wymianie sygnalizacyjnej ze środowiskiem istnieje między nimi pewne rozszczepienie wynikające stąd. Oddzielanie obu struktur od siebie (dziedziczenia biologicznego od dziedziczenia społecznego) jest fikcją. że proces wymiany ze środowiskiem jest procesem ciągłym i od narodzin aż do śmierci plan aktywności zmienia się pod presją otoczenia. to jednak przez całe życie człowiek wchłania w siebie elementy otoczenia społecznego.Na tej samej zasadzie sytuacje z marzenia sennego przedstawiają się znacznie groźniej niż identyczne sytuacje na jawie. będących ideałem dążeń danego człowieka i miernikiem jego wartości. tj. Plan genetyczny może realizować się jedynie poprzez wymianę energetycznoinformacyjną ze środowiskiem i jak wiadomo. gdyż obie są ze sobą integralnie złączone. że weszły do jego wnętrza. literatury. również w pewnej mierze przypadkowa. Dziedziczenie społeczne Otoczenie społeczne działa na nas nie tylko od zewnątrz. lecz też od środka. które dzięki temu. one są najważniejszym sprzężeniem zwrotnym. genetycznej i społecznej (dziedziczenia biologicznego i społecznego). w jaką grupę społeczną dany człowiek trafi i jakim wpływom będzie podlegał. Podobnie jest się bezsilnym wobec sędziego.. czy to osób żywych. W ten sposób obok struktury biologicznej człowieka. który w nas samych się znajduje. Pierwszy z nich dotyczy wagi otoczenia społecznego dla rozwoju człowieka. Choć impimtmg ważnych postaci jest w dzieciństwie najsilniejszy. korektora .

słowne itp. Ustrój wciąż musi być zasilany nowymi sygnałami otoczenia i wciąż sam tworzy. większe są różnice między poszczególnymi gatunkami i między jednostkami w obrębie gatunku. tj. Powtarzające się sygnały otoczenia prowadzą do wygaszenia reakcji organizmu. prowadząc do określonych przeżyć i określonych form reakcji. które. tworzy się określona struktura metabolizmu informacyjnego. nie mogą wykroczyć poza struktura specyficzną dla . Konsekwencją internalizacji zwierciadła społecznego jest wewnętrzne rozdwojenie — id i superego. W zmienności tej jednak istnieje wyraźna niezmienność. że świadomość nie bierze w nich udziału. Z drugiej strony w tej ustawicznej zmienności metabolizmu informacyjnego nie może on wyjść poza strukturę dla niego specyficzną. nawet technicznym. szatan i anioł. struktura. ale nic całkiem nowe. są one przez sam ten fakt odbierane w świadomości jako coś lepszego. nowe formy reakcji. przestają być tymi samymi bodźcami. a powtarzające się sygnały ustroju (jego reakcje ruchowe. musi być wciąż niszczona i budowana na nowo. Różnorodność jest tu wprawdzie znacznie większa niż w metabolizmie energetycznym. jako ideał.aktualnego planu aktywności. są wykonywane przy maksymalnie ekonomicznym zaangażowaniu układu sterującego metabolizmem informacyjnym. tak i tylko pewne sygnały otoczenia są przez ustrój wychwytywane i w swoistą przezeń strukturę ułożone. w pewnym stopniu analogiczna do struktury metabolizmu energetycznego. W każdym układzie sterującym. gdy są uzewnętrznione. istnieje konieczność współzawodnictwa miedzy przeciwstawnymi planami aktywności. tzn. nowe bodźce działają na ustrój i wciąż pod ich. Cechą wymiany sygnałów z otoczeniem jest ustawiczna zmienność.) po pewnym czasie ulegają automatyzacji. do którego się dąży. który tworzy się pod korygującym wpływem sprzężenia zwrotnego. Przy tym dobre jest to. kiedy to z natury rzeczy patrzy się na otoczenie społeczne do góry. co subiektywnie wyraża się tym. Na idealizację zwierciadła społecznego wpływa wspomniany już fakt. Struktura ma charakter dynamiczny. Sygnały przez niego odbierane i wysyłane muszą być nowe. co spełnia rolę sędziego. stają się sygnałami wysyłanymi w otoczenie. tj. informacyjnego Dynamiczna struktura metabolizmu Lęk dezintegracyjny powstaje przy każdorazowej zmianie struktury metabolizmu informacyjnego. wpływem zachodzą w nim nowe reakcje. tj. zło i dobro. Dr Jekyll i Mr Hyde. W tym ujęciu lęk moralny byłby sygnałem niezgodności między jednym z planów aktywności a sprzężeniem zwrotnym. że jego imprinting dokonuje się w dzieciństwie. Podobnie jak tylko pewne formy energii otoczenia mogą być przez dany ustrój wykorzystane i w swoisty sposób przekształcone. Lęk dezintegracyjny. Wciąż. która jest miernikiem postępowania i celem dążenia. lepszy jest ten plan.

To. komórki receptorycznej. Prawdopodobne jest to. gdyż do tego przyzwyczailiśmy się od dziecka. Zasada prawdopodobieństwa Cechą więc metabolizmu sygnalizacyjnego jest strukturalność. które traktować można jako sygnały wysyłane z ustroju — efektory). efektorycznej i nerwowej). i reagowaniu na nie różnymi formami ruchu. tzn. a odbierają je niektóre owady. Człowiek nie odbiera światła spolaryzowanego lub pozafiołkowego. dana struktura utrwaliła się i jej naruszenie. tak i z sygnałów do niego dochodzących buduje specyficzne dla siebie formy. Ze strukturalności wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem wynika zasada prawdopodobieństwa — prawdopodobne jest to. grupą komórek wyspecjalizowanych w odbieraniu bodźców — receptory. wytwarzając impuls nerwowy (oczywiście u tych ustrojów. w pewnym sensie analogiczna do strukturalności występującej w metabolizmie energetycznym. przez zaćmienie słońca. W receptorach sygnały otoczenia zostają przekształcone na sygnały własne ustroju — impulsy nerwowe. dociera do ustroju. np. Nie można ujrzeć fal elektromagnetycznych poza wąskim wycinkiem fal świetlnych. że rano zaświeci słońce. nie można usłyszeć drgań powietrza. Prawdopodobne jest. zadrażnia jego receptory. przemawia za realnością wytworzonego obrazu. co się w niej nie mieści. Fakt. w jakim stopniu odbierany obraz odpowiada rzeczywistości. Zagadnieniem dotychczas nie rozstrzygniętym jest. które dysponują aparaturą receptoryczno-nerwowo-efektoryczną. że idąc trafiamy stopą na twardy i stabilny grunt. ale w rzeczywisty świat i w jakiś sposób go przekształca. czyli ich struktura. ich przenoszeniu i integrowaniu — neurony. co się w tej strukturze nie mieści. Sygnały wchodzące do ustroju i z niego wychodzące mają określony stopień prawdopodobieństwa. a nieprawdopodobne to. budzi lęk. Tylko drobna część tego. i podobnie jak każdy ustrój. który nie zapada się pod nogami ani nie . a co w przeżyciu subiektywnym odbierane jest jako obraz otaczającego świata.danego ustroju. buduje specyficzne dla siebie białko. które nie drażnią odpowiednich receptorów. co wokół się dzieje. nie mieszczących się w granicach częstotliwości słyszalnych. Przestrzenne i czasowe rozmieszczenie impulsów nerwowych. że działanie ustroju nie trafia w próżnię. które na zewnątrz ujawniają się pod postacią sygnałów wysyłanych w otoczenie. oddaje to. nie można wyczuć smakiem czy zapachem obecności substancji chemicznych. nie zostaje w ogóle przyjęte ani też nie może być przez organizm wytworzone. w jakim stopniu dana struktura aktywności utrwaliła się. w ustrojach niżej stojących w rozwoju filogenetycznym poszczególna komórka może spełniać rolę zarezerwowaną dla układu sygnalizacyjnego (tj. co dzieje się w świecie zewnętrznym. zależny od tego. co mieści się w strukturze tej wymiany.

wówczas naruszeniu utrwalonej struktury towarzyszy lęk.deus" dla określenia bóstwa. wówczas możliwych połączeń czynnościowych między nimi byłoby AB i BA. w końcu więc zwycięża. To. co otacza. stykamy się znacznie częściej niż w normalnych stosunkach międzyludzkich z formami zachowania się i przeżyć o małym stopniu prawdopodobieństwa. ACB. Liczbę kombinacji określa tu wzór matematyczny. gdyż odgrywa tu rolę kierunek przepływu informacji AB – BA). natomiast w drugim istnieją możliwości dwóch połączeń. CBA. stąd też uczucia lęku lub śmieszności. . np. gdy wszystko. Łuk odruchowy łączący receptor z elektorem jest u człowieka bez porównania dłuższy niż u najwyższych nawet zwierząt. zwłaszcza wielkiej psychiatrii. co ma największy stopień prawdopodobieństwa. Gdy jest inaczej. Miliardy komórek nerwowych mogą być aktywowane w odcinku tym. w czasie burzy na statku.. zwany silnią (n!) 1 x 2 x 3 x 4 itd. W pierwszym przypadku byłoby możliwe tylko jedno połączenie AB = BA. promienieć. BCA. tj. która jednak okazuje się niegroźna i nie narusza utrwalonego sposobu widzenia świata. W psychiatrii. na grzęzawisku. stąd ich określenie jako dziwne lub dziwaczne. 24. które one w otoczeniu budzą. kiedy nic nowego i niezwykłego zdarzyć się nie może. czy na razie w ogóle możliwym do wykonania. niezwykle przyciąga i odpycha. co nie mieści się w normalnej strukturze wymiany informacji z otoczeniem. budzi w człowieku przeciwstawne uczucia lęku i ciekawości. w drugim z poczuciem niepewności. i na krańcu małego prawdopodobieństwa. zagrożenia i zagubienia się towarzyszącym niezwykłym przeżyciom. To. wywoła to uczucie grozy. Jednym ze sposobów wywoływania efektu komicznego jest przedstawienie struktury nieprawdopodobnej..kołysze. W przypadku trzech komórek byłoby ich sześć: ABC. W pierwszym przypadku ma się do czynienia z napięciem wewnętrznym i niepokojem towarzyszącym monotonii i nudzie życia. tj. a łacińskie . Obliczenie liczby potencjalnych struktur czynnościowych w układzie nerwowym nie jest zadaniem łatwym i nie wiadomo. a których psychiatra nie powinien do siebie dopuszczać. tworząc niezliczone kombinacje między sobą. że zostaliśmy oszukani i że była to tylko maska. A i B. Stosując bardzo znaczne uproszczenia. stąd indyjskie „dewas". można zastosować tu tzw. permutację. w czasie trzęsienia ziemi. Uczucie lęku występuje na dwóch krańcach wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem — na krańcu zbyt dużego prawdopodobieństwa. Warto tu może wspomnieć o etymologii słowa „dziwny". kiedy przekonamy się. różnorodne struktury czynnościowe. CAB. gdy tak się stanie. (Należy zwrócić uwagę na różnicę między połączeniem morfologicznym a czynnościowym. które zmieni się w śmiech. wywodzi się ono od aryjskiego pnia . BAC. na skutek zaburzeń zmysłu równowagi. przy czterech byłoby ich już 6 x 4. aż do n. co nieprawdopodobne. że twarz naszego rozmówcy nie zmieni się nagle w twarz wilka. Prawdopodobne jest. staje się dziwne i niezwykłe. Gdyby układ nerwowy był zbudowany tylko z dwóch neuronów.diw" — jaśnieć.

marzenia na jawie i we śnie. np.Wzór ten nie uwzględnia wielu innych możliwości istniejących w układzie nerwowym. Uwagi te zawdzięczam doktorowi Stanisławowi Olszewskiemu z Katedry Automatyki AGH w Krakowie. Następnie trzeba utworzyć sumę logarytmów. Obserwowaną rzeczywistość wyprzedzają niejednokrotnie plany. również 1010 s. Ponieważ 106 s jest równe około dwóch tygodni. logarytmu-jemy poszczególne czynniki. struktur czynnościowych sprawiają. Podane tu oszacowanie ma charakter orientacyjny*. można rzec. obliczenie wymaga 2 x l010 s 4 X l04 tyg. że może polegać na miejscowej zmianie potencjału lub pełnym wyładowaniu całej komórki. a nie własnego. Układ nerwowy człowieka zbudowany jest z przeszło dziesięciu miliardów (l010) neuronów. co przychodzi z zewnątrz. W rzeczywistości więc możliwych kombinacji jest znacznie więcej. tj. Aby wykonać obliczenie tej liczby. że czynnościowe połączenie między komórkami może mieć znak dodatni (pobudzenie) lub ujemny (hamowanie). zawsze może wyłączyć strukturę dla siebie odpowiednią. Te niezwykle możliwości tworzenia różnorodnych. że komórki nerwowe mają różne prawdopodobieństwo łączenia się z drugimi itp. takich jak ta. czyli około 52 tyg. Powtarzające się sygnały otoczenia przestają wywoływać reakcję receptorów. nie może wyjść poza nią. że nihii novi in cerebro. Gradient trwałości Człowiek jest zamknięty w możliwościach własnej struktury układu sygnalizacyjnego. natomiast interoceptory (receptory odbierające sygnały z wnętrza ustroju) adaptują się znacznie wolniej. schizofreniczne urojenia i omamy. co zajmie czas np. Na znalezienie logarytmów potrzeba zatem l0 s./rok = 800 lat. Trawestując znane powiedzenie. bajki. Nastawienie na zmienność obowiązuje w stosunku do środowiska otaczającego. We wnętrzu ustroju . W sumie potrzebujemy 2x1010 s. 2 tyg. Z drugiej jednak strony układ sygnalizacyjny jest nastawiony na zmienność. nie trafia na teren całkowicie nie przygotowany. że to. niż przewiduje wspomniany wzór. co zajmuje pewien czas. Zjawisko szybkiej adaptacji występuje w eksteroceptorach. 100 s = 4 X 104 tygodni. receptorach odbierających bodźce świata otaczającego. czyli przy zastosowanym tu uproszczeniu liczba potencjalnych struktur czynnościowych powinna wynosić w przybliżeniu 1010! (silnia 10 miliardów). l sekundę.

np. Szybka adaptacja do bodźców środowiska wewnętrznego kończyłaby się naruszeniem stałych ustroju. wytwarzać impulsy nerwowe). pod wpływem nagłego hałasu przerywa się na chwilę rozmowę. Zasada ta odnosi się nie tylko do receptorów. zdobycie i spożycie pokarmu powoduje powrót poziomu cukru do normy. najmniejszy na styku z otoczeniem zewnętrznym. Występuje wówczas rozproszenie uwagi. jak i do niego wysyłane. Odruch orientacyjny Zmianę struktury wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem zewnętrznym określa się wg Pawiowa pojęciem odruchu orientacyjnego. sodu. zmęczenie. jonów potasu. Można by więc powiedzieć. ale do wszystkich ogniw łańcucha wymiany sygnalizacyjnej. poziom cukru itd. tj. dzięki czemu większy strumień sygnałów pada na powierzchnię receptoryczną. Sygnały z wnętrza ustroju muszą działać tak długo. tj. stężenia jonów wodorowych (kwasota tkanek i płynów ustrojowych). co hałas ten oznacza). obniżenie poziomu cukru we krwi pobudzi wydzielanie adrenaliny i hormonów alikotropowych kory nadnerczy. Obu tym komponentom odruchu orientacy]hego (przerwaniu aktualnej . np. a te z kolei rozkład glikoaenu na glukozę. senność i wreszcie sen. ciepłoty. Równowaga zostaje przywrócona dzięki działaniu mechanizmów wewnątrzustrojowych. Struktura metabolizmu informacyjnego miałaby więc określony gradient trwałości. jeśli powtarzają się w sposób monotonny. narządy zmysłowe odbierające sygnały z odległości. np. iż zmienny jest świat zewnętrzny. Zmienność pierwszego jest łatwo tolerowana a drugiego bardzo trudno. aż równowaga zostanie przywrócona. osłabienie metabolizmu informacyjnego na określonym odcinku kontaktu z otoczeniem. lub dzięki działaniu na zewnątrz. odpowiednie receptory muszą tak długo reagować (tj.muszą być zachowane pewne stałe wartości (constans). czasem też całego ciała. Podobnie jak receptory przestają one reagować na powtarzające się sygnały. nasłuchując. które stanowią konieczną dla życia strukturę. a niezmienny — własny ustrój. że w metabolizmie sygnalizacyjnym obowiązuje ogólna zasada. aż przez odpowiednie reakcje ustrój przywróci zachwianą równowagę. W razie naruszenia jakiejś stałej. prowadzą do częściowego lub całkowitego przerwania wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem. Zarówno sygnały odbierane od otoczenia. w kierunku źródła bodźca. w głowie bowiem mieszczą się tele-receptory. następuje zwrot głowy. największy na styku z otoczeniem wewnętrznym. Pod wpływem nowego bodźca zostaje na moment przerwana dotychczasowa aktywność ustroju (np. który jest przerwaniem tegoż metabolizmu informacyjnego na całej powierzchni kontaktu ze światem otaczającym.

Podobna sytuacja zdarza się w nerwicach typu neurastenicznego: zwykłe bodźce. określana jako badawcza. który w ciągu dnia przestał już działać. że coś zakłóca stan istniejący. ale też od stopnia jego niezwykłości i od aktualnego stanu. wywołuje bicie serca. przypadkowy dźwięk. dotyczącej prawdopodobieństwa charakteru nowego bodźca. może zacząć się dopiero po zapadnięciu zasadniczej decyzji. Są tu trzy możliwości — plus. Zdarza się. wywołują niewspółmiernie silną reakcję orientacyjną. zmiany rytmu oddechowego. to schematycznie przedstawić je można następująco: pierwszą reakcją jest uczucie niepokoju. Co się tyczy subiektywnego obrazu wydarzeń wywołanych sygnałem otoczenia. uczucie gwałtownego lęku itp. jak sygnał telefonu. który w tym momencie wycofywał się z wymiany sygnalizacyjnej i tym samym był nie przygotowany do przyjmowania bodżców. że tylko komponent wegetatywny i śladowe uczucie niepokoju są jedyną oznaką. W pierwszym wypadku występuje zbliżenie do źródła bodźca.wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem a skierowaniu telereceptorów na źródło bodźca) towarzyszy wyładowanie wegetatywne w postaci przyspieszenia akcji serca. Na tym kończyłaby się pierwsza faza odruchu orientacyjnego. wzrostu ciśnienia krwi. Kontakt z otoczeniem. co prawdopodobnie zmienia opór elektryczny skóry (odruch skórnogalwaniczny). Tylko w pierwszym wypadku może dojść do eksploracji źródła bodźca. Wyrazem zmiany czynności bioelektrycznej mózgu pod wpływem bodźca zewnętrznego jest reakcja zatrzymania. że jakiś bodziec zewnętrzny zadziałał na ustrój. w rytm beta. że siła reakcji wegetatywnej i emocjonalnej na bodziec zewnętrzny nie jest tylko zależna od siły tegoż bodźca. że przestaje nań reagować. Staje się więc z powrotem silnym bodźcem orientacyjnym. czyjś głos. Siła reakcji wegetatywnej zwykle koreluje z siłą reakcji uczuciowej. wywołanego nagłym. minus i zero. Z codziennego doświadczenia wiadomo. zwłaszcza palców rąk i nóg. czyli do aktywności określanej jako faza badawcza odruchu orientacyjnego. Druga faza. świadomości. gdy bodziec orientacyjny nie dociera do świadomości. przykry już z powodu innych objawów nerwicowych. gdy wymiana sygnalizacyjna z otoczeniem redukuje się do minimum. do którego człowiek mieszkający w mieście tak szybko się przyzwyczaja. ten sam hałas uliczny. które wahać się może od bardzo dyskretnego i zwiewnego uczucia niezadowolenia. zwiększenia potliwości skóry. czyli przejście rytmu spoczynkowego alfa w rytm szybszy i mniej regularny (desynchronizacjaj. Jakiś niezwykły szmer wywoła silniejszą reakcję orientacyjną niż znacznie głośniejszy hałas uliczny. Reakcja wegetatywna z towarzyszącym jej uczuciem nieokreślonego niepokoju występuje nawet wówczas. staje się wskutek tej nadwrażliwości . w drugim ucieczka od niego. tj. a w trzecim powrót do przerwanej przez bodziec aktywności. niespodziewanym bodźcem. ponieważ trafia na ustrój. Utrzymuje się z reguły dłużej niż ruchowy komponent odruchu orientacyjnego. do silnego i gwałtownego uczucia zaskoczenia. W okresie zapadania w sen.

nie może być całkiem nowy. które normalnie zostają zatrzymane na samej powierzchni receptorycznej lub.jeszcze przykrzejszy. zmienia w mniejszym lub większym stopniu strukturę metabolizmu sygnalizacyjnego i jednocześnie go wzbogaca. Głównym objawem tego naruszenia jest obniżenie zdolności selekcyjnej układu sygnalizacyjnego. Skala wartości ulega wówczas rozchwianiu. a być nie spostrzeżony. Zdolność selekcji bodźców otoczenia można wyobrazić sobie w formie skali wartości. mogą one przebić barierę selekcyjną. jakby miały duże znaczenie i odwrotnie. co częściej się zdarza. zmieniającej się każdorazowo zależnie od aktualnej sytuacji ustroju i jego środowiska. Antycypacja Każdy sygnał otoczenia. Tylko w sytuacjach upośledzenia metabolizmu informacyjnego. po ataku padaczkowym itp. jak i informacyjnego. ta ostatnia jest wrażliwsza. działając na ustrój zostaje natychmiast oznaczony określoną Wartością i zależnie od decyzji wartościującej kształtują się jego dalsze losy. może też wywołać reakcję świadomą. świadomy lub nieświadomy. Sygnały o wartości bliskiej zeru są w normalnej wymianie sygnalizacyjnej z otoczeniem od razu odrzucane na powierzchni receptorycznej lub w dalszych ogniwach łuku odruchowego. Może on w ogóle nie wywoływać reakcji orientacyjnej lub może ją wywołać. w ostrych i przewlekłych zespołach psychoorganicznych. Sygnał otoczenia nie jest więc czymś całkiem nowym. ze stanu nieprzytomności. ponieważ nie . wyżej wspomnianych. który przebije się przez powierzchnię receptoryczną. ogólnie mówiąc w tych przypadkach. Według tej skali jedne sygnały są łatwiej przepuszczane. gdy struktura wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem jest wyraźnie naruszona. po narkozie. stanowi zawsze pewne zagrożenie dla ustroju. W tym sensie ustrój antycypuje to. Z dwóch podstawowych czynności tegoż układu: pobudzenia i hamowania. już w pierwszych ogniwach łuku odruchowego.. Z drugiej jednak strony musi on w jakimś stopniu do tej struktury pasować. Może zostawić wyraźny ślad pamięciowy. a pierwsza ulega zakłóceniom. sygnały otoczenia dla metabolizmu informacyjnego są tym. np. może dotrzeć do świadomości (np. Bodźce. Naruszenie struktury zarówno metabolizmu energetycznego. większość ruchów przy chodzeniu jest wywołana sygnałami nie docierającymi do świadomości). jego wartość zostaje od razu w pierwszym zetknięciu oznaczona. co może go spotkać ze strony otoczenia. tutaj bez wyboru aktywizują cały układ sygnalizacyjny. inne trudniej. co pożywienie dla metabolizmu energetycznego. Niewspółmiernie gwałtowna reakcja orientacyjna występuje też przy budzeniu się ze snu. a sygnały o małym znaczeniu mogą działać tak.

które na poziomie świadomości jest odczuwane jako zdolność przewidywania. im dochodzący sygnał jest mniej prawdopodobny. W przypadku zachwiania struktury ener-detycznej wymiany ze środowiskiem mówimy o lęku biologicznym. rozgrywa się poza sferą świadomości. W przypadku metabolizmu informacyjnego silą reakcji lękowej jest tym większa. Subiektywnym sygnałem zagrożenia jest uczucie lęku. jest równa. pojedynczy znak. jest proporcjonalna do dysproporcji między przewidywaną a faktyczną formą zakłócenia metabolizmu informacyjnego. a w przypadku zachwiania struktury informacyjnej — o łęku dezintegracyjnym. jest istotną cechą metabolizmu informacyjnego. Nagła ciemność wywołana zaćmieniem słońca da silniejszą reakcję lękową niż ciemność wywołana brakiem prądu elektrycznego. tj. w czasie wojny. Jest ono zasadniczą . czym skończy się zachwianie struktury. wywoła słabszą reakcję lękową niż analogiczna zmiana występująca w chorobie psychicznej lub pod wpływem nieświadomego zatrucia substancją chemiczną wywołującą halucynacje. gdy np. a tym samym gorzej mieszczący się w dotychczasowej strukturze interakcji z otoczeniem. jesteśmy zaskoczeni. Dzięki temu założeniu funkcja ta odbywa się automatycznie.wiadomo. przy gwałtownej dysfunkcji hormonalnej niż przy łagodnej itp. również energetycznego. Przewidywanie nie jest wyłącznie czynnością świadomą. W przypadku metabolizmu energetycznego będzie ona większa np. nagle potkniemy się na jego nierówności. gdy nasze przewidywanie się nie spełniło. nagła cisza będzie tak silnym sygnałem. Reakcja zaskoczenia. przy braku tlenu niż przy braku pożywienia. gdy jest inaczej. na trudnej ścieżce górskiej. a idąc dalej. że może obudzić kogoś ze snu. opartej na prawdopodobieństwie. np. polegający przypuszczalnie na przyporządkowaniu wchodzących sygnałów istniejącym już zapisom pamięciowym. po której się idzie. powstała reakcja lękowa jest wynikiem naruszenia struktury określonego wycinka interakcji z otoczeniem — funkcji chodzenia. Skomplikowany łańcuch czynności związany z analizą percepcyjną. gdy huk wybuchów bomb i pocisków staje się już czymś zwyczajnym. przy pełnym udziale świadomości. wówczas akt chodzenia jest wykonywany przy całościowym zaangażowaniu układu sygnalizacyjnego. Siła reakcji lękowej jest proporcjonalna do stopnia gwałtowności zachwiania struktury. Gdy idąc chodnikiem. którą można traktować jako swoisty dla odruchu orientacyjnego rodzaj reakcji lękowej. że droga. że obserwowany przedmiot można zaliczyć do określonej kategorii zapisów pamięciowych. w ogóle metabolizmu. rozpoznany znajomy okaże się obcą osobą. Strzał z rewolweru wywoła silniejszą reakcję orientacyjną niż tej samej siły stuk motoru. by rozpoznać znaną nam rzecz. zażytego świadomie. Zwykle wystarczy drobny szczegół. Zmiana percepcji otoczenia pod wpływem LSD lub innego środka halucynogennego. Świadoma jest ostateczna decyzja. Rzutowanie w przyszłość.

stanowi najważniejszy element struktury metabolizmu informacyjnego. w różnym zresztą nasileniu. od tego. Niektórzy psychiatrzy mówią o pogotowiu lękowym. bowiem dzięki niemu może się wytworzyć nowa struktura metabolizmu informacyjnego (może powstać nowa myśl. Każda żywa istota od najprostszej jednokomórkowej do najbardziej skomplikowane] wielokomórkowej. nowe wrażenie. w pewnej przynajmniej mierze ustrój musi „przewidywać" zachowanie się środowiska w stosunku do siebie. jaką jest człowiek. "W ludzkiej świadomości ostro odcina się przeszłość. realizuje swój plan genetyczny poprzez wymianę energii i informacji ze swoim środowiskiem. Integracja i dezintegracja Dezintegracja struktury metabolizmu informacyjnego. wywołana strumieniem sygnałów z zewnątrz ustroju lub z jego wnętrza. rozprasza go. obok współrzędnych przestrzennych. jest wciąż sprawą dyskusyjną. To ustawiczne burzenie i budowanie jest może najbardziej charakterystyczną cechą pracy układu sygnalizacyjnego. co się już dokonało. co ma się dokonać. co zostało już zrealizowane. od przyszłości.cechą przyrody ożywionej. Współrzędna czasu. który może się realizować jedynie w ustawicznej wymianie ze środowiskiem. że granica ta nie jest tak ostra w świecie zwierzęcym. W pojęciu planu mieści się widzenie przyszłości. poprzednia struktura musi być zburzona.). występuje u każdego człowieka. W zależności od warunków środowiskowych możliwości realizacji planu genetycznego kurczą się lub rozszerzają. a na jej miejsce zbudowana nowa. czyli to. Sam plan może zresztą ulec modyfikacjom pod wpływem środowiska. W tym ujęciu lęk jako subiektywny wyraz zachwiania porządku metabolizmu informacyjnego towarzyszyłby stale człowiekowi od prawie niedostrzegalnego niepokoju przy zwykłym odruchu orientacyjnym do paniki wynikającej z całkowitego rozbicia istniejącego porządku. przewidywanie. tak że obraz otaczającego świata tworzy się na zasadzie różnorodnego umiejscowienia sygnałów nerwowych na siatce czasowo-przestrzennej. u człowieka odpoczywającego. To ułożenie sygnałów stanowi aktualną strukturę czynnościową metabolizmu sygnalizacyjnego. Realizm przyrody polega na ogólnej zgodności planu z możliwościami środowiska. a na odwrót. W głównej mierze pogotowie to. Na przykład u człowieka skupionego nad pracą nowy bodziec na ogół zwiększa dezintegrację. „Przewidując" dalsze etapy swego rozwoju. w przypadku kataklizmu lub ostrej schizofrenii. gdyż sygnał nerwowy jest jakościowo niezależny od rodzaju bodźców otoczenia. Możliwe. wspomnienie itp. będąc związane z istniejącym w metabolizmie informacyjnym . nakłada się na dezintegrację już istniejącą. rozproszonego analogiczny bodziec może ją zmniejszyć. np. w wyniku nałożenia się obu może się ona sumarycznie zwiększyć lub zmniejszyć. W jakim stopniu modyfikacja taka jest możliwa.

należą do domeny układu somatycznego. w szczególności od decyzji wyboru danej struktury czynnościowej. Granica między funkcjami wolicjonalnymi a autonomicznymi nie jest jednakże ostra. uważając. mogą być traktowane jako sygnały wysyłane w otoczenie.pewnym rozchwianiem porządku. np. Pierwszy zajmuje się wymianą sygnałów z otoczeniem zewnętrznym. zblednięcie czy zaczerwienienie twarzy. Z drugiej strony pewne reakcje wegetatywne. Oddychanie. ponieważ stanowią rodzaj sprzężenia zwrotnego dla sygnałów wychodzących z ustroju. a drugi — z otoczeniem wewnętrznym. Pojęcie to ma uwypuklić jego niezależność od świadomych procesów psychicznych. gdyż sygnały pochodzące z układu ruchowego (z mięśni. tym utrzymanie stabilnej równowagi staje się trudniejsze. od aktu woli. Im układ sygnalizacyjny jest bardziej precyzyjny i wymiana informacji z otoczeniem bardziej skomplikowana. rozszerzenie źrenic. które jest właściwie funkcją wegetatywną. będąc niejednokrotnie ważną wskazówką orientacyjną co do stanu emocjonalnego. Zaburzenia wegetatywne Uwagi neuroanatomiczne i neurofizjologiczne Układ nerwowy somatyczny i autonomiczny Układ sygnalizacyjny zwykło się dzielić na: somatyczny i wegetatywny (autonomiczny). czyli dla wszelkich form ruchu. że ich manifestowanie się na zewnątrz jest sprawą drugorzędną i że w istocie należą one do wewnętrznego metabolizmu informacyjnego. określane jako proprioceptywne. wzmożona potliwość dłoni. to jednak w razie potrzeby mogą one z powrotem być świadomie sterowane. pisanie itp. W przeciwstawieniu do układu wegetatywnego układ somatyczny nazywa się analogicznie układem wolicjonalnym. stawów. więzadeł itd. jak chodzenie. Natomiast funkcje wegetatywne są funkcjami sensu stricte autonomicznymi. .). gdyż może być zaŁeżne od aktu woli. nie jest jednak funkcją całkowicie autonomiczną.. Układ wegetatywny określa się też jako autonomiczny. Podział ten nie jest całkiem ścisły. mówienie. zjeżenie się włosów itd. choć de facto pochodzą z wnętrza ciała. tj. Mimo to traktuje się je jako reakcje wegetatywne.. nie można nimi kierować własną wolą. Wprawdzie wiele funkcji sterowanych przez układ somatyczny rozgrywa się poza sferą świadomości — funkcje zautomatyzowane.

Ta różnica w lokalizacji. a te właśnie grupują się głównie w środkowej części . jest to jakby wewnętrzny układ sygnalizacyjny. niż to się dzieje w układzie somatycznym. ośrodki sterujące muszą więc znajdować się bliżej miejsca działania. że ta zależność wiąże się z funkcją mowy. niż proces burzenia. a część współczulna jest zlokalizowana w większej odległości od terenu działania (skupiska komórek leżą przed kręgosłupem — zwoje przedkręgowe). substancja i energia otoczenia zostają przekształcone na swoistą strukturę energetyczną i substancjalną ustroju. że układ współczulny jako pobudzający procesy destrukcji najsilniej działa wówczas. Duże masy mięśniowe muszą ulec wówczas aktywacji.Możliwe. podczas gdy układ somatyczny oddala się od terenu obcego i bardziej od niego izoluje. różnicę tę można ująć jako większą decentralizację układu autonomicznego. układ autonamiczny jest jakby bezpieczniejszy. Jego jednostki sterujące — ciała komórkowe neuronów — mieszczą się bliżej terenu oddziaływania. w części centralnej zaciera się. Układ współczulny wzmaga procesy kataboliczne. jak się zdaje. że układ współczulny łączy się z układem centralnym w jego części środkowej (piersiowo-lędźwiowej). budowy. a układ przywspółczulny w odcinkach skrajnych (głowowym i krzyżowym). wynika z odmiennego charakteru aktywności obu układów. gdy ustrój przygotowuje się do walki lub ucieczki. Specyficzna dla ustroju struktura energetyczno-substancjalna zostaje zmieniona na niespecyficzną — na energię mechaniczną. Nie wdając się w szczegóły anatomiczne. Proces budowy jest bardziej skomplikowany. Poruszając się na swoim terenie. rozpadu. Druga różnica lokalizacyjna polega na tym. w której oddychanie odgrywa ważną rolę. Układ współczulny i przywspółczulny Część przywspółczulna znajduje się bliżej narządów wewnętrznych (niektóre skupiska komórek nerwowych mieszczą się w samych narządach wewnętrznych lub w ich bezpośredniej bliskości). Układ przywspółczulny wzmaga procesy anaboliczne. tj. Natomiast dla układu somatycznego terenem oddziaływania iest środowisko zewnętrzne. Pod względem anatomicznym różnica między układem autonomicznym a somatycznym zaznacza się wyraźnie na obwodzie. tj. Terenem oddziaływania dla układu autonomicznego jest własny ustrój. a stosunkowo proste substancje chemiczne wydalane z ustroju itp. cieplną. wektor przemiany energetycznej jest skierowany do ustroju. sygnały są odbierane z różnych narządów ustroju i do nich z powrotem wysyłane. To dziwne nieco połączenie z osią układu nerwowego może wynikać stąd. stamtąd dochodzą sygnały i tira z kolei w formie ruchu są wysyłane. może bardziej do niego się zbliżyć. wektor wymiany energetycznej z otoczeniem jest skierowany na zewnątrz.

osi ciała. Natomiast układ przywspółczulny, jako pobudzający procesy budowy, najsilniej działa wówczas, gdy ustrój przygotowuje się do funkcji pokarmowych i rozrodczych, a te lokalizują się w odcinku głowowym (otwór gębowy) i odcinku końcowym (odbyt pierwotny). W osi centralnej układu nerwowego zaciera się rozróżnienie lokalizacyjne układu współczulnego i przywspółczulnego. Trudno jest ściśle określić, które skupiska komórek nerwowych należą do jednego, a które do drugiego układu. Lokalizacja obejmuje poszczególne funkcje, główne skupiska komórek nerwowych sterujących oddychaniem i krążeniem znajdują się w dolnych odcinkach pnia mózgu (w rdzeniu przedłużonym i w moście), a ośrodki nerwowe dla przemiany wodnej, węglowodanowej, tłuszczowej, termoregulacji, funkcji pokarmowych i rozrodczych itd. — w podwzgórzu. Ośrodki te sterują zarówno układem współczulnym, jak i przywspółczulnym. Procesy anaboliczne i kataboliczne — konstrukcji i destrukcji — są tak ze sobą zespolone, że sterowanie nimi niezależnie od siebie jest niemożliwe. Widać z tego, jak zespolone są ściśle ze sobą dwa przeciwstawne procesy; budowy i niszczenia, na nich bowiem opiera się dialektyka życia. Podwzgórze i węchomózgowie Podwzgórze uważa się za główny ośrodek funkcji wegetatywnych. Podwzgórze łączy się przez przysadkę mózgową Z układem endokrynnym. Przysadka, podobnie jak podwzgórze w układzie wegetatywnym, odgrywa centralną rolę w układzie endokrynnym. Nie znaczy to, aby ośrodki wenetatywne znajdujące się w filogenetycznie starszych częściach ośrodkowego układu nerwowego — w rdzeniu i pniu mózgowym — były mniej ważne; uszkodzenie ich (np. ośrodków oddychania i krążenia w rdzeniu przedłużonym) może prowadzić do śmierci. Równie w młodszych filogenetycznie częściach mózgu znajdują się ważne ośrodki wegetatywne; są one ściśle zespolone z ośrodkami somatycznymi (tj. sterującymi wymianą sygnałów ze światem otaczającym), tak że oddzielenie ich jest często niemożliwe. Na przykład drażnienie pola ruchowego czy czuciowego w korze mózgowej wywoła jednocześnie zmiany naczynioruchowe w części ciała, której reprezentacja korowa została zadrażniona. Drażnienie starszych filogenetycznie części kory mózgowej (węchomózgowia) wywołuje silne reakcje wegetatywne, ale jednocześnie zasadnicze postawy w stosunku do otoczenia — wściekłości, paniki, pobudzenia seksualnego. Węch, który u człowieka jest zmysłem nie tak ważnym jak u innych ssaków, odgrywa, jak się zdaje, istotną rolę w filogenezie kory mózgowej. Sygnały węchowe determinują zasadniczą orientację w świecie otaczającym. Układ sygnalizacyjny węchowy tworzy jakby rdzeń, wokół którego narasta najwyższy, tj. korowy poziom metabolizmu informacyjnego. Węchomózgowie człowieka tylko w małym stopniu jest związane ze zmysłem węchu (bezpośrednio z nim

związana jest opuszka węchowa, a prawdopodobnie też jądra migdałowate), niemniej filogenetycznie z niego się wywodzi. Węch jest jedynym zmysłem, którego sygnały nie biegną przez główną stację przekaźnikową, tj. przez wzgórze (thalamus), lecz wprost zmierzają do kory mózgowej, co również może wskazywać na jego specyficzne znaczenie. Badania neurofizjologiczne przemawiają za tym, że drażnienie węchomózgowia, a także podwzgórza wywołuje wraz z reakcjami wegetatywnymi silne przeżycia uczuciowe. Dlatego też uważa się te części mózgu, przy zachowaniu całej ostrożności w lokalizowaniu funkcji psychicznych, za główny ośrodek życia emocjonalnego. Porównując mózg najniższych ssaków, np. gryzoni, z mózgiem człowieka, stwierdza się niewspółmiernie duży rozwój najwyżej uformowanych części kory mózgowej (neocortex) w porównaniu z filogenetycznie najstarszą częścią kory mózgowej (archicortex i mesocortex), tj. z węchomózgowiem, a także z podwzgórzem. Te części mózgu u najniższego i najwyższego ssaka są prawie identyczne. Skok filogenetyczny w rozwoju mózgu koncentruje się u człowieka na neocortex. Nastawionych neuroanatomicznie i neurofizjologiczme psychiatrów powyższe fakty skłaniają do raczej smutnych refleksji na temat tzw. wyższych uczuć ludzkich. A obserwując reakcje uczuciowe zwierząt wyższych (ssaków, ptaków) niekiedy dochodzi się do przekonania, że ich życie uczuciowe jest bardziej harmonijne i szlachetniejsze niż człowieka. Dysproporcja między gwałtownym rozwojem „nowej" kory mózgowej a niezwykle powolnym rozwojem „starej" nie wpływałaby więc korzystnie na harmonię życia uczuciowego. Wreszcie badania neurofizjologiczne nad pamięcią wskazują na to, że dla utworzenia zapisu pamięciowego konieczne jest przejście strumienia informacji przez węchomózgowie i podwzgórze, o trwałości zapisu pamięciowego decyduje m.in. komponent uczuciowy. Słuszne wydać się może popularne powiedzenie o kierowaniu się w życiu węchem. Wokół struktur anatomicznych związanych z tym zmysłem skupiają się struktury sterujące podstawowymi zachowaniami o silnym ładunku emocjonalnym (postawy ,,do" i ,,od"), a jednocześnie funkcjami wegetatywnymi i endokrynnymi. Filogenetycznie węch byłby zmysłem najważniejszy m w zasadniczej orientacji w świecie otaczającym. Węch i smak, zmysły zresztą do siebie zbliżone, stanowią granicę między metabolizmem informacyjnym a energetycznym. Od nich ostatecznie zależy decyzja, czy dana część świata otaczającego może zostać wchłonięta i zamieniona na strukturę własną ustroju, czy też należy ją od siebie odrzucić. Bodźce węchowe są też decydującymi sygnałami w doborze seksualnym. Wprawdzie znaczenie węchu i smaku u człowieka nie jest tak duże jak w świecie zwierzęcym, niemniej odgrywają one wyraźną rolę w doborze pokarmów, a także w doborze seksualnym. Sygnały z innych zmysłów muszą przejść przez węcho-mózgowie, aby utrwalić

się w pamięci. Wiadomo, że bodźce węchowe czy smakowe należą do tych, które najłatwiej nrzywołują wspomnienia z plastyczną żywością autentycznego przeżycia. Od struktur ośrodkowego układu nerwowego związanych ze zmysłem węchu i smaku, zależy więc decyzja wchłonięcia lub odrzucenia świata otaczającego nie tylko w sensie metabolizmu energetycznego, lecz też informacyjnego. Słusznie więc mówi się o ,,smaku" życia, gdyż wchłanianie tego, co wokół się dzieje, jest w strukturze morfologicznej i funkcjonalnej układu nerwowego dość ściśle związane ze zmysłem węchu i smaku. Sygnały dochodzące do kory mózgowej z różnych obwodowych pól receptorycznych spływają do węchomózgowia; tam prawdopodobnie zapada decyzja co do zasadniczej postawy: zbliżyć się, czy oddalić. Od tej decyzji zależy zasadniczy ton uczuciowy przeżycia wywołanego wchodzącymi do mózgu sygnałami, a także ich utrwalenie w palnięci. Doświadczenia na zwierzętach i obserwacje neurochirurgiczne u ludzi zdają się przemawidć za tym, że zniszczenie węchomózgowia uniemożliwia tworzenie nowych zapisów pamięciowych, natomiast nie ginie pamięć zapisów wytworzonych przed zabiegiem, Dalsza droga strumienia sygnałów prowadzi z węchomózgowia do podwzgórza, gdzie zależnie od zapadłej w węcho-mózgowiu decyzji występuje z kolei rozkaz większej lub mniejszej mobilizacji ustroju. Przy decyzji ,,od" jest ona większa niż przy decyzji „do". Walka i ucieczka wymagają bowiem większego wysiłku niż przyjazne zbliżenie się. Postawa ,,do" nastawia układ wegetatywny w kierunku anabolicznym, a postawa ,,od" — w kierunku katabolicznym. W ten sposób bodźce świata otaczającego rezonują się w całym ustroju, człowiek spostrzega świat nie tylko oczyma, uszami, węchem itd., ale też sercem, żołądkiem, jelitami., naczyniami krwionośnymi itd. We wszystkich narządach ustroju odzwierciedla się bowiem metabolizm informacyjny. Układ endokrynny poprzez podwzgórze i przysadkę mózgową bierze czynny udział w przygotowaniu ustroju do tego, co ma za chwilę nastąpić. Szczególnie ważną rolę odgrywa tu tzw. oś przysadkowo-nadnerczowa (przysadka i kora nadnerczy), do której taką wagę przykłada Selye w swojej teorii stresu. Teoria ta była dalszym rozwinięciem badań wybitnego fizjologa amerykańskiego Cannona nad zjawiskiem obserwowanym przez etnografów u niektórych plemion murzyńskich, tzw. śmierci woodoo. Lęk wyzwolony zaklęciem czarownika lub przekroczeniem tabu prowadzi do stanu skrajnej prostracji i w ciągu kilku dni do śmierci. Marginesowe uwagi o medycynie naukowej Badania nad zmianami fizjologicznymi i biochemicznymi, towarzyszącymi różnego rodzaju stanom uczuciowym, stanowią dziś rozległą dziedzinę wiedzy, tworzącą podstawę psychosomatyki. Koncepcja wpływu psychicznego na

Dziecko. stara się go schwycić. który zafascynował je na łące. patrzy w przyszłość. On planuje przebieg wydarzeń. Ciało bowiem musiało stać się przedmiotem podległym swobodnej manipulacji koniecznej do poznania zarówno jego struktury anatomicznej. że jedyne prawa obowiązujące w obserwowanym układzie. zapominając o tym. Dzięki śmierci obraz morfologiczny zostaje utrwalony. chcąc lepiej zapoznać się z motylem. Pierwszy polega na tym. bez jego działania nie mogłoby ono powstać. co obserwuje jako skutek własnego działania na badany układ. Eksperymentator jest inicjatorem zjawiska. to tylko te które sam odkrył dzięki naruszeniu granicy przez eksperyment. bo jest ona w gestii badającego. Jest to znany problem . daje tylko fragmentaryczny. jest skierowany w prze- . Stopień swobody badacza wzrasta ze stopniem braku swobody badanego przedmiotu. Wydaje mu się. Badający jest przyczyną. że wyskakują z niej różne rzeczy.czynności somatyczne stanowiła ideę przewodnią medycyny przednaukowej. zapomina on o granicy oddzielającej badany układ od otoczenia i o swoistości praw rządzących w obrębie układu... charakterystyczna dla wszystkiego. Im łatwiej przedmiotem obserwacji da się swobodnie manipulować. Inaczej bowiem nie dałoby się poznać-morfologii ciała ludzkiego. że koncentrując się na obserwacji skutków własnego działania. Drugi błąd związany jest z tym. Przedmiot badany nie ma własnej przyszłości.czarnej skrzynki". gdzie przedmiot badania musi być uśmiercony. a potem nieraz zabija. działa się na nią w ten czy w inny sposób. czary itp. Dwa są główne błędy myślowe. by móc go mieć na zawsze i w dowolnej chwili go badać. Studia lekarskie zaczynają się od anatomii i histologii. które eksperymentator może łatwo popełnić: błąd granicy i błąd fałszywego determinizmu. W tym sensie łatwiej eksperymentować na przedmiotach martwych niż na żywych. co żywe. które miały choremu przywrócić zdrowie. a niekiedy zdrowemu zaszkodzić (w przypadku czarnej magii). Na niej opierały się różnego rodzaju praktyki stosowane przez lekarzyczarowników: zaklęcia. opiera się na zasadzie: działam i obserwuję wynik mego działania. który stał się podstawą medycyny naukowej. a badany skutkiem. a przedmiot obserwowany w ten czy inny sposób reaguje na jego działanie. ale nadal nie wiadomo. jak i mechanizmów fizjologicznych i chemicznych. co w skrzynce się naprawdę kryje. tańce rytualne. maski. na roślinach i zwierzętach niż na człowieku. Powstanie medycyny naukowej było związane z rozdzieleniem psyche od soma. że każdy układ ma swoistą organizację czynnościową i że to. że eksperymentator zbyt łatwo stawia znak równości między swoim działaniem a przyczyną. tym większe staje się pole działania dla eksperymentatora. a nierzadko spaczony wgląd w prawdziwe mechanizmy działania układu. co powoduje. trzyma go w rączce. Znika w nim ruch i dialektyka życia i śmierci — umierania i odradzania się. Eksperyment naukowy.

a w związku z tym — do uwag krytycznych. Integracja genetyczna. czym jest życie. w jakim stopniu plan genetyczny wpływa na przyszłość danego ustroju. Tymczasem nie tylko w przyrodzie ożywionej. nie wiadomo. jak problem jego przeszłości i aktualnego stanu. Warto może wyobrazić sobie sytuację odwrotną: gdyby szczury badały zachowanie się człowieka testami dla nich specyficznymi. Mimo to jednak zachowany jest wspólny plan aktywności. Istotą życia jest bowiem ustawiczna wymiana energetyczno-sygnalizacyjna między ustrojem a jego środowiskiem. w szczególności emocjonalnej. dotyczących niektórych metod naukowych stosowanych w medycynie współczesnej. opartymi na bodźcach węchowych i smakowych. które doprowadziły do aktualnego stanu. poddawane są różnego rodzaju testom na inteligencję (labirynty itp. Przy rozpatrywaniu roli układu wegetatywnego i endokrynnego w ustroju dochodzi się nieuchronnie do refleksji nad znaczeniem czynników natury psychicznej. dostosowanym raczej do człowieka niż do nich. Wszystkie komórki mają bowiem ten sam plan genetyczny. Gdy pod wpływem nieznanych nam jeszcze czynników w jednej z nich. Zwierzęta doświadczalne. powstaje komórka nowotworowa. lecz jeśli wg fizyka Schroedingera określimy je jako przeciwstawienie się entropii — dążeniu materii do bezwładnego ruchu cząsteczek. a badane są przyczyny. która rozmnażając się tworzy obcą i często wrogą (w przypadku nowotworów złośliwych) społeczność w macierzystym organizmie. jakby testowany człowiek w nich wypadł.szłość. ale też nieożywionej i w urządzeniach technicznych problem przyszłości jest równie ważny dla charakterystyki badanego przedmiotu. Jak dotychczas nie można jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie. W każdym razie nie może się on rozwinąć bez udziału środowiska. w funkcjonowaniu żywego ustroju. mające różne cele i zadania. . zwykle szczury (psychologowie bowiem preferują szczury. Powstają w ten sposób różnego rodzaju tkanki i narządy. Przykładem nieliczenia się ze specyfiką metabolizmu informacyjnego i swoistością jego determinizmu są niektóre doświadczenia stosowane do niedawna z wielkim zapałem w psychologii eksperymentalnej. A tak wchodzi w życie z gotowym planem porządku — negatywnej entropii. Nie wiemy.). to wówczas plan genetyczny można traktować jako ułatwienie w wysiłku życia. plan ten ulegnie modyfikacji. endokrynna i nerwowa Na każdy ustrój wielokomórkowy można popatrzeć jak na społeczeństwo złożone z bardzo wielu jednostek (komórek). np. Bez przekaźnika genetycznego każdy żywy ustrój musiałby od początku zaczynać ewolucję przyrody ożywionej. a neurofizjolodzy koty). W miarę rozwoju filogenetycznego funkcje jednostek tej społeczności ulegają coraz większej specjalizacji.

wyda się zupełnie inna. spostrzegana w smutku czy w radości lub z uczuciem nienawistnym czy przyjaznym. Jak wspomniano. Sygnały szybciej i łatwiej trafiają tu do właściwych odbiorców. zależnie od typu swoich dolegliwości. W życiu subiektywnym byłaby tu pewna analogia ze stanami uczuciowymi. który by integrował funkcje wielokomórkowej społeczności i jednocześnie przystosowywał je do sytuacji w świecie otaczającym. co prawda znacznie wolniej. oczywiście najsilniej na ten narząd. Jego działanie jest stosunkowo powolne. którego dana wiadomość dotyczy. do którego jest skierowany. lekarz może mu pomóc. że tło jest inne. Znacznie precyzyjniej sprawą integracji wielomiliardowej społeczności komórkowej kieruje układ nerwowy. Widocznie jest on potrzebny i nie mógł być przez układ nerwowy zastąpiony. w której rolę sygnału spełnia substancja chemiczna. na którym mogą rozminąć się bardziej szczegółowe i zmienne aktywności ustroju. jest dolegliwość cielesna. rozwija się równolegle z tamtym. rozchodząca się z krwią po całym ustroju i wywołująca reakcję w tych narządach. Tym samym stwarza on jakby tło. Symptomatologia zaburzeń wegetatywnych Skargi cielesne w chorobach somatycznych i nerwicach Chory na nerwicę rzadko trafia wprost do psychiatry. działanie jego jest znacznie dłuższe niż impulsu. jego zdaniem. co chorego najwięcej niepokoi i w czym. które sygnału tego oczekują. stają się czymś innym. zwykle kieruje się do lekarza chorób wewnętrznych lub innego specjalisty medycyny somatycznej. Dolegliwości psychiczne — swoje niepokoje. Sygnał wysyłany przez gruczoł dokrewny działa na cały ustrój. co i w jaki sposób z tego planu zostanie zrealizowane. Na przykład ta sama rzecz. W miarę powstawania ustrojów wielokomórkowych i specializowania się poszczególnych komórek do wykonywania określonych funkcji plan genetyczny wymagał wzmacniania tj. Od nich zależy. sterowane już przez układ nerwowy. ale reaguje tylko ten. Układ endokrynny nie jest systemem sygnalizacyjnym zbyt zwrotnym. mimo że jest ta sama. wobec bólu fizycznego staje bezradny. dzięki czemu łatwiej jest je oddać w . a także precyzyjność wyzwalania właściwych reakcji niezbyt duża. które też stanowią tło dla bardziej szczegółowych i zmiennych przeżyć. bo tym. nerwowego. ale na skutek tego.Współcześni genetycy w przeciwieństwie do dawnych są skłonni przypisywać planowi genetycznemu większą plastyczność. łatwiej ulega uprzedmiotowieniu. Bodźce otoczenia na zasadzie sprzężenia zwrotnego modyfikują genetyczny plan aktywności. Ciało jest jakby bardziej na zewnątrz. smutki. Jest to zrozumiałe. jest to sygnał typu to whom it may concern — każdy może go odebrać. Przeżycia te formalnie mogą być identyczne. W ten sposób powstała integracja endokrynna. specjalnego systemu. Niemniej układ endokrynny w trakcie rozwoju filogenetycznego nie zostaje wyrugowany przez układ nerwowy. urazy i kompleksy — może sam sobie próbować tłumaczyć i z nimi gorzej lub lepiej radzić.

Jednak niektóre z nich częściej się powtarzają i są dla nerwic dość typowe. wchłania się i przekształca na strukturę własną ustroju to. Skargi cielesne. nie potrafi o niczym innym myśleć ani spojrzeć na nie bardziej obiektywnie. Poza tym sposób przedstawiania przez chorego dolegliwości jest dla nerwic dość charakterystyczny. tworzą się sceny marzenia sennego. rytmu dnia i nocy. Następuje. bóle serca. co w ciągu dnia zostało zdobyte. Zasadniczą cechą snu jest znaczna redukcja wymiany energetycznoinformacyjnej ze środowiskiem. wysiłku i spoczynku. Zaburzenia snu Sen jest zjawiskiem w przyrodzie powszechnym. zamknięcie się w sobie. niż to się zdarza w chorobach czysto somatycznych. Wciąż jeszcze bardzo mało wiemy o życiu psychicznym w czasie snu. bóle brzucha. gdyż. lato. mrowienia i drętwienia palców rąk i nóg. Nie wiadomo. bóle wędrujące. umiejscawiające się w różnych częściach ciała. występujące w sposób regularny.ręce lekarza. Zalicza się do podstawowego rytmu biologicznego. REM (rapid eye moyements) — przyspieszenie rytmu bioelektrycznego mózgu i wystąpienia szybkich ruchów gałek ocznych. jak i sposób ich przedstawienia pozwalają na ogół od razu podejrzewać nerwicę. są bardzo różnorodne i trudno je wszystkie wymienić. duszności. mniej jest w nich emocjonalnie zaangażowany. Drugim takim podstawowym rytmem jest rytm rozwoju odpowiadający porom roku: wiosna. chory jest zazwyczaj bardziej zaniepokojony swoimi objawami. jesień życia. Metabolizm energetyczny przesuwa się wyraźnie w kierunku procesów anabolicznych. . Zarówno więc typ skarg. Poza tlenem niczego z zewnątrz się nie przyjmuje. pod zespołem nerwicowym może się kryć poważna nieraz choroba somatyczna lub choroba psychiczna. Chory somatycznie łatwiej oddziela od siebie swoje dolegliwości. aktywność zewnętrzna spada prawie do zera. w jakim stopniu przewaga procesów anabolicznych dotyczy też metabolizmu informacyjnego. a także znacznie bardziej odległych okresów życia. poza tym jest z nimi jakby bardziej złączony. jak już wspomniano. bóle głowy. Dopływ informacji jest też zredukowany do minimum. Z fragmentów informacji nagromadzonych w ciągu poprzedniego dnia. są w pewnym sensie przejawem tendencji anabolicznych.. zaburzenia seksualne. o czym świadczy charakterystyczny dla nich zapis elektroencefalograficzny. z jakimi zgłaszają się do lekarza chorzy na nerwice. mniej więcej co jedną do półtorej godziny. Marzenia senne. brak apetytu i związany z tym ubytek wagi.tzw. tzn. człowiek korzysta z zapasów nagromadzonych w ciągu dnia (jeśli dzień jest okresem czuwania). Oczywiście nie jest to równoznaczne z jej rozpoznaniem. Do najczęstszych dolegliwości nerwicowych można zaliczyć bezsenność.

istotnych w każdym procesie twórczym. nie wpływa na stan przytomności. jest strukturą bardziej swoistą niż obrazy powstałe na jawie. jak też różnego typu zaburzenia świadomości dają uszkodzenia pnia mózgu (ściślej mówiąc rdzenia przedłużonego. tj. co prowadzi do zaburzeń świadomości. a jest bardziej ożywiony w ciągu nocy. Zniszczenie tylnej części podwzgórza. że rytm snu i czuwania wiąże się z aktywnością układu . następuje często odwrócony rytm snu. Natomiast zniszczenie układu siatecz-kowego. Zaburzenia snu należą do dolegliwości najczęściej spotykanych w psychiatrii. np. szkoła pawłowowska). które formują się pod większą presją otaczającej rzeczywistości. Tam też Hess w latach trzydziestych na podstawie swych doświadczeń na zwierzętach lokalizował ośrodek snu. nie wszystkie drogi wstępujące mają wpływ na stan przytomności. Ostre psychozy zarówno endogenne. a tylna — z układem współczulnym. składających się tylko z kilku neuronów i dochodzących do określonych pól receptorycznych w korze mózgowej. in. impulsy pochodzące z różnych narządów zmysłowych ulegają w nim wymieszaniu i w tej formie docierają do całej kory mózgowej i do wszystkich jej warstw (drogi klasyczne. występujące w sposób epidemiczny po pierwszej wojnie światowej. W psychozach organicznych. znosi stan przytomności. zwłaszcza w otępieniu starczym. Jeśli analogicznie jak w metabolizmie energetycznym cechą tworzonych struktur czynnościowych jest ich swoistość. tzw. przez nowotwór. skutkiem czego łatwo więc mogą ulec uszkodzeniu. Analogiczne efekty. Rytm snu i czuwania może zatem równie dobrze zależeć od dopływu bodźców do kory mózgowej. Wirusowe zapalenie mózgu. Zniszczenie klasycznych dróg czuciowych. Jest to aktywność w pewnej mierze twórcza. toteż bezsenność jest niejednokrotnie pierwszym objawem zwiastunowym zbliżającej się psychozy. Jak wykazały badania Moruzzlego i Magouna (1949). specyficzne.jakby krótkie filmy. Na tym stanowisku stali antagoniści lokalizacyjnej koncepcji Hessa (m. prowadzi do stanów śpiączkowych. W przeciwieństwie do klasycznych dróg czuciowych układ siateczkowy stanowi drogę niespecyficzną. że marzenie senne bardziej oddaje prawdę o danym człowieku. a drażnienie układu siateczkowego wywołuje reakcję obudzenia nawet w głębokim stanie śpiączkowym (komatycznym). tj. mostu i pnia). Zaburzenia te wiązano z uszkodzeniem okolicy podwzgórzowej. a tym samym składających się z bardzo wielu neuronów. Natomiast jest ono pozbawione elementów wolicjonalnych. Obecnie uważa się. jak organiczne zwykle zaczynają się od okresu bezsenności. prowadziło do stanów śpiączkowych (stąd jego nazwa encephalitis lethargica). w którym na małej przestrzeni skupiają się wszystkie drogi doprowadzające i odprowadzające. należałoby przyjąć. chory drzemie w ciągu dnia. Przednia część podwzgórza jest związana z układem przywspółczulnym. docierają tylko do warstwy IV odpowiednich korowych pól receptorycznych). dróg nerwowych zbudowanych z neuronów o krótkim aksonie.

kąpiel przed spaniem itp. na ogół bez większych efektów. redukuje niepokój. Granica między stanem przytomności a nieprzytomności nie jest ostra. że stanowi on skuteczną broń przeciw bezsenności. uważany za odpowiednik marzeń sennych. spędza sen z oczu. by sprowadzić sen: czytanie nudnych książek. to dzieje się to na zasadzie zmniejszenia napięcia lękowego. sama myśl o bezsennej nocy. toteż są one stosowane w olbrzymich ilościach. Poza tym aktywujący układ siateczkowy jest szczególnie wrażliwy na wszelkie zmiany chemizmu swego bezpośredniego otoczenia. że bardzo chce się zasnąć. że ustrój na ogół szybko się do nich adaptuje. Im bardziej chce się zasnąć. Najmniej wysiłku wymaga zażycie środka nasennego. Na tej zasadzie może działać nasennie każdy środek. W krajach kapitalistycznych producenci środków nasennych szybko dochodzą do fortuny. gdy walczy się z sennością. o którego skuteczności chory jest przeświadczony. lecz też od sygnałów pochodzących z kory mózgowej (odgrywają one tu rolę sprzężenia zwrotnego). w którym już bodźce myślowe nie wywołują reakcji obudzenia. Chorzy nerwicowi kładą się spać z lękiem. co zgadza się z koncepcją continuum. W nerwicach najczęściej spotyka się duże trudności w zasypianiu. a ośrodek snu Hessa traktuje się jako część tego układu.. Jest ona odwrotnością sytuacji. We śnie. Jeśli lek nasenny działa nadal w mdłych dawkach. istnieją więc różne stopnie nasilenia. Na podstawie badań elektroencefalograficznych rozróżnia się w czasie snu różne fazy jego głębokości. a zwłaszcza działających na układ nerwowy. stanowi jedną z takich faz. gdyż obejmuje właściwie . przysłowiowe liczenie owiec. zwłaszcza dla fazy depresyjnej. Świadomość.. spacery. podobnie jak w stanie czuwania. są krańcowymi biegunami continnum wyrażającego różne stany świadomości.siateczkowego. przede wszystkim dlatego. Natomiast dla cyklofrenii. wspomniany uprzednio REM. że zaśnie. że zażycie lekarstwa sprowadzi sen. Chorzy stosują różne sposoby. a który w rzeczywistości nawet nie ma działania nasennego. im więcej się o tym myśli. Skutkiem tego. i rzeczywiście zasypia. gdy chce się za wszelką cenę nie dopuścić do zaśnięcia. chory ma pewność. trzeba stosować coraz wyższe dawki środków nasennych i zmieniać ich rodzaj. Od aktywności układu siateczkowego zależy aktualna pozycja między obu biegunami. Charakterystyczną cechą wszystkich leków. co przekonanie. jest to. w czasie której przewalają się przez głowę najprzykrzejsze myśli i obrazy.czy tej nocy będę spał". Aktywność ta jest zależna nie tylko od sygnałów zmysłowych pochodzących z otoczenia i z samego wnętrza ciała. związanego z uporczywą myślą . tym szansę są mniejsze. Bezsenna noc jest męczarnią. Istotne jest tu nie tyle nasenne działanie leku. charakterystyczne jest bardzo wczesne budzenie się. by sprowadzić upragniony sen. Stan maksymalnego napięcia uwagi i stan komatyczny. Choć sen nie jest zjawiskiem tylko wegetatywnym. toteż po krótszym lub dłuższym czasie działanie ich staje się coraz słabsze.

co sprzeciwia się woli. po zapaleniu mózgu lub ranie postrzałowej głowy. Poczucie bezsilności i towarzyszące mu na zasadzie dialektycznej sprzeczności poczucie wszechmocy. Poczucie bezsilności wyzwala lęk lub agresję. np. że w powstaniu zaburzeń istotną rolę odgrywa faza REM. Całkowity brak snu w ciągu 3—4 dób prowadzi z reguły do zaburzeń psychotycznych. groźny. w którym chorego przestaje nękać obawa. Sen jest równie potrzebny do życia. Co więcej. zmienia się obraz rzeczywistości. gdy ma mokre pieluszki. W miarę rozwoju zdobywa się władzę nad otoczeniem. W nocy nasila się poczucie osamotnienia. gdy pozbawia się badanego tej fazy snu. Jest to reakcja w zasadzie infantylna. niemniej obowiązuje w nim zasada autonomii. podobnie jak funkcje sensu stricto wegetatywne znajduje się on poza sferą działania woli. Przypadki te należą do rzad- . lękami. albo oba uczucia razem. Bezsilność jest cechą wczesnego dzieciństwa. w ten sposób bowiem reaguje niemowlę (stąd wywodzi się jego krzyk. gdy jest głodne. gdy nie może dosięgnąć czegoś rączką itd. in. Negatywne uczucia wzmagają zaburzenia wegetatywne. wobec których jest bezsilny. Badania eksperymentalne nad snem zdają się wskazywać na to. Nerwicowy lęk przed bezsenną nocą jest też lękiem przed samotnością. do którego mógłby się przytulić i bezpiecznie w jego obecności zasnąć. koncentruje się on bowiem na zjawiskach. tym mniej się może. Skarg takich nie można traktować dosłownie. charakterystyczne dla okresu niemowlęcego. Niejednokrotnie dziecko kładąc się spać. Za dnia świat z powrotem staje się zwyklejszy i przystępniejszy. Chorzy często skarżą się. tzn. groźnymi wizjami. Neurotyk rzesto czuje się samotny. trwającej nawet latami.). ze przez całą noc nie zmrużyli oka. działanie wolicjonalne zakłóca przebieg czynności autonomicznych i zautomatyzowanych. Zaburzenia wegetatywne stawiają człowieka z powrotem w pozycji niemowlęcia.wszystkie funkcje życiowe. musi przytulić się do swego misia lub do ręki matki czy ojca. bezsenność. Dlatego też w leczeniu nerwicowej bezsenności istotny jest moment. woda i pożywienie. człowiek zostaje sam ze swoimi myślami. Sama ciemność budzi niepokój. (marzenia sennego).dobrym misiem". m. tym silniejsze dążenie do władzy (do infantylnej wszechmocy).. Im większa jest bezsilność. Zaburzenia psychotyczne występują wówczas. znikają lub przynajmniej zostają stłumione już w dzieciństwie. że nie zaśnie. Chory przez krótkie zazwyczaj okresy śni na jawie. staje się on tajemniczy. Prawdopodobnie w ten sposób zmniejsza ono swój lęk przed nocą i samotnością. polegających na tym. jest to znany problem impotencji — im więcej się chce. Tęskni za . Powstaje typowe nerwicowe błędne koło. budzi negatywne uczucia. Opisywane są wprawdzie przypadki bezwzględnej bezsenności. niezrozumiały przez swe otoczenie zdany tylko na siebie. To. człowiek czuje własną wobec niego bezsilność. że treść marzenia sennego staje się rzeczywistością. do kierowania wolą. jak powietrze. częściowo przynajmniej podporządkowuje się je własnej woli. budzi się go za każdym jej pojawieniem się w zapisie elektroencefalograficznym.

bezczynność zwiększa niepokój. I nie jest istotne. Chory nieraz budzi się w nocy z uczuciem silnego lęku. tzn. często zbliżonej do pozycji płodowej. dolegliwości cielesne itd. przerwanie największego dopływu bodźców zewnętrznych przez zaniknięcie oczu itd.. Normalny rytm aktywności i odpoczynku jest w nerwicy zachwiany. że nerwicowiec w ciągu dnia nie jest w pełni obudzony. Przeżycia bólowe (a więc interoceptywne. w ich świadomości zostają tylko okresy czuwania. — nie mija z chwilą udania się na spoczynek. w której aktywność ruchowa redukuje się do minimum i w której nie trzeba przeciwstawiać się sile ciężkości. mogą też tłumaczyć stan porannego wyczerpania.przez noc nie zmrużyli oka". a w czasie snu nie śpi dość głęboko. Dlaczego tak jest. Sny w nerwicy są często koszmarne. „wyżętym" po kilkunastu godzinach snu. Napięcie emocjonalne i związane z nim wyładowania w układzie wegetatywneendokrynnym . jakby rzeczywiście całą noc nie spali. Pawłów tłumaczył zaburzenia nerwicowe rozchwianiem równowagi między procesami pobudzenia i hamowania. pozycji leżącej. Sen w nerwicy nie przynosi odpoczynku. zlany potem. a czuć się zmęczonym. Wyrażając tę myśl popularnym językiem. że . nie można oderwać się od . weryfikacji. Można przypuszczać. tylko w jakim stanie się budzi. Napięcie nerwicowe nie mija z chwilą udania się na spoczynek. można stwierdzić. tj. budzi u nich uzasadnione poczucie krzywdy. zwłaszcza typu neurastenicznego. Sen między innymi charakteryzuje się przejściem z eksterocepcji na interocepcję. ile godzin się śpi. jak się zdaje. a przeciwnie. rozbitym. Stan porannego zmęczenia jest dość typowy dla nerwic. Biologicznym celem snu jest wypoczynek. że stan nerwicowego napięcia — niepokój. W stanie nerwicowego napięcia trudno odrężyć się. Wstępem do snu jest odcięcie od bodźców otoczenia — wyszukanie możliwie zacisznego miejsca. gdyż są tak wymęczeni walką z bezsennością. śpią z częstymi przerwami. przykre myśli. Prawdopodobnie w związku z utrzymującym się napięciem mięśniowym występuje przed zaśnięciem nagłe zrywanie się całego ciała lub kończyn (noga lub ręka sama skacze) i drętwienie czy mrowienie palców rąk i nóg. są przygotowane do ucieczki lub walki. przyjęcie pozycji ciała. a nawet po jednej godzinie. które w ciągu dziennej aktywności zacierają się. z biciem serca. w czasie snu sygnały z wnętrza ustroju nabierają większego znaczenia niż sygnały z zewnątrz.kości i wymagałyby. mięśnie nie rozluźniają się. Przekonanie ich o tym. trudno odpowiedzieć. przybierają w nocy na sile. Nie bez wpływu na samopoczucie i nastrój w ciągu dnia są marzenia senne poprzedzającej nocy. Zazwyczaj chorzy podający. nasila się z chwilą ustania aktywności dziennej. Przerwanie rutynowych zajęć dnia kieruje tory myślenia na tematykę konfliktową. a ze wzrostem niepokoju wzrastają somatyczne dolegliwości. że noc nie była całkowicie bezsenna. towarzyszące przykrym marzeniom sennym. Można wstać wypoczętym po kilku godzinach snu.

gdy np. nie mogą zasnąć. jak wiadomo. nie zawsze świadczy o tym. stąd wyraźna przewaga snów lękowych. budzą się wielokrotnie w ciągu nocy. tzn. nie chodzi tu w każdym razie o zwykłe naśladowanie. „Zaraźliwość" objawów nerwicowych nie jest zjawiskiem łatwym do wytłumaczenia. że mają one ku temu dziedziczną skłonność. którzy od młodych lat mają trudności ze spaniem. Na przykład fakt. od osób bliskich przyjmuje się zwykle nieświadomie styl reagowania nerwicowego. Skłonności do pewnych chorób występują niejednokrotnie rodzinnie. Dolegliwości nerwicowe są . oraz w udzielaniu się zasadniczych postaw uczuciowych („zaraźliwość" klimatu uczuciowego). żołądka. Napięcie to powoduje. że chory często w ciągu nocy budzi się i że jego marzenia senne obracają się wokół konfliktów i wyrastają na podłożu emocjonalnym o znaku ujemnym. W takich przy-padkach chronicznych i wybiórczych dolegliwości można by myśleć o wycinkowym upośledzeniu układu wegetatywnego. Analogicznie spotyka się ludzi. stąd słuszne przypuszczenie o ich genetycznym podłożu. jakie obserwuje się w pewnych okresach historycznych czy w różnych kręgach kulturowych. Wyjaśnienia zjawiska należałoby szukać raczej w stanach hipnotycznych.konfliktowych tematów i od uporczywej myśli.. Na przykład omdlenia były tak częstym objawem nerwicowym u kobiet na przełomie wieków XIX i XX. tzn. W chorobach somatycznych spotyka się również słabszą odporność pewnych układów. jak obecnie bóle głowy czy serca. rano wstają znużeni. często narzekają na bezsenność. „Zaraźliwością" objawów nerwicowych można tłumaczyć mody na określone zaburzenia wegetatywne. krążenia. uczuć lęku i agresji. Zaraźliwość nerwicowych zaburzeń wegetatywnych Bywają ludzie. to ma on szansę zawsze w przyszłości towarzyszyć konfliktowym sytuacjom. w których. pod wpływem sugestii łatwo wywołać różnego rodzaju zmiany reakcji wegetatywnych i inne zaburzenia typu nerwicowego. ból głowy raz wystąpi jako reakcja nerwicowa na trudną sytuację. oddechowego. W przypadku rodzinnego występowania zaburzeń układa wegetatywnego należy być ostrożniejszym w przyjmowaniu tła genetycznego. np. którzy od najmłodszych lat cierpią na bóle głowy.zaraźliwe". ulega utrwaleniu. o swojego rodzaju puncturn minoris resistentiae. nie mają apetytu itp. Styl ten łatwo. Na trudne sytuacje życiowe reagują bezsennością. matka i córka cierpią od młodych lat na bóle głowy. Zaburzenia łaknienia Zaburzenia łaknienia w nerwicach występują w dwóch formach: jego braku lub . większości objawów nie da się świadomie naśladować. „czy zasnę". zwłaszcza w młodym wieku. serca. tj. że babka. pokarmowego itp.

a także dla lekarza. je nie dlatego. Ocena wpływu genetycznego musi jednak być ostrożna. spotyka się ludzi. ale przewlekły. Cielesny związek z matką. że jest zdenerwowany. tylko dlatego. ustrój więcej energii wydatkuje niż przyjmuje z otoczenia. Gdy wskutek napięcia nerwicowego traci się chęć do jedzenia. Na ogół nie spotyka się ludzi grubych wśród ludzi biednych i ciężko pracujących fizycznie. Nadmiar ciężaru utrudnia mu wydatkowanie energii (mniej się rusza). jak i z jego nadmiarem obserwuje się charakterystyczny stosunek emocjonalny do jedzenia. Ci co „kochają jeść". w drugim zaś jedzenie staje się jedyną przyjemnością życia. co w końcu może doprowadzić do skrajnego wyniszczenia. tak i potrzeba jedzenia należą do podstawowych potrzeb zwierzęcych i ludzkich. Podobnie jak potrzeba snu. jego apetyt przybiera charakter nerwicowy. już od niemowlęcia wykazują zwykle nadwagę ciała.nadmiaru. U chorych nerwicowych zarówno z brakiem łaknienia. W takich skrajnych sytuacjach (anorexia nervosa) dochodzi oczywiście do ogromnego wyniszczenia. którzy od najmłodszych lat cierpią na nadmierny apetyt lub jego brak. Poznawanie przedmiotów otoczenia zaczyna się od wkładania ich do ust. bilans energetyczny jest ujemny. Jeśli jest ono niedostateczne. Według Freuda pierwszą fazą rozwoju libido jest faza oralna. oo jest dodatkowym źródłem niepokoju dla chorego. a głodu nie odczuwać. W obu przypadkach działa nerwicowe błęde koło. a charakter jej utrwalony. które na skutek nerwicy stało się szare i przykre. Brak łaknienia jest częstszy: prowadzi on do znacznych nawet spadków ciężaru ciała. podobnie jak w przypadku bezsenności. po pewnym czasie coraz mniejsze ilości pokarmu zaspokajają głód. nim ustali właściwe rozpoznanie. otaczający świat wchłania się przez usta i akt ten iest źródłem erotycznej przyjemności. a ci co do jedzenia odnoszą się z niechęcią — niedowagę. W tych przypadkach objawy nerwicowe są zazwyczaj mniej ostre niż przy spadku ciężaru. toteż w końcu chory może dosłownie nic nie jeść. Obserwuje się rodziny grubasków i chudeszy. Na pewno nie bez wpływu są tu skłonności dziedziczne. że jest głodny. jakby cała niechęć do życia skoncentrowała się na jedzeniu. W jednym wypadku jest nim wstręt. Nadmierny apetyt jest najczęstszą przyczyną otyłości. Gdy natomiast chory redukuje nerwicowe napięcie ustawicznym jedzeniem. a także innych zaburzeń wegetatywnych. Przy nadmiernym przyjmowaniu pożywienia bilans energetyczny jest dodatni. natomiast przebieg nerwicy jest wprawdzie łagodny. Przyjmowanie pokarmu jest warunkiem wymiany energetycznej z otoczeniem. skutkiem czego jeszcze więcej przybiera na wadze. nadmiar energii zostaje zdeponowany w postaci tłuszczu. zerwany w chwili urodzenia. która przede wszystkim . zostaje przywrócony w każdym momencie karmienia i usta są tą częścią ciała. a nawet śmierci (na tej zasadzie ujemnego bilansu opierały się hitlerowskie obozy zagłady — Vernichtungslager). Niemałą rolę odgrywa tu styl jedzenia panujący w danej rodzinie a ten między innymi zależy też od sytuacji ekonomiczne.

nie można bowiem żyć bez wypoczynku i bez pokarmu. przez zalecanie skomplikowanych diet tuczących czy odchudzających. jest zjawiskiem prawidłowym w okresie niemowlęctwa. zaostrzają się konflikty. . niemniej właśnie dlatego. co oczywiście osłabia chęć erotycznego zbliżenia. Ten sposób odbierania otoczenia koncentruje się na partnerze seksualnym. a z nim ogólnej dynamiki życiowej. co już Szekspir zauważył. Z matki rozszerza się łączność ze światem przez usta na inne przedmioty otoczenia. Wmożenie popędu ma charakter nerwicowy. że są to funkcje zasadnicze dla zachowania życia własnego i życia gatunku. godzą one w drugie prawo biologiczne — zachowania życia gatunku. w szpitalu itp. Natomiast ludzie otyli łatwo tracą na wadze. partnera seksualnego traktuje się jako przedmiot tego wyładowania. Zaburzenia seksualne Nerwicowe zaburzenia snu i łaknienia stanowią zagrożenie pierwszego prawa biologicznego. Funkcje związane z podstawowymi prawami biologicznymi są sterowane przez cały układ nerwowy. szuka się wyładowania seksualnego dla zmniejszenia nerwicowego niepokoju. Trzecią grupę tego typu zaburzeń stanowią zaburzenia seksualne. szybko się też nim nuży.związek ten utrzymuje. w sanatorium. Byłby to przykład nerwicowej regresji — cofnięcia się do wcześniejszych ontogenetycznie form zachowania się i przeżywania. który jest tego świata najbliższym przedstawicielem. tj. Często występuje autoerotyzm jako najłatwiejsza forma wyładowania. rzadziej o charakterze plusowym — w postaci wzmożonego popędu. np. Świat w nerwicy staje się przykry. Leczenie nerwicowe otyłości czy chudości nie może więc polegać na zwracaniu uwagi na problem jedzenia. stąd większa potrzeba zmiany i atrakcji. w których nie muszą zajmować się swoją dietą — w wojsku. że podobnie jak w jego wzmożeniu pod wpływem alkoholu. Na ogół jednak nerwicy towarzyszy obniżenie nastroju. a nie tylko przez układ wegetatywny. zachowania własnego życia. W tym sensie są one czymś więcej niż tylko zaburzeniami wegetatywnymi. są one w głównej mierze autonomiczne i od woli niezależne. charakterystyczny dla nerwicowych zaburzeń łaknienia. gdyż postępując w ten sposób pogłębia się emocjonalny stosunek do tego problemu. co między innymi objawia się zmniejszeniem popędu seksualnego. a chudzi przybierają. Emocjonalny stosunek do jedzenia. drażniący. częste sprawdzanie. narasta niechęć i zobojętnienie. kontakt z nim bolesny. Najczęściej spotyka się w nerwicach zaburzenia o charakterze minusowym — obniżenie popędu i sprawności seksualnej. ile się waży. Nerwicowy charakter wzmożenia popędu sprawia. gdy znajdują się w warunkach. towarzyszy mu słabsze lub nieudane wykonanie.

Mężczyźni odczuwają w czasie stosunku i po nim zmęczenie. a nawet ma do niego wstręt. ich objawy nerwicowe nasilają się. Nie można na rozkaz wywołać orgazmu. co niejednokrotnie jest wyrazem stosunku uczuciowego do partnera lub do życia seksualnego w ogóle. mówi się o anorgazmii pierwotnej. jak i mężczyzn cierpiących na merwice. można tylko do niego doprowadzić za pomocą tych czy innych technik. pochwy. objaw stosunkowo rzadki. ale o charakterze ruchowym. Akt seksualny może u nich budzić wręcz wstręt. Natomiast dość często występuje osłabienie ejakulacji. kobieta nigdy nie odczuwa przyjemności w czasie stosunku. Do rzadkości należy brak ejakulacji (wytrysku). Z punktu widzenia pracy układu wegetatywnego można w akcie seksualnym rozróżnić dwie fazy: przywspółczulną. dawniej miłe. która jest oczywiście znacznie trudniejsza do leczenia niż wtórna. Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń wegetatywnych zaburzenia . nie potrafią bowiem wyłączyć się z tematyki nerwicowej. zamiast wytrysku — wyciek. co. Wyciek taki zdarza się nawet bez erekcji.Sam akt seksualny jest sterowany głównie przez układ wegetatywny. Jeśli natomiast na skutek niepełnego rozwoju popędu seksualnego lub zahamowania go pod wpływem jakiegoś urazowego przeżycia. Mężczyźni najczęściej cierpią na brak erekcji ( impotentia ). np. W takich przypadkach. jest to anorgazmia wtórna. staje się dla niej równie wstrętne jak jego przedstawiciel.. próby gwałtu. a kobiety na brak wyładowania (anorgasmia). widoku aktu seksualnego u rodziców itd. jeśli nie jest wywołane zmianami organicznymi. Obniżenie przyjemności stosunku seksualnego jest dość typowe zarówno dla kobiet. oraz fazę współczulną.. Kobiety jeszcze ostrzej niż mężczyźni odczuwają brak przyjemności w stosunku. U mężczyzn najczęściej jest zaburzona pierwsza faza. co nierzadko zdarza się w małżeństwie. może być traktowane jako objaw nerwicowy typu konwersji histerycznej. tym samym jest aktem autonomicznym. zanim przyjmie się tło nerwicowe. w samym akcie seksualnym nie są emocjonalnie zaangażowani. jak w wypadku autoerotyzmu czy gry miłosnej. w której dochodzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych w narządach płciowych (czego u mężczyzn wynikiem jest wzwód prącia) i do wzmożonego wydzielania gruczołów śluzowych (dzięki czemu zmniejsza się współczynnik tarcia). że stosunek może im zaszkodzić. u kobiet szczytowanie). Niemożność rozłączenia się partnerów (penis capfiyus) bywa nierzadko powodem kompromitacji. Analogicznym objawem. Mężczyźni obawiają się. należy wykluczyć zmiany organiczne. jak stan zapalny przydatków. u kobiet druga. wówczas życie seksualne. ale popularny ze względów anegdotycznych. Gdy kobieta zrazi się do swego partnera. jest pochwica (vaginospasmus). od woli niezależnym. nadżerka szyjki macicy itd. która doprowadza do seksualnego wyładowania (wytrysk u mężczyzn. Akt seksualny może być bolesny (dyspareunia).

co bóle i zawroty głowy. nie obejmują one całości ustroju i jego funkcji zasadniczych. Poza tym zbytnie koncentrowanie się na objawie nerwicowym zwykle objaw ten nasila. zaparcia stolca i biegunki. dwunastnicy. Najczęstszą przyczyną nerwicowych bólów serca są skurcze naczyń wieńcowych. kobieta nigdy nie odczuwała przy stosunku przyjemności). bóle brzucha. są bardziej wybiórcze. gdyż w niej nierzadko znaleźć można przyczynę zaburzenia. To samo dotyczy zaburzeń w oddawaniu moczu (częstomocz. jelita grubego.seksualne mogą wystąpić jako jedyny objaw nerwicy.. dolegliwości tego typu. iż cała uwaga chorego na nich się koncentruje. że zaburzenia pierwotne są znacznie trudniejsze do leczenia. pieczenia palców rąk i nóg. Bóle brzucha są wywołane spastycznymi skurczami mięśni gładkich w różnych odcinkach przewodu pokarmowego (przełyku. Rrak wzwodu jest wywołany niedostatecznym rozszerzeniem się przestrzeni naczyniowych prącia. Jako ogólną zasadę można by przyjąć. zwłaszcza okolicy lędźwiowo-krzyżowej itp. a o wtórnych. pęcherzyka żółciowego). Niemniej są one niejednokrotnie tak dokuczliwe. lecz zbadać całą historię życia chorego. np. Nerwicowe zawroty głowy są wywołane zmianami naczynio-ruchowymi w układzie błędnikowym. gdy występują od początku (np. częściowo też prążkowanych. Patofizjologiczny mechanizm tego typu zaburzeń wegetatywnych nie jest jeszcze dobrze poznany. wilgotne dłonie). O pierwotnych mówi się wówczas. Częste u nerwicowców uczucie zimna zwłaszcza rąk i stóp (zimne. Nie trzeba dodawać. tj. Zdaniem niektórych autorów odgrywa też rolę w ich powstawaniu skurcz mięśni prążkowanych pokrywy czaszki. że wiążą się one przede wszystkim ze skurczem mięśni gładkich. Również zaburzenia seksualne. co uwydatnić się może w elektrokardiogramie (EKG). bóle serca. bóle mięśniowe. drętwienia. w publicznych ustępach). Mówimy wtedy o nerwicy seksualnej. wiąże się ze skurczem naczyń . Wówczas me należy jednak koncentrować się tylko na sprawach seksualnych. są wywołane skurczami naczyń krwionośnych. żołądka. a także mięśni prążkowanych krocza. mężczyzna nigdy nie był zdolny do stosunku seksualnego. Inne zaburzenia wegetatywne W przeciwieństwie do omówionych zaburzeń. można w zasadzie sprowadzić do zaburzeń w skurczach mięśni gładkich. Zaburzenia seksualne dzieli się na pierwotne i wtórne. gdy występują już po krótszym lub dłuższym okresie prawidłowego funkcjonowania. I tak bóle głowy w nerwicach mają najczęściej charakter naczynio-ruchowy. mrowienia. o których była mowa. niemożość oddania moczu w niektórych sytuacjach. trudności w oddawaniu moczu. częstą przyczyną bólów w czasie stosunku u kobiet (dysparcunia) są stany spastyczne mięsni gładkich pochwy i macicy. Zaburzenia w oddawaniu stolca w postaci nawykowego zaparcia lub biegunek również są spowodowane dysfunkcją ruchowego aparatu wegetatywnego.

mogą być różnego rodzaju przeszkody. jak i całego świata zwierzęcego. uczucie zmęczenia w oczach i drgania powieki. W porównaniu z innymi możliwymi formami aktywności mają one na ogół małe szansę realizacji. głowy. wędrujące bóle mięśniowe w różnych częściach ciała. iż znaleźli się w ślepej uliczce. Oba te szczytowe rodzaje aktywności spotykają się z najsilniejszym oporem zarówno zewnętrznym. jak i wewnętrznym. Skurczami naczyń krwionośnych należy też prawdopodobnie tłumaczyć mrowienia. niemowlę.krwionośnych skóry i tkanki podskórnej przy jednocześnie wzmożonej aktywności gruczołów potowych. Uniemożliwienie ruchu zewnętrznego powoduje. Bóle krzyża. gdy uczucia zbliżają się do jednego z dwóch przeciwstawnych biegunów — zespolenia się z otoczeniem w akcie seksualnym lub do zniszczenia go w akcie mordu. niemożność wyboru między przeciwstawnymi planami aktywności itp. tułowia. które są na zewnątrz. lęk przed potępieniem przez otoczenie. Gdy człowiek nie ma możliwości celowego działania. pręży się i krzyczy. w drugiej zaś w mięśniach prążkowanych anty grawitacyjnych (utrzymujących wyprostną postawę i przeciwdziałających opadaniu części ciała. wówczas realizuje potrzebę aktywności w bezcelowych ruchach. że aktywność ruchowa jest zasadniczą cechą człowieka. drętwienia. przed którymi nerwowo spaceruje się czekając na ważne spotkanie. Najsilniej jednak działają nie te przeszkody. powiek. Znaczną więc część omawianych tu zaburzeń wegetatywnych można sprowadzić do nieprawidłowej funkcji ruchu — przede wszystkim ruchu w zakresie narządów wewnętrznych. w zdenerwowaniu wykonuje się liczne. że życie dla nich stanęło na miejscu itp. np. że aktywność wyładowuje się w ruchu wewnętrznym. Największa potrzeba działania występuje wówczas. np. znieczulice w palcach rąk i nóg. Gdy nie ma ona ujścia w działaniu celowym. lub zamkniętymi drzwiami. wykonywanego przez mięśnie gładkie. Analizując historię życia chorych rzeczywiście dochodzi się do wniosku. Jest to oczywiście ujęcie raczej symboliczne. które krępują swobodę działania. które jest realizacją jego planów.. skrępowane powijakami. . pod wpływem siły ciężkości). Powijakami. Nadmiar wyładowania ruchowego jest jakby rekompensatą za to zatrzymanie się na drodze życia. Chorzy na nerwicę często się skarżą. że zatrzymali się oni na drodze swego życia. niemniej oddaje ono istotę ogólnej zasady. a dopiero na dalszym planie — ruchu manifestującego się na zewnątrz (zakres działania mięśni prążkowanych). własnego . a często wręcz szkodliwych. ogólne uczucie zmęczenia fizycznego — mają swą prawdopodobną przyczynę w zwiększonym napięciu odpowiednich mięśni prążkowanych. że ich osobnicza ewolucja utknęła w martwym punkcie. ale te. że nie ma dla nich drogi wyjścia z sytuacji konfliktowej. wyzwala się ona w formach niecelowych. niepotrzebne ruchy.ja chcę". W pierwszej grupie najczęściej spotyka się zaburzenia w mięśniach gładkich naczyń krwionośnych i przewodu pokarmowego. jak obowiązujące normy społeczne. które tkwią w samym człowieku.

Gdy w momencie złości z rozkoszą zabiłoby się swego chwilowego przeciwnika, wówczas nie tylko zaciskają się pięści, ale też naczynia krwionośne, ściany przewodu pokarmowego itd. Gdy uczucia dochodzą do swych ekstremalnych biegunów, często przeplatają się z sobą, agresja jest źródłem rozkoszy, a akt seksualny łączy się z agresją. Byłoby zbyt dużym uproszczeniem sprowadzić wszelkie zaburzenia wegetatywne występujące w nerwicach do wyładowania ruchowego we wnętrzu samego ustroju. Zaburzenia wegetatywne wynikają z mobilizacji całego ustroju do walki bądź ucieczki. Mobilizacja ta wiąże się z zasadniczą postawą emocjonalną. Obejmuje ona wszystkie funkcje ustroju, a nie tylko ruchowe. Zmienia ona procesy biochemiczne, fizjologiczne, a także psychiczne. Niemniej niemożność wyładowania się na zewnątrz w celowym działania i przeniesienie ciężaru aktywności na ruch wewnętrzny oddaje, jak się zdaje, istotę zaburzeń wegetatywnych, spotykanych w nerwicach. W każdym razie w leczeniu nerwic istotnym momentem iest zabieg odwrotny: zmiana ruchu wewnętrznego na zewnętrzny. Już samo wypowiedzenie kłopotów, dolegliwości konfliktów zmniejsza natężenie zaburzeń wegetatywnych, gdyż mowa jako jedna z form ruchu zewnętrznego dale ujście dla nie wyładowanej tendencji do działania, osłabiając tym samym wyładowanie się jej w ruchu wewnętrznym. Podobne działanie ma zalecana w nerwicach praca fizyczna; wyładowanie w ruchu zewnętrznym zmniejsza natężenie ruchu wewnętrznego, który jest w dużej mierze przyczyną różnych cielesnych dolegliwości nerwicowych. Jeśli zaburzenia wegetatywne są wyrazem mobilizacji ustroju, która towarzyszy negatywnym postawom uczuciowym, to powstaje pytanie, jak wytłumaczyć fakt, iż trwają one miesiącami, a nawet latami. Trzy czynniki odgrywają tu prawdopodobnie rolę. Negatywne postawy uczuciowe ulegają łatwo utrwaleniu. Mówi się o ,,zapiekłych uczuciach". Uczucia nienawiści do najbliższych, do całego świata, poczucie krzywdy, chęć zemsty, poczucie winy mogą tkwić w człowieku niemal przez całe życie, stwarzając tym samym stałe pogotowie do walki, która wprawdzie nie przychodzi, ale ustrój jest do niej zmobilizowany. Procesy wegetatywne mają duży stopień inercji. W przeciwieństwie do układu somatycznego, który steruje stosunkiem do otoczenia, układ wegetatywny, jako odpowiedzialny za porządek we wnętrzu ustroju, jest nastawiony na większą stabilność. Stąd zakłócenie powstałe w układzie wegetatywnym ma większe szansę utrzymywania się; wolniej wygasa niż zakłócenie w układzie somatycznym (tj. sterującym stosunkiem ze światem otaczającym). Trzecim wreszcie czynnikiem jest prawdopodobnie wrodzona nadpobudliwość układu wegetatywnego. U jednych ludzi reakcje wegetatywne są stosunkowo słabe, u innych bardzo silne. Dość często obserwuje się tendencję do reagowania określonymi zaburzeniami wegetatywnymi, np. bólami głowy, brzucha, atakami duszności itd., tak jakby pewny odcinek układu wegetatywnego był u danego

człowieka bardziej podatny na ujemne wpływy otoczenia i stanowił główne ujście dla wyładowania aktywności ruchowej, o której uprzednio była mowa. Prawdopodobnie jest to wrodzona słabość jakiegoś odcinka układu wegetatywnego, choć nie można wykluczyć utrwalenia się pewnych wzorów zachowania we wczesnym okresie życia. Jak już wspomniano, istnieje bowiem pewna ,,zarażliwość" reakcji wegetatywnych. Taką „zaraźliwą" reakcją jest np. ziewanie. W czasie ostatniej wojny spotykało się nagminnie u żołnierzy, zwłaszcza angielskich i amerykańskich, zaburzenia wegetatywne serca. Interniści są skłonni rozpoznawać nerwice narządowe, np. serca, żołądka, jelita grubego itp., co wprawdzie z punktu widzenia psychiatrycznego nie jest słuszne, gdyż nerwica nie jest chorobą poszczególnego narządu, ale całego człowieka, niemniej zwrócenie uwagi na dysfunkcję układu wegetatywnego i zlokalizowanie tej dysfunkcji może czasem ułatwić postępowanie diagnostyczne i terapeutyczne np. przez dokładniejsze zbadanie danego narządu i zapisanie leków działających wybiórczo na daną część układu wegetatywnego, choć w dalszej fazie leczenia zbytnia koncentracja na „dotkniętym" nerwicą narządzie może być wręcz szkodliwa. Nie tak rzadko w praktyce lekarskiej spotyka się ludzi od dziecka cierpiących na określony typ zaburzeń wegetatywnych. Zwykle okazuje się, że jedno z ich rodziców miało analogiczne dolegliwości; w takich przypadkach trudno, jak już zaznaczono, rozstrzygnąć, czy dana skłonność była odziedziczona, czy też odwzorowana. Niezwykle interesującym, choć niezbyt poznanym, zjawiskiem jest meteoropatia. Polega ona na silnej reakcji układu wegetatywnego, połączonej z uczuciem niepokoju, na zmiany atmosferyczne. Człowiek taki jest „żywym barometrem"; reaguje bólami głowy, biciem serca, ogólnym rozbiciem psychofizycznym, niepokojem, podnieceniem itp. na zmiany ciśnienia barycznego (najczęściej na niże) i dzięki temu może nieraz lepiej niż Wicherek przewidywać pogodę, Analogiczne nasilanie się objawów obserwuje się w reumatyzmie, choć może mieć ono inną genezę. Meteoropatia typu wegetatywnego występuje dość często u neurotyków, a także u ludzi o konstytucjonalnie chwiejnym układzie wegetatywnym. Nie wiadomo, jakiego rodzaju sygnały działają tu na układ wegetatywny; niektóre badania wskazuje iż pewną rolę odgrywa jonizacja powietrza. W każdym razie są to sygnały niedostępne świadomej percepcji. Analogicznie, jak się zdaje, zjawisko, tylko w znacznie silniejszym stopniu, występuje u zwierząt, dzięki czemu mogą przystosować się do zmian pogody. W jakimś sensie byłaby to zdolność przewidywania przyszłości. Zaburzenia wegetatywne stanowią poważny problem współczesnej medycyny, o czym świadczyć może fakt, że większość leków działa na układ wegetatywny. Tak potężnie rozbudowana we współczesnej medycynie farmakoterapia jest w głównej mierze farmakoterapią układu wegetatywnego.

Egocentryzm

Dlaczego irytujący Cechą charakterystyczną dla osób chorych na nerwicę jest ich przekonanie, że nie ma ludzi bardziej nieszczęśliwych i chorych niż oni. Wszelkie próby ukazania im cierpień innych ludzi kończą się niepowodzeniem. Gdy na oddziale wśród chorych nerwicowych znajduje się chory w obłożnym stanie, mimo że zdają sobie oni sprawę z powagi jego sytuacji, to jednak uważają, że on cierpi mniej niż oni. Ich charakterystyczny sposób mówienia, który nieraz po kilku zdaniach pozwala zorientować się, że ma się do czynienia z neurotykiem, polega głównie na eksponowaniu zaimków ,,ja", ,,mój" oraz przymiotników dosadnie malujących ogrom ich cierpienia. Cecha ta jest wprawdzie charakterystyczna dla osobowości histerycznej, ale spotyka się ją zasadniczo w każdej nerwicy. Rozmawiając z chorym na nerwicę, odnosi się wrażenie, że jest on zamknięty w kokonie uprzedzonych przez siebie cierpień, konfliktów, urazów. Nie może się z niego wydostać, a świat otaczający nie dochodzi do niego bezpośrednio, ale poprzez skłębione nici jego urazowych nastawień. Zasadniczym momentem w leczeniu jest rozbicie tego kokona egocentryzmu. Gdy chory ujrzy, że nie tylko on cierpi na świecie, że nie jest najnieszczęśliwszy z ludzi, można mieć nadzieję, że zaczął przełamywać swój egocentryczny opór i dzięki temu obiektywnie patrzeć na samego siebie. Egocentryzm jest cechą, która najwięcej irytuje otoczenie, nie wyłączając lekarzy. Godzi ona bowiem w poczucie wspólnoty w widzeniu świata. Aczkolwiek każdy ma swój własny świat, to jednak jest on częścią świata wspólnego wszystkim ludziom (heraklitowskiego — koinos kosmos). To włączenie się w ludzką wspólnotę wymaga rezygnacji z tego, co najbardziej osobiste. Przeżycia najbardziej własne musza być obciosane, aby pasowały do przeżyć innych ludzi inaczej byłoby się narażonym na wykluczenie z kręgu ludzkiej wspólnoty, co spotyka psychotyków. Świat chorych na nerwicę nie jest jednak ,,innym" światem. Trapią ich te same

nawet ich dolegliwości zdarzają się. Egocentryzm jest subiektywnym wyrazem faktu. Centralny układ odniesienia Nerwicowy egocentryzm jest w zasadzie tylko zaostrzeniem cechy normalnie występującej u każdego człowieka.ja". gdy on sam musi z własnej „inności" rezygnować. „każdy człowiek ma swoje zmartwienia". Każdą żywą istotę można bowiem uważać za układ. Współrzędne czasu i przestrzeni odgrywają zasadniczą rolę w metabolizmie zarówno energetycznym. gdyż świat ten swoiście porządkuje. Rady tego typu nie przynoszą im ulgi. którym jest własne . na co nie ma żadnego wpływu. co każdego człowieka. Dlatego można przypuszczać. który nie przeżył ostatniej wojny. sprzeczne uczucia. w którym energie i sygnały otoczenia zostają w swoisty i niepowtarzalny sposób zorganizowane. ale też trzeba mu coś dać z siebie. że jest się „pępkiem" świata. wprawdzie na czas znacznie krótszy. W pierwszym wypadku świat otaczający jest bowiem tym dającym. im bardziej przeważa postawa „biorę" nad postawą „daję". jest tym silniejsze. w którym się żyje jest czasem własnym. urazy.ja" w chwili obecnej. iż jest się centralnym układem odniesienia. Współrzędną czasu dzieli się na przeszłość i przyszłość od punktu. Dlatego człowieka zdrowego irytuje. Stąd biorą się rady dawane chorym'na nerwicę.. według nich bowiem układa się własny porządek morfologiczny i czynnościowy ustroju. strona lewa i prawa) jest własne aktualne położenie. a przypuszczalnie u każdej żywej istoty obdarzonej zdolnością odczuwania. niż to. od którego nie można tylko brać. Bliższe jest to. że ktoś podkreśla swoją „inność" zajmując się tylko sobą.konflikty. w którym odległości stają się równie trudne do oceny. W drugim natomiast wypadku świat otaczający staje naprzeciw niego jako równy partner.nie trzeba tylko myśleć o sobie" itp. jest ona na ogół równie daleka. jak odległości przestrzenne na krańcach horyzontu. góra-dół. . a odległość czasu między nimi dla niego się zaciera. I od tego punktu mierzy się dystans czasu i przestrzeni. Czas. „Biorę" i „daję" Poczucie. w rodzaju: „trzeba się wziąć w garść". ludziom zdrowym.. że pierwszym odczuciem żywej istoty jest poczucie egocentryzmu. jak i sygnalizacyjnym. spełnia wszystkie potrzeby człowieka. Dla młodego człowieka. jemu służy. co odległe. w ten sposób staje się ona punktem centralnym swego świata. . Podobnie punktem centralnym dla współrzędnych przestrzennych (przód-tył. jak wojny napoleońskie. z czym człowiek bezpośrednio się styka. a czas inny jest czasem obcym. Punktem centralnym współrzędnych czasu i przestrzeni w tym układzie jest własne .. A punktem centralnym tych współrzędnych jest właśnie poczucie własnego „ja".

co wysyłane do niego. Swoistość egocentryzmu nerwicowego Każdy człowiek chory czuje się trochę jak dziecko. w której otoczenie zapewnia macierzyńską opiekę. Równowaga między „biorę" i „daję" jest w pewnej mierze analogiczna do równowagi między procesami anabolicznymi i katabolicznymi metabolizmu energetyczno-informacyjnego. wymaga opieki otoczenia. że na niższych szczeblach filogenezy zachowanie egocentryczne zaznacza się silniej niż na wyższych. jak chory z nerwicą i nie czuje się tak nieszczęśliwy. czy analogiczny spadek postawy egocentrycznej obserwuje się w rozwoju filogenetycznym.ja". a tym samym — zmniejszenie egocentryzmu. a raz jest się kierowanym.Wytwarza się pewnego rodzaju postawa animistyczna. jest bezradny. w której raz się daje. Można jednak przypuszczać. Również egocentryzm dziecka ma inny charakter niż u chorego na nerwicę. że rozwój układu sygnalizacyjnego ułatwia obiektywizację własnego stosunku do otoczenia. Egocentryzm dziecka jest postawą wyjściową. Jako ogólną zasadę można przyjąć. mają swoje życie. uczy rozpoznawać w otoczeniu jednostki podobne do siebie. W okresie wzrostu przeważają procesy anaboliczne (biorę) nad katabolicznymi (daję). zmniejsza nasilenie postawy egocentrycznej. z której śmiało można wyjść na „podbój świata" — sięgać ręką po każdy przedmiot i wkładać go do ust. „nikt nie chce mi pomóc". które mają swoje wymagania i swoje prawa. Dlatego postawa egocentryczna w dzieciństwie i wczesnej młodości jest zjawiskiem naturalnym. raz się kieruje.. jak on. Chory somatycznie nigdy nie jest tak skoncentrowany na swoim cierpieniu. Interakcja z otoczeniem. Każda choroba łączy się z pewną regresją do dziecięcego egocentryzmu. Trudno powiedzieć. wszystkie jego potrzeby są spełnione. W egocentryzmie nerwicowym jest wyraźna pretensja w stosunku do otoczenia — „nikt mnie nie rozumie". postawa „biorę" przeważa u niego z konieczności nad postawą „daję". są w oczach . ale tego faktu nie podkreśla ani też nie jest z tego powodu nieszczęśliwe. która jest przeciwieństwem postawy egocentrycznej. Zresztą obserwacja zwierząt zdaje się wskazywać na to. chcąc jakby w ten sposób wchłonąć w siebie cały otaczający świat. nie dają się uchwycić i pochłonąć. W nerwicy jednak egocentryzm znacznie wykracza poza te granice. że zmniejsza się ona w miarę rozwoju ontogenetycznego. proporcja „ja" i świat otaczający staje się bardziej realna. gdyż nie ma możliwości wejścia w świat przeżyć istot żywych poza człowiekiem. W dalszym dopiero rozwoju wypadków przedmioty otoczenia stawiają opór. świat zaludnia się istotami podobnymi do własnego . Dziecko czuje się punktem centralnym swego świata. a raz bierze. Troska pieszczota pojawiają się dopiero u wyższych gatunków zwierząt. dziecko znajduje się w jego centrum. Jest to postawa. Te same ilości energii i sygnałów są brane z otoczenia.

jak chory somatycznie. którą mógłby się normalnie z otoczeniem kontaktować. zdrowej części siebie. W początkach choroby somatycznej. Analogicznie przedstawia się egocentryzm starców. braku rozeznania itd. i na resztę. która jest mu obca i wroga. mówi się „mam chore serce. Egocentryzm jest w nerwicy jedyną możliwą postawą. czuje się w nim zagrożony. przestaje się być tym. będącą jej antytezą..ja". Jego egocentryzm wynika z konieczności zajmowania się tą oddzieloną częścią siebie. W chorobie somatycznej dochodzi do rozszczepienia między chorą częścią ciała a resztą ustroju. gdyż każda choroba pociąga za sobą dysfunkcję całego ustroju. gdyż cały czuje się chory. nadal zdrowa.ja" jest inne i jego świat jest inny... nim powyższy mechanizm zacznie działać. w której już odszczepienie „złego" nie działa. choć bliższe prawdy byłoby określenie „jestem cały chory". Mimo że znajduje się on jeszcze we wspólnym ludzkim świecie. innym. gdyż jego . jak chory psychicznie. przymusu zewnętrznego. Chory z nerwicą znajduje się na granicy między chorobą somatyczną a psychiczną. gdy stale musi o niej myśleć i o nią się troszczyć. w którym proporcje są już całkiem odmienne. Rozszczepienie jest tu mechanizmem obronnym. Rozszczepienie to wyraża się nawet w potocznej mowie. Jego kontakt ze światem otaczającym jest zawsze bolesny. świadczy o tym. Analogiczny mechanizm obronny działa w ocenie własnej. która pozostaje nie zmieniona. gdy coś w naszym postępowaniu przez nas samych zostało potępione. gdyż nie ma. uważa. o czym była wyżej mowa. staje się kimś nowym. nie ma więc czasu na inne sprawy i nieraz jest zmuszony żądać pomocy otoczenia. Człowiek chory somatycznie jest jakby rozdzielony: na część chorą (może nią być nawet całe ciało). dochodzi w nim jeszcze roszczenie w stosunku do otoczenia —„ ja mam prawo od nich wymagać troskliwości za to wszystko. Nie może już on odszczepić części chorej od zdrowej. może wywołać objawy nerwicowe. Tak jakby był chory tylko pojedynczy narząd. która daje poczucie własnego . w innym świecie. dyż chory czuje się . a jednocześnie bliska. całościowe zagrożenie ustroju. żołądek. co im dałem".dziecka podobne do niego. niemniej sam fakt. Egocentryzm człowieka chorego jest wynikiem jego słabości. ani też nie żyje. a nie cały organizm. jest się nim objętym. obcym dawnemu sobie. że ani jego . Wówczas człowiek czuje się cały chory. w ten sposób z postawy egocentrycznej przechodzi się w postawę animistyczną. że czuje się chory. ani jego świat nie stały się inne. Psychotyk nie może być egocentrykiem.ja". przestaje być integralną częścią całości. Wówczas zostaje to odszczepione i położone na karb chwilowego działania w afekcie. z nimi zaczyna gaworzyć i bawić się. że "wszyscy są od niego zdrowsi i szczęśliwsi i dlatego pragnie zrozumienia i pomocy ze strony otoczenia. kim się było.. potrzeby opieki ze strony otoczenia. że nie przeszedł na drugą stronę granicy. jakie stanowi każda choroba. dzięki któremu to co „złe" zostaje odrzucone. Całość ta pozostaje zdrowa. płuca" itp. Przeciwieństwem jest choroba psychiczna.

która ujawniła.chorym całościowo (jego „ja" jest chore w tym sensie.. po drugie — nie może zajmować się kimkolwiek ani czymkolwiek innym. Mówiąc .wzięty" chorobą.ja jestem chory". w istotę tei choroby. że „ja" cały jestem chory).ja" stało się niewydolne. a ono jest u niego chore. który by nie miał przejściowych objawów nerwicowych. Jak uprzednio zaznaczono. tym trudniej jest ustawić siebie w normalnej relacji ze światem zewnętrznym bowiem „ja" wypełnia wszystko.chory" może bowiem... Ma on wrażenie. a staje się przedmiotem. w . Dopiero słowo „ja" nadaje trwałości stanowi choroby. Nie ma człowieka. Na czym polega to poczucie: . kim był.Jestem" — wyraża chwilę obecną. cieszyć się życiem i nim martwić. Egocentryzm nerwicowy.. być szczęśliwym i cierpieć. a nie tylko w nim samym. jak i otoczenia. otoczone opieką zarówno jego właściciela. . Natomiast w nerwicy można owo fatalne „ja jestem chory" wypowiedzieć. jak się zdaje. to nie ma ona egocentrycznej utraty proporcji. Zaburzenie nie jest przelotne. bo w przypadku nerwicy nie znajduje on żadnych obiektywnych zmian tłumaczących poczucie choroby. tym bardziej trzeba się sobą samym zajmować. gdyż wówczas nie trzeba byłoby koncentrować się stale na sobie. nieszczęśliwy. chronione. Egocentryzm byłby więc objawem wskazującym na zakłócenie w relacji danego człowieka z jego środowiskiem. nad sobą zastanawiać. ale stan ten mija po kilku godzinach lub dniach. a w chorobie somatycznej są one widoczne. że w aktualnej sytuacji to . Człowiek chory wycofuje się z życia.ja". chętnie oddawanym opiece specjalistów. "jakby obdarto go ze skóry. Określenie ..ja jestem zdrów" — człowiek nadal jest tym. nawet w ciężkiej chorobie somatycznej nie wypowiada się fatalnego „ja jestem chory". interesować się światem i czuć się nim zmęczonym mieć cel w życiu i czuć jego bezsens — nie można być chorym. By móc normalnie żyć. nie czuł się obolały.. Im silniej jest ono związane z przymiotnikiem „chory". Jeśli to „ja" musi być osłonięte. tzn. to może tylko świadczyć. wszystko go rani. iż zaszła jakaś zmiana. dotyczyć części ciała lub całego ciała. jego stosunek do świata się nie zmienia. która przestaje być częścią podmiotu — . W zasadzie więc nerwicowiec czuje się jak chory . lecz stara się chorą część od siebie odrzucić. który jest dla otoczenia szczególnie denerwujący. gdyż każdy kontakt z otoczeniem jest bolesny.ja". Oczywiście dla każdego lekarza takie stwierdzenie jest szokujące. że trzeba coś w nim lub w otoczeniu zmienić. która wciąż nie jest jasna. wprowadza nas. gdyż każdy świadomy kontakt musi przejść przez integrujące „ja". jak chory w ciężkim stanie somatycznym. który już nie potrafi chorej części od siebie odrzucić i czuje się całkowicie ogarnięty chorobą. Jeśli w przelotnym zakłóceniu równowagi psychicznej przychodzi autorefleksja. roztrzęsiony.. które zmusza człowieka do zajmowania się tylko sobą i swoim cierpieniem i odsuwa go od normalnego życia? W tym zdania najważniejszym słowem jest . musi więc przede wszystkim zajmować się sobą. jak już powiedziano.

przestaje o niej myśleć. gdyż wówczas wystąpiłoby przyzwyczajenie do ułomności własnych i otoczenia.której własne „ja" wszystko przesłania. od momentu poczęcia aż do śmierci musi się rozwijać. by inni się też nim interesowali. przestałoby się je widzieć. Drugim czynnikiem zmniejszającym postawę egocentryczną jest uzyskanie w rozmowach z lekarzem spokojniejszego i obiektywniejszego spojrzenia na samego siebie. lecz też do każdej jednostki. jest w nim agresja w stosunku do siebie i do świata. w którym siebie w pełni się akceptuje i walczy o swoje prawa z krzywdą nieraz innych ludzi. Człowiek może wciąż stwarzać nowe . biegnącą od najprostszych form do najbardziej skomplikowanych. W nerwicy zarówno sam chory. Kochając siebie. Egocentryzm jest wyrazem buntu przeciw własnemu losowi. Wyładowanie uczuć negatywnych w stosunku do najbliższych osób w czasie rozmów z lekarzem stanowi już pewne dla nich ujście i dzięki temu zmniejsza postawę egocentryczną chorego. Ten nadmierny ładunek uczuciowy skierowany do własnej osoby pochodzi stąd. nie jest źródłem przyjemności. Historię jej życia można nakreślić jako krzywą rozwoju. W znanej formule etycznej o miłości i bliźniego najtrudniejsza do spełnienia jest część druga: „jak siebie samego". Analogicznie gdy człowiek idąc urazi się w nogę. U człowieka jednak dzięki niezwykłemu w porównaniu ze światem zwierzęcym rozwojowi układu sygnalizacyjnego ewolucja dotyczy przede wszystkim form czynnościowych. że uczucia zostały zablokowane w swym ujściu na zewnątrz. na chwilę zwraca na nią uwagę. jak i jego otoczenie mają wrażenie. że znalazł się w ślepej uliczce.ja". Egocentryzm jest właśnie wyrazem wypaczonego stosunku do samego siebie. łatwiej jest kochać innych. Pewna stabilizacja stosunku uczuciowego do siebie. którym chory wciąż się zajmuje i żąda. Rozwój polega na tworzeniu wciąż nowych form morfologicznych i czynnościowych. w których przeważają uczucia negatywne. Zwiększa to poczucie własnej wartości. ale niepokoju i ambiwalentnych uczuć. Rozmawiając z chorymi na nerwicę z reguły dochodzi się do ich konfliktów uczuciowych z najbliższym otoczeniem. Zaburzenie jednak nie jest zupełnie stałe. który zmniejsza postawę egocentryczną jest znalezienie drogi wyjścia z impasu. że kreci się on wokoło.. Własne . wpływa na stosunek uczuciowy do otoczenia. Obowiązujące w przyrodzie prawo ewolucji odnosi się nie tylko do całych gatunków. W egocentryzmie stosunek do siebie jest ambiwalentny — „kocham i nienawidzę". Egocentryzm a ewolucja jednostki Trzecim czynnikiem. jaką uzyskuje się w rozmowach z lekarzem obiektywizację własnego autoportretu. lecz gdy ból przejdzie. Człowiek należący do przyrody nie jest wyłączony spod praw ewolucji. Egocentryzm nie jest egoizmem. Egocentryzm bowiem wbrew pozorom nie jest wyrazem miłości do samego siebie.

Wszelka aktywność twórcza. Ułatwia bowiem realizację tkwiącej w człowieku potrzeby przekształcania świata „na obraz i podobieństwo swoje". konstrukcja jego układu nerwowego jest tak bogata.nad"). boi się po prostu. Te same trzy czynniki mają zasadnicze znaczenie w wyleczeniu z nerwicy. Trzy czynniki odgrywające rolę w wyprowadzeniu chorego z postawy egocentrycznej — uporządkowanie stosunku uczuciowego do otoczenia i do samego siebie oraz stworzenie możliwości twórczej aktywności — dotyczą trzech podstawowych wektorów. Gdy np. Niemożność koncentracji uwagi kieruje uwagę chorego na sam proces uwagi i na czynniki zakłócające. w których. Subiektywnie odczuwa się ewolucję własnych form czynnościowych jako potrzebę aktywności — aktywności twórczej. którego ruch naprzód został zahamowany. Nerwicowy lęk wywołuje szereg zaburzeń wegetatywnych.. choćby w ramach stosowanej w lecznictwie terapii zajęciowej. . Zrozumienie postawy egocentrycznej ułatwia zrozumienie istoty nerwicy jako zakłócenia trzech podstawowych. jak i otaczający świat według własnego plany.od" i postawa twórcza . które doprowadza do punktu martwego w krzywej rozwoju. który obok wektora „do" i „od" określa zasadnicze kierunki ludzkiej aktywności. zmniejsza postawę egocentryczną. jego niepokój wzrasta. co mu w pracy przeszkadza. że nigdy nie jest on w stanie wyzyskać tkwiących w niej możliwości.do". ktoś nagle odczuje bóle głowy lub bicie serca. wówczas egocentryzm staje się zjawiskiem zrozumiałym. Wzrost napięcia lękowego wzmaga objawy wegetatywne. wektorów ludzkiej aktywności. Objaw ten polega na zamknięciu się w nerwicowy krąg przyczyny i skutku. Błędne koło Przykłady Poczucie kręcenia się wkoło.. te z kolei zwiększają uczucie lęku. Jest to wektor „nad". Jeśli nerwicę będziemy traktować jako reakcję na zatrzymanie się w rozwoju. zamyka się ludzka aktywność (zasadnicze postawy uczuciowe .. skutkiem czego chory myśli o swojej niewydolności umysłowej i o tym. Jak wspomniano. że coś złego dzieje się w jego organizmie. ustępowanie egocentryzmu jest zwykle pierwszym sygnałem ustępowania nerwicy. kurcze żołądka. w której przekształca się zarówno siebie. Jest on kręceniem się wokół własnej osi człowieka. koncentracja uwagi staje się . mianowicie z objawem błędnego koła. znalezienia się w sytuacji bez wyjścia łączy się też z czwartym osiowym objawem nerwicy. Kilka przykładów może zilustrować istotę zagadnienia.formy swej aktywności.

Jest to przykład dodatniego sprzężenia zwrotnego. tym bardziej będzie się czuł pokrzywdzony. Nerwicowy egocentryzm powoduje odsuwanie się otoczenia od chorego. Chory z poczuciem krzywdy im usilniej będzie szukał sprawiedliwości. która z kolei wzmaga wewnętrzne napięcie i rozdrażnienie itd. A więc chory cierpiący na zaburzenia potencji będzie głównie na niej się koncentrował. teoretycznie ad infinitum. dzięki czemu ciężar poczucia winy rośnie. Przykładów tego typu można by przytoczyć znacznie więcej. co w końcu prowadzi do nasilenia się objawu. co znów zwiększa jego postawę egocentryczną. Powiązanie członów przyczynowych w nerwicowym kole jest tego rodzaju. co z kolei wzmaga poczucie krzywdy. co z kolei zwiększa objawy nerwicowe. tym one bardziej będą mu dokuczać. W ujemnym sprzężeniu zwrotnym jego wzrost wywołuje spadek ilości sygnałów wysyłanych przez układ. bo im bardziej się wysila. tym więcej go boli. z którym się walczy. co mu najbardziej dokucza. Walcząc z dolegliwością nerwicową wywołuje się wzrost jednego z ogniw łańcucha przyczynowego. Poczucie winy jest przyczyną doszukiwania się we wszystkim własnej winy. daje odczuć często nieświadomie swoje rozczarowanie choremu. i jego wołanie o pomoc trafia na coraz większą pustkę. Chory z natręctwami im silniej z nimi będzie walczył. Stabilność układu jest w ten sposób zachowana.. co tylko wzmoże jego stan rozdrażnienia itd. analogicznie sprawa będzie się przedstawiać z innymi zaburzeniami wegetatywnymi. by z niego się wyrwać. gdyż chory znów czuje się nie zrozumiany i odtrącony. Wysiłek chorego koncentruje się na tym. a to znów zwiększa jego objawy nerwicowe. wskutek czego musi być coraz silniejsze. tym bardziej nerwicowy krąg wokół niego się zacieśnia.jeszcze gorsza. na co otoczenie reaguje zazwyczaj negatywnym nastawieniem uczuciowym do chorego. (Na przykład w termostacie wzrost temperatury ponad wyznaczoną normę powoduje spadek w wytwarzaniu . gdy po wielu badaniach dochodzi do wniosku. że „to tylko nerwica". Lekarz zdezorientowany objawami nerwicowymi. wskutek czego objawy jej staną się jeszcze dokuczliwsze. Poczucie krzywdy odbija się na zachowaniu chorego w stosunku do otoczenia. tym silniejsza staje się tendencja do obciążania własnego sumienia. że wzrost jednego powoduje wzrost następnego. a im jest on większy. Im silniej pies gryzie swój ogon. Chory drażliwy będzie walczył z osobami i przedmiotami wywołującymi u niego rozdrażnienie. Nasilenie objawów nerwicowych wzmaga negatywne nastawienie lekarza do chorego. tym bardziej jest poirytowany i jeszcze silniej gryzie. z którego wyjść nie może. Drażliwość często spotykana w nerwicach wywołuje odpowiednią reakcję otoczenia. Każdy chory ma bowiem dla siebie typowe błędne koło. Sprzężenie zwrotne dodatnie Sytuacja przypomina psa gryzącego swój ogon.

gdyż zamiast jak neurotyk tkwić w sytuacji konfliktowej. Po pewnym czasie równowaga zostaje jednak przywrócona. Niekiedy przejściowa zmiana warunków życia. aby osłabić jedno z ogniw błędnego koła (lęk nerwicowy). zajmuje się on już czymś innym. odsuwa się od otoczenia. dzięki czemu układ odzyskuje zachwianą stabilność. czyli skierowuje go na drogę ewolucji. Możliwości te polegają na działaniu ujemnego sprzężenia zwrotnego. Dopływ bodźców ujemnych zostaje w ten sposób zredukowany. dla których tak trudno choremu wyjść z egocentrycznego kręcenia się wokół własnej osi. umożliwia ono choremu wyjście naprzód. a także w medycynie somatycznej. coraz większy lęk przed nimi czuje. zwiększyłby ilość wytwarzanego ciepła. w którym chory znajduje oparcie i może przed nim wyładować swe tłumione uczucie i odnaleźć swą własną wartość itp. Zapalenie nerek łączy się zwykle z anemią. Przykłady . Wydaje się. mogą przyczynić się do przerwania utrwalonego błędnego koła. przyjemnym obgryzaniem kości. coraz bardziej zamyka się w swoim świecie. W dodatnim sprzężeniu jest odwrotnie — jego wzrost powoduje wzrost sygnałów wysyłanych przez układ. Układ o dodatnim sprzężeniu jest układem niestabilnym. która z kolei jest przyczyną gorszego utlenienia tkanek i zmniejszenia odporności. Czasem wystarczy podanie środków zmniejszających napięcie lękowe. Człowiek nieznerwicowany w sytuacji konfliktowej może też wykazać objawy nerwicowe — niepokój. przygnębienie itp.błędnego koła" można spotkać nie tylko w przypadku nerwic. co z kolei ujemnie wpływa na pierwotne schorzenie itp. (Wzrost temperatury w termostacie zamiast zmniejszać. .. W przykładzie z psem odpowiadałoby to sytuacji. Na przykład schizofrenik. rpzmowy z lekarzem.. wskutek czego coraz trudniej mu do ludzi się zbliżyć. W przypadku psa sprzężeniem zwrotnym są bodźce bólowe biegnące od gryzionego ogona.ciepła). naruszeniem przekraczającym możliwości samoregulujące danego układu. poczuwszy ból zajmuje się np. w której pies zamiast coraz silniej gryźć swój ogon. życie toczy się dalej. a z czasem w ogóle przerwany. Nerwicowe błędne koło jest jedną z przyczyn. dzięki czemu sygnały bólowe ulegają stopniowo wygaszeniu. Każda choroba jest bowiem w jakimś sensie naruszeniem istniejącej równowagi ustroju. które wywołują jeszcze silniejsze gryzienie. W terapii nerwic rozbicie błędnego koła jest ważnym momentem. zaburzenia wegetatywne. że zjawisko błędnego koła jest charakterystyczne dla każdej choroby. rozdrażnienie. odczuwający lęk przed ludźmi. dążącym do autodestrukcji. lecz też w innych zaburzeniach psychicznych.