PSYCHOPATOLOGIA NERWIC

ANTONI KĘPIŃSKI

Rodzaje nerwic
Uwagi wstępne Częstość występowania nerwic Trudno nawet w przybliżeniu określić częstość występowania nerwic. W badaniach epidemiologicznych, zależnie od tego, jak dokładnie je przeprowadzono i jakie przyjmowano kryteria granicy między nerwicą a normą psychiczną oraz między nerwicą a psychopatią, odsetek neurotyków w ogólnej populacji społeczeństw naszej cywilizacji waha się od kilku do kilkudziesięciu procent. Duży odsetek pacjentów zgłaszających się do lekarzy różnych specjalności (niepsychiatrów) stanowią chorzy nerwicowi. Na ogół przyjmuje się, że do lekarzy ogólnie praktykujących i do internistów zgłasza się ich przeszło 50°/o. Można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że nie ma chyba człowieka współczesnej .cywilizacji, który by przez krótki przynajmniej okres swego życia nie wykazywał wyraźnych objawów nerwicowych. Dlatego stosunkowo łatwo każdemu zrozumieć przeżycia typowe dla tej jednostki chorobowej. Nerwice i nerwice rzekome Dwie, dość powszechne, sytuacje pozwalają w pewnym przybliżeniu wczuć się w przeżycia neurotyka. Jedną z nich jest oczekiwanie trudnego zadania, np. egzaminu, spotkania z ważną osobą, wystąpienia publicznego, a drugą stan po zwykłym zatruciu alkoholem (popularny „kac"). Niepokój, rozdrażnienie, różnego rodzaju przykre sensacje wywołane rozchwianiem równowagi układu autonomicznego (dystonia vegetativa), jak bicia serca, ściskanie w dołku podsercowym, bóle głowy, bóle brzucha, parcie na pęcherz czy kiszkę stolcową, pocenie rąk, drżenie ciała itd. są każdemu znane z własnego doświadczenia. W nerwicy taki stan trwa tygodniami, miesiącami, a nawet latami. Dlatego .nie można się dziwić choremu, że czuje się pokrzywdzony i niezrozumiany, gdy lekarz po dokładnym zbadaniu i wykonaniu różnego rodzaju badań pomocniczych oświadcza mu ,,panu nic nie jest", ,,to tylko nerwy" itp, Porównanie nerwicy do sytuacji przedegzaminacyjnej i do stanu po zatruciu alkoholem wskazuje na istotny fakt, że identyczne objawy mogą wystąpić

zarówno pod wpływem czynników natury psychicznej (np. lęk przed egzaminem), jak i fizycznych (np. .działanie substancji toksycznej). Różne więc zasadniczo czynniki etiologiczne mogą wywołać analogiczną dysfunkcję ośrodkowego układu nerwowego, W praktyce lekarskiej nierzadko spotykamy się 2 faktem, że objawy typowo nerwicowe są zwiastunem chorób somatycznych lub psychicznych lub im towarzyszą. By odróżnić je od nerwic prawdziwych lub psychonerwic, wywołanych tylko czynnikami natury emocjonalnej, mówi się wówczas o nerwicach rzekomych lub „pseudo nerwicach". Pomyłki diagnostyczne są nieuniknione, gdyż zdarza się, że objawy nerwicowe są jedynymi objawami rozpoczynającej się choroby somatycznej i dopiero dalszy rozwój wypadków wykazuje, że nie była to nerwica, lecz początki choroby nowotworowej, miażdżycy mózgu, choroby Gravesa-Basedowa itp. To samo dotyczy chorób psychicznych. Objawy nerwicowe mogą 'być zwiastunem schizofrenii, cyklofrenii, psychoz organicznych, ataku padaczkowego. Trudno tu jednak mówić o pomyłce diagnostycznej, gdyż rozpoznanie w psychiatrii jest przede wszystkim rozpoznaniem objawowym i jeśli nie ma np. objawów schizofrenicznych, a są tylko objawy nerwicowe, nie można rozpoznawać schizofrenii. Objawy nerwicowe nie tylko wyprzedzają choroby somatyczne i psychiczne, lecz też im często towarzyszą, zwłaszcza w stanie zejściowym choroby i w okresie rekonwalescencji. Nie sprawiają one wówczas większych trudności diagnostycznych, gdyż już wiadomo, z jaką chorobą ma się do czynienia. Rozpoznanie nerwicy Rozpoznanie objawów nerwicowych nie jest sprawą trudną: niepokój i napięcie psychiczne, które jakby promieniują z chorego i udzielają się otoczeniu, oraz typowe skargi pozwalają od razu, nawet laikowi, określić danego człowieka lako „nerwowego", co odpowiada najogólniej pojęciu nerwicy. Trudności powstają dopiero przy próbie odpowiedzi na pytanie, skąd biorą się objawy nerwicowe, czy są tylko krótkotrwałym stanem przejściowym towarzyszącym określonej sytuacji (np. sytuacja przedegzaminacyjna lub po zatruciu alkoholem), czy i pod nimi kryje się jakaś poważniejsza choroba somatyczna lub psychiczna, czy też wynikają z różnego rodzaju konfliktów emocjonalnych. Tylko w tym ostatnim przypadku ma się prawo rozpoznać nerwicę. Ta pewnego rodzaju wszechobecność objawów nerwicowych wywołuje niejednokrotnie u lekarza swoisty stan niepokoju diagnostycznego. Lekarz nie jest pewny, czy pod nerwicą nie kryje się coś poważniejszego, i nim. postawi rozpoznanie nerwicy, stara się wszystkie inne możliwości wykluczyć. Stawianie diagnozy per exclusionem nie jest zadaniem łatwym, gdyż nigdy nie wiadomo, czy o czymś się jeszcze nie zapomniało i w ten sposób można chorego bez końca wysyłać na różnego rodzaju badania dodatkowe. Niepewność lekarza

zwiększa niepokój pacjenta i tym samym pogłębia jego objawy nerwicowe. Na ogół przyjmuje się, że większym błędem w sztuce jest przeoczenie choroby somatycznej i traktowanie jej jako nerwicy niż traktowanie nerwicy jako choroby somatycznej. Częściej lekarze popełniają drugi błąd. Czynnościowy szmer serca, drobne odchylenia w czynnościach układu dokrewnego itp. traktują jako przyczynę zaburzeń nerwicowych pacjenta, utwierdzając go tym samym w poczuciu choroby, a nawet kalectwa, nieraz na całe życie. Przedstawione trudności diagnostyczne, jak się zdaje, rzucają pewne światło na istotę objawów nerwicowych. Objawy nerwicowe występują mianowicie wówczas, gdy ustrojowi zagraża niebezpieczeństwo i gdy nie może sobie poradzić z sytuacją zewnętrzną lub wewnętrzną, w której się znalazł. Zagrożenie może bowiem pochodzić z zewnątrz, jak w cytowanym przykładzie sytuacji sprzedegzaminacyjnej, lub z wewnątrz, jak w stanie po zatruciu alkoholem. Uczucie lęku, które zawsze w mniejszym lub większym stopniu towarzyszy nerwicy, jest sygnałem niebezpieczeństwa zagrażającego ustrojowi. Istnieje tu pewna analogia z bólem, tylko że ból wskazuje, przynajmniej w przybliżeniu, gdzie należy szukać źródła zagrożenia. Natomiast lęk wyprzedza moment bezpośredniego zetknięcia się z czynnikiem szkodliwym. Obowiązkiem lekarza jest to źródło zła odkryć, a przynajmniej intensywnie go poszukiwać. Nie zawsze bowiem to się udaje. Niemniej sam kontakt z lekarzem i możność szczerego przed 'nim wypowiedzenia się oraz różnego rodzaju środki farmakologiczne, zmniejszające napięcie lękowe i poprawiające nastrój, redukują objawy nerwicowe niezależnie od ich etiologii. Klasycznym przykładem jest wspomniany przez Jaspersa. pacjent, który z powodu moczówki prostej był leczony intensywnie .psychoterapią; działo się to w czasach, gdy rozpoznanie tej choroby nie było jeszcze tak proste, jak obecnie. Pod wpływem psychoterapii stan chorego znacznie się poprawił, co wyrażało się między innymi znacznym spadkiem wydalania moczu. Mimo to chory w jakiś czas potem umarł z powodu guza okolicy podwzgórzowej mózgu, który 'był przyczyną jego dolegliwości. Podobnie więc, jak w wypadku. bólu, można objawy nerwicowe zmniejszyć, nie usuwając ich przyczyny. Klasyfikacja nerwic Trudności występują nie tylko w szukaniu etiologii objawów nerwicowych, lecz też w próbach ich klasyfikacji. Mimo że są one tak ewidentne, iż laikowi nie sprawia trudności ich rozeznanie, to jednak ich racjonalny podział, zwłaszcza oddzielenie objawów istotnych (osiowych), występujących w każdej nerwicy, od objawów mniej ważnych (brzeżnych lub typologicznych), charakterystycznych tylko dla pewnych typów nerwic, nie jest zadaniem łatwym. Dotychczas więc klasyfikacja nerwic jest dyskusyjna. Trudności klasyfikacyjne wynikają z dużej różnorodności objawów nerwicowych i ich indywidualności, mianowicie każdy człowiek demonstruje

nerwica wegetatywna). jak i fizycznej. jak i zagranicznej. gdyż one umożliwiają wyodrębnienie charakter y stycznych typów nerwic. W przeciwieństwie do objawów osiowych. zarówno w sferze psychicznej. Wyróżnia on pięć typów nerwic: neurasteniczną.. które z kolei . Wyraźnie tu występuje jedność psychofizyczna. Czuje się on fizycznie jak po ciężkiej: pracy lub po wyczerpującej chorobie. hipochondryczną. Wówczas objawy dominujące służą do określenia nerwicy lub. jego ruchy. Mianowicie objawy 'można grupować w różny sposób i taki podział z natury rzeczy jest arbitralny.). zwłaszcza w . Podział nerwic. Przedstawiony w tej książce podział jest na ogół z różnymi drobnymi odchyleniami stosowany w psychiatrii zarówno polskiej. mówi się o jej formie hipostenicznej. Postawa chorego. Osłabienie ma zazwyczaj charakter stałego uczucia zmęczenia i zwiększonej męczliwości. co nie wydaje się słuszne. które występują w każdej nerwicy i dlatego nie mogą służyć za kryterium klasyfikacyjne. Następnie przejdziemy do omówienia objawów osiowych. a w każdym razie nie w tym samym nasileniu. i podaje się nazwę kilkuczłonową (np. jest w zasadzie symptomatologiczny. słabość nerwów" (gr. Istnieją różne podziały nerwic. One więc pozwalają dzielić nerwice na różne typy według tego. nerwica neurasteniczno-histeryczna. a gdy drażliwość — o formie hiperstenicznej. Uszkodzone włókno nerwowe — nim wystąpią objawy porażenne (znieczulenia w wypadku nerwu czuciowego) — daje objawy przeczulicy: przykładem może być rwa kulszowa (ischias). Objawy należące do różnych typów nerwic często występują w różnym nasileniu u tego samego chorego. Osłabienie i drażliwość są w nerwicy głównymi objawami.inny szereg objawów. Niekiedy objawy osiowe uważa się za klasyfikacyjne (np. Osłabienie idzie zwykle w parze z nadmierną pobudliwością. gdy ich wyboru trudno dokonać. asthenos = słaby). które z nich dominują. objawy brzeżne nie pojawiają się w każdej nerwicy. trudno jest zmęczenie psychiczne oddzielić od fizycznego. Nerwica neurasteniczna Zmęczenie Słowo neurastenia znaczy dosłownie . nerwica lękowa. Gdy w nerwicy neurastenicznej dominuje osłabienie. hipochondryczno -depresyjna itd.pozwolą nam wniknąć głębiej w psychopatologię nerwic. odczuwa bóle mięśniowe. anankastyczną (natręctw) i depresyjną. wyraz twarzy noszą piętno znużenia. jak zresztą wszystkie klasyfikacje w psychiatrii. Opis zaczniemy od objawów brzeżnych. histeryczną.

sen ich jest zwykle płytki. bóle brzucha. Wejście po schodach. | Bóle głowy mają dość typowy charakter. Wszystko męczy. że w przeciwieństwie do zmęczenia fizjologicznego. zamiast bawić. odczucie ucisku wewnątrz głowy (wata w głowie). Chory ma wszystkiego dość. kołatania serca. ale nawet rozrywka. które jest najintensywniejsze po dniu wytężonej pracy. zniechęcenia. że sen nie daje odpowiedniego odpoczynku. często budzą się. trudno mu napisać zwykły list. Z uczuciem zmęczenia wiąże się zwiększona męczliwość. nie może się skupić. drgania powiek. wywołują zmęczenie. Proste zadania stają się trudne i męczące. Nawet wstanie z łóżka staje się wysiłkiem. Książka.okolicy lędżwiowo-krzyżowej. Możliwe. To paradoksalne zjawisko może wynikać stąd. a uczucie zmęczenia zwykle wtedy maleje. trudno im zasnąć. Poza tym może tu odgrywać rolę negatywne nastawienie emocjonalne do czekającego dnia. jak bolej głowy. że musi znów zaczynać dzień. wszystko go męczy. występuje ono najsilniej z rana. Męczliwość jest więc konsekwencją typowego dla nerwicy neurastenicznej uczucia zmęczenia. że kask neurasteniczny jest wywołany wzmożonym napięciem mięśni pokrywy czaszki. Charakterystyczne dla neurastenicznego zmęczenia jest to. zapomina. co zresztą uwidacznia się w mimice. Rozdrażnienie Rozdrażnienie neurasteniczne polega na zwiększonej pobudliwości na wszelkie . jest przykrą koniecznością. trudnością zapamiętywania. Dopiero pod wieczór staje się bardziej ożywiony. To samo odnosi się do wysiłku umysłowego. chorych dręczą koszmarne sny. Niekiedy chorzy skarżą się na ciężkość powiek. zaburzenie potencji najczęściej w formie przedwczesnego wytrysku i impotencji u mężczyzn. Męczy nie tylko praca. zmęczenie gałek ocznych. bóle mięśniowe itp. Człowiek zmęczony szybciej się męczy niż wypoczęty. uczuciem rozproszenia.. Dla neurastenika fakt. co przed chwilą słyszał lub przeczytał itp. mały wysiłek fizyczny wywołują bicie serca. co czyta. a anorgazmii u kobiet. co też należy prawdopodobnie odnieść do wzmożonego napięcia mięśniowego (mięśni powiek i gałek ocznych). przelewa się). . kino. W każdym razie poranek neurasteniczny z poczuciem ogólnego skacowania jest bardzo charakterystyczny dla tej nerwicy i dzięki niemu łatwo rozróżnić zmęczenie fizjologiczne od nerwicowego. Ma zwykle różne dolegliwości wegetatywne. mianowicie odczucie obręczy ściskającej głowę (kask neurasteniczny). co można| tłumaczyć wzmożonym napięciem mięśni antygrawitacyjnych. uczucie zamętu w głowie (w głowie huczy. teatr. wszystko mu przeszkadza.rozkręca się". Zmęczenie umysłowe objawia się przede wszystkim niemożnością skupienia uwagi. Są to najczęstsze skargi związane ze zmęczeniem psychicznym. nie rozumie. bezpośrednio po obudzeniu. Napięcie to jest też odczuwane w mięśniach twarzy.

Wszystko. co prowadzi do mobilizacji układu wegetatywno-endokrynnego i potęguje uczucie wyczerpania (neurastenia hiposteniczna). z błahych powodów wybuchają gniewem 'na swoich podwładnych. żyją w stałym pośpiechu.ma uczucie. zniszczyć go. które może być znacznie większe niż po intensywnej pracy umysłowej czy fizycznej.. mieć czas oddzielający go od punktu docelowego poza sobą.. którzy z tych czy innych względów nie mogą podołać zadaniom. lepszym czasie. występuje wtedy mobilizacja układu wegetatywno-endokrynnego do walki lub ucieczki. Swoim zachowaniem wprowadzają stan znerwicowania w podległej im grupie społecznej. co do niego dociera. Pojęciem przeciwstawnym do słów . dusi irytację w sobie. co dociera w danej chwili do chorego. Słowo to wywodzi się od łacińskiego „interesse — być w czymś".do zaostrzenia się zachowania otoczenia w stosunku do niego. to wszystko na zasadzie nerwicowego błędnego koła potęguje irytację chorego (neurastenia hipersteniczna).bodźce.interesować się". Uczucie zmęczenia zwiększa jeszcze 'nastawienie . co znów na zasadzie błędnego koła zwiększa ich znerwicowanie. Jest on dla niego przeszkodą. jakiego one nabierają. Tzw. wydają sprzeczne polecenia. . Powstaje stąd uczucie zmęczenia. chce też mieć czas aktualny poza sobą. który jest dla niego przykry i wrogi. występuje ona u ludzi na kierowniczym stanowisku. rozdrażnienia itp.neurotyk chce mieć poza sobą. być w aktualnym czasie. a nudząc się. przy czym bodziec niezależnie od swego rodzaju nabiera odcienia bólowego. nerwica dyrektorska Typowym przykładem formy hiperstenicznej jest tzw. Dlaczego człowiek czuje się zmęczony. w aktualnej sytuacji. Pośpiech i nuda Uczucie pośpiechu lub nudy jest dość typowe dla nerwicy neurastenicznej. W drugim przypadku nudzi się.nudzić się" i . celu tego nie ma. odbierają nieraz kilka telefonów. 'nerwica dyrektorska. a może też ją wyładowywać w formie wybuchów gniewu. mają nadmiar spraw do załatwienia. jakby go odarto ze skóry. Zarówno jednak spiesząc się. walczy on z czasem obecnym.spieszyć" jest . Wynika ono ze wspomnianego przewrażliwienia na bodźce otoczenia i z odcienia bólowego. wszystko bowiem. Chorego dosłownie wszystko drażni i denerwuje jak w alkoholowym „kacu". by móc znaleźć się w innym. gdy jest się czymś zainteresowanym... staje się bolesne i wskutek tego wywołuje zbyt silną reakcję. gdy godzinami czeka w kolejce lub przez cały dzień kręci się po miejscu swej pracy. czas obecny . Uczucie zmęczenia znika. ma ton przykry. Reakcję tę chory może tłumić. jak i nudząc. co znów prowadzi . chce od niego uciec. że człowiek spiesząc się. ma cel przed sobą. różnica polega na tym. nic właściwie nie robiąc? W pierwszym przypadku śpieszy się — chce dotrzeć do celu.

a więc wszystkie czynniki określane mianem organicznych. że objawy neurasteniczne często towarzyszą chorobom o wyraźnie organicznej etiologii. chemiczne lip. Nierzadko też zaczynają się objawami neurastenicznymi (choćby grypa). jeśli chodzi o ustrój ludzki. których życie męczy i jest niejednokrotnie przykrym obowiązkiem. Prawdopodobnie czynniki urazowe zarówno natury organicznej. Różnego rodzaju choroby somatyczne (zwłaszcza choroby zakaźne) w okresie rekonwalescencji na pierwszym planie przedstawiają obraz neurastenicznego zmęczenia i rozdrażnienia. Szczególnie wyraźnie występuje to w komórkach nerwowych bardzo wrażliwych na czynniki szkodliwe. Charakterystyczne jest to.negatywne do sytuacji aktualnej. ludzie. Objawy te można traktować jako wskaźnik pewnego zneurastenizowania. Miażdżyca naczyń mózgowych zaczyna się zwykle zespołem neurastenicznym. że dla nich . Można by podejrzewać. Objawy neurastenii na podłożu organicznym Objawy neurasteniczne należą do najczęściej spotykanych w nerwicach rzekomych o etiologii somatycznej. iż są to w istocie objawy osiowe uszkodzenia żywej komórki. „Urodzeni" neurastenicy Istnieją jednak „urodzeni" neurastenicy. że czynnikami szkodliwymi są zarówno urazy mechaniczne. jak i psychicznej wywołują analogiczną reakcję obronną w postaci mobilizacji układu wegetatywno-endokrynnego i na tym założeniu opiera się popularna koncepcja stresu Selyego. można by tłumaczyć w ten sposób. Oczywiście porównywanie reakcji całego ustroju do reakcji poszczególnej 'komórki jest dość ryzykowne. ludzie. które występują jako zwiastuny lub stan zejściowy w psychozach endogennych (schizofrenii i cyklorremi). która reaguje na wszelkiego rodzaju uszkodzenie osłabieniem swej funkcji i w pierwszej fazie wzmożoną pobudliwością. Powstaje nerwicowe błędne koło. Natomiast nie można tego powiedzieć o nerwicach rzekomych.. Ostre i przewlekłe zatrucia substancjami toksycznymi (np. cerebrasthenia posttraumatica). Fakt. Obok zespołu neurastenicznego spotyka się tu równie często inne formy nerwic. Późne następstwa urazów czaszki przybierają najczęściej formę przewlekłego zespołu neurastenicznego (tzw. Pośpiech i nuda są zaliczane do ujemnych cech współczesnej cywilizacji. tlenkiem węgla) pozostawiają po sobie objawy typowo neurasteniczne. Występują one w następstwie upojenia alkoholowego. Niemniej pewne analogie zdają się istnieć. jak też urazy natury emocjonalnej. społeczeństw cywilizacji technicznej. którzy od wczesnej młodości prawie stale czują się zmęczeni i rozdrażnieni.

którzy wysyłane przez niego rozkazy odbierają. a w górę — Informacje. W każdym aparacie władzy istotnym zagadnieniem jest zdolność odróżnienia spraw ważnych od nieważnych. w których z jednej strony rozkazy biegnące w dół zostają stopniowo opracowane. a tym samym są przyczyną ustabilizowanego zespołu neurastenicznego. której wierzchołek reprezentuje zasadniczy plan danego układu (np. co ma być w danej chwili wykonane. jak społeczny. a nerw wzrokowy tylko z jednego miliona włókien. Gubi się on w chaosie informacji ważnych i nieważnych. Utrwalone negatywne podstawy emocjonalne prowadzą do stałego napięcia układu wegetatywno-endokrynnego. zarówno techniczny. odbieranych i wysyłanych w otoczenie. jakie dany układ reprezentuje. U takich ludzi spotyka się zwykle utrwalone nastawienie negatywne emocjonalne do otoczenia. przechodzi obojętnie. dwukierunkowy przepływ informacji. obok których. czyli aparatu władzy w wielomiliardowej społeczności komórek ustroju. gdy jest syty. a ci. a z drugiej strony informacje biegnące w górę ulegają stopniowej selekcji. można przedstawić w postaci piramidy. nim dojdzie do ich końcowej realizacji. gdyż jest ich zbyt wiele.nieważne w pewnych sytuacjach mogą stać się ważne w innych. w dół biegną rozkazy. program polityczny w układzie społecznym). On integruje ich aktywność i dostraja do sytuacji w otoczeniu. a często też do samego siebie. Na przykład człowiek głodny zaczyna zwracać uwagę na restauracje i sklepy spożywcze. aktualny fenotyp. Próba interpretacji neurofizjologicznej Układ nerwowy spełnia rolę układu sterującego. Zły jest aparat władzy. aktualny produkt maszyny. który chce o wszystkim wiedzieć i o wszystkim decydować. przestają je w końcu respektować. według której odbywa się selekcja sygnałów (informacji). Między wierzchołkiem a podstawą istnieje stały. od aktualnych potrzeb i sytuacji zewnętrznej oraz wewnętrznej wytwarza się hierarchia ważności. Zależnie od celów. Informacje . biologiczny.samo życie jest urazem. Na przykład siatkówka oka ludzkiego składa się z około 6 milionów czopków i 110 milionów pręcików. Sama konstrukcja morfologiczna układu nerwowego wskazuje na tego typu selekcję. wiele ze sobą sprzecznych. rzeczywista sytuacja polityczna). zaprogramowanie w układzie technicznym. Między wierzchołkiem a podstawą piramidy mieści się szereg jakby stacji przekaźnikowych. ważne zmieszane z nieważnymi. Schematycznie każdy układ sterujący. a podstawę — końcowy efekt realizacji tegoż planu (np. plan genetyczny w układzie biologicznym. Liczne elementy obrazu wzrokowego powstałego w siatkówce giną . jak rozkaz został wykonany (sprzężenie zwrotne) i w ogóle co dzieje się na obwodzie. tak że do szczytu dochodzą tylko informacje globalne lub aktualnie istotne.

nie trzeba już wchodzić w szczegóły wykonania. że wszystko zapomina. wskutek czego o niczym nie wiedzą i o niczym nie decydują. w którym naczelne czynniki sterujące o wszystkim chcą wiedzieć i o wszystkim decydować. wszystko jest ważne. językiem. inne zostają po drodze wyeliminowane. Z wielu obrazów. jak 'nieważne — dochodzą 'do świadomości. uczucie stałego pośpiechu i wewnętrznego napięcia) wydaje on decyzje impulsywne. co szczególnie się zaznacza w hiperstenicznej postaci zespołu neurastenicznego. że rozkazy biegnące z niej do odpowiednich grup mięśniowych ulegają w różnym stopniu selekcji. w miarę rozwoju „poważnieje się". np. które normalnie dokonują się automatycznie. nim osiągnie on korę wzrokową. u neurastenika stają się trudne. tylko nieliczne docierają do świadomości. co dotyczy bezpośrednio lub pośrednio zachowania życia własnego i życia gatunku. pisanie. Proces eliminacji zależy od wielu czynników. bez udziału świadomości lub 'tylko z minimalnym jej udziałem. Analogiczna selekcja dokonuje się w kierunku odwrotnym (od podstawy do wierzchołka piramidy). rękami.. mówienie. podobnie zresztą jak zwierzę.więc.chodź". gdyż w głowie jego jest z nadmiaru bodźców szum i chaos. Decyzje. Inną sprawą jest. Natomiast dziecko. homuncuus) z olbrzymimi ustami.. Karykaturalna postać człowieka w obszarach ruchowych kory (tzw. Można by więc zespół neurasteniczny przyrównać do złego systemu władzy. czy kryteria ważności są rzeczywiście słuszne. Mając zbyt wiele do decydowania (. gdy człowiek dorosły napotyka przy ich wykonaniu jakieś trudności. że życie tak męczy. uwaga jest rozproszona. Jeśli jakaś funkcja jest przez człowieka opanowana. wszystko bawi. jak aktualne potrzeby ustroju. Jedną 2 charakterystycznych cech zespołu neurastenicznego jest upośledzenie zdolności eliminacyjnej układu nerwowego. wymagają dużej mobilizacji. wewnętrzny rozkaz: . to wystarczy prosty. „pisz". angażuje się w nie całościowo. . „mów". z dużym ładunkiem emocjonalnym. dzieje się to na niższych poziomach piramidy. bez udziału świadomości. W okresie dzieciństwa wszystko interesuje. Człowiek. zależnie od Ważności funkcji przez nie spełnianych (mięśnie aparatu mowy i ręki są znacznie ważniejsze niż mięśnie tułowia i nóg). chory skarży się.stąd. że niczego nie może zapamiętać. chodzenie. uczy się stale od początku swego życia odróżniać rzeczy ważne od nieważnych.tyle mam na głowie". ważne jest tylko to. a znikomym tułowiem i zanikłymi kończynami dolnymi wynika . To samo dotyczy sygnałów wysłanych na zewnątrz. to samo dzieje się. jego konstytucja indywidualna i gatunkowa (w każdym gatunku świata zwierzęcego inaczej on wygląda) i wreszcie od historii osobniczej ustroju. ucząc się tych funkcji. Sygnały — zarówno ważne. stąd to uczucie. które odbierają nasze aparaty zmysłowe. czyli procesu uczenia się.

że jest inaczej. Jeszcze do czasów Freuda przeważało przekonanie. To jest ukryte w ciele zwierzę. wybitny neurolog i psychiatra. pokąd jednej i drugiej płci żądza i miłość do tego nie skłoni. że histeria występuje także u mężczyzn. Zarzucany Freudowi panseiksualizm może wywodzić się stąd. uczeń Charcota. Istnieje więc swoiste. iż jest to choroba kobiet. U kobiet znowu są pochwy i macice tak zwane z tego samego powodu. zatyka przewody powietrzne. W starożytności bowiem uważano. = macica (w wieku XIX w polskim słownictwie lekarskim używano nazwy {”macinniczność"). Ale już Platon uważał. iż twierdził. a dżgane ościeniem żądzy wszystko opanować próbuje. Błądzi 'po całym ciele. W „Timajosie" tak bowiem pisał: „Dlatego u mężczyzn organy wstydliwe są nieposłuszne i samowolne jak zwierzę. Jak widać z zacytowanego fragmentu. żeby jak drzewa owoc wydały. które chce rodzić dzieci. lecz wskazuje na fakt. odetchnąć nie daje. które nie ulega rozumowi. najczęściej w postaci zahamowania jego pełnego rozwoju (infantylizm). by byli symulantami. Określenie to nie znaczy jednak. że choroba ta jest wywołana wędrowaniem macicy po ciele kobiety. . Kiedy w okresie dojrzałości długi czas owoców nie wydaje. w kłopoty najgorsze wpędza i wszelkiego rodzaju inne choroby powoduje. a potem go zerwały"*. nie jest to jednak reguła. wiara w seksualne podłoże nerwicy histerycznej nie "była czymś nowym już za czasów Platona. tj. jakoby chorzy naśladowali objawy występujące w innych chorobach. „La grande simulatrice" Józef Babiński (1857—1832). nazwał histerię „la grande simulatrice" (wielka symulantką). współcześni Freudowi psychiatrzy atakowali go między innymi też za to. U nich rzeczywiście można było doszukać się zaburzeń w sferze popędu seksualnego.Nerwica histeryczna Uwagi historyczne Nazwa histeria pochodzi z greckiego hystera.. że miał on w swojej praktyce przeważnie pacjentów typu histerycznego. cierpi i gniewa się. że sama histeria naśladuje objawy występujące w innych chorobach.

Nerwicowy ból głowy może być identyczny a nawet silniejszy od bólu głowy występującego np. lecz też poważnego zaburzenia układu trawiennego. natomiast wyłącza z niego objawy występujące w funkcjach regulowanych przez układ autonomiczny (wegetatywny). Jeśli więc w innych formach nerwicy konflikty emocjonalne rzutują się przede wszystkim do wewnątrz.. genetyczna skłonność do zaburzeń przewodu pokarmowego itp. ruchu.wymioty — objawem wstrętu. wadliwy sposób odżywiania. Zadaniem lekarza jest uchwycenie właściwej etiologii obserwowanego objawu.. ból brzucha wywołany wrzodem trawiennym) nie bez znaczenia są czynniki psychogenne (stan emocjonalny chorego.}.organicznej" (np. zwłaszcza francuscy. Cała sfera zaburzeń wegetatywnych. czucia oraz wyższych form zachowania się..zasadnicze podobieństwo między objawami wywołanymi przez określone zmiany organiczne a objawami tzw. Zaburzenia układu wegetatywnego są bardziej własne w tym sensie. Objawy konwersyjne dzielone są zwykle na trzy grupy zaburzeń.somatyczny") i która jest w subiektywnym odczuciu podległa normalnie aktowi woli. Większość jednak ogranicza pojęcie konwersji do objawów występujących w czynnościach regulowanych przez układ nerwowy . Konwersja Tam gdzie czynniki natury emocjonalnej (psychogenne) rzutują na sferę cielesną. W dosłownym pojęciu konwersji należałoby więc do niej zaliczyć też objawy wegetatywne. gwałtowne chudnięcie może świadczyć o nerwicowym braku łaknienia i nerwicowych zaburzeniach metabolizmu. wywołując dysfunkcję układu autonomicznego łącznie z układem endokrynnym. a więc zależnych od woli. Niektórzy psychiatrzy. W samym więc objawie konwersji-histerycznej można dopatrzeć się cech ekstrawersji. należy do tej grupy objawów. lecz również o ciężkiej chorobie wyniszczającej itd. a więc w sprawie wyraźnie . Przy tym lekarz nie powinien zapominać.somatyczny". w których zmian tych nie ma. która steruje wymianą sygnałów ze światem zewnętrznym (okład nerwowy . Odbija się ono na funkcji tej części układu nerwowego. nikt może o nich nie . od woli niezależnych. to w 'nerwicy histerycznej rzutowanie to jest skierowane na zewnątrz. czynnościowymi. mówimy o konwersji [conyerto = zwracam. jego urazy i konflikty) i na odwrót — w sprawie psychogennej (np.. nerwicowym bólu brzucha) mogą mieć znaczenie czynniki organiczne (np. Częstoskurcz serca może być objawem emocjonalnego wzburzenia. przeżywania siebie i otaczającej rzeczywistości. skierowuję). ale też niewydolności krążenia. że dzieją się we wnętrzu ustroju. zresztą w ten sposób je traktują. tak powszechnych w nerwicach. że w biologii ma z reguły do czynienia z etiologią wieloczynnikową. Nerwowe bóle serca 'czy brzucha nie dają się niejednokrotnie odróżnić od bólów o podłożu organicznym. przy guzie mózgu.

W każdej grupie. podkreślając w ten sposób. nerwice innego typu zdarzają się u osób z wyraźnymi cechami histerycznymi. uporczywy ból. czy któregoś się nie pominęło. iż nigdy nie wiadomo.). w zaburzeniach czucia — zniesienie danej funkcji percepcyjnej (znieczulice. dodają do właściwego rozpoznania typu nerwicy przymiotnik histeryczny i tak rozpoznają neurosis neurastbenicohysterica. i tak •w" zaburzeniach ruchu spotykamy różnego rodzaju hiperkinezy (ruchy nadmierne) i różnego rodzaju -porażenia. podczas gdy objawy konwersji histerycznej są skierowane na zewnątrz. w zaburzeniach psychicznych — stany nadmiernego pobudzenia lub zahamowania. są często wołaniem o pomoc otoczenia lub wyrazem protestu w stosunku do niego. anancastico-hysterica itd„ choć słuszniej byłoby postawie rozpoznanie neurosis neurasthenica in individuo hysterico itd. nie wyczerpuje on bez reszty wszystkich możliwości. A wszelka choroba niezależnie od tła etiologicznego wyzwala tendencje regresywne — w chorobie chce się być z powrotem dzieckiem i szuka się pomocy i opieki otoczenia. objawy histeryczne (tj. czuciowych i psychicznych. Oczywiście. nadmiernej pamięci (hiperamnezji) i jej utraty (amnezji). że nerwica niehisteryczna występuje u człowieka z wyraźnymi cechami osobowości histerycznej. Osobowość histeryczna Pojęcie nerwicy histerycznej mylone jest dość często z pojęciem osobowości histerycznej. Jest ich tak wiele i są tak zmienne w zależności od epoki i kręgu [kulturowego. Objawy konwersyjne Trudno wyliczyć nawet pobieżnie wszystkie ważniejsze objawy konwersji histerycznej. lecz też występujących na skutek zmian organicznych lub rozpoczynającej się psychozy — dochodzi do ich ujawnienia się. gdyż nierzadko objawy konwersji histerycznej występują u ludzi nie wykazujących cech histerycznej osobowości na odwrót. można z kolei odróżnić zaburzenia polegające na wzmożeniu lub zahamowaniu funkcji.wiedzieć. że chodzi tu o osobowość histeryczną. Niemniej w wielu zespołach nerwicowych — i to nie tylko pochodzenia psychogennego. . W tym ostatnim przypadku psychiatrzy chcąc w rozpoznaniu zasygnalizować. Nie jest to stanowisko słuszne. jak każdy podział. konwersyjne) dzieli się na trzy grupy: zaburzeń ruchowych. Jest to jakby regresja do wcześniejszych i bardziej prymitywnych form zachowania się i przeżywania. depressivo-hysterica. głuchota histeryczna) lub jej podwyższenie (przeczulica. nadwrażliwość wzrokowa czy słuchowa itp. a nie o objawy histeryczne. Jak już wspomniano. ślepota. jeśli przedtem były one niewidoczne. osobowość histeryczna jest bowiem typem osobowości niedojrzałej.

Natomiast nie tak rzadko spotyka się dzisiaj histeryczną astazję-abazję. nie stwierdza się objawów patologicznych (np. Choroba ta jest w pewnym 'sensie chorobą zawodową. objawu Babińskiego). pomagając sobie drugą ręką. tj. który nie odpowiada 'dość sztywnemu obrazowi 'porażenia organicznego. zmiany napięcia mięśniowego inne niż spotykane w organicznych porażeniach wiotkich czy spastycznych. szczególnie często u nauczycieli. które z racji swego zawodu muszą dużo pisać. Ruchy te są bardzo trudne do odróżnienia od . /występuje u osób. którzy latami leżeli w łóżku. na które często skarżą się chorzy na nerwicę nie tylko histerycznego typu. Chory wykonuje tylko zygzaki lub pisze bardzo niezdarnie. poci się. Występują one szczególnie wówczas. Porażenia były u nich tak 'długotrwałe. gdy chory odwróci od niej uwagę. Zaburzenia na tle organicznym mają dość wyraźną i określoną symptomatologię. polegający na ich nadmiarze. że występowały przykurczę i zaniki mięśniowe. Przeciwny rodzaj zaburzeń ruchowych. drżenia i drgawki całego ciała lub poszczególnych kończyn. Dziś już rzadko spotyka się chorych. niemożność utrzymania się w pozycji stojącej i niemożność chodzenia. Również często spotyika się dziś kurcz pisarki (graphospasmus]. że ręka jest usztywniona i subtelne ruchy związane z pisaniem są niemożliwe. a jednak porażona część ciała ani 'drgnie. torsyjnego.Objawy konwersyjne ruchowe Odróżnienie niedowładów i porażeń histerycznych od organicznych na ogół nie jest trudne przy pewnej znajomości neurologii. Niemniej zdarza się. a więc układ porażonej kończyny będzie nietypowy. w wypadku porażeń ruchowych charakterystyczne jest ułożenie kończyn. a paznokcie wrastały w ciało. W porażeniach czynnościowych (histerycznych) spotykamy się z większym bogactwem obrazu. gdyż porażona ręka latami była zaciśnięta w pięść. by uruchomić porażoną kończynę. typowe zmiany w napięciu mięśniowym. nie mogąc wstać z powodu porażenia histerycznego nóg. napina wszystkie mięśnie. Są to „zrywania" w kończynach górnych lub dolnych. Polega on na tym. że nawet wytrawni neurolodzy mają trudności diagnostyczne. iż chory w czasie pisania tak silnie napina mięśnie. atetotycznego. występuje najczęściej w formie różnego rodzaju ruchów mimowolnych. jaki chory wkłada. wykrzywia twarz. odruchy głębokie pozostają równe w obu 'kończynach. Natomiast czasem udaje się zaobserwować ruch porażonej kończyny. Chory taki ma zachowaną siłę w nogach. różnice w odruchach głębokich. ale w pozycji stojącej nogi uginają się pod nim i upada na ziemię. Chorzy tacy nie byli rzadkością przed kilkudziesięciu laty i opisy takich przypadków można znaleźć w dawniejszych podręcznikach neurologii i psychiatrii. Dość charakterystyczne dla porażeń histerycznych jest olbrzymi wysiłek. gdy na zmiany organiczne nakładają się zmiany czynnościowe. ruchy mimowolne typu pląsawiczego.

Dość często zniesienie czucia występuje w gardle i w pochwie. trudno jednak przyjąć za jej przyczynę zniesienie czucia w pochwie. Tiki można by traktować jako utrwaloną formę wyładowywania napięcia emocjonalnego.analogicznych ruchów mimowolnych. gdyż znalezienie takiego znieczulonego miejsca było podstawą do poddania danej osoby próbie czarownic. Dawniej uważano nawet. obgryzanie paznokci itd. ruchów pseudo-pląsawiczych. gdyż obszar znieczulicy w ten sposób niekiedy się przedstawia. Czynniki natury emocjonalnej dają w tych wypadkach bardzo podobny efekt jak uszkodzenie organiczne. odgrywa też rolę jako najprostszy sposób wyładowania napięcia emocjonalnego. krzywienie twarzy w stereotypowy sposób. Porażona kończyna jest pozbawiona czucia. Często zaczynają się one w ten sposób. później już występuje niezależnie od woli i trudno lub w ogóle się go nie udaje powstrzymać aktem woli. na egzamin czy ważne spotkanie łatwiej znosi się czas oczekiwania. Mówi się o „rękawiczkowym" lub . Tiki można traktować jako utrwalone stereotypy ruchowe. niezwykłe ruchy ręki czy nogi. zdarzają się szczególnie często u dzieci.. że brak odruchów z gardła jest patognomoniczny dla histerii. Najczęściej obejmuje on całą połowę ciała. niezależne lub tylko w małym stopniu zależne od aktu woli. na skutek którego głębokie nawet przebicie skóry nie wywołuje krwawienia. że dany ruch powtarzany jest często. Dawniej określano je jako „stigmata diaboli". z czasem treść emocjonalna związana z natręctwem ruchowym znika i zostaje sam tik. Różnego rodzaju ruchy mimowolne w rodzaju tików. występujących przy uszkodzeniu ośrodków podkorowych. Do ruchów mimowolnych o charakterze czynnościowym należą różnego rodzaju tiki. Anorgazmia jest wprawdzie bardzo częsta u kobiet o osobowości wyraźnie histerycznej. Podobnie jak w wypadku porażeń rozkład konwersyjnych zaburzeń czucia nie odpowiada rozkładowi spotykanemu w sprawach organicznych. poza swoim zasadniczym znaczeniem jako forma aktywności skierowana na zewnątrz. . jak np. Każdy ruch. jedną lub obie kończyny. Na tej zasadzie czekając np. przede wszystkim prążkowia. W miejscach znieczulonych występują niekiedy zaburzenia wegetatywne. Większość autorów nie zalicza ich do konwersji histerycznej. czynności przymusowych. polegające na skurczu naczyń krwionośnych. spacerując tam i z powrotem lub wykonując jakieś bezcelowe ruchy ręka-mi niż siedząc lub stojąc w całkowitym bezruchu.pończochowym" zniesieniu czucia. stale się powtarzające. Czasem miejsca znieczulone przedstawiają się w formie plackowatej. najpierw dowolnie. Nierzadko ruch taki ma charakter czynności przymusowej. Objawy konwersyjne czuciowe Zniesienie czucia dotyku i bólu najczęściej występuje razem z porażeniami.. jak zbyt częste mruganie powiekami.

serca. które podtrzymywały górne powieki. (Jeden z chorych leczonych ambulatoryjnie w krakowskiej klinice psychiatrycznej skonstruował sobie specjalne okulary z drutu. Bóle w histerii mają na ogół bardziej zlokalizowany charakter. wpadając w trans hipnotyczny. mogli swobodnie przebijać nożem swoje ciało i nie pojawiała się ani kropla krwi. ale upośledzających zdolność widzenia. wówczas trudno je odróżnić od stymulacji. (Na przykład histeryczny ból głowy określa się jako clavus hystericus — gwóźdź histeryczny). należy zaliczyć blepharospamus. na przykład na polu walki. że szamani w czasie tańca obrzędowego. ale spotykane jest też w histerii. w delirium alkoholowym). Histeryczna utrata smaku łączy się często z patologicznym brakiem łaknienia [anorexia nervosa}. takich jak amoniak. Widzenie przedmiotów w zmniejszonych proporcjach (mikropsje) lub w zwiększonych (makropsje) zdarza się najczęściej w zespołach psychoorganicznych (np. dokuczliwe. Trzymając się ściśle definicji konwersji. W histerycznych stanach ekstatycznych może wystąpić niezwykłe intensywna percepcja otaczającej rzeczywistości. Podobnie jak histeryczna ślepota najczęściej zdarza się pod wpływem silnych napięć emocjonalnych. Są to bóle bardzo uporczywe.Znany jest fakt. genitaliów. brzucha. polegający na kurczowym zaciskaniu powiek. gdyż odnosi się ono do zaburzeń czynnościowych powstałych w układzie nerwowym somatycznym. po kontuzjach. o czym była już mowa. Nadmierna wrażliwość na bodźce zmysłowe jest typowa dla zespołów neurastenicznych i wiąże się prawdopodobnie ze zmniejszoną zdolnością selekcji sygnałów. Bólami najczęściej spotykanymi w nerwicy histerycznej są bóle głowy. należałoby w ogóle bóle pochodzące z wnętrza ciała z tego pojęcia wykluczyć. Głuchota histeryczna też jest rzadka. Najczęściej spotykanym w czasach współczesnych objawem konwersji histerycznej jest intensyfikacja percepcji bólowej. Różnicowanie bólów histerycznych z wegetatywnymi ma charakter sporu raczej akademickiego. natomiast często spotyka się koncentryczne zwężenie pola widzenia (też uważane za objaw charakterystyczny dla histerii). w psychozach intoksykacyjnych. w czasie bombardowania. są głównym objawem i są silniejsze niż bóle występujące w innych typach nerwic na skutek zaburzeń funkcji układu wegetatywnego. Rzadziej spotyka się histeryczną ślepotę lub głuchotę w roszczeniach o rentę. których percepcja zależy od podrażnienia nerwu trójdzielnego i nie występuje w utracie węchu o etiologii organicznej. natomiast bóle w dystonii . ograniczające się do jednego miejsca. Tego typu intensyfikacja percepcji jest trudna do odróżniania od analogicznych stanów występujących w ostrej schizofrenii lub w padaczce. Histeryczna utrata węchu z reguły obejmuje też utratę zdolności odczuwania ostrych zapachów. Do zaburzeń o charakterze ruchowym. nieraz też jakościowo zmieniona. Ślepota histeryczna zdarza się stosunkowo rzadko. a nie wegetatywnym. niekiedy o niezwykłym charakterze. Nie ustępują one po środkach przeciwbólowych. tak by mógł widzieć).

Chory starający się o rentę jest w sytuacji błędnego koła. czyli symulacja. Przykładem zwodniczości obrazu klinicznego jest ciąża histeryczna. np. Jednakże ich uporczywość.. co z kolei wzmaga jego objawy nerwicowe. zwłaszcza gdy obraz kliniczny nie jest jasny. Wzrasta bowiem poczucie krzywdy. jak gorączka pod wpływem zwiększonej wrażliwości ośrodków termoregulacyjnych.ucieczka w chorobę". a który przez otoczenie został. związane np. które mogą przyczyniać się do utrwalenia objawów nerwicowych lub do utrzymania się dolegliwości w sprawach o etiologii organicznej. Wyzdrowienie jest niemożliwe. większą troskliwość ze strony współmałżonka. że jego cierpienia są przez otoczenie. Nie jest to jednak świadome wykorzystywanie dodatnich aspektów choroby w celu uniknięcia niemiłej sytuacji. zabiegach operacyjnych). Z rozmów z chorym można się zwykle zorientować. że ciąża histeryczna. jak zresztą niektóre z innych objawów konwersji histerycznej (porażenia. że dołączają się inne. Tego typu sytuacje występują w sprawach rentowych. jego zdaniem.wegetatywnej są na ogół na nie podatne. Każda choroba oprócz ujemnych ma też swoje strony dodatnie. przewodu pokarmowego. złamaniach. ataki drgawkowe). mimo że ich obiektywne przyczyny już wygasły. o charakterze jednakże czynnościowym. zmianę nastawienia najbliższego otoczenia. rentę. Uporczywość bólów może skłaniać chorego do szukania interwencji chirurgicznej. bardziej obiektywne objawy. ucieczka w chorobę Dużo trudności diagnostycznych i terapeutycznych sprawiają bóle typu histerycznego występujące w sprawach organicznych (np. narządu rodnego na skutek wzmożonej przepuszczalności naczyń krwionośnych. o którą walczy. zwolnienia się z przykrych obowiązków itp. po urazach głowy. a szczególnie przez lekarzy nie doceniane. z wypadkiem. zlekceważony. któremu uległ. W nerwicy chory rzeczywiście cierpi. Bóle takie mają swoje uzasadnienie fizjologiczne w doznanym urazie. Zdarza się bowiem. Jeśli nawet dzięki niej chory uzyskuje korzystne dla siebie cele. typowe dla ciąży powiększenie brzucha. Tzw. gdyż równałoby się ono utracie przez chorego poczucia słuszności sprawy. w której nie tylko występuje zatrzymanie miesiączki. krwawienia z dróg oddechowych. nie zawsze zresztą uświadomionego. nasilenie i często oporność na środki przeciwbólowe nasuwają podejrzenie sprawy czynnościowej. Warto dodać. mogą wystąpić u zwierząt domowych (najczęściej u psów i kotów). lecz też zmiany w gruczołach sutkowych. że żywi on silne poczucie krzywdy. łącznie z wydzielaniem siary. Niekiedy chirurg ulega naciskowi chorego. lżejsze . tym więcej nasilają się jego objawy nerwicowe.. na szczęście rzadko. Jest to popularnie zwana . im bardziej chce uzyskać rentę. lub że choroba jest dla niego środkiem do osiągnięcia jakiegoś celu.

. Jąkanie i zacinanie występuje zazwyczaj w dzieciństwie. krtani. chory mówi ledwo słyszalnym szeptem. Analogicznie jak tiki jest ono utrwalonym stereotypem ruchowym. W razie wątpliwości. Najczęściej spotyka się utratę głosu (aphonia hysterica). zacinanie się. Nie jest zresztą wykluczone. przestraszyło się pożaru itp. co stanowi treść życia świadomego. Na ogół treść marzenia sennego jest w wyraźnej sprzeczności z tym. nagłego przerażenia. że urazowy bodziec emocjonalny uszkadza funkcję w danym okresie rozwojowym najświeższą i tym samym najdelikatniejszą. Natomiast stosunkowo często zdarza się. Jąkanie typu wyraźnie histerycznego występuje u ludzi dorosłych. wpadło do wody i zaczęło się topić. np. jak w symulacji. Histeryczna afonia występuje zwykle w następstwie silnego wstrząsu psychicznego. bełkotliwa. rozstrzyga badanie wziernikowe krtani. należy wspomnieć o zaburzeniach mowy. że treść marzenia sennego w takim wypadku mogła działać jako bezpośredni wywoławczy bodziec emocjonalny. należą jąkanie. a raczej przyjmuje. to osiąga ten cel nie przez świadome dążenie. Ustępuje też najłatwiej pod wpływem nagłego bodźca emocjonalnego (starym i na ogół niezawodnym sposobem leczenia afonii jest faradyzacja krtani. tiki twarzy towarzyszące mówieniu. które ulegają na skutek histerycznej konwersji zakłóceniu. mowa skandowana. ładunek emocjonalny związany z tą nie dochodzącą do świadomości walką między przeciwstawnymi treściami odbija się na funkcji somatycznego układu nerwowego. jest mniej stereotypowe i bardziej dramatyczne. rzadziej w ataku wściekłości itp. Zaburzenia mowy Przechodząc do bardziej skomplikowanych form aktywności. lecz na zasadzie mechanizmów psychicznych. języka. chory budzi się rano z porażoną kończyną. gardła. warg). związanych z samym wykonawczym aparatem ruchowym (mięśnie oddechowe. Chory np. z których sam nie zdaje sobie sprawy. przestrach wywołany niespodziewanym bodźcem bólowym przerywa czynnościowy niedowład mięśni krtani. Większość autorów nie traktuje jąkania tego typu jako objawu konwersji. Niemniej wystąpić one mogą jako objaw konwersyjny. w czasie mówienia . zostało zaatakowane przez psa. najczęściej na skutek nagłego i silnego bodźca emocjonalnego o charakterze łękowym (dziecko np. W histerycznych porażeniach i zaburzeniach czucia rzadko spotyka się tak wyraźne połączenie czasowe wystąpienia objawów z bodźcem emocjonalnym.). podobnie jak afonia.warunki pracy itp. dyzartria dla paralysis progressiva). czy organiczną. i zostaje gwałtownie stłumiona. dyzartria.' chory krzyczy pełnym głosem). czy ma się do czynienia ze sprawą czynnościową. Niektóre z nich są charakterystyczne dla pewnych zaburzeń organicznych (mowa skandowana — dla sclerosis dissemmata. że objawy występują bez uchwytnej przyczyny. Do zaburzeń mowy. np.

czynniki natury emocjonalnej mogą utrudniać lub ułatwiać czynność mówienia. zwłaszcza że brak jest innych objawów neurologicznych przemawiających za sprawą organiczną. dyzartryczna) spotyka się raczej rzadko. Rzadko jednak zdarza się. Podobnie jak wyżej wspomniane zaburzenia mowy mutyzm wystąpić może pod wpływem silnego bodźca emocjonalnego. podobnie jak w afazji motorycznej wykrztusza się z siebie tylko pojedyncze słowa lub sylaby. w ciężkiej depresji. a więc odnoszące się do samego zapisu pamięciowego słowa. aby można je traktować jako objawy histerycznej konwersji. nie powiązanych ze sobą. ogólna zasada. W odróżnieniu od zaburzeń występujących w sprawach organicznych są one mniej stereotypowe. po ataku padaczkowym lub w padaczkowych stanach pomrocznych oraz w niektórych1 organicznych uszkodzeniach mózgu. tak że rozpoznanie konwersji histerycznej nie jest trudne. niezrozumiałe dla otoczenia. co określa popularne stwierdzenie. Mutyzm histeryczny na ogól łat-| WQ odróżnić od mutyzmu występującego w schizofrenii ka-tatonicznej.mimiki. zwłaszcza zlokalizowanych w pniu mózgowym (tzw. że ktoś zaniemówił ze wzruszenia. wypowiada się wiele słów.. Całkowite zahamowanie funkcji mowy określa się pojęciem mutyzmu. w zaburzeniach mowy powstałych na skutek ograniczonego uszkodzenia odpowiednich ośrodków mózgowych. co odgrywa ważną rolę w rehabilitacji. Zaburzenia psychiczne .język w gębie". chory. bardziej różnorodne i bogatsze w swym obrazie. Afazja histeryczna zbliżona do afazji motorycznej lub sensorycznej należy do rzadkości. W mutyzmie histerycznym. Potok słów staje się czynnikiem rozładowującym wewnętrzne napięcie. czerwienieje itp. gestykulacji czy pisma. gdy pod wpływem zablokowania emocjonalnego nie można przypomnieć sobie znanego słowa. samemu też nie rozumie się wypowiedzi otoczenia. Pod wpływem silnego wzruszenia można stracić . nadyma. U łudzi z cechami osobowości histerycznej spotyka się tendencję do nadmiernej gadatliwości. Obowiązuje tu.krzywi się. mutyzmu. Najczęściej zdarza się afazja typu amnestycznego. niezrozumiałych. milczy. Natomiast w prawdziwej afazji. gdyż jest zjawiskiem zbyt powszechnym. skandowana. by tego typu emocjonalne zaburzenia mowy utrzymywały się przez czas dostatecznie długi. Ten szczebiot histeryczny (diarrhea veibomm lub logonhea) nasila się zwykle w stanach napięcia emocjonalnego. Inne rodzaje zaburzeń mowy (mowa bełkotliwa. Mutyzm histeryczny jest czasem wyrazem negatywnej postawy uczuciowej do otoczenia. jak w afazji sensorycznej. Również rzadko spotyka się zaburzenia mowy przypominające afazję. Nie jest ona na ogół traktowana jako objaw histeryczny. przeciwnie niż w innych rodzajach. by uważać ją za chorobową. albo też. jak obrażone dziecko. mutisme akinetique). że stan emocjonalny prowadzi do pobudzenia lub zahamowania ruchowego. tj. chory potrafi nawiązać kontakt z otoczeniem za pomocą .

i z reguły nie zanieczyszcza się. Nie stwierdza się występujących w ataku padaczkowym objawów neurologicznych (sztywności źrenic. Z drugiej strony jednak u ludzi z cechami osobowości histerycznymi. Stanem przeciwstawnym do gwałtownych wyładowań ruchowych jest osłupienie (stupor) histeryczne. Jest on bardziej powierzchowny. dawną osobowośc chorego. Zwężenie świadomości może się wiązać z atakiem drgawkowym. objawu Babińskiego). wybitny psychiatra i neurolog francuski]. infantylnymi i impulsywnymi stwierdza się znacznie częściej niż w ogólnej populacji patologię w zapisach EEG. które można traktować jako histeryczną konwersję. np. zwykle wpatrzony w jeden punkt. można go nieraz przerwać nagłym bodźcem bólowym lub emocjonalnym (np. rzuca się na ziemię. że dotykał ziemi tylko głową i piętami). To samo dotyczy histerycznych zespołów zamąceniowych. ubranie. W przeciwieństwie jednak do ataku padaczkowego przebiega bardziej chaotycznie i bardziej różnorodnie. depresyjnego lub organicznego.Do najczęstszych zaburzeń psychicznych. pręży ciało. trwa zwykle znacznie dłużej. lęku itp. przestrachem). Jednak zdarzają się ataki. (Przed kilkudziesięciu laty.. atak histeryczny. W atakach histerycznych czasem występują takie formy zachowania. Na ogół stupor histeryczny łatwo jest odróżnić od stuporu katatonicznego. nie reaguje na żadne bodźce. drze włosy. Napadowe wyładowania w zapisie elektroencefalograficznym przechylają diagnozę w kierunku padaczki nawet w tych formach ataków. które w miarę rozwoju diagnostyki psychiatrycznej zostało odrzucone. między innymi typu napadowego. Tu napięcie emocjonalne prowadzi do całkowitego zahamowania ruchowego. najczęściej w formie niedojrzałości bioelektrycznej. Niekiedy ataki padaczkowe przeplatają się z atakami histerycznymi. Osoby takie są też skłonne do histerycznych reakcji. mimo zahamowania ruchowego można dostrzec w mimice. jest znieruchomiały. Najprostszym jest tzw. przypadkowych gestach i celowych ruchach nie zmienioną. Przebieg ataku jest zazwyczaj pokryty niepamięcią. Chory w czasie ataku tak pada na ziemię. [Jean Martin Charcot (1825—1893). popularne były łuki histeryczne — ara en cerde. W czasie ataku chory wyginał ciało w ten sposób. ze zwiększoną tendencją do napadowych wyładowań. są one bardziej powierzchowne niż analogiczne zespoły występujące w ostrej . Krzyczy. należą zwężenia świadomości o różnym nasileniu i różnym klinicznym obrazie. a nawet wręcz niemożliwe. a nie histerycznego. głęboki sen następujący po ataku jest typowy dla ataku padaczkowego. wybitnego znawcy histerii. Atak zwykle przechodzi spontanicznie po kilkunastu minutach. za czasów Charcota". w których rozróżnienie ich charakteru jest niesłychanie trudne. które dawniej na podstawie tylko obrazu klinicznego zaliczono by do histerii. ekstazy religijnej. nienawiści. ekstazy miłosnej. niejednokrotnie trzeba go karmić. że nie odnosi obrażeń. zamąconej i silnie emocjonalnie wzburzonej. Chory. które wyrażają drzemiące u chorego stany uczuciowe. W wieku XIX używano pojęcia histero-epilepsji. płacze. Osoba nim dotknięta sprawia wrażenie podnieconej.

który w jasnym stanie pomrocznym wywędrował z Anglii do Stanów. który by nie chciał być czasem kimś innym. jako pan Brown. np. polegające na wymazaniu z pamięci całej historii życia. z konfliktami i marzeniami chorego. zmienić swojej roli w życiu. Przypadki jasnych stanów pomrocznych są rzadkie. pragnienie przygody. na najprostsze pytania daje odpowiedzi bezsensowne. bez uchwytnej przyczyny. William James w swych . Chory nie pamięta swego nazwiska. w starczych stanach zamąceni owych. Chory po wypadku zaczyna swoją wędrówkę. w schizofrenii i w padaczce. które wiążą się u niego z miłymi wspomnieniami. Poriomania występuje też u osób upośledzonych umysłowo. a wymazać to. napięta atmosfera domowa. bo mogą też pojawić się w innych trudnych dla chorego sytuacjach.. polega na wymazaniu przeszłości z pamięci. Czasem też w histerycznych zespołach zamąceniowych dostrzega się tematykę związaną. W jasnym stanie pomrocznym chęć. zostaje zrealizowana. Literackim przykładem realizacji złych tendencji tkwiących w każdym człowieku jest znana nowelka Stevensona . co było. Stopień zwężenia świadomości bywa różny i często oscylujący. gdy jasny stan pomroczny występuje bezpośrednio lub w jakiś czas po urazie głowy.też być histeryczną realizacją tkwiącej w danym człowieka chęci ucieczki od trudnej sytuacji życiowej lub. w jakim stopniu zwężenie świadomości. że cały epizod ucieczki jest pokryty niepamięcią.Zasadach psychologii" podaje przykład pastora Bourne'a. co dotychczas z nim się działo. Trudno w nich często rozstrzygnąć. w jaki sposób znalazł się w tak odległej miejscowości. czasem tylko jego fragmenty są z pamięci wymazane. choć nie jest to reguła. obawa przed odpowiedzialnością sądową itp. Nie ma chyba człowieka. Zespół Gansera lub pseudodemencja (otępienie rzekome) Wernickego zdarzają się najczęściej w warunkach więziennych. jest pochodzenia padaczkowego. uciec od tego. jasnych stanach pomrocznych jest on stosunkowo nieznaczny. czasem momentem wyzwalającym są aktualne warunki życia. padaczce i w psychozach organicznych. a nawet swego nazwiska. fugi) może . co jest. niejednokrotnie do miejsc. trudności w pracy pobyt w wojsku. Chory taki zachowuje się bezradnie. W tzw. jak u dzieci i młodzieży. Zdarza się. miejsca zamieszkania i wszystkiego. Niepohamowany pęd do ucieczek (poriomania. .. tam założył sklepik. aby wszystko zacząć od nowa. a w jakim — histerycznego. Do cech osobowości histerycznej należy też tendencja do łatwego przekreślania tego. co było. Zaczyna życie jakby od nowa. by po kilku miesiącach zbudzić się pewnego poranka z powrotem jako pastor Bourne z uczuciem zdumienia.Dr Jekyll i Mr Hyde". Niekiedy wędrówki takie zaczynają się spontanicznie. Trudności tego typu występują przede wszystkim wówczas. Jedynie w histerii mogą one ulec realizacji. nie pamięta swojej przeszłości. Przypadek ten jest często cytowany w podręcznikach psychiatrii jako przykład histerycznej zmiany osobowości. Tendencje te jednak mogą pozostać tylko w sferze mniej lub więcej uświadomionych marzeń.schizofrenii.

iż są zmienieni w zwierzęta. Między wiekiem XI a .głupiego" było jedynym wyjściem z trudnej sytuacji. Ludzie nią owładnięci byli przekonani. „Zaraźliwość" histerii Jedną z cech histerycznych sposobów zachowania się jest ich łatwość udzielania się otoczeniu. że dla chorego przyjęcie roli . U jej podłoża mogło tkwić poczucie winy. połączonym z brakiem łaknienia. U Eskimosów zdarza się psychoza. a przy tym odczuwają potrzebę wyładowania napięcia emocjonalnego. gdyż poczucie zmiany w zwierzę nie jest w tej chorobie rzadkością.. Prostych przykładów dostarcza obserwacja zachowania się ludzi w tłumie. tj. np. Reakcja jednego człowieka — paniki. prawdopodobnie o charakterze histerycznym. demona w postaci olbrzymiego szkieletu z lodu. Charcot. zwana whitico. wymiotami i biegunką. że byli wśród nich schizofrenicy. Zaczyna się ona głębokim stanem depresyjno-lękowym. Rola ta. 2 plus 2 jest 5. swym zainteresowaniem tą jednostką chorobową i teatralnymi demonstracjami chorych spowodował. Nastrój jest obniżony lub wesołkowaty.. Około r. Gdy dobry szaman nie odczyni złych uroków rzuconych na chorego. entuzjazmu. że w szpitalu epidemicznie występowały dramatyczne formy histerii. lub też chęć wyzwolenia swych . czuły się bowiem przemienione w kotki. ruchowej czy też histerycznych sposobów zachowania się. nudnościami. Do rzadkości należy zmiana osobowości polegająca na przyjęciu roli zwierzęcia. Można przypuszczać. Na oddziałach psychiatrycznych nierzadko obserwuje się wzajemne indukowanie się chorych własnymi objawami typu konwersji bólowej. może początkowo świadomie grana. zabić go i zjeść. nienawiści. które normalnie tłumi w sobie. krowa ma pięć nóg. Toruje ono drogę do wyzwolenia się z gniotącego napięcia. Chory jest ogarnięty obawą. W wiekach średnich zdarzały się epidemie likantropii. pożerającego ludzi. Jeśli w otoczeniu chorego znajdują się ludzie. że była to raczej histeryczna zmiana osobowości. którzy wykazują cechy osobowości histerycznej.złych instynktów" w roli zwierzęcia. stała się w końcu jego drugą osobowością. które nie pozwala czuć się godnym roli człowieka. 1700 w jednym z zakonów kobiecych we Francji wszystkie mniszki zaczęły miauczeć. Puerylizm występujący też najczęściej w warunkach więziennych polega na zachowaniu przypominającym zachowanie się bezradnego dziecka. która swą teatralnością przypomina reakcję histeryczną — łatwo udziela się towarzyszącym osobom. Możliwe. że zostanie przemieniony w whitico. mogą oni łatwo „zarazić się" zachowaniem chorego. Wielki znawca histerii. przeważnie w wilki. Obraz tej psychozy przypomina nowelkę Stevensona: człowiek zostaje przemieniony w swoje złe alter ego. wówczas może on rzeczywiście rzucić się na kogoś z rodziny.które sprawiają wrażenie prymitywnej symulacji. i naśladowali je. ze względu jednak na epidemiczny charakter zaburzenia należy przypuszczać.

W końcu zaczynają mruczeć niezrozumiałe słowa. którzy starali się dotknąć pępka głową. Chore początkowo powtarzają w koło własne słowa i całe zdania. Podobna epidemia wybuchła w wieku XV w południowych Włoszech. Przykład jednej osoby toruje formy zachowania się innych osób. Muzyka miała stanowić skuteczne leczenie. brzmią nader wulgarnie i obleśnie (coproSalia). na Syberii. formie epidemii występuje choroba opisana po raz pierwszy na Malajach pod nazwą latah.My" poprzedza .Zaraźliwość" objawów histerycznych rzuca pewne światło na tworzenie się naszych form zachowania się. Wita w Zabern leczono dotkniętych tą chorobą. na wojnie. że nastąpiły na jadowitego węża. onanizować się. Wybuchy prymitywnej agresji łatwiej występują w tłumie itp. palamitów. Filipinach. Wśród ogólnego podniecenia kobiety zachodziły w ciążę. Wita.My" łatwiej odhamowuje się niż „ja". stąd nazwa tarantulizm. pić alkohol. . zarówno czuciowe. w obozach koncentracyjnych itp. W dalszym rozwoju choroby naśladują ruchy otoczenia {echopraxia). Nazwa tańca św. podobnie jak histeryk. na skutek skurczu naczyń krwionośnych w miejscu znieczulonym przy przekłuciu igłą nie ukaże się kropla .XV w wioskach niemieckich i flamandzkich wybuchały epidemie tańca św. senatus mała bestia". połączonego często z wyobrażeniem. zwłaszcza ludzi o pewnej pozycji społecznej (echo-lalia}. że zostali ukąszeni przez pająka Lycosa tarantula. Zahipnotyzowany. np.ja". może nie mieć czucia w jakiejś części ciała. Na tej samej zasadzie pewne formy zachowania się. . występują łatwiej w formie kolektywnej. Histeria a hipnoza Wszystkie właściwie objawy konwersji histerycznej. Birmie. które. Zaczyna się atakiem łęku. że w kaplicy św.. Obserwuje się to zjawisko szczególnie w nowych. w Kongo. tym można tłumaczyć przysłowie .. następnie powtarzają słowa ludzi z otoczenia. Czasem w. ale znana też pod innymi nazwami w Japonii. Madagaskarze.. Tworzą się one łatwiej kolektywnie niż indywidualnie. Dotknięci nią uważali. Ludzie dotknięci tą chorobą gromadzili się wokół kościołów. a czasem wykonują ruchy dokładnie odwrotne niż otoczenie. Wielu z nich miało ataki drgawkowe. dotychczas utrzymała się taneczna melodia tarantella. śpiewali i tańczyli bez przerwy przez kilka dni i nocy aż do utraty przytomności.. Popularne w średniowieczu sekty biczowników. Wita pochodzi prawdopodobnie stąd. które by indywidualnie zostały zahamowane. Występuje ona u kobiet w średnim lub starszym wieku. trudnych sytuacjach. w miarę jak stają się wyraźne. można wywołać za pomocą sugestii w transie hipnotycznym. W formie epidemicznej występowała też wspomniana wyżej Ukantropia (wilkołactwo). ruchowe. były raczej objawem zbiorowego fanatyzmu niż histerii. adamitów.. Chłopcy zwykle wspólnie zaczynają palić papierosy. . jak obejmujące wyższe formy zachowania się. by ujrzeć chwalę Boga. chodzących nago.senatores boni viii.

by utraconą władzę odzyskać. może usztywnić całe ciało. którego chory nie może rozwikłać. jej aktom woli. jak zakochany. tylko woli hipnotyzera. odszczepia się jakby od całości życia psychicznego.alter ego". skutkiem czego jego decyzje. Jak już wspomniano. dążeń. mogą wystąpić różnego rodzaju drgawki. mimowolne ruchy. uzyskując własną autonomię steruje jakby na własną rękę procesami normalnie podlegającymi zintegrowanej aktywności układu nerwowego. ma nieraz wrażenie. część ciała lub część psychiki jest poza zasięgiem jego woli. którym kieruje hipnotyzer. Część psychiki. węzeł uczuciowy.krwi. że zasadniczym mechanizmem w histerii jest odszczepienie. nie włada on już w pełni sobą. Pierre Janet (1859—1947) wybitny psychopatolog francuski. tylko coś w nim w głębi : tkwiącego kieruje jego zachowaniem. bierze tu wyraźnie górę.. która wywołuje uporczywe bóle. Chory nie jest w stanie syntetyzować sprzecznych uczuć. może halucynować itd. znieczulice itd. Problem integracji jest osiowym zagadnieniem schizofrenii.. Chory zresztą niejednokrotnie sam zdaje sobie sprawę. On staje się źródłem perturbacji somatycznych lub psychicznych. myśli. może wykazywać nadmierną pamięć (łu-permnezję) lub jej utratę (amnezję). tym objawy konwersyjne stają się gwałtowniejsze. nad czym nie ma on władzy. jak zwierzę itd. im więcej chory się wysila. Dysocjacja Uczeń Charcota. przestając panować nad sobą. porażenia. Analogicznie człowiek uniesiony gniewem czy innym uczuciem. są sprzeczne lub w ogóle niemożliwe do podjęcia. W niej jednak rozszczepienie sięga znacznie głębiej niż w histerii. . jak w łuku histerycznym. Wszystkie te formy zachowania się nie są wynikiem jego. Zahipnotyzowany działa na zasadzie automatu. W wypadku konwersji somatycznej tym drugim władcą jest tajemnicza choroba. W ten sposób nie podlegają już one psychice jako całości. dysocjacja. która normalnie jest tłumiona i nie ma możliwości uzewnętrznienia się w jakiejkolwiek formie aktywności. . że to nie on. lecz odszczepionej z całości części. czyli kompleks. która subiektywnie jest odczuwana jako „ja”.. czyli akty woli. Natomiast w histerii odszczepieniu ulega większa część — jakiś zasadniczy konflikt. nabiera własnej autonomii i zaczyna samodzielnie sterować pewnymi procesami psychicznymi czy fizycznymi. aktów woli. które zwykle tłumione. Analogicznie postępuje histeryk. że coś nim owładnęło. może on nie władać którąś z kończyn. hipnotyzowany może zachowywać się jak dziecko. — jeden z twórców współczesnej psychopatologii — uważał. A w przypadku histerycznych zaburzeń psychicznych jest nim przysłowiowe „drugie ja".

co było powodem jego nerwicowej reakcji. gdyż nie może on sobie poradzić z nadmiarem informacji.. ogranicza się tylko do choroby. co powinno ulec selekcji. Dzięki niej konflikty. Natomiast konwersja histeryczna obejmuje te czynności ustroju. Chodzi przede wszystkim o wyładowanie uczuć. niekiedy pacjenci są bardzo zbulwersowani swoimi objawami. gdyż układ ten z natury rzeczy jest autonomiczny. uwalniając w ten sposób resztę od integralnego wysiłku. Chory w transie hipnotycznym. „Abreaction" Jedną z często stosowanych od czasów Freuda metod leczenia konwersji jest . w którym zbyt wiele informacji dochodzi do władz centralnych i zbyt wiele rozkazów z nich wychodzi.Próba interpretacji neurofizjologicznej Z punktu widzenia czynności układu nerwowego problem konwersji histerycznej przedstawiałby się odwrotnie niż zespołów neurastenicznych. które były przedtem źródłem tego niepokoju. oddzielić ważnych od nieważnych. Nie jest to oczywiście reguła. tworzy odrębną. „Belle indifference” Już dawni autorzy podkreślali. że chorych z konwersją histeryczną cechuje niejednokrotnie . Objawy konwersyjne rozgrywają się jakby poza chorym. tworzącym autonomiczne centrum integracyjne. jak w wadliwym systemie biurokratycznym. Niemniej nawet w takich wypadkach niepokój nerwicowy maleje.. przeżywanemu subiektywnie jako akt woli. które zostały stłumione i stały się czynnikiem dysocjującym. jak w wadliwym systemie biurokratycznym. W tych ostatnich sterowanie jest utrudnione na skutek upośledzenia selekcji sygnałów. wyzwolony z całości. Natomiast w konwersji histerycznej powstaje autonomiczny ośrodek sterowania. czasem nawet wykazuje on zadowolenie. urazy. W zespołach neurastenicznych procesy integracyjne ustroju są upośledzone. autonomiczną całość. którzy do objawów konwersji nie zaliczają zaburzeń układu wegetatywnego. W konwersji histerycznej integracja zostaje pozornie zachowana. które normalnie podlegają jego maksymalnemu wysiłkowi integracyjnemu. zmartwienia. zostają zepchnięte na dalszy plan świadomości. Konwersja jako objaw upośledzenia czynności integracyjnych . w rauszu po środku narkotycznym (narkoanaliza) czy w czasie rozmowy z lekarzem ma przeżyć to. a nawet do podświadomości. Na słusznym stanowisku stoją psychiatrzy. tj. gdyż to.belle indifference" — zadziwiająca obojętność w stosunku do tak dramatycznych nieraz objawów. że właśnie jego takie cierpienie spotkało.odreagowanie" sytuacji konfliktowej. w którym tworzą się kliki rządzące się własnymi prawami.

w histerii czy hipnozie mogą pojawić się objawy somatyczne lub psychiczne nieprawdopodobne w normalnym życiu danego człowieka. nie wymaga specjalnego wysiłku. że objawy konwersji poprzedzają schizofrenię lub zespół . zostaje w jakiś sposób utrwalone w zapisach pamięciowych i może być aktywowane przy zaburzonym procesie integracji. oddziela się od całości. natomiast wymiana energetyczna (procesy anaboliczne i kataboliczne) może wprawdzie wpływać na świadomość pośrednio. W konwersji histerycznej problem integracji jest rozwiązany stosunkowo prosto. nie stanowi jednak bezpośrednio treści przeżyć świadomych. zmieniając nastrój. gdy konwersja histeryczna okazuje się np. Wiemy tylko tyle. Integracja dokonuje się kosztem zubożenia możliwości rozwoju różnych form aktywności ustroju. poczucia krzywdy. natomiast na poziomie wymiany informacyjnej wysiłek staje się konieczny. Niemały to bowiem blamaż.psychoorganiczny. Niemniej właśnie takie pomyłki zdają się wskazywać na pewną wspólność istniejąca między różnorodnymi zespołami chorobowymi. stopień przytomności. co zostało odrzucone. Wysiłek w wymianie informacyjnej wiąże się z koniecznością wyboru właściwej struktury czynnościowej.. tj. które nigdy nie powstałyby na jawie. . guzem mózgu. w jakim stopniu wysiłek ten jest świadomy i jak świadomość u istot niższych od człowieka się kształtuje. co człowieka męczy i jest źródłem jego niepokojów. W ten sposób w czasie snu mogą wystąpić struktury czynnościowe w postaci marzeń sennych. Jeszcze ostrzej i pełniej występuje w schizofrenii problem ujawnienia się nie wykorzystanych możliwości ludzkich. Musi zapaść decyzja. to. a z możliwych form aktywności te. nastawienia emocjonalne. Porządek. który jest jedną z najbardziej zasadniczych cech przyrody ożywionej. na poziomie wymiany energetycznej z otoczeniem dokonuje się w głównej mierze automatycznie. To. stanowiąc autonomiczny ośrodek integracyjny. który aktywuje odrzucone w procesie ontogenetycznej ewolucji struktury czynnościowe. że treść ludzkiej świadomości jest związana przede wszystkim z wymianą informacyjną. a co zachować. które najlepiej stosują się do aktualnej sytuacji. winy itp. Dla lekarza pomyłki tego typu są źródłem diagnostycznego niepokoju. gdyż z chaosu informacji dochodzących do ustroju trzeba wybrać ważne. Histeryczna dysocjacja jest w tych przypadkach pierwszym sygnałem upośledzenia procesów integracyjnych. Nie wiemy. co odrzucić. którą stanowi upośledzenie funkcji integracyjnych. a jednak w jakimś sensie w nim tkwiące. nie znika całkowicie.Zdarza się.

uogólnioną miażdżycę itd. budzi to w otoczeniu poczucie krzywdy i sprzeciw. drętwieją palce u rąk i nóg. Ból sprawia. Między lekarzem a chorym hipochondrycznym tworzy się typowe nerwicowe błędne koło. co z kolei powoduje ich narastanie i tym większą niechęć lekarza. Ośmieszenie jest. . że lekarz go nie rozumie. Człowiek chory jest zwolniony ze swych społecznych obowiązków i najbliższe otoczenie otacza go opieką. naprawdę wszystko go boli. najczęściej używaną i najskuteczniejszą formą społecznej agresji. gdy przestanie boleć głowa. zaczyna dokuczać serce itd. brzuch. to nerwica hipochondryczna spotyka się z postawą pogardliwo-pobłażliwą. Lekarz czuje się zniechęcony. Hipochondryk nie udaje choroby.Nerwica hipochondryczna Rola chorego . wstępne stadia choroby nowotworowej. Nic dziwnego. Lekarze nie stanowią w tym wypadku wyjątku. zabierając im cenny czas. chory.. bóle wędrują z jednego miejsca w drugie. bolą mięśnie. chorobę nadciśnieni ową. Jeśli nerwica histeryczna wywołuje nieraz w otoczeniu napięcie dramatyczne. a lekarz tej choroby w nim nie znajduje. osłania się go przed codziennymi troskami i trudnymi decyzjami. że jeśli ktoś zajmuje pozycję chorego bezpodstawnie. że lekceważy jego dolegliwości. Za czasów prywatnej praktyki negatywne nastawienie emocjonalne do chorych hipochondrycznych było równoważone korzyściami materialnymi. nie będąc rzeczywiście chorym. dba się o niego i pielęgnuje. że uwaga chorego z otoczenia przenosi się na . że mimo wysiłków diagnostycznych nic u chorego nie znalazł i że wysiłki terapeutyczne nie przynoszą rezultatów. a u którego mimo najskrupulatniejszego badania nic obiektywnie stwierdzić nie mogą. Boli głowa. przedmiotowe i podmiotowe pojecie choroby W hipochondrii występuje ostro zagadnienie różnicy między przedmiotowym a podmiotowym pojęciem choroby. Hipochondryk czuje się chory. a chory czuje się pokrzywdzony. gruźlicę. Cofa się on jakby na czas choroby do okresu dzieciństwa — nie musi pracować. Bywają w praktyce lekarskiej sytuacje odwrotne: gdy chory czuje się zdrów. Chorzy ci byli przysłowiową kopalnią złota dla lekarzy i farmaceutów. kości. jak wiadomo. Z socjologicznego punktu widzenia pozycja chorego jest pod pewnym względem korzystna. stawy. a lekarz znajduje w nim chorobę nieraz bardzo poważną (np. tj. budzi niechęć lekarzy. który zanudza ich swoimi skargami i któremu nic nie pomaga.).Chory z urojenia" był od wieków tematem lepszych i gorszych dowcipów. serce.

Natomiast uczucia. Jak wyżej wspomniano. ono staje się ogniskiem jego przeżyć psychicznych. Poczucie zdrowia nie zależy tylko od sprawnego funkcjonowania narządów organizmu. ciało to jest obolałe. tzn. Można się czuć chorym z powodu zaburzeń układu krążenią. Nie żałuje on pieniędzy na lekarzy i drogie lekarstwa. stosuje różne ograniczenia.. ale od sprawnego funkcjonowania całości ustroju. że został ciężko raniony. fantazje artystyczne. wyprzeć z kolei ból ze świadomości. akty woli itp. związków uczuciowych. Człowiek obiektywnie chory może czuć się zdrowy i odwrotnie. Hipochondryk czuje się chory i niewiele tu pomagają zapewnienia lekarzy i negatywne wyniki badań dodatkowych. odczuwane jest bowiem jako przedmiot. że organizm jest w porządku. Za objawy osiowe w hipochondrii można uznać poczucie choroby i bóle. marzenia. Dziecko. którym trzeba kierować. Oznacza to. jako . oraz: celowość przyjęcia roli człowieka chorego. kontaktów z ludźmi. są odczuwane podmiotowo. Bolący ząb wyprze ze świadomości najpiękniejsze marzenia erotyczne. tylko zachować nadwątlone zdrowie. jak też od jego sukcesów życiowych. wypiera inne treści ze świadomości na jawie i we śnie. że jego poczucie zdrowia zależy w równej mierze od sprawności jego narządów. w sumie osłabiających poczucie zdrowia. które stają się udręką codziennego życia. Nie można się więc dziwić. a dziewczyna w podnieceniu seksualnym nie odczuwa bólu wywołanego przerwaniem hymenu. Ciało jest do pewnego stopnia częścią świata otaczającego. utraty osoby bliskiej itp. która zwalnia z obowiązków społecznych. jeśli chodzi o człowieka. które bojąc się jakiejś lekcji. czuje się rano chore. Tylko przeżycia o wyjątkowej sile mogą. że hipochondryk jest skoncentrowany na własnym ciele. Nie można się też dziwić. z otoczeniem itp. ale też z powodu niepowodzeń w pracy. Jego oczy odwracają się jakby od świata otaczającego i kierują się na wnętrze organizmu. jako soma (ciało) i psyche. przedmiotowym stwierdzeniem. który przeszkadza w realizacji marzeń i planów i jest źródłem przyjemności oraz przykrości. W hierarchii przeżyć psychicznych "ból zajmuje jedno z czołowych miejsc. poczucie zdrowia nie zawsze idzie w parze ze zdrowiem obiektywnym. przewodu pokarmowego itp. jest ustawicznym źródłem bolesnych doznań. nie jest symulantem. że wszystkie wysiłki chorego zmierzają do ulżenia cierpiącemu ciału. W tym banalnym przykładzie zilustrowane są dwa zasadnicze czynniki wpływające na poczucie choroby: negatywny stan emocjonalny (lęk przed lekcją). Psyche i soma Człowiek odczuwa siebie w sposób dualistyczny. tzn. który może prowadzić do różnego rodzaju zaburzeń wegetatywnych. Żołnierz w podniecenia walki może nie czuć. Lęk przed niepowodzeniem osłabia poczucie zdrowia.własne ciało. myśli. aby. w życiu erotycznym. dociekania naukowe itp.

ja".. poruszyć itp.ja" niż jego powierzchnia. punktem wyjścia dla dichotomicznego podziału soma i psyche.. Sztuczność tego podziału ujawnia się przy próbach klasyfikacji przeżyć na psychiczne i somatyczne. Wnętrze ciała jest bliżej naszego . jak istnieje . zmieniać ich. Staje się obcym przedmiotem. Nie posiadają więc zasadniczych cech przedmiotu — nie przeciwstawiają się podmiotowi. czy znajdują się one bliżej przedmiotu — ciała.ja" jako centralny punkt odniesienia całego świata. czy widok dzieła sztuki. dotknąć. jak się zdaje. ponadczasowym... które traktować można jako zasadnicze przeżycie związane z procesem życia. Przyjemność jest przeżyciem psychicznym niezależnie od tego. zarówno powstałe na skutek urazu fizycznego. gdyż wszelkie na nim operacje są natychmiast . zęba sztucznego lub znieczulonego. Połączenie to jest istotnym warunkiem odczuwania ciała jako własnego. czego nie spotyka się w przypadku zęba należącego do innej osoby. czy wywołuje ją np. Mimo niezwykłej zmienności przeżyć psychicznych. Nie są one bowiem dostępne manipulacji.ja". w pewnej nawet mierze wiecznym lub.. można to miejsce usunąć lub znieczulić. a stare raczej odrzucane — podmiot .sygnalizowane doznaniami przyjemnymi (gdy ból ustaje) lub przykrymi (gdy ból nasila się).część . a interoceptory z jego wnętrza). która wskutek ucisku na nerw kulszowy utraciła połączenie sygnalizacyjne z ośrodkowym układem nerwowym. ale bardzo . Każde przeżycie jest bowiem z natury rzeczy psychiczne. ściślej mówiąc. gdyż wszystko wokoło i w nas samych się zmienia. jak psychicznego.przedmiotowe" niż części zewnętrzne. nie można z nimi walczyć. Powszechna we wszystkich chyba językach lokalizacja przeżyć psychicznych . gdyż jest ono subiektywnym wyrazem procesu życia. tj. na co wpływa różnica receptorów (eksteroceptory odbierają sygnały z powierzchni ciała. Podobnie odczuwa się zdrętwiałą część ciała. Ból zęba jest przeżyciem związanym z określonym miejscem ciała. ból wówczas zniknie. W tym sensie jest ono nieśmiertelne. podobnie jest nim cierpienie.ja" jest czymś stałym. którego łączność sygnalizacyjna z ośrodkowym układem nerwowym jest zerwana.. Poczucie własnego „ja". łaskotanie. nogę. przeciwstawiające się jego ustawicznej zmienności wynikającej z charakteru wymiany energetyczno-informacyjnej i będące subiektywnym wyrazem integrujących zdolności ustroju. zerwanie połączenia sygnalizacyjnego powoduje. jest. Ząb jest przedmiotem. że ciało staje się obce. np. W subiektywnym ujęciu świat istnieje tak długo.ja". a niezmienne jest . czy podmiotu — .moim": wszelkie na nim manipulacje są na żywo odczuwane. Ząb jest przedmiotem.. Narządy wewnętrzne ciała są mniej . Swe przeżycia człowiek dzieli jednak na psychiczne i zmysłowe lub cielesne zależnie od tego. gdy uszkodzi się drogi nerwowe.. wynikającej z istoty metabolizmu informacyjnego — wchłaniane są bowiem przede wszystkim nowe bodźce. takiego. Poza tym obraz wnętrza ciała w porównaniu z jego zewnętrznym obrazem jest mglisty. do pewnego stopnia.

udręki. odbija się na ogólnym samopoczuciu.) jest właśnie wyrazem tej bliskości. zmęczony. niezadowolenia. dumy. to znów głównym celem i atutem życia. Sprawność cielesna u człowieka pracującego fizycznie jest głównym sprawdzianem prawidłowego funkcjonowania jego ustroju. gdy dynamika życiowa jest ogólnie osłabiona. niezdolność koncepcyjnego myślenia. ludów pierwotnych zwracają również uwagę. że w przypadku doznań z wnętrza ciała (interocepcji) zaciera się podział przeżyć na psychiczne i somatyczne. nic też dziwnego. mózg itp. którą by się chętnie nieraz zniszczyło. Zwłaszcza u ludzi pracujących fizycznie depresja może przebiegać w formie zespołu hipochondrycznego. Mały stopień przedmiotowości wnętrza ciała w porównaniu z jego zewnętrzną powierzchnią. Zdarza się tez. rehabilituje się w ich oczach.człowiek chory somatycznie czuje się osłabiony.w różnych narządach ciała (serce. człowiek wesoły ma zwykle też dobre samopoczucie fizyczne. dostępną eksterocepcji i manipulacji sprawia. iż u dotkniętego nim człowieka obraz własnego ciała był punktem neuralgicznym. że uszkodzenie wnętrza ciała nie wpływa zupełnie na samo- . wątrobą. że w obniżeniu nastroju. Przeciwnie. Depresja trafia w to. własne ciało jest źródłem zadowolenia. Psychiatrzy pracujący wśród tzw. przede wszystkim samopoczucie fizyczne jest upośledzone.że zespół objawów hipochondrycznych jest jedynym sygnałem istniejącej choroby somatycznej i dopiero znacznie później występują zmiany w badaniu fizykalnym czy też w badaniach dodatkowych. i ludzie niewykształceni. jego nastrój zwykle się obniża. pewności siebie lub też poczucia niższości. u których depresja przebiega właśnie w formie hipochondrycznej. W linii życiowej chorego można się doszukać śladów narcyzmu w postaci zbytniego związania uczuciowego z własnym ciałem. Zdarza się. że depresje u ich pacjentów najczęściej w ten sposób się przejawiają. Zespół hipochondryczny może więc być wskaźnikiem. nawet wówczas. Depresje nierzadko zaczynają się złym samopoczuciem fizycznym i różnego typu skargami hipochondrycznymi. Przy tym uczucia te mogą mieć znak dodatni lub ujemny. urojenia grzecznościowe). gdy obiektywny stan jego organizmu nie jest najlepszy. Powyższe uwagi nie stanowią reguły. śledziona. brak inicjatywy itp. u których skargi hipochondryczne nie występują mimo głębokiego obniżenia nastroju. wywołane jakimkolwiek procesem chorobowym. skarżą się oni na obniżenie pamięci. wyjałowienie. I chory. osłabiony. osłabiając jednocześnie ich wiarę we własne zdolności diagnostyczne. który przez całe miesiące był traktowany przez lekarzy jako hipochondryk. Natomiast u ludzi pracujących umysłowo obniżenie nastroju wywiera niekorzystny wpływ na ich funkcje umysłowe. ciało jest przeszkodą. u człowieka o wyczulonym sumieniu i poczuciu moralności — w jego autoportret etyczny (poczucie winy. Człowiek przygnębiony czuje się też fizycznie obolały. zmęczony. zdarzają się intelektualiści. nieraz odczuwa bóle ze strony różnorakich narządów wewnętrznych. np. co dla kogoś jest najcenniejsze. Z drugiej jednak strony uszkodzenie wnętrza ciała.

W niej bowiem własne działanie jest ściśle związane z tegoż działania skutkiem. to jednak sygnały te nie znajdują swego odbicia w naszej świadomości. odgrywają w jego tworzeniu nieznaczną rolę. Zapach własnego ciała odczuwa się znacznie słabiej niż innych ludzi i przedmiotów otoczenia lub w ogóle się go nie odczuwa. Jeśli chodzi o wnętrze naszego ciała. Lekarz może się nieraz znaleźć w trudnej sytuacji. którą widzi otoczenie. to odbiór też jest zmieniony. A więc nawet obraz powierzchni naszego ciała. jest właśnie eksploracja dotykowa własnego ciała. wskutek czego ton głosu własnego jest inny. łączą się w nim bowiem dwa doznania — dotykającego podmiotu i dotykanego przedmiotu (ciało staje tu bowiem przedmiotem poddanym dotykowej eksploracji). czy uznać za chorego człowieka. mimo że obiektywne badanie na chorobę nie wskazuje. schizofrenii) i traktowane jest jako halucynacja. gdyż mimo woli przed lustrem robi się miny. zwłaszcza filmowym. jaką jest twarz. to sprawa przedstawia się jeszcze gorzej. który czuje się zdrów. Natomiast przedmioty otoczenia są tylko przedmiotami. często obserwowana u niemowląt. Dotyk własnego ciała ma inny charakter niż dotyk obcego przedmiotu. Czuje się on zupełnie zdrów i dopiero dokładne badanie lekarskie ujawnia chorobę. że pierwszym zalążkiem ścisłej sekwencji przyczyny i skutku.poczucie chorego. Obraz naszego . wzrok i słuch. czy odwrotnie. Ze zdziwieniem ogląda człowiek siebie na zdjęcia. jest poza tym fragmentaryczny i niepełny. mimo że odbierany za pomocą eksteroceptorów jak świat otaczający. nie mogą stać się podmiotami. dociera stale do ośrodkowego układu nerwowego. kto się nim czuje. do którego jest mniej przyzwyczajony niż do zwykłej fotografii. przyczyna i skutek są jednocześnie odczuwane przez tę samą osobę. Poczucie zdrowia lub choroby jest wypadkową wielu czynników. nie widzi się tak ważnej części ciała. Jeśli chodzi o inne zmysły. Twarz odbita w lustrze nie jest na ogół tą twarzą. Odczuwanie zapachu własnego ciała najczęściej w sposób przykry jest zazwyczaj oznaką poważnego zabużenia psychicznego (np. za chorego uznać tego. Obraz własnego ciała Obraz własnego ciała tworzy się na innej zasadzie niż obraz otaczającego świata. niż odbiera go otoczenie (nieco wyższy). jest percepowany inaczej niż otoczenie. podczas gdy badanie wskazuje na szereg zmian somatycznych. Główne kanały informacyjne. jak świata otaczającego. nie taki. z których obiektywny stan somatyczny nie zawsze odgrywa najważniejszą rolę. Nie jest wykluczone. może nawet większy niż ze świata otaczającego. słyszy się siebie głównie za pośrednictwem przewodnictwa kostnego. Bezpośrednio oglądać można tylko części swego ciała — przednią część tułowia i kończyn. która tak silnie tkwi w umyśle ludzkim. Wprawdzie olbrzymi strumień sygnałów.

Sterowanie tą olbrzymią społecznością komórkową jest funkcją równie. komórek ustroju. wydzielanego przez gruczoł dokrewny. jeśli chodzi o ich własne ciało.wnętrza pozostaje ciemny i mglisty. układowi wegetatywnemu (autonomicznemu). Niezwykle skomplikowany proces utrzymania porządku w tej społeczności. np. niż u ludzi nie znających się zupełnie na budowie i funkcjach ludzkiego ciała. co dzieje się w podległej mu społeczności komórkowej i jak jego rozkazy zostały przez nią wypełnione. dociera do wszystkich tkanek ustroju. zawdzięcza się głównie układowi nerwowemu. ale tylko niektóre są w stanie go odebrać i nań zareagować. odbieraniem od niego sygnałów i z kolei wysyłaniem sygnałów w otoczenie w postaci różnego rodzaju aktywności ruchowych z mową łącznie (układ somatyczny lub wolicjonalny). Nawet u ludzi dobrze obeznanych z budową ciała. a zespoły hipochondryczne przebiegają u nich w ten sam sposób. ale też stale od niej sygnały przyjmuje. która nie miałaby połączenia nerwowego. W ten sposób układ sterujący całego ustroju jest w stałym kontakcie z układami sterującymi (jądrami komórkowymi) wszystkich jednostek wielomiliardowej społeczności komórkowej. Dzięki nim jest stale au courant tego. że nie ma komórki ustroju. Wiener ten rodzaj sygnałów w układach samosterujących porównuje do listów z nagłówkiem to whom it may concern. tj. u lekarzy. Natomiast sygnały wysyłane przez układ nerwowy działają bardziej wybiórczo. na który mogą zareagować tylko wybrani. Kora mózgowa jest zaangażowana w aktywności zarówno somatycznego. jak sygnał wysłany w otoczenie został przyjęty i jaką w nim wywołał reakcję. percepują je oni równie słabo jak laicy. jeśli nawet nie bardziej skomplikowaną niż sterowanie całością zachowania się ustroju w stosunku do otoczenia. jak autonomicznego układu. Sygnał wysłany w postaci ciała chemicznego. a nawet bardziej dramatycznie. Co się tyczy funkcji wegetatywnych. Układ endokrynny odgrywa tu rolę drugorzędną. Uwagi neurofizjologiczne Na podstawie badań histologicznych można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć. Ośrodkowy układ nerwowy nie tylko wysyła sygnały do wielomiliardowej rzeszy . tak zróżnicowanej pod względem wykonywanych funkcji. adresat może być tu z góry wyznaczony. a ściśle mówiąc. obok sygnałów wychodzących istnieją sygnały wchodzące do układu. Zasadą wszelkich układów samosterujących jest sprzężenie zwrotne. których zadaniem między innymi jest informowanie. włókno nerwowe dochodzi prawdopodobnie do jądra każdej komórki ustroju. Jest on jakby ogólnym apelem do wszystkich. Zresztą oba układy są funkcjonalnie ściśle ze sobą powiązane i układ nerwowy wobec endokrynnego odgrywa rolę sterującą. to szczególnie wyraźnie są one reprezentowane przez części kory mózgowej najstarsze i .

tj. jak wiadomo. . Aczkolwiek sygnały z wnętrza ciała dochodzą do kory mózgowej. od receptora do pola projekcyjnego i od pola projekcyjnego do receptora. jak to się dzieje z sygnałami pochodzącymi z powierzchni ciała i z otoczenia. wiemy dokładnie. nie powoduje uchwytnych zaburzeń w czynnościach narządów wewnętrznych. do niej dochodzą sygnały z wisceroceptorów (receptorów narządów wewnętrznych). Należy więc przypuszczać. odpowiednio głębokim. najwyższym jego ośrodkiem jest podwzgórze i węchomózgowie. istotne dla utrzymania ich sprawności. Wprawdzie za pomocą odpowiednich ćwiczeń można prawdopodobnie dojść do większej zdolności kierowania funkcjami wegetatywnymi. nie docierają jednak do świadomości. normalnie jednak. Również w transie hipnotycznym. nie. Te wyjątki świadczą o tym. Odczucia z wnętrza ciała są mgliste. Przecięcie. włókien łączących podwzgórze z korą przed-czołową. a u człowieka w ogóle do zniesienia funkcji danego zmysłu. czym normalnie kierować nie potrafimy. Interwencja świadomości. węchomózgowie (visceral brain} i przez tzw. o różnej skali nasilenia. a więc włókien projekcji wisceroceptorycznej. że sterowanie czynnościami wnętrza ciała nie wymaga ingerencji kory przedczołowej. jak we wszystkich zresztą projekcjach. do bardzo poważnych zaburzeń. jednak zwykły człowiek nie potrafi aktem woli wpływać na akcję serca. Analizator korowy funkcji wisceralnych nie odgrywa więc tej roli. w każdym razie nie w ten sposób. Układ wegetatywny sam sobie radzi ze swoimi zadaniami. nie potrafimy też kierować aktywnością narządów wewnętrznych. Lokalizacja tych odczuć jest na ogół bardzo nieprecyzyjna. od paroksyzmu bólu do paroksyzmu rozkoszy. strumień sygnałów jest dwukierunkowy. Świadomość wnętrza ciała ogranicza się do niejasnych odczuć przykrych lub przyjemnych. bez którego regulacja wnętrzem ciała może nadal sprawnie przebiegać. a także zmysłu równowagi) prowadzi. co i gdzie się dzieje. W tym przypadku władza nad tym. zakłóca nawet przebieg prawidłowego sterowania. Na tym polega jego autonomia. można kierować niektórymi funkcjami wegetatywnymi zahipnotyzowanego. że kora przedczołową jest polem projekcyjnym dla wnętrza ciała. Dojście sygnałów z narządów wewnętrznych do kory przedczołowej nie jest. korę przedczołową (część płatów czołowych leżąca do przodu od pól ruchowych). jak to robi się w Jeukotomii. Zniszczenie korowych pól projekcyjnych dla eks-teroceptorów i proprioceptorów' (receptory narządu ruchu — mięśni. . przez tzw. że wnętrze ciała może podlegać świadomym aktom woli. jak to potrafią hinduscy jogowie. ścięgien. jak we wszystkich czynnościach zautomatyzowanych. przechodzi na hipnotyzera. wszelkie decyzje dotyczące funkcji wegetatywnych rozgrywają się poza sferą świadomości. a odcinek podwzgórze — kora mózgowa stanowi jakby dodatek. jak się zdaje. Badania neurofizjologiczne wskazują na to. co analizatory korowe funkcji somatycznych. ruchy robaczkowe jelit. w których. przemianę podstawową itp.najmłodsze. łuk odruchowy jest tu krótszy.

zwrócenie na nie uwagi psuje ich wykonanie (rowerzysta. pól ruchowych docierają sygnały z aparatu ruchowego (pro-priocepcja).popatrz. Najbliżej rowka Rolanda do tzw. który jest przynajmniej w pewnej mierze uwarunkowany własnym działaniem. W przeciwieństwie do czynności zautomatyzowanych (chodzenie.Zasadą w leczeniu zaburzeń wegetatywnych jest odwrócenie od nich uwagi chorego. Interocepcją. Obraz otaczającego świata zmienia się zależnie od tego. one prawdopodobnie ukierunkowują formy zachowania się ustroju w świecie otaczającym. nie ma więc ona punktu . Bruzda środkowa (rowek Rolanda) dzieli korę mózgową na część przednią i tylną. a tylna przeszłości.. które były niegdyś w centrum świadomości. próg ten przekracza.. Plan aktywności nie tworzy się. że przednia dotyczy przyszłości. natomiast do części przedniej dochodzą sygnały z wnętrza ciała. jak plan ruchu został zrealizowany. Podobnie bywa w czynnościach zautomatyzowanych. które dochodzą do węchomózgowia. Wypracowanie formy zachowania się (sygnału ruchowego) byłoby więc wynikiem zderzenia informacji płynących z wnętrza ciała i z jego otoczenia. pisanie itp. stanowiące sprzężenie zwrotne dla sterowania ruchem. informują one o tym. dając informacje o jego "wewnętrznych potrzebach. gdy możność organizowania planu aktywności zostaje ograniczona. które już od dawna wykonuje automatycznie). a tylna opracowaniem planu otoczenia.przedczołowa") trafiają sygnały z narządów wewnętrznych (wiscerocepcja). Jedynie uczucie przyjemności lub przykrości w różnych odcieniach może być subiektywnym odpowiednikiem skomplikowanych funkcji związanych ze sterowaniem wnętrzem ciała. czynności wegetatywne zawsze były poza sferą świadomości w sensie możności kierowania nimi. mówienie. Natomiast do przednich części płatów czołowych (kora . Kora przednia zwiaduje opracowaniem planu działania. uspokoić bicie serca. jak na ten świat działamy. tym gorzej dana funkcja przebiega. Część tylna przyjmuje i wypracowuje sygnały ze świata otaczającego (eksterocepcja) z wyjątkiem sygnałów węchowych i smakowych. Im bowiem bardziej stara się on zasnąć. jak koło ci się obraca". normalnie działająca poniżej progu świadomości.. Niemożność decyzji powoduje zwrócenie uwagi na własne ciało. rozważania natury neurofizjologicznej mogą w pewnym stopniu ułatwić zrozumienie genezy zespołów hipochondrycznych. bardzo zresztą ogólne.). W nerwicy ograniczenie to wynika z konfliktu między dwiema tendencjami. zwykle traci równowaga gdyż zwraca uwagę na czynności. Powstają one najczęściej w tych sytuacjach. któremu powie się nagle: . Można też zasadniczy podział kory mózgowej na przednią (cortex piaerolandica) i tylną (cortex postroJandica) przedstawić w ten sposób. wywołać normalny wzwód itp. Wahania progu świadomości dla interocepcji Powyższe. a wykonanie ich wymagało wiele wysiłku woli.

człowiek byłby owładnięty chaosem doznań płynących ze swego ciała. noc zawsze dla chorego jest najcięższa. W każdej też nerwicy istnieje mniejszy lub większy komponent hipochondryczny. Psychika nasza nie jest przystosowana do pobierania sygnałów interoceptywnych. Gdy zmniejsza się tempo wymiany sygnałów ze światem otaczającym. Dziecko. Jest rzeczą powszechnie znaną. wówczas łatwiej strumień sygnałów intero-ceptywnych dociera do świadomości. które przed ' pójściem do szkoły zaczyna boleć głowa czy brzuszek. Przykładem mogą być koszmarne sny po przejedzeniu lub sny erotyczne przy mocnym pobudzeniu seksualnym. stoi wobec dwóch przeciwstawnych możliwości spełnienia obowiązku. w której pilot automatyczny daje czerwony sygnał wzywający do pomocy pilota żywego. będące jednym z ich objawów osiowych. że sytuacja jest analogiczna do tej. Powstaje chroniczna sytuacja awaryjna. Niemożność decyzji stwarza jakby pustkę w sektorze przyszłościowym układu sterującego. oczy nawet we śnie są zwrócone na zewnątrz. a nie we wnętrzu ciała. . Dojście sygnałów interoceptywnych do świadomości należy więc traktować jako sytuację wyjątkową. Używając porównania technicznego. Niemniej sygnały interoceptywne w marzeniu sennym zostają przetworzone na sceny rozgrywające się w świecie otaczającym. zmusza do wycofania się z aktywności w świecie otaczającym i do przyjęcia roli chorego. uwolnione od automatycznego wpływania na formowanie się sposobów zachowania się staje się przeżyciem świadomym. Gdyby było inaczej.zaczepienia. co wymaga przezwyciężenia lęku przed szkołą i ucieczki przed trudną sytuacją. gdyby interocepcją docierała do świadomości. Rzeczywiście. Zdarzyć się ona może. która na ogół nie może być regulowana w zakresie własnych automatyzmów ustroju. Różnego rodzaju dolegliwości hipochondryczne są ilustracją tego. Wówczas dojście sygnałów interoceptywnych do świadomości kieruje uwagę na potrzeby ciała. która przynajmniej w pewnej mierze jest zbliżona do roli dziecka szukającego opieki w otoczeniu. bez udziału świadomości. w której potrzebna jest pomoc świadomości. że bóle zwiększają się w nocy. Pustka ta wypełnia się interocepcją. W nerwicach zaburzenia układu wegetatywnego. że olbrzymia ilość sygnałów płynących z wnętrza ciała nie dociera do świadomości. co mogłoby się dziać. Nawet w chorobie sny dotyczą świata otaczającego. intensywna recepcja sygnałów otoczenia usuwa ze świadomości istniejącą intero-cepcję. można powiedzieć. Ból zęba znika na interesującym przedstawieniu. gdy organizm nie potrafi sobie poradzić z funkcjami wegetatywnymi na drodze własnych automatyzmów. W czasie snu następuje odcięcie od sygnałów otoczenia. Zdaniem niektórych autorów z eksterocepcji przechodzi się na interocepcję. budzi zastanowienie fakt. Na odwrót. stanowią dysfunkcję tegoż układu.

. że jest: się chorym. w której doszło do takiego rozprężenia. chory stara się o rentę związaną z wypadkiem lub z chorobą). . w wypadku perspektywy staropanieństwa itd. w wypadku niepowodzenia w studiach. Chory zresztą rzadko zdaje sobie sprawę. np. wygodniejszy tryb życia itd. Nerwicy nie można mieszać z symulacją. Niekiedy nerwice hipochondryczne bywają niezwykle uporczywe. zmusza otoczenie do zmiany stosunku i do zajęcia się jego osobą. jak ja cierpię".. poprawa stosunku ze strony współmałżonka. W tym wypadku choroba somatyczna odgrywa rolę czynnika wyzwalającego (tzw. choroba wprowadziła go w nową sytuację (rola chorego). nieraz uciążliwych. Fakt. . Korzyści te. rola chorego jest pod pewnymi względami społecznie korzystna. jak już wspomniano. iż choremu trudno przyjąć dodatnie strona swej choroby. wycofanie się z honorem z przykrych' obowiązków czy sytuacji społecznych. One są dowodem. gdy dołączą się wspomniane już momenty roszczeniowe (gdy np. a negatywne postawy uczuciowe nasilają zaburzenia układu wegetatywnego.Byliście dla mnie niedobrzy. nie wychodzą z domu.neurosis rusticana". człowiek ostatkiem sił trzyma się w swej pozycji. stąd ich żartobliwa nazwa . Chory narażony na atak swojej pozycji chorego. np.. nieraz z obojętnego lub wrogiego stosunek otoczenia zmienia się w opiekuńczy i współczujący. A jeśli nawet taka myśl przyjdzie mu do głowy zostaje ona rychło stłumiona. Tzw. Co więcej. zarzut ze strony otoczenia. to teraz patrzcie.celowość" nerwicy polega właśnie na korzyściach płynących z przyjęcia roli chorego. że chorzy latami nie pracują. zwalnia go bowiem od wielu obowiązków społecznych.. rodzicach. np. iż trudno mu wrócić do dawnej pozycji. tzn. . np. reakcja spustowa).. z reguły nasila objawy nerwicowe. lecz prawdziwa. Zdarza się. Sytuacja emocjonalna już od dawna nabrzmiała. a nawet nie wstają z łóżka. Wytwarza się typowe nerwicowe błędne koło. W Polsce tego typu nerwice są nierzadkie wśród ludności wiejskiej. po lekkim urazie głowy itp. gdy trzeba wracać z powrotem do rodzinnej wioski.Korzystne aspekty choroby Poza tym. po grypie. że chory nie jest naprawdę chory. że dzięki nerwica coś zyskuje. choroba nie jest udawana. Sytuacja znacznie pogarsza się. że jest naprawdę chory i że otoczenie krzywdzi go posądzeniem o udawanie choroby. nie są osiągane świadomie. gdyż dolegliwości nerwicowe są tak przykre. w którym jakakolwiek próba zaatakowania postawy chorego wzmaga objawy chorobowe. współmałżonku. Zdarza się. Zwykle w takich przypadkach do utrwalenia się nerwicy przyczynia się swoistość roli chorego. wzmaga się bowiem poczucie krzywdy i agresji do otoczenia. że nerwica hipochondryczna powstaje nagle po stosunkowo błahym niedomaganiu fizycznym. tym silniej broni jej swymi objawami. Czasem swą pozycją chorego pacjent podświadomie mści się na swoich najbliższych. niejednokrotnie broni pacjenta przed poczuciem klęski życiowej.

a tym samym zmniejsza panujący w nim nieporządek. Na niej opiera się porządkowanie sygnałów wchodzących do układu nerwowego i wychodzących z niego. zdradę małżeńską).Rola zaburzeń obrazu własnego ciała w genezie zespołów hipochondrycznych Ważnym elementem w genezie zespołów hipochondrycznych. naruszenie obrazu własnego ciała. w okolicy styku ciemieniowo-skroniowo-potylicznego). W historii życia hipochondryków spotyka się zakłócenia w formowaniu się obrazu własnego ciała. Z psychologicznego punktu widzenia obraz własnego ciała wraz z poczuciem własnej płci odgrywa zasadniczą rolę w tworzeniu się obrazu samego siebie (selfconcept). konflikt między przeciwstawnymi tendencjami uniemożliwiający projekcję w przyszłość. który z kolei wiąże się z poczuciem własnej odrębności i wartości. oceniany jako zły (np. Należą tu chorzy. zmniejsza . Obraz własnego ciała staje się w ten sposób karzącym wykonawcą sumienia. Analiza ich wtrakcie rozmów z chorym prowadzi go do większego wglądu we własne życie emocjonalne. Zaburzenia schematu własnego ciała występują najczęściej w uszkodzeniach półkuli niedominującej (tj. które mają dużo konfliktów z uregulowaniem swego życia seksualnego lub którym życie to nie daje zadowolenia. Inną grupę stanowią chorzy. prawej u praworęcznych. którzy od dziecka na skutek słabowitości i chorowitości prawdziwej lub częściej wmówionej przez zbyt troskliwych rodziców mieli oczy zwrócone na swe ciało. jest obraz własnego ciała. które z natury rzeczy uderzają w poczucie męskości czy kobiecości. Tego typu zespoły hipochondryczne spotyka się w okresach pokwitania i przekwitania. Z punktu widzenia neurofizjologicznego obraz lub schemat własnego ciała jest zasadniczą strukturą. Są one cielesną manifestacją lęku moralnego. na której budują się związki czasowo-przestrzenne z otoczeniem. korzyści wynikające z roli chorego. dla których ciało — czy dzięki urodzie. najczęściej w formie narcystycznego zainteresowania w sensie negatywnym lub pozytywnym. W ten sposób pośrednio ich poczucie płci jest zagrożone. lub chorzy. czy też pięknej budowie — było stałym źródłem dumy i przesadnego zainteresowania. Spotyka się je też u osób. Dolegliwości hipochondryczne mogą być także wyrazem kary podświadomie nałożonej sobie za popełniony czyn. onanizm. Wspomniane tu elementy (zaburzenie integracji wewnątrzustrojowej. Można to zagadnienie rozpatrywać w różnych płaszczyznach. u których naruszenie obrazu własnego ciała wiąże się z zachwianiem poczucia własnej płci. pustka w perspektywie przyszłościowej. stwarza większy dystans wobec konfliktowych przeżyć. lęk typu moralnego) mogą się wzajemnie przeplatać.

W podstawowej dichotomii przeżyć: przyjemne — przykre. . to receptory bólowe dają ogólną orientację o tym. a swędzenie — bliżej negatywnego. chemiczna. Nie jest jednak wykluczone. w bogatej w receptory bólowe okolicy genitalnej siła bodźca decyduje o tym. receptory bólowe mają bardzo duże możliwości odbioru. cieplna. przeżycie z pogranicza bólu i przyjemności. by były one tylko źródłem przykrości. Łaskotanie polega prawdopodobnie na delikatnym podrażnieniu receptorów bólowych. też trudno przypuścić. nie jest to wprawdzie przeżycie przyjemne. znajduje swe oblicze w aktywności receptorów bólowych. Percepcja bólu Dolegliwości hipochondryka nie są wyimaginowane. które przy słabym podrażnieniu są receptorami przyjemnościowymi. lecz nie jest też bólowe. W przeciwieństwie do innych receptorów. bodźce bólowe przechylają równowagę w kierunku ujemnym (przykre). Możliwe. stanowi. Potrzeba znacznie większej energii niż w wypadku innych receptorów. by wywołać sygnał nerwowy.się dzięki temu napięcie lękowe i związana z nim postawa hipochondryczna. w wypadku receptorów nociceptywnych z wnętrza ciała. jak się zdaje. staje się źródłem nieprzyjemnego uczucia wzdęcia. Jeśli poprzez inne receptory układ nerwowy otrzymuje zarówno ilościowo. czy coś nie uszkadza zewnętrznej powierzchni ciała lub jego wnętrza. że w małych dawkach te same bodźce mogą być źródłem przyjemności (np. Rozdęcie ścian żołądka wywołane przyjęciem pokarmu jest odczuwane przyjemnie. gdy jednak przekroczy ono pewną granice. ciało jego jest rzeczywiście obolałe. Swędzenie też przypuszczalnie jest wynikiem zadrażnienia receptorów bólowych. że dwubiegunowość emocjonalna: bolesne — przyjemne. które wyspecjalizowały się w odbieraniu określonych sygnałów świata otaczającego czy też wnętrza ustroju i są nieczule na wszelkie inne próbki energetyczne poza zasięgiem ich specjalności. Stąd pochodzi zresztą ich druga nazwa: receptory nociceptywne [noxa — szkoda). przy czym łaskotanie jest bliżej bieguna pozytywnego. podobnie jak łaskotanie. Skąd bierze się uczucie bólu? Zagadnienie jest niezwykle skomplikowane i jeszcze. czy przykre). jak i jakościowo sprecyzowane sygnały wydarzeń środowiska zewnętrznego i wewnętrznego. nie symuluje on swojej choroby. czy odczucia są przyjemne. Zbudowane są po prostu z nagich (pozbawionych osłonki mielinowej) zakończeń włókien nerwowych. Działa na nie energia mechaniczna. gdzie zdecydowanie stanowią one większość. toteż ograniczyć się trzeba do jego bardzo ogólnego przedstawienia. nie całkiem poznane. a przy silnym — bólowymi. elektryczna. Receptory bólowe są pośród różnorodnych receptorów najsłabiej zróżnicowane. Bodźce bólowe wywołane drapaniem w wypadku swędzenia są odczuwane przyjemnie. Natomiast ich czułość w porównaniu z innymi receptorami jest bardzo mała.

lub — gdy to niemożliwe— póki nie wytworzy się nowy stan równowagi. wytworzone z poszczególnych obojętnych sygnałów. Z cech eksteroceptorów mają tę. Przy bodźcach bólowych pochodzących z powierzchni ciała odczuwa się najpierw krótki ból o dokładnej lokalizacji.Inne sygnały są emocjonalnie obojętne: dopiero wyższe struktury czynnościowe. Jeśliby receptory bólowe były źródłem tylko bólu. że ich okres adaptacji jest długi. dopóki nie zostanie usunięte źródło bólu). Bodźce bólowe interoceptywne dają prawdopodobnie tylko jeden rodzaj bólu — bez dokładnej lokalizacji. że oba rodzaje bólu są przenoszone innymi włóknami nerwowymi. rozkłada się gęstość rozmieszczenia receptorów bólowych (jest ich więcej na opuszkach palców niż na tułowiu). póki ktoś nie przyjdzie i go nie wyłączy. W przeciwieństwie do eksteroceptorów. który dzwoni tak długo. działają tak długo. cała równowaga między przeciwstawnymi biegunami uczuciowymi byłaby zachwiana. ale prawdopodobnie fakt. póki czynnik zakłócający (bodziec) nie zostanie usunięty. które należą jednocześnie do dwóch zasadniczych klas: eksteroceptorów i interoceptorów (receptorów powierzchni i wnętrza ciała). Jeśli bowiem eksteroceptory są nastawione na informacje (zachowują się więc jak dobrzy reporterzy — obchodzą ich tylko nowe rzeczy). Zagęszczenie receptorów bólowych zwiększa się na przestrzeni . Receptory bólowe są jedynymi receptorami. tj. informacje stare są nieważne. Jedynie sygnały bólowe mają swój określony znak emocjonalny. Rozmieszczenie receptorów bólowych na powierzchni ciała nie jest równomierne. a tylnymi — grzbietowe). to zagadnienie adaptacji zostało głównie zbadane na proprioceptorach (receptorach narządu ruchu). a po chwili występuje już ból długotrwały o charakterze rozlanym. Przypuszcza się. gdy bodziec zbyt długo się powtarza. interoceptory i receptory bólowe wyładowują się tak długo. jeśli chodzi o powierzchnię ciała. które przestają wytwarzać impuls nerwowy. Mają więc one charakter dzwonka alarmowego. dzięki czemu są one przystosowane do chwytania wciąż nowych informacji z otoczenia. Są one bardziej zagęszczone na powierzchni przedniej niż na tylnej (na kończynach powierzchniami przednimi są powierzchnie dłoniowe lub stopowe. a z interoceptorów tę. o szybszym i wolniejszym przewodnictwie. Sygnały bólowe informują o niebezpieczeństwie już istniejącym. podając jednocześnie jego lokalizację. że są źródłem świadomego przeżycia. gdyż kierunek ruchu jest do przodu. Zależnie od częstości kontaktu z otoczeniem. Jeśli chodzi o interoceptory. to interoceptory nastawione są na regulację. że adaptacja jest w nich długa. a tym samym ważności czynnościowej danej części powierzchni ciała. są źródłem przyjemności lub przykrości. odnosi się też do wisceroceptorów (receptorów narządów wewnętrznych). Przednia powierzchnia ciała jest bardziej niż tylna narażona na urazy świata otaczającego. która jest dość dokładna. aż sytuacja bodźcowa nie ulegnie zmianie (np. a bardziej ogólna w wypadku sygnałów interoceptywnych. nie ma bowiem osobnych receptorów przyjemności.

receptory bólowe skupiają się więc na powierzchniach granicznych.granicznej między powierzchnią a wnętrzem ciała (w okolicy jamy ustnej. Na przykład neurochirurg może krajać mózg na żywo. Z wielu sygnałów. to na podstawie obserwacji chirurgów można przypuszczać. Prawdopodobnie nie są to tylko włókna eferentne. Jak wiadomo z codziennego . gdzie niebezpieczeństwo bardziej zagraża wskutek częstszych kontaktów z otoczeniem lub z uwagi na ważność danej części ciała. Stąd wydaje się celowe tak gęste rozmieszczenie receptorów bólowych jako źródła sygnałów ostrzegawczych w miejscu największego natężenia kontaktu z otoczeniem. Sygnały wychodzące z komórek ustroju odgrywają przede wszystkim rolę w utrzymaniu stałej równowagi w wielomiliardowym społeczeństwie komórkowym. powięziach mięśniowych. sterujące aktywnością komórki. jak się zdaje. występujące podczas ruchu i wysiłku mięśniowego. Rozkład receptorów bólowych na powierzchni ciała wskazuje wyraźnie na ich funkcję obronną. w tkance łącznej oddzielającej poszczególne włókna mięśniowe. Nie wiadomo. ma uprzywilejowane stanowisko. które ulegają wymieszaniu w aktywującym układzie siateczkowym. że uczucia przyjemne. odbytu. Co się tyczy wnętrza ciała. Zęby w filogenetycznej swej roli spełniają rolę narządu chwytnoagresywnego. iż narządy miąższowe są niebolesne. jak i odpływu sygnałów [input i output). Niemniej właśnie jama ustna ma najbardziej bezpośredni kontakt z otoczeniem. lecz tez aferente (odbierające od niej informacje). uszu. Dla narządów wewnętrznych otoczeniem są otaczające je tkanki ustroju. Mają one ostrzegać przed niebezpieczeństwem i dlatego jest ich więcej tam. jaką rolę w percepcji bólowej spełniają zakończenia nerwowe. ścięgnach. które przy silnym zadrażnieniu są źródłem nieprzyjemnych uczuć zmęczenia i bólu mięśniowego. Jeśli chodzi o narząd ruchu. gdyż najłatwiej budzi aktywność kory mózgowej. ale mogą one dawać jakieś słabe echo w świadomości w postaci ogólnego samopoczucia. to również największe zagęszczenie receptorów bólowych występuje na powierzchniach granicznych — stawach. ból występuje przy uszkodzeniu naczyń krwionośnych lub opon mózgowych. produkty przemiany materii występujące w nadmiernym stężeniu przy dużym wysiłku mięśniowym. rogówka oka ma tylko receptory bólowe). a bolesne są tylko mięśnie gładkie i tkanka łączna. sygnał bólowy. Prócz bodźców mechanicznych działają tu bodźce chemiczne. Zasadniczym bodźcem jest tu najprawdopodobniej przesunięcie stężenia jonów wodorowych (pH) środowiska w kierunku większej kwasowości na skutek gromadzenia się kwasu mlekowego. tj. tj. genitaliów) i w okolicy narządów zmysłowych (w okolicy oczu. nosa. wymagającym zarówno dopływu. Obecność włókien wyłącznie eferentnych byłaby sprzeczna z zasadniczym prawem układów sterujących. dochodzące do każdej komórki ustroju i kończące się prawdopodobnie w jej jądrze komórkowym. Nie jest wykluczone. Ból zęba każe człowiekowi wątpić o celowości tak gęstego unerwienia bólowego zębodolu. są związane ze słabym zadrażnieniem tych samych receptorów.

one modulują jego czułość zarówno ogólną. nim zostanie odkryty właściwy charakter choroby. Jest on zawsze obarczony znaczeniem. z różnych czynników działających na receptor tylko niektóre zostają przekształcone na sygnał nerwowy. sygnalizuje niebezpieczeństwo. zawsze bowiem wywoła przerwanie aktualnej wymiany sygnałów z otoczeniem i nie wygasa tak łatwo. Bodziec bólowy nie jest bodźcem obojętnym.doświadczenia. na co zostaliśmy nastawieni w naszym rozwoju filogenetycznym i ontogenetycznym i na co skierowują nas aktualne potrzeby. Selekcja bodźców bólowych na poziomie receptorów jest słaba. Być może więc kora „przedczołowa" odgrywa rolę w percepcji .decyzji". Zjawisko adaptacji receptorów polega właśnie na selekcji. pełen wigoru życiowego lub aktywnie czymś zajęty słabiej odczuwa ból niż człowiek smutny. bodziec bólowy zawsze zdoła wyrwać z głębokiego snu. Próg percepcji bólowej jest. na który ustrój może nie reagować lub po krótkim czasie przestać nań reagować. odcinający się od otoczenia lub nudzący się. jak wybiórczą. przecięcie włókien nerwowych łączących korę . Chorzy tacy niejednokrotnie leczą się długo u internistów. receptory te wytwarzają sygnał nerwowy mimo powtarzania się tego samego bodźca. że ból nie jest w stanie do niej dotrzeć. Chorzy w stanie podniecenia maniakalnego lub schizofrenicznego często nie odczuwają bólu fizycznego. jak inne bodźce orientacyjne. gdy inne bodźce zawodzą. stąd jej zastosowanie przy uporczywych bólach nie reagujących już na środki przeciwbólowe i narkotyczne. a co ma od razu zostać odrzucone. co ma stać się sygnałem. Selekcja ta jest znacznie wyraźniejsza na wyższych poziomach ośrodkowego układu nerwowego. Dzięki niej spostrzegamy to. Pewne bodźce zostają odrzucone przez receptor jako stare. jak wypracował własną metodę zwalczania bólów podagrycznych. W . Jak wspomniano. do wyższych poziomów układu. niemałą rolę odgrywają informacje biegnące z wyższych poziomów układu sygnalizacyjnego do receptora. W układzie sygnalizacyjnym dokonuje się stała selekcja sygnałów. Mianowicie w czasie ataku podagry silnie koncentrował się nad jakimś interesującym go zagadnieniem filozoficznym. odnoszącą się do określonego typu czynników działających. jak i reaktywnego pochodzenia. ich świadomość jest tak zaabsorbowana różnymi sprawami. tj. Ból psychiczny jest w nich wyrażony w formie bólu fizycznego. Leukotomia. w receptorach. Człowiek radosny. Selekcja ta dokonuje się już na najniższym poziomie. odwrotnie proporcjonalny do ogólnej dynamiki życiowej.przedczołową" z jądrami podkorowymi.. Niemniej istnieje ona na wyższych poziomach układu nerwowego. jak się zdaje. w których jedynym objawem są skargi natury somatycznej. ważniejsze — puszczone dalej. mniej ważne są zatrzymane. tj. zmniejsza percepcję bólową. jest on też najsilniejszym bodźcem orientacyjnym. Kant pisze o tym. Zdarzają się depresje zarówno endogennego. a przede wszystkim ze wzgórzem i podwzgórzem..

bólu i to zarówno psychicznego. Jeśli ta najmłodsza filogenetycznie część kory mózgowej odgrywa rzeczywiście zasadniczą rolę w wypracowywania struktur czynnościowych. Kilka uwag praktycznych hipochondrycznymi o postępowaniu z pacjentami W stosunku do chorego z zespołem hipochondrycznym należy zachować dużo cierpliwości. należy iść za kierunkiem jego „spojrzenia". nudzącego się lub żyjącego w konflikcie. Ze wskazań psychiatrycznych do leukotomii. zmienne. Zależnie od tych informacji istniejące struktury czynnościowe muszą nieraz ulec radykalnej zmianie. intensywnej koncentracji nad jakimś problemem itp. z którego nie widzi drogi wyjścia). od niego należy zacząć. że psychiczny komponent bólu wiąże się z funkcją kory . Do zmiany nie dochodzi. chory może pokazać dokładnie bolące miejsce. . gdy te są słabe. Do pewnego stopnia analogiczną sytuację obserwujemy niekiedy w prostej formie schizofrenii. Ponieważ skupia on swą uwagę na wnętrzu własnego ciała. u człowieka ogarnietęgo pustką życiową. uchwytne już badaniem fizykalnym. W chorobach somatycznych leukotomia nie usuwa percepcji bólu. objawy choroby somatycznej. to zrozumiały staje się fakt. Dość często spotyka się nerwice hipochondryczne u ludzi. dawniej bardzo szerokich. . a drugie o grożącym mu bezpośrednio niebezpieczeństwie. w wypadku walki. a w razie potrzeby inne. że . obecnie utrzymały się jedynie bardzo uporczywe stany depresyjne oporne na wszelkie inne metody leczenia. że tam właśnie dochodzą sygnały wisceroceptywne i bólowe. bardziej skomplikowane badania.).. związany z bólem. żyją w pustce. chaotyczne (np. Zdarza się bowiem. które mają być w krótszym lub dłuższym czasie zrealizowane.chory ma zawsze rację". Ale właśnie to pozorne szczęście jest ich nieszczęściem. ekstazy miłosnej. A pustka jest przyczyną obniżenia progu percepcji bólowej i interoceptywnej. gdy istniejąca struktura jest bardzo silna (np. Pierwsze dają bowiem informacje o potrzebach ustroju. że zespół hipochondryczny jest pierwszym zwiastunem istniejącej dezintegracji funkcji wegetatywnych i dopiero po pewnym czasie występują inne. Natomiast sygnały z wnętrza ciała (wisceroceptywne) i sygnały bólowe znacznie łatwiej wywołują zakłócenie istniejących struktur czynnościowych. przede wszystkim cierpliwie wysłuchać wszystkich skarg i dokładnie zbadać chorego fizykalnie oraz wykonać podstawowe badania dodatkowe.. którzy nie mają większych trudności w domu i w pracy i właściwie powinni czuć się szczęśliwi. gdy wskutek tego są oni znudzeni życiem. w niewielkim wprawdzie odsetku przypadków.przedczołowej". natomiast ustępuje komponent lękowodepresyjny. gdy pustkę życia wypełnia hipochondryczne zainteresowanie własnym ciałem. którym nieźle w życiu się wiedze. jak fizycznego. Można by więc przypuszczać. W myśl zasady.

niemożność planowania przyszłości z powodu istotnego konfliktu lub z powodu depresyjnego zamknięcia przyszłości czarną ścianą beznadziei. Osiąga się to przez poważne traktowanie dolegliwości chorego i dokładne badanie somatyczne. i niepokój chorego. Chory nabiera zaufania do lekarza tylko wówczas. która w sposób perseweracyjny daje znać o sobie. że ciężkie cierpienia są nie uznawane i lekceważone. że jego choroba została uznana. trwające nieraz latami. Dopiero w dalszym etapie rozmów z chorym można zorientować się. stwarzając jakby autonomiczną i niezależną od reszty psychiki całość. dolegliwości cielesne. Hipochondryk niejednokrotnie musi walczyć o uznanie swojej choroby przez otoczenie. Dolegliwości hipochondryczne. związane z przeświadczeniem. już poza warstwą hipochondryczną. gdy chory zapadnie na chorobę somatyczną dostatecznie poważną. na zasadzie błędnego koła. pozwala mu lepiej zrozumieć jego sytuację. Zwykle splata się kilka czynników współistniejących. W tej paradoksalnej sytuacji fakt. pozwala mu znosić cierpliwie dotkliwe nieraz dolegliwości. Nerwica natręctw Objawy anankastyczne w życiu codzienny Nerwica anankastyczna lub nerwica natręctw charakteryzuje się tym. że lęk nerwicowy koncentruje się w sytuacji bezsensownej lub sprzecznej z dominantą przeżyć chorego. Poczucie krzywdy. W postępowaniu z chorymi hipochondrycznymi należy w miarę możności rozładować postawę walki o uznanie własnej choroby. jest dodatkowym momentem nerwicorodnym zwiększającym. gdy treść jego przeżyć jest poważnie traktowana. . czy wreszcie zachwiany obraz własnego ciała. uporządkować nieco sprzeczne postawy uczuciowe. a nieraz uniemożliwiając choremu normalne życie. utrudniając. czy chęć ucieczki z istniejącej sytuacji w dogodniejszą pozycję społeczną chorego bądź chęć zdobycia przez tę pozycję większej troskliwości najbliższego otoczenia.Dokładne badanie usuwa niepokój lekarza. Dzięki temu stopniowo warstwa hipochondryczna rozpływa się. Rozmowa z chorym na temat. ustępują. co go boli. że mógł przeoczyć objawy organiczne. a dzięki samej wypowiedzi rozładować istniejące napięcia emocjonalne. jak już wspomniano. co tkwi u podłoża jego hipochondrii: czy poczucie pustki i nudy życia. że lekarz nie poznał się na chorobie i ją zlekceważył. zwłaszcza jego seksualnej składowej. co powoduje zmianę nastawienia otoczenia i lekarzy.

Każdemu może się zdarzyć. w wojsku. lecz też na ich magicznym działaniu broniącym przed uczuciem lęku. dużej wysokości. który występuje lub przynajmniej powinien występować w jego pojęciu przy zetknięciu się z władzą boską lub ludzką. Objawy anankastyczne w śladowym nasileniu występują w codziennym życiu ludzi zdrowych. burzy (tego rodzaju fobie występują prawie wyłącznie u kobiet). okaże się zbyt ciasne. mają dzień zepsuty. fatum. lub też. Czasem przed zaśnięciem nachodzi człowieka niepokój. Analogia między czynnościami przymusowymi a społecznymi rytuałami zdaje się polegać nie tylko na tym. że tą drogą można spokojnie poruszać się między ludźmi. itp. Trzymanie się utartej ścieżki rytuału broni człowieka przed lękiem. słowo czy liczba . Duża wysokość . tak że nie zdoła on utrzymać równowagi i runie w przepaść. W swoisty dla siebie sposób składają ubranie przed wieczornym spoczynkiem lub muszą mieć swoje rzeczy ułożone w określony sposób w kieszeniach ubrania lub na stole. pieniądze. Podobnie można wielokrotnie sprawdzać.. klucze. Są ludzie. zamknięcia. że są one stereotypowo powtarzane. na którym stoi. przy którym pracują. tak że nie można się jej pozbyć. gdy mogą przywrócić naruszony porządek. czy się ma w kieszeni bilet.wejdzie do głowy". wysiłek woli jest wobec nich bezskuteczny. którzy boją się panicznie myszy. Rytuał występuje w kultach religijnych. że jakaś melodia. myśl mniej lub więcej bezsensowna. a także dopatrzyć się ich można w niektórych formach życia społecznego. muszą iść określoną drogą do miejsca pracy itp. Są ludzie specjalnie uczuleni pod względem specyficznego porządku w określonych wycinkach swego życia. inną drogą nie można do niego dotrzeć. a więc czynności wykonywanych stereotypowo. człowiek boi się. Przekroczenie rytuału wywołuje łęk. czy drzwi są zamknięte lub czy gaz jest wyłączony itp. wstaje i sprawdza. np... ludzkiego lub boskiego. a po chwili niepokój znów wraca i na nowo trzeba dokonać aktu sprawdzenia. na dworach królewskich . ma się nieraz ochotę skoczyć w dół. uspokajają się dopiero wówczas. Rytuał odgrywa rolę magicznej drogi do władcy. że ulegnie tej bezsensownej chęci. Naruszenie tych „rytuałów" dnia codziennego wywołuje u nich niepokój. Dają gwarancję. jakby samo zejście z tej magicznej drogi stanowiło laesio majestatis. Cechą objawów nerwicy natręctw jest przymus. a nawet szkodliwy. w dyplomacji. tym silniej one występują. W życiu społecznym tendencje anankastyczne ujawniają się w formie rytuałów.Ananke oznacza po grecku konieczność. Naruszenie form współżycia budzi niekiedy większy niepokój i poczucie winy niż ugodzenie w drugiego człowieka przy zachowaniu tych form. przeznaczenie. im bardziej chory walczy z objawami. że miejsce. .wciąga". "W mniejszym stopniu i mniej rygorystycznie różnorakie formy życia społecznego zabezpieczają przed bezpośrednim zderzeniem się człowieka z człowiekiem. W zabawach dzieci można czasem obserwować elementy anankastyczne. uporczywie w niej tkwi.

Matka. która swe nowo narodzone dziecko (najczęściej pierwsze) darzy bardzo silnym uczuciem. jest ona szokująca przez kontrast z zasadniczą tematyką przeżyć chorego. na ich widok odczuwa silny lęk. przeciwnie. wypowiadanie magicznych zaklęć lub wykonywanie dziwnych ruchów. uważa je za ciężki grzech. Zdarzają się. myśli natrętne o tematyce emocjonalnie obojętnej. przymus powtarzania jakichś liczb. Człowieka o głębokich zasadach moralnych mogą męczyć myśli o wyuzdanej treści erotycznej lub też pełne agresji w stosunku do osób darzonych przez niego uczuciem. jak np. że tę straszną myśl może zrealizować. chory odczuwa je jako coś obcego. powtarzanie się w sposób stereotypowy i zwykle wbrew woli chorego oraz obcość.chodzenie w ten sposób. Myśli tego typu wywołują w nim przerażenie. Człowiek głęboko religijny może być trapiony przykrymi dla niego myślami o treści bluźnierczej lub na widok świętych obrazów mogą mu przychodzić do głowy najbardziej drastyczne wyobrażenia scen seksualnych. z czym usiłuje walczyć. które mają w zabawie określone znaczenie. stale musiały mieć przy sobie jakiś przedmiot zielonego koloru. tj. a im bardziej z nimi walczy. czy daną rzecz możemy . Myśli natrętne Objawy anankastyczne mogą wystąpić w trzech formach.strawić". lub stałe noszenie ze sobą jakiejś oznaki (dawniej dzieci bawiły się „w zielone". powtarzania zasłyszanego lub przeczytanego zdania itp. włączyć do własnego świata przeżyć. Te i podobne czynności. czynności przymusowych {compulsiones} i natrętnych lęków (phobiae). które zresztą niejednokrotnie przeplatają się u tego samego chorego. wykonywania w myśli pewnych działań matematycznych. mogą do tego stopnia stać się nawykiem. myśl natrętna jest jakby poza światem jego przeżyć. czymś autonomicznym i obcym. oznaka szeryfa jest tego typu talizmanem). by dziecko to udusić lub przebić nożem. co mu dokucza. nieraz chowa przed samą sobą wszystkie ostre przedmioty. tym natarczywiej go one nachodzą. podporządkowane woli i celowe. aby nie nastąpić na linie łączące płyty chodnika. zapoczątkowane w zabawie. jest przerażona natrętną myślą. gdy ich nie wykonuje.. mianowicie w formie myśli natrętnych (obsessiones). dzisiaj np. W myślach natrętnych typu kontrastowego odsłania się . Na odczuciu obcości polega zasadnicza różnica między myślą natrętną a urojeniem. Ich wspólną cechą jest perseweracyjny przymus. urojenie jest myślą jak najbardziej własną. Tematyka myśli natrętnych bywa różnorodna. że dziecko odczuwa wyraźny niepokój. stanowiącą trzon przeżyć chorego. Bezsensowne jest to. co nie odpowiada naszemu wewnętrznemu porządkowi. choć stosunkowo rzadko. Najczęściej jednak tematyka nie jest obojętna. W obawie. a tym samym bezsensownym. Poczucie bowiem sensu i bezsensu w dużej mierze zależy od tego. tj. i dlatego musi ciągle je powtarzać.

jeśli chodzi o sam fakt życia. czasem pozbawione trzeciego wymiaru. chory czuje. jest mu znane (deja vu). „czy dobrze powiedziałem".. niekiedy zmienione w czwartym wymiarze — czasu. czy dana czynność została dobrze wykonana. W drugim przypadku — depersonalizacji — chory sam sobie wydaje się nierzeczywisty. co widzi. Wkrótce po sprawdzeniu wątpliwości rodzi się na nowo. Potwierdzałaby się w nich Jungowska koncepcja „cienia" (każde przeżycie ma w podświadomości swój . co go otacza. że to. że naprawdę istnieje. wydaje mu się. A więc lekarz będzie się zastanawiał. czy dobrze ją zrealizował. czy dobrze się wyspowiadał. by przekonać się. Tematyka myśli natrętnych może się koncentrować wokół ustawicznego sprawdzania siebie — „czy dobrze zrobiłem". Do zjawisk depersonalizacyjnych zalicza się też zmianę odczuwania własnego ciała. „filozoficznych" w rodzaju . Jest tak omotany skrupułami. Samokontrola w trakcie ich wykonywania odbywa się częściowo poza świadomością. Niepokój niepewności jest nienasycony. aptekarz. „po co jestem". najczęściej szare. Chory stale przeżywa wątpliwości. księgowy. a więc takich. zrobił dobrze.. że już na wszelką inną aktywność psychiczną niewiele mu pozostaje siły. jest nowe i niezwykłe [jamais vu). Wszystko są to czynności dla danych ludzi ważne. Rozmyślania te mogą dotyczyć zwykłych wydarzeń dnia codziennego. pytań. a więc przeżycie najbardziej pierwotne. zmuszają chorego do jej powtórzenia. człowiek często chodzący do spowiedzi. który normalnie nie interesuje specjalnie danego człowieka. Chory. tym silniej go one nachodzą. Inną formą myśli natrętnych jest uporczywe myślenie na dany temat. W pierwszym przypadku chory ma poczucie nierzeczywistości otoczenia. że wszystko.jakby druga strona medalu psychiki danego człowieka. chce się oderwać od tych myśli i im więcej z nimi walczy. wówczas wydaje mu się. nad którą dawniej często w ogóle się nie zastanawiał. nierealne. czy nie pomylił się w rachunkach. ksiądz. musi czasem siebie uszczypnąć. płaskie lub zmienione w kolorycie. lub odwrotnie. „czy czegoś nie zapomniałem". co widzi. Wątpliwości. czy rzecz.kim jestem". normalna kontrola samego siebie rozrasta się tu do patologicznych rozmiarów. „czy jestem naprawdę". W takich momentach zachwiane jest poczucie rzeczywistości własnego istnienia. jest nieprawdziwe. jak zwykle w natręctwach. że to. Charakterystyczny dla natręctw jest fakt. natrętnych wspomnień z dawnych czasów. w których częste powtarzanie doprowadziło do ich pewnej automatyzacji. ale wskutek powtarzania częściowo zautomatyzowane. że cały maleje lub rośnie bądź jakaś część ciała zmienia swą . W natręctwach wątpliwości aktywność samokontroiująca jakby się mści za jej spychanie na margines świadomości i uporczywie staje się jej centralnym punktem. sprawdzenie siebie przytłumia go tylko na chwilę. że zwykle dotyczą one czynności rutynowych. czy nie opuścił lub nie przekręcił jakiegoś słowa w czasie ważnej części obrzędów religijnych. Na tle takiego rozmyślania mogą wystąpić epizody derealizacyjne lub depersonalizacyjne.cień" o przeciwnym znaku emocjonalnym). czy dobrze napisał receptę.

wkrótce jednak potrzeba jej wykonania wraca na nowo. głowa puchnie. mimo wahania i walki w końcu czynność zostanie wykonana. W rozmowach z chorym zwykle dochodzi się do symbolicznego znaczenia zabrudzenia. Wykonanie czynności przymusowej przynosi chwilową ulgę. by niczego nie dotknąć. Najczęściej lęk przed zabrudzeniem oznacza lęk przed kontaktem seksualnym. Niejednokrotnie chorzy trzymają ręce stale w jednej pozycji (np. tym większy odczuwa przymus ich wykonania. Najczęściej spotyka się je w schizofrenii i w padaczce. natrętnych wątpliwości lub wiary w magiczną skuteczność czynności przymusowej. Mimo stosowania różnych środków ostrożności mają wrażenie. gdyż zostaje w nich naruszona zasadnicza struktura własnej osoby lub otaczającego świata. rytuały przy ubieraniu i rozbieraniu. Im silniej chory z nimi walczy. Potrzeba wykonania czynności natrętnej wyrasta najczęściej na podłożu fobii. czy jakaś czynność została wykonana należycie. Prowadzi to niejednokrotnie do dotkliwej egzemy skóry rąk. Powstaje on na podłożu natręctw dotykowych. czy drzwi zostały zamknięte. Do częstych natręctw ruchowych należy przymus mycia rąk. Objawy derealizacyjne i depersonalizacyjne nie należą do grupy objawów anankastycznych. że dotknęli czegoś brudnego i dlatego muszą zaraz oczyścić się z brudu. Czynności przymusowe Czynności przymusowe (compulsiones) polegają na powtarzaniu w stereotypowy sposób jakiejś czynności wbrew własnemu rozsądkowi i własnej woli. Zachwianie poczucia własnej rzeczywistości odbija się więc przede wszystkim na jej aspekcie cielesnym. zwłaszcza w jej postaci skroniowej. Właściwie należy je traktować jako objawy rozszczepienne (schizofreniczne). sprawdzanie siebie (czy dobrze wykonało się określoną czynność). złożone jak do modlitwy). Najczęściej spotyka się przymusowe mycie rąk. czy nie ma pomyłki w napisaniu recepty . czy nie zrobić. które mają uchronić przed złem). Wątpliwości. dobrze podsumowana kolumna liczb.. Tego typu czynności przymusowe są znacznie częstsze u kobiet.wielkość.ja" jest cielesna. np. i co chwilę myją ręce. i to decyzji o dużym współczynniku wahania się: zrobić to. zawsze im towarzyszy świadomy akt decyzji. kończą się jej powtórzeniem (np. ręce stają się olbrzymie itp. Rzeczywistość . Poczucie rzeczywistości naszego „ja" wiąże się ściśle z poczuciem rzeczywistości naszego ciała. Chorzy mianowicie mają wrażenie. Ale decyzja jest z góry przesądzona. Rozmyślania na temat swojej nicości i marności otaczającego świata mogą w końcu doprowadzić do zaprzeczenia ich rzeczywistości. że się zabrudzili. Mimo wielokrotnego powtarzania czynności przymusowe nigdy nie ulegają automatyzacji. w przypadku sprawdzania. Jeśli występują one w nerwicach. to zwykle na tle agresywnych uczuć w stosunku do siebie i otoczenia. Symptomatologia czynności przymusowych jest bogata. „odczynianie" (wykonywanie różnego rodzaju czynności.

Fobie. Nie są to jednak czynności automatyczne. Niepokój zmusza go do jej powtórzenia. chory np. gdyż lęk towarzyszy też myślom natrętnym (sama myśl może budzić łęk.itp. odgrywa rolę liczby magicznej. musi iść określoną drogą itp. jeśli rytuał określonej czynności przekroczy nawet w najdrobniejszym szczególe. np. ręką czy nogą. Inaczej bowiem wszystko staje się złe i nieważne. Niekiedy daną czynność powtarza się określoną ilość razy. że musi być ona wielokrotnie powtarzana. Liczba określająca. gdy czynność zostanie wykonana). np. w określonym porządku ubierać się. gdy chory musi obejść dokoła co którąś latarnię uliczną lub wykonywać określony ruch. Poza tym fobie zwykle przeplatają się z myślami natrętnymi i czynnościami przymusowymi. lecz jak najbardziej świadome. chory musi przekłuwać oczy na fotografii drogiej mu osoby lub jadąc tramwajem musi za każdym razem dotknąć łokciem piersi młodej kobiety. Czasem czynności rytualne mają charakter śmieszny dla otoczenia. jak np. Tylko ona może zabezpieczyć przed złym wykonaniem. które na chwilę rozładowuje się. jak inne objawy anankastyczne. cechują się perseweracyjnym przymusem. np. Fobie Natrętne lęki (phobiae) są przez niektórych autorów traktowane oddzielnie od innych objawów anankastycznych ze względu na dominujące w nich uczucie lęku. niezależne od woli. gdyż za każdym razem tkwi jakiś drobny błąd w jej wykonaniu. ale nie może. głową. toteż trzeba zacząć ją na nowo. Niekiedy czynność przymusowa ma charakter wyraźnie symboliczny. jak w przypadku tiku powstałego na skutek histerycznej konwersji lub utrwalenia się nawyku ruchowego. potrząsa głową. idąc do pracy. trzy razy. występują stale w określonej sytuacji. Skrupulatność w wykonywaniu przymusowej czynności powoduje. siedem razy itp. symbolizuje ona czynność o charakterze seksualnym lub agresywnym i jest jakby jej namiastką. W tym ostatnim przypadku czynności przymusowe mogą przypominać tiki nerwowe. Stanowisko takie nie wydaje się jednak słuszne. Często czynności przymusowe są wynikiem fobii. . wykonuje strzepujący ruch ręką lub wyrzuca nogę w charakterystyczny sposób.). a niemożność oderwania się od myśli natrętnej też często wywołuje silny niepokój) i czynnościom przymusowym (niewykonanie czynności przymusowej prowadzi do narastającego uczucia niepokoju. wykonywane często nieświadomie. koncentrujące na sobie całą uwagę chorego. Wreszcie celem samej czynności przymusowej może być odczynienie zła. Chory musi w określony sposób wstać z łóżka. Chory odczuwa silny niepokój. że można coś takiego pomyśleć. którym chce się on przeciwstawić. w przypadku przymusowego mycia rąk. ile razy trzeba czynność powtórzyć.

dotychczas istniejący człowiek umiera dla siebie i społeczeństwa. kontaktów. zabrudzenia się. Staje się niewolnikiem swego lęku. Zdarzają się wypadki. np. które groziłyby zakażeniem się chorobą weneryczną. Choroba psychiczna jest też w odczuciu subiektywnym końcem dotychczasowego porządku. gdyż lęk stale wraca. ale nie może on tego lęku sobie wyperswadować. końcem swoistego porządku. toteż uciekając przed nią. powstaje możliwość ucieczki przed lękiem. Na przykład chory z lękiem przed wychodzeniem na ulicę może latami nie opuszczać swego mieszkania. W przeciwieństwie do nieokreślonego niepokoju lęk anankastyczny jest niezwykle silny. Dysponując słownikiem greckim. Śmierć jest końcem wszystkiego. Ponieważ sytuacji tej można uniknąć. że nie ma sensu bać się zabrudzenia i unikać dotknięcia pewnych przedmiotów. lecz także dla samego chorego. W fobiach lęk. będąc na granicy dezintegracji. gdyż jego integracja jest zawsze bardzo chwiejna. Wie on dobrze. ostrych przedmiotów. często absurdalnej sytuacji. osoba może być źródłem natrętnego lęku. że trudno go traktować jako objaw nerwicy natręctw. Jest to jednak szansa dość złudna. poty. zamknięty w areszcie. Lęk przed śmiercią lub przed chorobą psychiczną jest tak powszechny w nerwicach różnego rodzaju. co wyzwala lęk. Tymczasem w lękach natrętnych możliwość ucieczki zawsze istnieje. Dlatego też obecnie nazwy te wychodzą z użycia. osób. można unikać zamkniętej czy otwartej przestrzeni. wobec których można się zaczerwienić. Paroksyzmalny lęk przed śmiercią biologiczną lub psychologiczną jest krańcowym wyrazem obaw. mdłości. a z nim myśl o wyzwalającej go sytuacji. W krańcowych przypadkach o niczym innym nie potrafi on myśleć ani niczym innym się zająć. gdyż każda sytuacja. ereutophobia — lęk przed zaczerwienieniem się itp. a także w nerwicach rzekomych. zostaje jakby zamknięty w określonej. chory cierpiący na klaustrofobię. że mają do czynienia z takim koncentratem lęku. agoraphobia — lęk przed przestrzenią otwartą. które zawsze w mniejszym lub większym stopniu tkwią w człowieku. ale też wielu innych zaburzeń psychicznych. a także niektórych chorób somatycznych. a nie poza nim. wciąż się nią żyje. chory robi wszystko. można nazwy tego rodzaju mnożyć w nieskończoność. np. 'który powstawał od chwili poczęcia. towarzyszy mu najczęściej gwałtowne wyładowanie wegetatywne — bicia serca. by uniknąć sytuacji wyzwalającej fobię. Wszystko inne staje się nieważne wobec niebezpieczeństwa zetknięcia się z tym. Absurdalność lęku natrętnego jest widoczna nie tylko dla otoczenia. przedmiot. gdy sytuacja wyzwalająca tkwi w człowieku. claustrophobia — lęk przed zamkniętą przestrzenią. że z obawy przed atakiem takiego lęku chory może odebrać sobie życie. Nic więc dziwnego. z pomocą których można by zrealizować swoje agresywne myśli natrętne itp. który jest osiowym objawem nerwicy. że nie ma powodu bać się otwartej czy zamkniętej przestrzeni. zaburzenia równowagi itp. Im . Przed lękiem tym nie można uciec.Nomenklatura psychiczna dysponuje wieloma określeniami dla różnego rodzaju fobii. W niej się jakby skrystalizował i wskutek tego już w innych sytuacjach nie występuje.

że chory w końcu może uwierzyć. derealizacyjnymi i typu deja vu i jamais vu. iż sytuacja wyzwalająca fobie jest rzeczywiście dla niego niebezpieczna (np. . dotknięcie pewnych przedmiotów będzie dla niego groźne. a żyjących dobrze z mężami. W tych przypadkach zaciera się granica między natręctwem a urojeniem. Niekiedy w treści natrętnych lęków można doszukać się tłumionych przez chorego tendencji najczęściej seksualnych lub agresywnych. są wówczas przelotne i ustępują równolegle z innymi objawami nerwicowymi. Jak już uprzednio wspomniano.. Lęk przed ostrymi przedmiotami może być wyrazem ukrytych tendencji agresywnych skierowanych do osoby darzonej nierzadko najwyższym uczuciem (ten typ fobii występuje u matek. występują też w innych nerwicach. Lęk przed zabrudzeniem może np.bardziej walczy ze swoją fobią. najczęściej w formie derealizacji lub depersonalizacji. Luofobia (lęk przed chorobą weneryczną) jest czasem wyrazem poczucia winy w związku z niemoralnym w oczach chorego kontaktem seksualnym.chciałbym i boję się". daje się uchwycić genezę fobii. lęk najczęściej o cechach ambiwalentnych. Może ona polegać na wytworzeniu się patologicznego odruchu warunkowego jak u psa przez Pawiowa opisywanego. oznaczać lęk przed kontaktem seksualnym. na zasadzie . tym silniej ona występuje.. Przymus (ananke) a wolność woli Cztery zagadnienia wyłaniają się przy analizie nerwicy natręctw — przymusu. który po powodzi w laboratorium przez kilka lat wykazywał paniczny lęk przed wodą. Lęk przed wyjściem na ulicę spotyka się nieraz u kobiet nie zaspokojonych seksualnie w małżeństwie. W tym ostatnim przypadku leczenie nerwic jest zwykle łatwiejsze. Objawy anankastyczne w innych zaburzeniach psychicznych Objawy anankastyczne nie ograniczają się tylko do nerwicy natręctw. zwłaszcza pierworódek). fobii i natręctw graniczących z urojeniami oraz czynności przymusowych zbliżonych do automatyzmu psychicznego (wrażenie. W depresjach występuje z reguły tendencja do uporczywych przykrych myśli. Czasem. że jest się zdalnie kierowanym). wyjście na ulicę może skończyć się jego nagłą śmiercią lub naprawdę jest chory na raka czy kiłę). Zdarza się jednak. W zespołach psychoorganicznych i w padaczce tendencje perseweracyjne mogą przybrać formę objawów anankastycznych. cechą odróżniającą objawy anankastyczne od urojeniowych jest krytycyzm w stosunku do ich treści. Mogą wystąpić w schizofrenii. Objawy anankastyczne mogą trwać z dłuższymi i krótszymi przerwami od dzieciństwa (mniej więcej od okresu pokwitania) lub mogą wystąpić w wieku dojrzałym. choć niezbyt często. a rozbicie czasowo-przestrzennej struktury obrazu otoczenia i samego siebie może w stadiach początkowych przejawiać się objawami depersonalizacyjnymi. Wyjście na ulicę jest jakby symbolem bardziej swobodnego życia erotycznego.

jedno staje się wyraźnie dominujące. jedno autystyczne. Jednym z podstawowych przeżyć człowieka jest zdolność wyboru. nie stoi w sprzeczności z faktem pewnego luzu w łańcuchu przyczynowym (luz taki istnieje nawet w zjawiskach przyrody nieożywionej. tworzących się bez przerwy w życiu ustroju. Patrząc z zewnątrz. magicznego myślenia i perseweracji. które w ostatecznej redukcji sprowadzają się do dwóch przeciwstawnych. Spośród wielu możliwości form zachowania się. Odnosi się wrażenie. wychowywanych w identycznych prawie warunkach.). a drugi — egoistycznie itp. Jeśli z dwóch jednojajowych bliźniąt. a nieraz przeciwstawnymi sposobami zachowania się. jeden nastawiony altruistycznie. czy zrobić tak. Liczba możliwości zmniejsza się na korzyść rzeczywistości. niniejsze dla zwierząt niż dla roślin itp. możność dokonania wyboru między odmiennymi. a także człowieka (prawdopodobieństwo trafnego przewidywania maleje w miarę wzrastania liczby potencjalnych sposobów zachowania się. gdyż istnieje zawsze pewna swoboda ruchów. a drugie submisyjne.krystalizacji lęku. W chwili decyzji przyszłość zamienia się w przeszłość. a nie w innym kierunku. które doprowadzają do urzeczywistnienia potencjalnych struktur czynnościowych. a każda decyzja zmniejsza liczbę istniejących możliwości. jest więc ono mniejsze dla człowieka niż dla małp "człekokształtnych. czy inaczej. że dany sposób zachowania się jest zdeterminowany genetycznie i środowiskowo. można dostrzec u nich wiele cech i sposobów zachowania się odmiennych. może on zawsze wybrać jedną. Dzięki temu luzowi przy identycznej konstelacji przyczyn mogą wystąpić odmienne skutki. a drugie syntoniczne. prowadzący do takiego. Jeśli tej możności wyboru jest on pozbawiony. a często nawet antagonistycznych. Patrząc z zewnątrz. iż w pewnym momencie ich rozwoju zaistniała możliwość wyboru między dwoma przeciwstawnymi sposobami . Istnienie wolnej woli z subiektywnego punktu widzenia jest faktem niezaprzeczalnym. Akt świadomej decyzji jest ostatnim ogniwem z długiego łańcucha wydarzeń. Fakt. że dalsza linia rozwoju idzie w tym. a nie innego zachowania się — stąd przekonanie o determinizmie panującym w przyrodzie ożywionej. zagadnienie prawdopodobieństwa jest podstawowym problemem współczesnej fizyki). tj. to należy przypuszczać. Obserwując historię życia bliźniąt jednojajowych wychowywanych w tym samym środowisku (a więc obarczonych tymi samymi determinantami genetycznymi i analogicznymi determinatami środowiskowymi). mniejsze dla ssaków niż dla ryb. można przewidzieć z mniejszym lub większym prawdopodobieństwem zachowanie się każdego żywego ustroju. jeden bliźniak jest energiczny i dominujący. np. Przed każdym świadomym działaniem występuje moment wahania. że nawet przy bardzo ścisłym ustaleniu związków przyczynowych nie można w stu procentach przewidzieć przyszłości. a drugi uległy i bez inicjatywy. Bez przerwy decydujemy się na ten czy inny sposób zachowania się. czuje się automatem i sam bunt przeciw skrępowaniu jest już wyborem. powodując. można ustalić łańcuch przyczynowy.

i od pamięci rejestrującej wydarzenia zaszłe w układzie. oraz powzięte decyzje. która w ostatecznym kształcie jest zawsze wyborem między przeciwstawnymi tendencjami. od dopływu sygnałów.zachowania się (dominujący — submisyjny. są tylko dwie odpowiedzi możliwe: „tak" lub „nie" . Wybór jest zależny od zaprogramowania [co w ustrojach żywych odpowiada planowi genetycznemu). istnieje bowiem wiele wypustek doprowadzających sygnały do ciała komórkowego (dendryty). jak zawarte w tym planie możliwości zostaną zrealizowane. Nie znaczy to. które w nich tkwiły na początku rozwoju. Patrząc na żywy ustrój jako na układ sterujący musimy przyjąć moment decyzji za istotny w jego funkcjonowaniu. Plan genetyczny wyznacza każdej żywej komórce linię rozwoju. choć — nim zapadła decyzja dalszego jej rozwoju — możliwości te istniały i prawdopodobnie istnieją nadal. a tylko jedna wyprowadzająca (akson).). ale jedne z nich wyspecjalizowały się w jednym kierunku. miłość — nienawiść. syntoniczny — autystyczny). Sama budowa komórki nerwowej wskazuje na konieczność decyzji. istnieją. ale w formie sfrustrowanej i jej możliwości realizacji z każdym nowym wyborem będą mniejsze. będzie tkwiła ona w nim nadal. gdyż nawet w technicznych układach samosterujących ich zasadniczym zadaniem jest właściwy wybór spośród możliwych form aktywności (termostat musi wybrać z dwóch możliwości: podwyższyć czy obniżyć temperaturę. że tak silnie tkwiąca w człowieku tendencja do widzenia siebie i otaczającego świata w biegunowych przeciwieństwach: dobro — zło. ale od warunków środowiskowych zależy. że jego najbliższe otoczenie w ten sposób będzie go traktować. w szczególności sygnałów zwrotnych. białe — czarne. Część z nich nigdy nie ma się wyzwolić. a w szczególności jego bliźniaczy brat czy siostra przyjmie pozycję dominującą. powoduje. które do niego dotarty. Pod wpływem wielu różnorodnych sygnałów. który wybrał typ zachowania się uległy. Nie jest wykluczone. musi ona stworzyć własną odpowiedź. Najlepiej widać to w ustrojach wielokomórkowych: każda komórka ma ten sam plan genetyczny. wynika z konieczności podejmowania decyzji.. gdyż zasadnicze zaprogramowanie (struktura genetyczna) jest we wszystkich komórkach ustroju takie samo. piękno — brzydota. by ta postawa przestała istnieć. a drugie w innym na niekorzyść różnorodnych funkcji. automatyczne urządzenie celownicze musi wybrać właściwy kierunek wyrzucenia pocisku itp. Komórka nerwowa nie może spełniać funkcji rozrodczych czy trawiennych. +1 — —l itd. a postawę dominującą będzie mu trudniej przyjąć obecnie niż przed powzięciem krytycznej decyzji. W ten sposób jego zakres możliwości ulegnie redukcji. W konkretnym przykładzie bliźniak. a więc sygnały. jak plan został zrealizowany. Wybór jednej z dwóch możliwości przesądza już dalszy rozwój wypadków. informujących o tym. które dochodzą do komórki nerwowej. tylko w postaci już bardzo utajonej i niemożliwej do zrealizowania. Problem decyzji występuje szczególnie wyraźnie w układzie nerwowym.

nożem i widelcem. tylko tkwi w podświadomości i jest przyczyną dotkliwych nieraz perturbacji psychicznych. by się ona w ogóle nie dokonywała. co zostało odrzucone. by nie można wrócić do formy odrzuconej. niemniej funkcja układu nerwowego polega na wybraniu odpowiednich do tej czynności ruchów. a praca takich układów (technicznych. decyzja dokonuje się poza progiem świadomości. Pojęcie psychoanalityczne stłumienia nie jest niczym innym. nie zginęło. Pracę układu nerwowego można by traktować jako polegającą na decydowaniu. To. stają się one z . nie zastanawia się nad tą czynnością. angażował całą aktywność psychiczną. gdy fałszywy krok może być przyczyną śmierci. które są tylko miejscową odpowiedzią komórki nerwowej na dochodzący do niej sygnał. Uświadomienie procesu decydowania występuje wówczas.(powstanie lub niepowstanie potencjału czynnościowego). nawet w wieku dojrzałym można raczkować. ale same decyzją nie są. co zresztą jest zrozumiałe. a druga odrzucona. gdyż wariant odrzucony ma już mniejsze szansę realizacji. społecznych) polega na wydawaniu. Podobnie człowiek ma wiele wahań i wątpliwości. gdyż układ nerwowy spełnia rolę układu sterującego. decyzji. na pewno wymagała wysiłku. W układzie nerwowym możliwości odrzucone nie giną. jak odrzuconym wariantem aktywności. który nauczył się w w dzieciństwie posługiwać przy jedzeniu łyżką. Prócz tego mogą powstać potencjały miejscowe. Człowiek. Szansę te jednak maleją w miarę powtarzania możliwości wybranej. są w jakiś sposób zarejestrowane i zawsze mają szansę ujawnienia się. Decyzje odnoszące się do chodzenia dokonują się poza progiem świadomości. W miarę powtarzania proces decydowania ulega automatyzacji. a w szczególności cały układ nerwowy. Nie znaczy to jednak. niż je miał przed odrzuceniem. biologicznych. wtedy angażuje ona cały ustrój. nie angażują jej w całości jak potencjały czynnościowe. a na układ nerwowy jako na część ustroju wyspecjalizowaną w funkcji sterowania. W miarę powtarzania wyboru stawał się on coraz łatwiejszy. że jedna możliwość aktywności zostaje przyjęta. W ten sposób każda decyzja jest redukcją możliwości tkwiących w układzie. Decyzja. by wybrać pozycja stojącą. Każda decyzja polega na tym. do aktu woli. nie możemy problemu decyzji ograniczać jedynie do decyzji świadomych. nad przepaścią. Decyzja świadoma jest tylko drobnym. Dalsze następstwo wydarzeń idzie po linii możliwości wybranej. niemniej bardzo ważnym ułamkiem tej funkcji. We wczesnym okresie życia człowieka problem: raczkować czy chodzić. Przygotowują komórkę nerwową do ostatecznej decyzji (tak — nie). Decyzja jest bowiem zasadniczą funkcją każdego układu sterującego. I w pewnym już wieku kwestia wyboru formy poruszania się przestała być problemem. gdy decyzja staje się ważna. Patrząc na żywy utrój jako na układ sterujący. Nie znaczy to jednak. a odrzuceniu nieodpowiednich schematów aktywności. tak lub nie. które są przygotowaniem do odpowiedzi ostatecznej. jednak np. tj.

Czasem treść przeżycia anankastycznego pozwala nam przypuszczać. analogicznie można się zastanawiać nad tym. Każda próba buntu kończy się większą zależnością. tylko została kategorycznie odrzucona. gdyż jest się jeszcze słabym. gdyż wtedy jasno uświadamia się niemożność życia bez drugiej osoby. spotyka się różnego typu objawy z grupy natręctw. że wszelkie próby uwolnienia się z niego kończą się jeszcze większą zależnością. Mogą być one też wyrazem zaburzenia procesu decyzji. Chory nie może odrzucić myśli natrętnej. czy uwolnić się od bezpodstawnego lęku. Myśli. A więc osobowości typu obsesyjnego to ludzie. Szczególnie myśli natrętne o treści seksualnej lub agresywnej nasuwają tego typu interpretację. to taka. którzy sprawiają od najmłodszych lat wrażenie skrępowanych różnymi normami.. Związek uczuciowy z osobą. jak posługiwać się widelcem i nożem. jeden bez drugiego żyć nie może. że dana tendencja tkwiła w psychice chorego. gdyż nie może swobodnie sterować swoim zachowaniem i kierować swoimi myślami. Proces wychowania w głównej mierze polega na wzmacnianiu jednych. Nie czuje się on już panem siebie. oparty na całkowitej zależności. nasuwający podejrzenie komplikacji w procesie decydowania.powrotem świadome. gdyż zawsze występuje wahanie między „tak" i . tkwiły głęboko w człowieku jako odrzucone warianty zachowania. jakby coś wewnątrz w nim tkwiło i paraliżowało jego swobodę wyboru. a tłumieniu przeciwstawnych form zachowania się. Osobowość psycha-steniczna. którzy są niezdolni do swobodnego decydowania. budząc nieraz zdziwienie otoczenia. stłumione uczucia negatywne mogą się wyzwolić w formie objawów anankas-tycznych. że można wybrać inną możliwość. Odrzucone możliwości zachowania się nie giną jednak i mogą być w pewnych sytuacjach zrealizowane. W osobowości infantylnej utrwalił się typowy dla wczesnego okresu rozwoju symbiotyczny stosunek do otoczenia. by zabić najdroższą osobę. nie pozwalając się usunąć. by się uniezależnić. nie zastanawiając się nad tym. potrzeby wykonania bezsensownej czynności. Stosunek taki rodzi siłą rzeczy bunt wynikający z chęci uwolnienia się od zależności. kiedy kwestia decyzji jest najtrudniejsza. stosunek wzajemny władcy i niewolnika. że mechanizm selekcjonujący zostaje osłabiony. Błędne koło stosunku symbiotycznego polega właśnie na tym. Po pewnym treningu niektóre czynności wykonuje się automatycznie. Przymus anankastyczny polega na tym. U ludzi z nerwicą natręctw spotyka się często typ osobowości. . które przykłada szczególną wagę do dobrych manier przy stołe. czyli na ukierunkowaniu decyzji i ich zautomatyzowaniu. zbeszcześcić przedmioty wyznawanego kultu religijnego itp. który w tej chorobie wyraźnie ulega rozszczepieniu. bunt z góry skazany na niepowodzenie. gdyż ich prawdziwe pragnienia i dążenia byłv zawsze gwałcone poczuciem obowiązku. zwłaszcza na początku i u schyłku ostrego procesu. odczuwa. że człowiek ten mógł się tak zachować. nim stały się myślami natrętnymi.nie". jest zawsze ambiwalentny: uczucia pozytywne splatają się z negatywnymi. będąc w towarzystwie. a teraz jakby mści się na nim.. W schizofrenii. od której jest się w ten sposób zależnym.

gdy nie wykona się jakiejś czynności według ananka stycznego rytuału itd. . klaustrofobia powstała wskutek zamknięcia dziecka w ciemnym pokoju). że prawdziwa przyczyna. dotknięcia pewnych przedmiotów. co budzi uczucie lęku. dlaczego jesteś smutny. a w każdym razie niewspółmierny (np. Najwyraźniej to zjawisko można obserwować w fobiach: określona sytuacja wyzwala lęk. dlaczego wpadać w panikę. zdaje sobie sprawę. że im więcej czegoś się boimy. niemniej zjawisko to występuje w czynnościach przymusowych i w myślach natrętnych. Podobnie jak u nerwowych pań koncentruje się tkwiący w nich lęk i uczucie wstrętu na myszy. które ten lęk uzasadniają (niepokój nerwicowy możemy tłumaczyć różnymi trudnościami życiowymi i konfliktami. że ogranicza się on do sytuacji związanej z tematyką natręctw. W zwykłym bowiem lęku nerwicowym możemy wykryć różne przyczyny. Krystalizacja lęku powoduje. Chory boi się swoich natrętnych myśli. przymusowych czynności i fobii. Dlatego wyraźnie widać. wówczas lęk towarzyszący objawom choroby natręctw zdaje się być uzasadniony (np. naprawdę nie może być jego przyczyną.". że ma on innego kroju mundur lub inny odcień koloru skóry. Przyczyna jest tu bowiem rażąco niewspółmierna i każdy. tym łatwiej w to wpadamy. gdy udaje się wykryć jego genezę i jest on w pewnej mierze uzasadniony. gwałtowny atak lęku — zaburzeniami wegetatywnymi. Czy jednak odpowiedź na nie jest prawdziwa? Czy raczej rzekoma przyczyna nie jest tylko złudnym pozorem. a nawet sam chory. Częściej jednak lęk wydaje się nam zupełnie nieuzasadniony. W nerwicy natręctw lęk występuje w sytuacji z reguły niewspółmiernej do wyzwalanego przez nią uczucia. z którym dany stan efektywny się łączy. Anankastyczna krystalizacja lęku godzi więc w poczucie przyczynowości w przypadku stanów uczuciowych. Skłonność człowieka do myślenia przyczynowego powoduje. Pytania te zmierzają do przyczynowego określenia stanów emocjonalnych. tkwi gdzie indziej. to jednak zawsze jest niewspółmierny do całej sytuacji (jak w przysłowiowym lęku przed myszą). który po zapoznaniu się z drugim mógłby stać się jego najlepszym przyjacielem dzięki społecznemu indukowaniu się pewnych nastawień emocjonalnych. wskazują na tkwiące w człowieku możliwości wyładowań emocjonalnych. że często stawiamy pytania: . Człowiek. jednym i drugim towarzyszy z reguły silne uczucie lęku. zły itp. że to.. Potwierdza się tu ogólna prawidłowość. Czasem udaje się prześledzić genezę tematyki anankastycznej.). co z kolei zwiększa częstość ich występowania. Stają się one głównym tematem jego myśli. że nawet wtedy. czego się boisz. jak to się dzieje w nerwicy natręctw? Zjawiska masowego lęku i nienawiści. jakie obserwuje się w czasach wojny. zostaje jego zaciętym wrogiem tylko dlatego.Krystalizacja lęku Krystalizacja lęku polega na tym. chciałby się od nich uwolnić. iż sytuacja ta nie może być istotną przyczyną lęku. dlaczego bać się myszy. które wprowadzają chorego w stan paniki).

które są tłumione przez sygnały dochodzące z zewnątrz (z innych komórek nerwowych lub receptorów): można by powiedzieć. czynności przymusowe lub fobie stale się powtarzają w stereotypowy sposób. że coś obcego. Zwykłe środki tu nie pomagają. teoretycznie rzecz biorąc — w nieskończoność. czy relacja między uczuciem a jego przedmiotem jest istotna. Chodzi o to. jak wspomniano. które w normalnych warunkach nie mają łatwych dróg wyładowania. obwody zamknięte). skłania go do magicznego nastawienia. W globalnej aktywności układu nerwowego perseweracja nie ujawnia się.tak na nim skupiają się negatywne uczucia. że ma stłumioną tendencję perseweracyjną. ubierać się i rozbierać z zachowaniem rytualnego porządku itp. dochodzący do receptora i trwający nieraz tylko ułamek sekundy. ale jego pewne cechy można prześledzić w myślach natrętnych i w fobiach. Najwyraźniej myślenie magiczne występuje w czynnościach przymusowych. a w literaturze chyba najwyraźniej zostało przedstawione przez Szekspira w „Śnie nocy letniej". Poza tym. irracjonalnego i nie dającego się zwalczyć wysiłkiem woli opanowuje świadomość chorego. Fakt. może być zatrzymany w układzie nerwowym i tym samym łatwiej się utrwalić (wytworzyć zapis pamięciowy). Perseweracja Perseweracja. które w tradycji ludowej ma swą bogatą historię (zmiana uczuć pod wpływem uroków lub specjalnych ziół). Przekroczenie lub zaniechanie tych form wywołuje silne uczucie lęku. a praktycznie — aż do następnego strumienia sygnałów. wyzwolone w nich formy aktywności mogą powtarzać się w identyczny sposób. gdyż jej utrzymywaniu się przeszkadzają wciąż nowe strumienie sygnałów i wciąż na . Na poziomie neurofizjologicznym perseweracja jest zasadniczym elementem pracy układu nerwowego. dzięki specyficznym połączeniom między neuronami (chodzi tu głównie o tzw. Udręka chorego pochodzi właśnie stąd. jest istotną cechą objawów anankastycznych. jest to więc zagadnienie. Chory np. musi myć ręce określoną ilość razy lub iść określonymi ulicami do pracy. czy tylko pozorna. czyli powtarzanie tej samej formy aktywności niezależnie od bodźców otoczenia. że pewne formy aktywności bronią go przed nieokreślonym niebezpieczeństwem. że myśli natrętne. który perswerowaną aktywność przerwie. Każda komórka nerwowa ma tendencję do spontanicznych wyładowań.. Myślenie magiczne Myślenie magiczne w nerwicy natręctw przejawia się w przeświadczeniu chorego. chory nie ma możności ich zatrzymania. Wskutek perseweracji sygnał. w jego pojęciu może pomóc tylko magia.

Na poziomie zachowania się i przeżyć perseweracja w padaczce przejawia się w powtarzaniu się tych samych form ataków. jak i przewlekłych. a także w stanach silnego napięcia emocjonalnego. perseweracyjny rytm pewnej grupy komórek nerwowych (ognisko padaczkorodne) opanowuje inne komórki nerwowe. że objawy te są następstwem organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego (jak np. Uszkodzenie układu nerwowego powoduje uszczuplenie możliwości tworzenia różnorodnych struktur czynnościowych. automatyzmów itp. a w końcu cały układ nerwowy. że czynnik genetyczny w nerwicy natręctw działa właśnie poprzez wzmożenie tendencji perseweracyjnych. tych samych ruchów. wynikająca z prawie nieograniczonego bogactwa możliwości tworzenia wciąż nowych struktur czynnościowych. gdy trapią złe myśli lub fobie itp. gdy ciało jest obolałe. Nerwica depresyjna Depresja nerwicowa a cyklofreniczna (endogenna) Każda nerwica łączy się z cierpieniem. Komponent perseweracyjny odgrywa ważną rolę w genezie objawów anankastycznych. aury. w zdenerwowaniu powtarza się po kilka razy te same słowa lub wykonuje te same ruchy). gdy nęka stale napięcie wewnętrzne i niepokój. obniżenie nastroju jest więc w niej zjawiskiem powszechnym. Analogiczne zahamowanie występuje w czasie snu i w stanach półsnu. gdy człowiek się czuje zmęczony i nie do życia. Możliwe. psychoorganicznych. zarówno ostrych. W zespołach. tej samej mimiki emocjonalnej. Nierzadko też w czystych przypadkach nerwicy natręctw można odkryć nieznaczne objawy uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. W pewnych warunkach jednak antyper-seweracyjna tendencja układu nerwowego. gdy wszystko drażni. . Wówczas też można obserwować zachowania i przeżywania typu perseweracyjnego (np.nowo powstające struktury czynnościowe (neural patterns). Zdarza się. Klasycznym przykładem zwycięstwa tendencji perseweracyjnych nad antyperseweracyjnymi jest padaczka. zostaje zahamowana i wówczas w globalnej aktywności układu nerwowego ujawniają się stłumione normalnie tendencje perseweracyjne. W ten sposób tendencje perseweracyjne biorą górę nad antyperseweracyjnymi. w stanach po zapaleniu mózgu). często obserwuje się zachowanie się i przeżywanie typu perseweracyjnego — powtarzanie tych samych zwrotów. Trudno być pogodnym. W niej spontaniczny.

zwłaszcza w obecnej dobie. powodujący. agresji do siebie i do otoczenia. że depresja endogenna może się maskować objawami hipochondrycznymi anankastycznymi. mimo że przestały one na razie działać jako czynnik nerwicorodny. z niego dopiero rozwijają się różnorodne postawy uczuciowe w rodzaju poczucia winy. czy bez nerwicowych konfliktów. Najłatwiej odróżnić depresję endogenną od nerwicy depresyjnej ex post. sfrustrowanych ambicji. Nerwica depresyjna stwarza nieraz trudności diagnostyczne. Ale w depresji pochodzenia endogennego (cyklofrenicznej) również można znaleźć różne sytuacje konfliktowe. gdy mamy do czynienia z kolejnym. winy. Dla nich właśnie można zarezerwować określenie nerwic depresyjnych. po przejściu objawów chorobowych. w których obniżenie nastroju jest objawem dominującym. wywołujące długotrwałe napięcia emocjonalne. Wówczas chory z depresją pojawia się nam jakby . bez skrzywień osobowości. natomiast chory z nerwicą nie wyzwala się od swych problemów i wewnętrznych konfliktów. a nawet histerycznymi. niechęci do otoczenia i do siebie. które można uznać za przyczynę nerwicy. jak się zdaje. jak i ruchowe — w obu jednostkach chorobowych mogą być identyczne. Ten aspekt jest zresztą dość istotny w ocenie wysiłków terapeutycznych. a nie z pierwszym skokiem depresji.Wyodrębnianie zatem nerwicy depresyjnej jako osobnej jednostki nozologicznej może wydawać się niesłuszne. Obecność innych objawów nerwicowych przechyla rozpoznanie w kierunku nerwicy. Niemniej. a co wtórne. neurastenicznymi. Odróżnienie jednak. Smutek i zahamowanie — zarówno psychiczne. by znów za jakiś czas wrócić. co jest pierwotne. Trudności diagnostyczne zmniejszają się. Argument powtarzalności nie wyłącza jednak nerwicy. gdyż samo obniżenie nastroju powoduje. a w drugiej jest on pierwotny. wówczas łatwiej przyjąć cyklofrenię. poczucia krzywdy. Analiza psychopatologiczna pozwala niekiedy odróżnić depresję nerwicową od cyklofrenicznej. Przy dokładniejszym zbadaniu w nerwicy ujawniają się zazwyczaj sytuacje konfliktowe. to głównie . troski o przyszłość itp. Zdarza się jednak.. nie jest łatwe. gdyż czasem spontaniczna remisja może być poczytana za wynik leczenia. gdyż nie jest łatwo odróżnić ją od lżejszych postaci fazy depresyjnej cyklofrenii. by odróżnienie obu postaci depresji (nerwicowej i endogennej) było w praktyce niemożliwe i by tym samym obowiązująca od lat w psychiatrii klasyfikacja nozologiczna była nieużyteczna. Jeśli zwrócono na nie uwagę. istnieje pewien element endogenii. obserwuje się dość często nerwice. W nerwicach bowiem też.oczyszczony". W pierwszej smutek jest wtórny do różnorodnych konfliktów. że objawy nerwicy spontanicznie występują i ustępują. Przedstawione trudności diagnostyczne nie są zazwyczaj tak duże. że codzienne nieporozumienia i spięcia urastają do miary nie dających się rozwiązać problemów i mogą być błędnie traktowane jako przyczyna depresji.

co jest nami samymi. jesteśmy nimi poruszeni. co w naszych przeżyciach stanowi świat otaczający. Jest on jasny w uczuciach pozytywnych. Kochając. W przypadku depresji endogennej budzi on prawie z reguły współczucie.dlatego. Psychotycy są uwolnieni od sądów oceniających na tej zasadzie. Syntonia konstytucjonalna. a nawet niemożliwe (jak to się niejednokrotnie dzieje w schizofrenii i w zespołach psychoorganicznych). Dzięki temu cyklofrenik. zwłaszcza w jej formach łagodnie przebiegających. W cyklofrenii. Granica między tym. niemożność wyładowania postawy despotycznej — by wymienić bardziej z nich typowe. lecz prócz tego zasadniczego kierunku istnieje strzałka wektora skierowana do wewnątrz. podczas gdy dolegliwości nerwicowe są traktowane jako wynik różnorodnego rodzaju szkodliwych postaw emocjonalnych. dlaczego stłumiona agresja wywołuje obniżenie nastroju. Jednym ze sposobów ułatwiających różnicowanie depresji nerwicowej z endogenną jest ocena własnych reakcji emocjonalnych w stosunku do chorego.kara za grzechy". że granica między małą a dużą psychiatrią (cyklofrenia należy do psychoz endogennych) nie zawsze jest ostra i że komponent endogenny. by koloryt tych obu światów był odmienny. jest często cechą cyklofreników. Uczucia można by przedstawić w formie wektora skierowanego na zewnątrz. łatwo wczuwamy się w jego smutek i rozpacz. Są oni . Jest on zrozumiany. że są psychotykami („varii").. Oporów tych nie ma na ogół w przypadku psychoz. kocha się też siebie. a zatem jako pewnego rodzaju . by podkreślić fakt. Chory nerwicowy łatwiej niż psychotyk wyzwala nastawienie oceniające. poczucie winy. W nerwicy depresyjnej syntonia (współbrzmienie uczuciowe) z chorym jest zjawiskiem znacznie rzadszym. jak np. skąd uczucia te u chorego się biorą. Gdy przeżycia psychotyczne stają się tak odmienne od przeżyć przeciętnego człowieka. Drażnią nas jego pretensje do całego świata i do samego siebie. jak to Kretschmer pierwszy zauważył.dotknięci" chorobą. które zazwyczaj nie jest pozytywne. jego nieuzasadnione poczucie krzywdy. nienawidząc. nie jest tak ostra. w pewnym też stopniu istnieje w nerwicach. aby móc wczuć się w cierpienia chorego. wówczas wczucie się w nie jest bardzo trudne.. nienawidzi się także siebie. Trzeba zwalczyć w sobie postawę oceniającą. Tłumiona agresja Smutek nerwicowy często łączy się ze stłumioną agresją. poczucie krzywdy. charakterystyczny dla grupy psychoz endogennych. . znajduje się w sytuacji w pewnej mierze uprzywilejowanej. stłumione uczucia nienawiści. niezaspokojone ambicje itp. Poza tym dołączają się niejednokrotnie aspekty natury konstytucjonalnej. że stają się zupełnie obce. a ciemny w negatywnych. nie będąc osądzony. Choć nie rozumiemy. normy psychicznej nie jest daleki. odskok od granic tzw. a tym. Agresja ta może mieć różne powody.. Nasuwa się pytanie.

I tak uczucia negatywne do zbyt surowego ojca. który staje się w ten sposób jakby figurą zastępczą ojca. wstrętu. kryją się często uczucia tłumionej nienawiści bądź urazy. a nie znajdując go. niezależnie od tego. negatywne nastawienie emocjonalne do otoczenia czy obniżenie nastroju. Zapiekłe uczucia o znaku ujemnym stwarzają stały stan napięcia wewnętrznego. Jest to znane uczucie ulgi. Pod nerwicowym smutkiem można odkryć uczucia wrogości. wobec przełożonego. która była w subiektywnym odczuciu za mało czuła i troskliwa. Zwykle działa tu mechanizm błędnego koła. pogardy. co mu leży na sercu. Działanie zmniejsza wewnętrzne napięcie. trwające niejednokrotnie od lat dziecinnych. Dynamiczny stereotyp emocjonalny jest w porównaniu z innymi stereotypami najmniej zmienny.Uczucia negatywne wiążą się ze znaczną mobilizacją ustroju do walki lub ucieczki. u którego podłoża leżą uczucia negatywne wobec frustrującego otoczenia. czuje się pokrzywdzone. Żal do matki. które na zasadzie psychicznego rezonansu za każdym razem odżywają. lub choćby swą złość wyładuje na martwych przedmiotach. gdyż staje się on przyczyną tych przykrych uczuć. Fakt . które musiały zostać stłumione z lęku przed karą. który fizjologicznie tłumaczymy mobilizacją wegetatywnóendokrynną. gdy dany człowiek czuje się odtrącony przez otoczenie. gdy człowiek wypowie. Nie jest to stan przyjemny i on w dużej mierze powoduje nerwicowe obniżenie nastroju. W ujęciu pawlowowskim reakcje emocjonalne są ontogenetycznie starsze niż reakcje typu poznawczego lub manipulacyjnego. W ten sposób człowiek ciągnie za sobą bagaż przeszłości w swoich reakcjach uczuciowych. mogą wydawać się niewspółmierne do aktualnej sytuacji. gdy nie znajdzie się w uprzywilejowanej pozycji. czy aktualnie prowadzą one do działania. Trzeba być jednak ostrożnym w ocenie. żalu. Samo obniżenie nastroju łączy się bowiem niejednokrotnie z postawą lękową lub agresywną w stosunku do otoczenia. Szuka on w otoczeniu matczynego ciepła. co jest pierwotne. Wyładowanie agresji nie jest jednak lekarstwem na uczucia negatywne. wraca za każdym razem. „Bagaż” emocjonalny W nerwicach pod fasadą smutku. mimo że już dawno przestało być dzieckiem. Po akcie agresji rodzą się uczucia winy. przyzwyczajone zawsze do znajdowania się na pierwszym planie. czy nie. jakby chcąc wynagrodzić sobie jego niedostatek w dzieciństwie. wracają z tą samą siłą np. że są tym bagażem obciążane. pokrzywdzenia. nienawiści do osób najbliższych. niezadowolenia z siebie. Dziecko. wpada w smutek. które wskutek tego. które agresję do przedmiotu nienawiści jeszcze bardziej wzmagają. na skutek tego powstałe powiązania odruchowe są silniejsze i trwalsze. gdy tylko sytuacja aktualna choć trochę przypomina dawną sytuację urazową.

lecz na zasadzie generalizacji rozszerza je na całe otoczenie. W poczuciu winy uczucia o znaku ujemnym są przede wszystkim zwrócone przeciw ich nosicielowi. Zagęszczenie i generalizacja uczuć W bliskim kontakcie z drugą osobą zawsze dochodzi do zagęszczenia emocjonalnego. do przysłowiowego „kocham i nienawidzę". człowiek dotknięty tym uczuciem znajduje się stale w pozycji oskarżonego. Nie można stale kogoś nienawidzić. na zewnątrz i do wewnątrz. jest społecznie potępiony. bliskim kontakcie człowiek nie wytrzymuje utrwalonych uczuć negatywnych. W poczuciu krzywdy oskarża się cały świat. Wkrótce jednak następuje ich odbicie na zewnątrz. Patologia zaczyna się wówczas. w poczuciu winy jest się przezeń oskarżanym. że przez nią krzywdzący doznał wewnętrznych cierpień. Nienawidząc kogoś bliskiego. mianowicie z zasady „keep smilling". stałe napięcie wewnętrzne prowadzi w końcu do zmęczenia i spadku sił. Co więcej. kto jest smutny. jak już wspomniano. jest poczucie krzywdy i poczucie winy. W stałym. czuje się skrzywdzony przez cały świat. nienawidząc bliskiej osoby. jest ona w jego opinii winna temu. nienawidzi się też siebie. Prowadzi to z reguły do pewnego rozszczepienia uczuciowego (ambiwalencji). Osoba skrzywdzona przedstawia się wskutek tego w coraz ciemniejszych kolorach i w końcu dojrzewa przekonanie krzywdziciela. co może wyniknąć z obowiązujących tam wzorów zachowania się. Także w poczuciu winy występuje tendencja do generalizacji. Uczucia mają tendencję do generalizacji. nienawidzi się całego świata. ze w pełni zasługuje ona na wyrządzoną jej krzywdę. gdy postawa uczuciowa utrwali się na biegunie ujemnym. Nawet między katem i ofiarą.ten szczególnie silnie podkreślają psychiatrzy amerykańscy. który czuje się skrzywdzony przez drugą osobę. Amplituda uczuciowa się zwiększa. a tym samym zły. by nastrój człowieka żywiącego trwale uczucia negatywne był obniżony. zazwyczaj nie ogranicza tylko do niej swych negatywnych uczuć. Człowiek. stwarza to zbyt długotrwałą mobilizację ustroju do walki. Poczucie krzywdy i winy Częstą przyczyną negatywnego nastawienia uczuciowego do otoczenia. a także do siebie. W obu tych postawach uczuciowych można doszukać się koncepcji świata na wzór sprawiedliwego ojca. Uczucia wreszcie. gdy strony te są skazane na dłuższe bliskie obcowanie. wytwarzają się nici wzajemnej swoistej sympatii. Poczucie winy i krzywdy w ten sposób właśnie często ze sobą się splatają. W przypadku poczucia krzywdy występuje bunt . Są to dostateczne powody. mają dwie jednoimienne strzałki wektorowe.

szarym. stawia opór. toteż oba typy osobowości traktuje się jako niedojrzałe. drudzy są nią przytłoczeni. po dłuższym lub krótszym czasie wpada w stan apatii i marazmu. jaką byśmy chcieli ją widzieć. w ikońcu zostaje tylko uczucie tłumionej agresji. próby zmiany napotykają opór nie do przezwyciężenia. a świat.sprawiedliwego" świata. która mimo wspaniałych osiągnięć nie daje człowiekowi zadowolenia. a w przypadku poczucia winy — przyjęcie. Świat nie jest taki. Tego też typu nerwice depresyjne spotyka się nierzadko u . Dlatego jest światem złym. Opór. choć niechętne. a gdy to nie pomaga. które powstały na skutek patologicznego układu współżycia obu małżonków. Jest to problem smutku naszej cywilizacji.przeciw światu. Postawa despotyczna Przyczyną agresji w stosunku do otoczenia może być frustracja postawy despotycznej. gdyż kontakty z otoczeniem uczą konieczności rezygnacji z jednych pragnień i prób realizacji siebie na rzecz innych. nie pozwala na realizowanie wielu marzeń i planów.. W nerwicach małżeńskich. Osoba. Człowiek który cierpi na depresję z powodu frustracji swej postawy despotycznej. Współmałżonek nie jest taki. a gdy się to nie udaje. zachował infantylny despotyzm. nie jest taka. pobudzeniem ruchowym. iż wskutek niezwykłego skomplikowania stosunków produkcji. jakim widziało się go przed ślubem. chcemy ją zmienić. wywołuje również uczucie agresywne. Pierwsi chcą wyskoczyć ponad ocenę otoczenia. Czuje się własną niemoc. W miarę rozwoju proporcja despotyczna słabnie. z którą musimy współżyć. to jest takich. Niemowlę na niespełnienie swych życzeń reaguje krzykiem. każda próba realizacji własnych zamierzeń napotyka znaczny opór. tendencji zmierzających do przekształcenia otoczenia „na obraz i podobieństwo" twórcy. który nie pozwala na realizowanie siebie samego. bardziej dopasowanych do warunków otoczenia. godnym jedynie zniszczenia. staje się światem obcym. a z drugiej zaś strony dzięki rozwojowi środków komunikacji i informacji wzrasta poziom aspiracji. a w związku z tym także stosunków społecznych. A końcowym etapem agresji jest zniszczenie. która pozwala na ustawiczną zmianę planów aktywności. a stracił dynamikę i plastyczność młodości. który z tą idealną koncepcją się nie zgadza. płaczem. między innymi dlatego. Nie spełnia on naszych wymagań. ani drudzy nie wytworzyli własnej skali ocen w stosunku do siebie. budzi ona wewnętrzną agresję. jaki stawia otoczenie w próbach realizacji tkwiących w każdym człowieku tendencji twórczych. Jej mechanizm jest następujący. a nawet wrogim. Poczucie krzywdy spotykamy częściej u osób z cechami psychastenicznymi. Ale ani jedni. który — jeśliby można dowiedzieć się o przeżyciach w tym okresie życia — odpowiadałby stanowi depresji. jak byśmy chcieli. często komponent depresyjny wysuwa się na plan pierwszy. wyroku . Postawa despotyczna jest w swej istocie postawą infantylną.

dla których wszystko nie jest tak. świat otaczający drażni je i irytuje. którym nieraz towarzyszy lęk przed śmiercią lub chorobą psychiczną) oraz 3) zlokalizowanej (gdy lęk odnosi się do określonej części ciała lub konkretnej sytuacji). jakby coś przykrego miało go spotkać. zaburzenia wegetatywne.osób starszych. zwłaszcza neurastenicznych. Układ ten jest w stałym pogotowiu do walki i ucieczki (fight and fight reaction). normę. Lęk nie jest więc objawem specyficznym dla nerwic. Możliwe bowiem. 2) napadowej (paroksyzmów lękowych. że w przypadkach. toteż można się słusznie spodziewać. tworząc jakby punkt krystalizacyjny dla innych objawów. Forma i nasilenie lęku w nerwicach bywają różnorodne. chory odczuwa stałe wewnętrzne napięcie. występujących w formie ataków. stąd podwyższenie odruchów głębokich. egocentryzm i nerwicowe „błędne koło". budząc jednocześnie agresję. kiedy przeżycia te wykraczają poza tzw. uczucia te bowiem (lęk i agresja) zwykle chodzą w parze. W każdej jednak nerwicy występuje. Nerwicowy lęk pojawia się najczęściej w postaci: l) stałej (nieokreślonego niepokoju). Objawy osiowe nerwic Lęk Formy lęku nerwicowego Za objawy osiowe nerwicy można uznać: lęk. W różnych też psychiatrycznych zespołach chorobowych wysuwa się on na plan pierwszy. Trudniej im niż młodym dostosować się do zmieniających się warunków życia. Lęk jest zjawiskiem powszechnym w przeżyciach człowieka. Nieokreślony niepokój (free floating anxiety) należy do form lęku spotykanych najczęściej w nerwicach. uczucie znużenia i bóle mięśniowe. Jest to uczucie trudne do sprecyzowania. Niekiedy niepokój ten koncentruje się na jakichś drobnych trudnościach i konfliktach. co z kolei na zasadzie błędnego koła zwiększa stan wewnętrznego napięcia. z silnymi zaburzeniami wegetatywnymi. Dotyczy to również układu ruchowego: napięcie mięśniowe jest wzmożone. przynajmniej w naszej cywilizacji i w naszej epoce. występować będzie on częściej i z większym nasileniem. Stałe wewnętrzne napięcie odbija się na czynnościach układu endokrynno-wegetatywnego. jakby one chciały. które urastają wówczas do wielkich problemów. jakby mu coś zagrażało. . że w innych epokach i w innych kręgach kulturowych przeważały bardziej dramatyczne formy lęku. i tak częste w nerwicach.

którą uporczywie musi się wykonywać (czynności przymusowe) i wreszcie wokół sytuacji. wywołuje się u niego stan zastygnięcia w bezruchu (tzw. Lęk zlokalizowany polega na tym. Tego typu lokalizacja lęku występuje w zespołach hipochondrycznych. Brak komunikacji słownej między światem zwierzęcym a ludzkim uniemożliwia sprawdzenie hipotez . w padaczce jako jedna z postaci padaczki skroniowej. Co więcej. jak się zdaje. drażniąc jakiegoś robaka lub owada źdźbłem trawy. Natomiast w zespołach anankastycznych (natręctw) lęk lokalizuje się wokół myśli. Wokół nich koncentruje się uwaga. połączonych z niezwykle silnym wyładowaniem wegetatywnym: bicia serca. zwykle nie mających nic wspólnego z jego genezą. W schizofrenii. że za chwilę umrą lub zwariują. podczas gdy normalnie są z niej wykluczone. że łęk jest zjawiskiem powszechnym w świecie zwierzęcym i występuje nawet na najniższych szczeblach rozwoju filogenetycznego. a czasem agresywnym. serce. biegunka. Totstellreflex) lub gwałtowne. parcie na pęcherz.Jeśli niepokój nerwicowy jest uczuciem stałym. słusznie przypuszczać. Lęk w świecie zwierzęcym Na podstawie obserwacji zwierząt można. zasadnicze reakcje lękowe niezależnie od stopnia rozwoju filogenetycznego są analogiczne.zamarł" lub „oszalał" z przerażenia. genitalia itd. która lęk prowokuje (fobie). chory o niczym innym nie potrafi myśleć. co prawdopodobnie obniża próg świadomej percepcji dla bodźców interoceptywnych. że człowiek . że uczucie to koncentruje się na określonych przedmiotach. pojawiają się stany zastygnięcia w bezruchu (stupor catatonicus) lub burzliwego podniecenia (furor catatonicus). mówi się nawet. Tego typu ataki lęku mogą wystąpić poza nerwicą w ciężkich i nagłych chorobach somatycznych. chaotyczne i bezcelowe ruchy o charakterze ucieczkowym. w ostrych psychozach. Proste doświadczenie może nas o tym przekonać. Podobne reakcje obserwuje się u ludzi w sytuacjach skrajnego zagrożenia. czynności. np. trwających od kilku minut do kilku godzin. filogenetycznego rozwoju a człowiekiem. np. Przedmiotem takim może być własne ciało albo określona sytuacja. a jego nasilenie ulega tylko wahaniom.. to paroksyzmy lękowe występują w formie gwałtownych ataków. przewód pokarmowy. urina spastica (mocz wodojasny) itp. Chorzy mają często uczucie. której nie można się pozbyć (natręctwo). w której lęk niejednokrotnie przekracza granice ludzkiej wytrzymałości. Możność aktywnego poruszania się w świecie otaczającym pozwala na obserwacje pewnych analogii w podstawowych reakcjach ruchowych między zwierzętami na różnych stopniach. zwłaszcza schizofrenii. W pierwszym przypadku źródłem niepokoju staje się własne ciało lub jakaś jego część: określony narząd — mózg. w zawale serca. zlewne poty. skutkiem czego docierają one do świadomości. co z kolei skłania do szukania podobieństw w przeżyciach towarzyszących tym zasadniczym wspólnym postawom ruchowym.

pozostaje dla nas całkowicie niemy. gdy się przed nim ucieka. będąc pozbawiony ekspresji ruchowej. W pierwszym przypadku bodziec działający na żywy ustrój inicjuje w nim reakcję zbliżenia do źródła bodźca. z którego on z kolei będzie czerpał zasoby energetyczne. Ta zasadnicza orientacja ruchowa w świecie otaczającym odpowiadająca w zasadzie freudowskiemu Lust i Uniust Prinzip. Ten intymny kontakt z otoczeniem w przyrodzie ożywionej przybiera dwie formy: metabolizmu energetycznego i reprodukcji seksualnej. Każdy żywy ustrój może łatwo stać się otoczeniem dla innego żywego ustroju.. Zasadniczy wektor towarzyszący negatywnym . wskazuje na ścisłą zależność żywego ustroju od środowiska. co z kolei stanowi sygnał dla otoczenia. Nie można traktować ich oddzielnie od siebie. 36. trzeba niszczyć inne żywe istoty (rośliny. ponieważ potrzebne zapasy energetyczne czerpie przede wszystkim ze słońca.odnoszących się do przeżyć towarzyszących tym wspólnym postawom ruchowym. Świat roślinny. jeśli chodzi o świat zwierzęcy i ludzki.) można orientację ruchową w świecie otaczającym ująć w dwa zasadnicze wektory: . Podstawowe prawo biologiczne — zachowania własnego życia — w terminologii fizycznej można określić jako wzrost negatywnej entropii (swoistego porządku) żywego ustroju kosztem negatywnej entropii otoczenia. związane z zachowaniem życia i gatunku.. gdy chce się otoczenie zniszczyć. dziecko do jednych ludzi wyciąga rączki i uśmiecha się. jest wstępem do wejścia w bardziej intymny z nim kontakt. Zasadnicza orientacja: postawy „do" i „od" Według Pawiowa (S. nie pozwala nawet na hipotetyczne próby wniknięcia w jego subiektywną stronę życia. na inne zaś ucieczką. jest sygnałem zagrożenia ze strony otoczenia. Prawo to. tj. Ameba na jedne bodźce reaguje zbliżeniem i wyciągnięciem pseudopodiów. str. że otoczenie jest przychylne. Każdy żywy ustrój żyje kosztem otoczenia. przyjmowanie bodźców otoczenia i reagowanie na nie przeważnie ruchem. przed innymi zaś broni się i krzyczy. Czerpie z niego konieczne do życia substancje i rozłożywszy je na proste elementy buduje z nich własny ustrój.do" i . Zachowanie ruchowe tego typu. W drugim zaś przypadku bodziec wywołuje reakcję odwrotną — ucieczki lub walki.. W zasadzie więc pierwsze prawo biologiczne można uznać za źródło uczuć negatywnych — nienawiści. Jest on sygnałem. zwierzęta). Szuman: Zagadnienia psychologii uczuć w świetle nauki Pawiowa. Słowem pożera się swe otoczenie. gdyż aby żyć.humanitarny" jest świat roślinny. lęku. by nie zostać samemu przez nie zniszczonym. Poznań 1956. Wymiana sygnałów z otoczeniem (metabolizm informacyjny). że zaspokoi jego podstawowe potrzeby biologiczne. Bardziej . ale można być też przez nie pożartym. określane też jako propulsja i retropulsja. jest raczej okrutne. występuje od najniższych do najwyższych szczebli rozwoju filogenetycznego.od" źródła bodźca.

W tym procesie ustawicznej wymiany informacyjno-energetycznej z otoczeniem. jak i drugiego prawa biologicznego wymaga orientacji w świecie otaczającym. Jest to aktywność twórcza. jak się zdaje. zły zaś grozi jej zniszczeniem. co działa w kierunku odwrotnym. Reprodukcja seksualna zapewnia powstawanie wciąż nowych planów genetycznych i dzięki temu jest przyczyną indywidualizacji panującej w przyrodzie ożywionej w przeciwieństwie do przyrody nieorganicznej i techniki. trzeba z otoczeniem się zespolić w miłości erotycznej czy macierzyńskiej. . Niekiedy. Dobry zapewnia zwycięstwo struktury organizmu nad otoczeniem. że świat dobry" przyciąga.. Tylko jeśli w pierwszym prawie wysiłek ustroju idzie w kierunku zwiększenia entropii własnej (jest więc to prawo w jakimś sensie egoistyczne). zwiększa entropię (niszczy strukturę organizmu). Zaspokojenie zarówno pierwszego. zdolność odbierania sygnałów otoczenia i reagowania na nie (reakcja ustroju może być traktowana jako sygnał wysiany w otoczenie).dobry" i .od" świata otaczającego) w aspekcie subiektywnym (przeżyć żywego ustroju) odpowiadają .nad". a . może się zdarzyć. uciekając przed nim.uczuciom jest . Zasadnicza orientacja ruchowa polega na tym... to w przypadku drugiego prawa nie chodzi już o własną negatywną entropię. że własne życie jest poświęcone w obronie dobra potomstwa. U człowieka można by mówić o trzecim wektorze — . co zwiększa entropię negatywną (w tym przypadku swoisty porządek organizmu).zly".. W pewnym sensie ten sam cel osiąga się. w której własny porządek człowiek stara się narzucić otoczeniu [przekształcić je wedle własnego planu)..złe" to. świat otaczający dzieli się na . Indywidualizacja jest też cechą uczuć pozytywnych — przedmiot miłości jest zawsze jedyny i niepowtarzalny.dobre" jest to.. leży u podstaw uczuć pozytywnych. Natomiast drugie podstawowe prawo biologiczne — zachowania życia gatunku. ale o nową. a „zły" odpycha. Jest to już cecha raczej swoiście ludzka. By je wypełnić. tj.od" otoczenia. zwłaszcza w wyższych formach życia. tj. Może dlatego agresja idzie w parze z lękiem. która jest zasadniczą cechą życia. gdzie panuje seryjność. Wprawdzie agresja wymaga zbliżenia do otoczenia. Wyrażając tę dychotomię językiem fizyki. by przestało istnieć. a u człowieka zdaje się on górować nad metabolizmem energetycznym. W miarę rozwoju filogenetycznego metabolizm informacyjny staje się coraz bogatszy. ale zbliża się do niego po to. ale w swym aspekcie twórczym wywodząca się z drugiego prawa biologicznego. Tym podstawowym wektorem ruchowym („do" i . powstającą ze związku seksualnego (byłoby to prawo bardziej altruistyczne). Analogicznie do pierwszego prawa biologicznego (zachowania własnego życia) drugie zmierza też do zwiększenia negatywnej entropii. wyrażających się wektorem ruchowym „do" otoczenia. Dlatego już u najprostszych istot żywych obok metabolizmu energetycznego pojawia się metabolizm informacyjny.

przykre. Dlatego świat otaczający. lub gdy cało z zetknięcia się z nim wyjdzie.. ale w znacznie większym stopniu w metabolizmie informacyjnym. Jakość i różnorodność postaw zależy od stopnia rozwoju filogenetycznego i ontogenetycznego ustroju. samemu się go niszczy.postawy uczuciowe pozytywne i negatywne. przyjemne. W pierwszym wypadku oczekuje się spełnienia potrzeb ustroju. o znaku ujemnym. Indywidualność jest cechą przyrody żywej. Co więcej. przyciągania lub odpychania. zetknięcie ze światem „złym" może być źródłem uczuć przyjemnych w tym przypadku. osiągnięcie celu dodatniego po pierwszym przyjemnym momencie zaspokojenia może być źródłem uczuć o znaku ujemnym.zły") uczucia negatywne. Z subiektywnego punktu widzenia osiągnięcie celu nie różni się od dążenia do niego. jednocześnie jednak wymiana ta sięga w przyszłość. gdyż każdy ma swą indywidualną strukturę. Odwrotnie. Ruch w kierunku świata . a tym samym zwiększenia entropii. o znaku dodatnim.dobrego" i ucieczka lub agresja w stosunku do świata . nie uwzględniając czasu jako czwartego wymiaru otaczającego świata.. Przy największym jednak ich zróżnicowaniu zawsze mają one znak plus lub minus. jak a ontogenetyczną (dziedzicznością i własną historią życia). Dzięki metabolizmowi informacyjnemu tworzy się obraz otaczającego świata. W tym sensie życie jest wysiłkiem. dąży do określonego celu. wyraża się ona już w metabolizmie energetycznym (indywidualność biocheroizmu ustroju). Indywidualna jest też jego zasadnicza . Wymiana ze światem otaczającym (metabolizm energetyczno-informacyjny) dokonuje się w przestrzeni czterowymiarowej. a z osiągnięciem celu negatywnego (świat . tj.. jednemi i drugiemu towarzyszą pozytywne lub negatywne uczucia. który najogólniej można określić jako dążenie do przeciwstawienia się drugiemu prawu termodynamiki. a w drugim przypadku ich niespełnienia i zagrożenia kontynuacji procesu życia. Śmierć bowiem jest ostatecznym zwycięstwem tendencji materii do bezwładnego ruchlu cząstek (entropii) nad tendencją do zachowania własnego porządku ustroju (entropia negatywna). aby utrzymać własny porządek wbrew naturalnemu ciążeniu materii ku entropii. gdyż znów trzeba dążyć do dalszych celów. według którego materia zmierza do bezwładnego ruchu swych cząsteczek. choć obiektywnie biorąc wspólny dla wszystkich. jest dla każdego żywego ustroju światem własnym. Kierunek wymiany jest zdeterminowany przeszłością ustroju zarówno filogenetyczną. jedynym i niepowtarzalnym.złym". Z osiągnięciem celu pozytywnego (świat „dobry") wiążą się pozytywne uczucia. Nie można analizować postaw uczuciowych. co można uznać za zasadniczą cechę życia. odmienną od innych ustrojów. Dla każdego ustroju żywego inaczej się on przedstawia. w terminologii fizycznej zwiększenia jego negatywnej entropii.. co ma nastąpić: przyjemności i rozkoszy w zetknięciu ze światem „ dobrym".złego" wynikają z antycypacji tego. przykrości i bólu w zetknięciu ze światem . gdy osiąga się nad nim zwycięstwo i zamiast być przezeń zniszczonym.

Do ustroju docierają wciąż nowe sygnały i wciąż nowe reakcje w nim występują. Życie uczuciowe.. Jeśli jedną z cech procesów przyrody ożywionej jest dialektyka zmienności i niezmienności — żaden atom w ustroju nie pozostaje ten sam. W pierwszym przypadku struktura własna organizmu buduje się kosztem struktury otoczenia (wzrasta negatywna entropia ustroju kosztem negatywnej entropii otoczenia). dzięki czemu wyzwala się energia potrzebna do walki i ucieczki. i samą historią tegoż rozwoju. walcząc z otoczeniem lub przed nim uciekając. które oddają przynajmniej najogólniej jakościowe i ilościowe różnice zachodzące między nimi.od" — z przewagą procesów katabolicznych. muszą iść ze sobą w parze. nowe sygnały są wysyłane w świat otaczający.do" bez podstawy . tak jak nie mogą istnieć procesy anaboliczne bez katabolicznych. natomiast w drugim negatywna entropia ustroju maleje. co w subiektywnym aspekcie przedstawia się jako stała oscylacja między uczuciami pozytywnymi a negatywnymi w stosunku do otoczenia. wedle której rozwija się metabolizm informacyjny.od".. a z tym wiąże się konieczność walki i ucieczki. Otoczenie trzeba zdobyć.od" wymaga większej mobilizacji energii ze strony ustroju niż postawa .. radosny. a postawa . a jednak przez całe życie pozostaje on tym samym indywiduum i jego świat też mimo bezustannej zmienności nie zmienia się. odpychający. niż spokojnie do niego się zbliżając w celu zaspokojenia swych podstawowych potrzeb. W każdym języku istnieje wiele określeń zarówno dla uczuć negatywnych. a jednak pozostaje tym samym światem.do".. wszystko się zmienia..dobry" i „zły". na świat .. Raz jest przykry.do" nad postawą ... by korzystać z niego dla zaspokojenia prawa zachowania własnego życia i życia gatunku. Język zresztą jako najwyższa forma ruchu jest zwrócony ku światu otaczającemu i na nim się . stać się jego władcą. Znacznie więcej energii trzeba wydatkować. ujęte tu jako subiektywny wyraz zasadniczej orientacji ruchowej w świecie otaczającym.od". Uwarunkowana jest ona strukturą genetyczną. co przyciąga i co odpycha. groźny. w niemałym stopniu zależną od obiektywnych warunków świata otaczającego.. czyli rozwoju i śmierci. Wymiana ta staje się możliwa. przyciągający. gdy chce się od niego uciec lub je zniszczyć. W metabolizmie energetycznym postawa . Wachlarz uczuć związanych z obu zasadniczymi postawami orientacyjnymi jest u człowieka duży. do bliższego z nim kontaktu. Postawa . a jednak ustrój pozostaje ten sam (zasada tożsamości) — paradoks ten szczególnie wyraźnie uwydatnia się w metabolizmie informacyjnym. to znów przyjemny. Nie może istnieć postawa . stanowi pierwszy krok do wymiany sygnałów z otoczeniem. jak i pozytywnych.dychotomia na to. Analogicznie jak w metabolizmie energetycznym procesy budowy i destrukcji. gdy przeważa postawa . tak w metabolizmie informacyjnym przeplatać się muszą obie przeciwstawne sobie postawy wobec świata otaczającego. Nie można zbliżyć się do otoczenia i z nim się zaznajomić.do" łączy się z przewagą procesów anabolicz-nych.

We współczesnej medycynie wprawdzie magiczna strona oddziaływania lekarskiego jest uważana za szarlatanerię. zniedołężnienia. np. zwłaszcza w psychozach. Problem lęku w medycynie Lekarz stale styka się z lękiem. a lekarz sam nieraz musi swój lęk przełamać w przypadku trudnej decyzji.że działanie terapeutyczne w sytuacji lękowej związanej z aktywnością lekarską w obu przypadkach. np. kalectwa. które z kolei prowadzi do różnego rodzaju dolegliwości somatycznych. Byłby to jeszcze jeden przykład stosowanej w medycynie metody wypędzania zła mniejszym złem. ale którą łatwo się wyczuwa. może być tak silny. którą trudno zdefiniować. starości. pozostając niewspółmiernie ubogim w odniesieniu do zjawisk świata własnego. zostaje przekształcony w lęk przed potęgą wiedzy lekarskiej. jak w chorobach psychosomatycznych. różnego rodzaju obrzędów przemieniało lęk związany z chorobą w trwogę związaną z samym aktem leczenia. Lęk. Postawie „od" (lękowo-agresywnej) towarzyszy zwiększone napięcie układu wegetatywnego. przerażenie itp. utraty zdolności do pracy w związku ze swoją chorobą. chory bowiem boi się śmierci. lęk połączony z wiarą. polega na tym. pojęcia służą do określenia różnorodnych stanów uczuciowych związanych z postawą ucieczki. występuje silniej w uczuciach negatywnych niż pozytywnych. Cała aktywność lekarska zmierza jednak w kierunku zmniejszenia napięcia lękowego. jak praktyki magiczne u ludzi pierwotnych. niemniej obecna technika medyczna może u chorych budzić analogiczną grozę. bojaźń. aktów agresywnych. śpiewów rytualnych. Psychiatra w znacznie większym stopniu niż lekarze innych specjalności styka się z lękiem u swych chorych. Lęk i agresja łatwiej rodzą analogiczne uczucia w otoczeniu społecznym danego człowieka . Każde z nich oddaje inną sytuację emocjonalną. . typowych dla nerwic. braku wiary w swe lekarskie możliwości. a nie jego wzmagania. że właśnie stamtąd może przyjść ocalenie. że przekracza granice ludzkiej wyobraźni i możności wczucia się. Lęk leży u podłoża wielu innych zjawisk psychopatologicznych.kształtuje. tj. w razie konieczności natychmiastowego działania itp. niepokój. Zjawisko irradiacji stanów uczuciowych. a czasem do organicznego uszkodzenia określonych układów ustroju. promieniowania ich na otoczenie. hamując go w kontaktach z ludźmi i "powodując coraz większe wycofanie się z czynnego życia. zwłaszcza wówczas gdy dany termin został fałszywie użyty. bólu. niektórych urojeń i omamów. obawa. W medycynie pierwotnej wiele zabiegów lekarskich w rodzaju magicznych masek. Lęk może skrzywić linię rozwoju chorego. Wydaje się. iż lęk pierwotny związany z dysfunkcją ustroju. groza. Lęk. strach.

nie trzeba zdobywać pożywienia. jak w wypadkach komunikacyjnych. które działa anty-terapeutycznie. Sytuacją wywołującą lęk biologiczny jest zagrożenie jednego z dwóch podstawowych praw biologicznych.). Nie znaczy to. co zresztą jest. Są to: lęk biologiczny. jak się zdaje. Objawy mogą być te same przy ich różnej genezie. by stanąć do walki z niebezpieczeństwem. Najłatwiej zrozumieć zagrożenie życia pochodzące z zewnątrz. . By nie komplikować zagadnienia. a nie symptomatologiczna. trzeba bowiem znać jego genezę. Typową reakcją na taką sytuację jest ucieczka lub chęć walki. udzielając się personelowi leczącemu. jak w przypadku zatruć przemysłowych. by środowisko współczesne było bezpieczniejsze. Między chorym a jego terapeutycznym otoczeniem tworzy się wówczas błędne koło emocjonalne. życie codzienne w warunkach cywilizowanych nie dostarcza zbyt wielu sytuacji jawnie zagrażających życiu. Jest to więc klasyfikacja genetyczna. społeczny. strach jest wywołanym przez niebezpieczeństwo lękiem przed jakimś przedmiotem. co zagrożenie publicznym ośmieszeniem czy potępieniem przez własne sumienie. gdyż trzeba się przemóc. moralny. gdyż inne terminy już bardziej precyzują sytuację (np. co. nie jest się narażonym na walkę wręcz dla zdobycia władzy lub zachowania swego prestiżu czy prestiżu swej grupy plemiennej itp. przyjaźń. Lęk biologiczny. życzliwość. W przeciwnym bowiem wypadku lęk i agresja chorego. groza jest lękiem wobec czegoś bardzo przerażającego i niezwykłego. narażając się na atak dzikich zwierząt lub utonięcie w wodzie. nipokój jest lękiem o słabszym nasileniu. I tak analogiczne uczucia może wywołać zagrożenie życia. lub zbyt nagle. i deziniegracyjny. jak wspomniano. czy też jakaś niezwykła sytuacja. choć chęć ucieczki wydaje się pierwotniejsza od chęci walki.niż jego nastawienia uczuciowe o znaku dodatnim: miłość. lecz śmierć w nim przychodzi skrycie. Zagrożenie z zewnątrz Różne są postacie lęku i różne jego natężenia. zgodne z duchem języka. znajduje swe odbicie w języku. Ze względu na wywołującą sytuację można rozróżnić cztery gatunki lęku. W przeciwieństwie do klasyfikacji używanej w codziennym języku klasyfikacja ta nie może być dokonana na podstawie analizy samego zjawiska (przeżycia lękowego). paraliżującym wszelką aktywność itp. używa się tu pojęcia lęku w znaczeniu ogólnym dla określenia przeżyć towarzyszących postawie ucieczki. zachowania własnego życia i życia gatunku. Mimo różnorodności przeżyć o charakterze lękowym mogą one pozostać te same lub podobne w sytuacjach zupełnie odmiennych. mówimy wówczas o strachu. z kolei wzmagają te uczucia u chorego. obawa jest niepokojem przed określonym przedmiotem. W postępowaniu psychiatrycznym sprawą dużej wagi jest umiejętność niepoddawania się irradiacji negatywnych postaw uczuciowych.

Co więcej, człowiek zdaje się szukać sytuacji zagrożenia, by w nich siebie wypróbować i przemóc swój lęk. Tendencja ta jest silna szczególnie u mężczyzn w wieku młodzieńczym. Odgrywa ona rolę w sprawdzeniu poczucia własnej męskości, które z kolei jest koniecznym warunkiem do możności nawiązywania kontaktów erotycznych. Otarcie się o niebezpieczeństwo wyładowuje drzemiący w człowieku niepokój. Może tym należy tłumaczyć, że w okresach trudnych, gdy śmierć staje blisko, np. w czasie wojny, w obozach koncentracyjnych, w przypadku klęsk żywiołowych, znikają na ogół objawy nerwicowe. Również w życiu indywidualnym obserwuje się analogiczne zjawisko, np. chory, latami cierpiący na nerwice, ,,zdrowieje", gdy zachoruje na ciężką, grożącą śmiercią chorobę somatyczną. Ludzie, którzy z racji swego zawodu czy zamiłowań częściej są narażeni na śmierć, np. marynarze, lotnicy, górnicy, alpiniści, wykazują na ogół mniej objawów nerwicowych niż inni. Niektórzy umyślnie szukają niebezpieczeństwa, by zmniejszyć niepokój nerwicowy. Śmierć zagrażająca z zewnątrz wywołuje tylko wówczas reakcję lękową, gdy jest widoczna. Niebezpieczeństwo musi dotrzeć do świadomości, by powstało uczucie lęku (strachu). Percepcja sytuacji zagrażającej ulega jednak często zniekształceniom pod wpływem postaw uczuciowych. Postawy pozytywne zmniejszają poczucie niebezpieczeństwa (,,z piosenką na ustach w bój"), natomiast postawy negatywne zwiększają je (,,strach, ma wielkie oczy"). W tym ostatnim przypadku działa mechanizm błędnego koła: strach powstały na skutek sytuacji zagrożenia wyolbrzymia to zagrożenie, co z kolei zwiększa uczucie lęku, a lęk zwiększa poczucie za-grożenia itd. Pod wpływem lęku sytuacja realnie bezpieczna staje się w subiektywnym odczuciu niebezpieczna. Zjawisko to występuje często w zespołach urojeniowych. Niekiedy obserwuje się u niektórych ludzi zdolność wyczucia zagrażającego niebezpieczeństwa: w aktualnym obrazie rzeczywistości nie ma niczego, co by na nie wskazywało, a jednak rodzi się niepokój, któremu towarzyszy w wyobrażeniu na jawie lub w marzeniu sennym obraz mającego przyjść nieszczęścia. Zjawiska te należą do parapsychologii. Jak dotychczas nie wiadomo, w jakim stopniu człowiek może poruszać się w przód w otaczającej go czasoprzestrzeni, tj. widzieć swoją przyszłość. Jak wspomniano, sama postawa uczuciowa jest już pewnym wyprzedzeniem teraźniejszości, jest przygotowaniem do tego, co ma nastąpić. Nie jest jednak wykluczone, że istnieją w człowieku możliwości wyraźniejszego widzenia przyszłości. Poza tym bodźce podprogowe, nie docierające do świadomości, mogą sygnalizować zagrażające niebezpieczeństwo. Po zachowaniu się zwierząt można niejednokrotnie przewidzieć zbliżające się trzęsienie ziemi, zaćmienie słońca, ostrą zimę, a więc sytuacje zagrażające. Trudno oczywiście powiedzieć, czy zachowanie to jest zdeterminowane bodźcami podprogowymi, czy też bodźcami docierającymi do świadomości zwierząt, a dla nas niespostrzegalnymi, w każdym razie ma się tu do czynienia z wyraźnym, wykraczaniem w przyszłość. Każdy obraz niebezpieczeństwa jest zresztą w pewnym stopniu wybiegiem w

przyszłość, jest wyobrażeniem tego, co nastąpi, i to wyobrażenie budzi lęk, a nie obraz aktualnej rzeczywistości. Skazaniec czekający na egzekucję boi się egzekucji, a nie siedzenia w celi, co jest jego aktualną sytuacją. Lęk na ogół znika, gdy jest się już w sytuacji zagrożenia; wówczas następuje zazwyczaj działanie, próby ucieczki lub walki, nie ma już miejsca dla lęku., W ogólnym schemacie przebieg zjawiska byłby następujący: uczucie lęku narasta w miarę zbliżania się do sytuacji niebezpiecznej, przy czym na skutek napięcia lękowego odległość czasowa i przestrzenna ulega w tym okresie znacznemu wydłużeniu. Gdy jest się już w danej sytuacji, napięcie lękowe gwałtownie spada; spadek ten należy tłumaczyć wyładowaniem napięcia emocjonalnego w działaniu. Zresztą postawa lękowa jest przygotowaniem do tego, co ma nastąpić w momencie zagrożenia, a tym samym, gdy moment ten nastąpił, traci ona swój sens. Po wyjściu z sytuacji zagrożenia następuje stan odprężenia, ulgi, triumfu z odniesionego zwycięstwa lub zadowolenia, że cało wyszło się z opresji. Te trzy elementy: oczekiwanie, wyładowanie, odprężenie, są dość typowe dla wszelkich sytuacji związanych z silnym napięciem emocjonalnym, zarówno pozytywnym, jak i negatywnym. Napięcie lękowe wzrasta, gdy nie ma możliwości wyładowania go w działaniu, np. we śnie silniej przeżywa się jakąś sytuację lękową, niż przeżywałoby się ją na jawie, bo na jawie można działać, nie jest się całkowicie bezsilnym, Podobnie człowiek skrępowany przeżywa silniej zagrożenie niż ten, który ma swobodę działania. W przypadku gdy się jest całkowicie bezsilnym wobec agresora, świadomość, że można sobie samemu odebrać życie, dodaje odwagi (stąd powodzenie cyjankali u osób narażonych na tortury gestapo). Gdy sytuacja zagrożenia rozwija się tak szybko, że obrona przed nią dokonuje się prawie automatycznie i brak jest czasu na przeżywanie lęku, wówczas uczucie to pojawia się w trzeciej fazie, gdy niebezpieczeństwo minęło; lęk wówczas miesza się z typowym dla tej fazy uczuciem ulgi i odprężenia. (Gdy np. szczęśliwie uniknie się wypadku na jezdni, reakcja lękowa z towarzyszącym jej wyładowaniem wegetatywnym występuje później). Wskazywałoby to, że wszystkie trzy fazy muszą wystąpić, a wówczas gdy nie ma na którąś z nich czasu, występuje ona później. Zagrożenie z wewnątrz Jeśli niebezpieczeństwo zewnętrzne wywołuje reakcję lękową dopiero wówczas, gdy jest ono uświadomione (np. dziecko bez lęku może dotknąć przewodu wysokiego napięcia, a człowiek dorosły narazić się na zabójczą dawkę promieni radioaktywnych, gdyż nie zdają sobie sprawy z niebezpieczeństwa), to zagrożenie pochodzące z wnętrza organizmu wyzwala postawę lękową bez uświadomienia istoty niebezpieczeństwa. Odczuwa się lęk, nie wiedząc, co jest jego przyczyną. Jeśli lękowi towarzyszy uczucie bólu, to można najwyżej w przybliżeniu lokalizować źródło zła, np. gdy odczuwa się ból serca, podejrzewać

zawał. Próg percepcji świadomej dla świata zewnętrznego jest niższy niż dla wnętrza organizmu. Bodziec zewnętrzny wywołujący reakcję lękową dociera do świadomości, a bodziec wewnętrzny wywołujący analogiczną reakcję nie dociera do świadomości. Obrona przed zagrożeniem wewnętrznym dokonuje się poza sferą życia świadomego. Bez udziału świadomości działają różnego rodzaju mechanizmy obronne, wegetatywne, endokrynne, biochemiczne itp., które są tematem badań fizjopatologicznych. Obowiązuje tu ogólna zasada autonomii wewnętrznego życia ustroju; skomplikowane reakcje w nim zachodzące dokonują się automatycznie, bez udziału świadomości, dając najwyżej reperkusje świadome w postaci różnego rodzaju stanów uczuciowych oscylujących między znakiem dodatnim (uczuć przyjemnych) a ujemnym (uczuć przykrych). Różne mogą być przyczyny wewnętrznego zagrożenia ustroju. Wiążą się one z naruszeniem metabolizmu energetycznego. Ujmując sprawę najogólniej, wiemy, że zagrożenie to może być wywołane brakiem tlenu, wody lub pożywienia. Brak jednego z nich prowadzi po pewnym czasie do śmierci. Czas ten dla tlenu mierzy się w sekundach, minutach, dla wody w godzinach, a dla pożywienia w dniach. Szybkość narastania zagrożenia, a tym samym lęku, jest więc znacznie większa w przypadku braku tlenu niż wody czy pożywienia. Brak tlenu wywołuje sytuację alarmową, za mało jest bowiem czasu na działanie celowe. Natomiast przy braku wody czy pożywienia czasu jest jeszcze dosyć, lęk ma znacznie słabsze nasilenie; jest to raczej niepokój z dużą domieszką agresji, świat przeżyć redukuje się do myśli, jak zdobyć wodę czy pokarm. Uświadomienie istoty sytuacji zagrożenia może tu wystąpić łatwiej niż w przypadku braku tlenu, ponieważ więcej jest na to czasu. Uświadomienie źródła lęku nie tyle zależy od wolnego czasu, który pozostaje do zagrożenia śmiercią, ile od tego, czy brak istotnych dla życia substancji pochodzi z zewnątrz czy z wewnątrz ustroju. Sytuacja zagrożenia jest jasna, gdy brak tlenu jest wywołany np. zaciśnięciem dróg oddechowych czy brak wody lub pożywienia — niemożnością jego zdobycia, a pozostaje niejasna, gdy niedotlenienie tkanek jest spowodowane uszkodzeniem mięśnia sercowego, niedostatkiem hemoglobiny, zablokowaniem enzymów oddechowych itp., a brak wody i substancji odżywczych nie jest wywołany ich brakiem w środowisku zewnętrznym, ale np. zaburzeniami procesów asymilacji i metabolizmu komórkowego. Mówiąc ogólnie, człowiek uświadamia sobie niebezpieczeństwo wówczas, gdy świadomie może mu zapobiec (np. usunąć przeszkodę w dopływie powietrza do płuc, walczyć o wodę i pożywienie), a nie zdaje sobie sprawy z niebezpieczeństwa, gdy świadoma aktywność jest bezcelowa, tj. gdy walka z niebezpieczeństwem odbywa się wewnątrz, a nie na zewnątrz ustroju. Świadomość jest jakby zarejestrowana dla zewnętrznego, a nie wewnętrznego środowiska ustroju. Uczucie lęku powstaje jednak zarówno przy zagrożeniu zewnętrznym, jak i wewnętrznym. W tym ostatnim jednak przypadku lęk jest

Łatwość ta ma swoje ujemne strony. u ludzi popęd seksualny często. zbiorowego zagrożenia. narodowej itp. a druga z różnego ustawienia sytuacji zagrożenia w czasie. to lęk związany z drugim prawem biologicznym trwać może ad infinitum. Może więc on stwierdzić. by mogła rodzić się potrzeba wyładowania seksualnego.Nie znaczy to. u niego bowiem nie ma. Lekarz więc z racji swego zawodu dysponuje większą wiedzą niż laik w zakresie genezy lęku. wewnętrznym krwotokiem. co mu zagraża. lecz też z zachowaniem życia własnego gatunku. Jeśli bowiem lęk związany z pierwszym prawem biologicznym nie trwa długo. zagęszczenia . które dla przeżywającego stan lękowy jest poza sferą procesów świadomych. Czynnikiem rozładowującym napięcie lękowe o podłożu seksualnym jest nie tyle sam akt spótkowania.wywodzącej się zasadniczo z grupy rodzinnej — nigdy w historii ludzkości nie brakowało. Zwierzęta. by mogło działać drugie prawo. z reguły ostatnia zostaje wyparta. jego procesów autonomicznych. nierzadko narażają swe życie dla obrony potomstwa. silną anemią. jak u zwierząt. Istnieją jednak między obiema sytuacjami zagrożenia istotne różnice. np. . by w przyrodzie nie obserwowało się przykładów heroizmu związanego z prawem zachowania gatunku. że powodem lęku jest brak tlenu wywołany zawałem mięśnia sercowego. Zasadnicze potrzeby ustroju muszą być przynajmniej w minimalnym stopniu zaspokojone.bezprzedmiotowy.. Popęd seksualny u człowieka rozkłada się dość równomiernie w ciągu niemal całego życia. gdyż nie ma granicy dla zaspokojenia tej potrzeby. samce nieraz zacięcie walczą o zdobycie samicy. gdyż może rozpoznać źródło zagrożenia wewnętrznego. popędu seksualnego do okresów rui. kataklizmów. Jedna różnica wynika ze swoistego „egoizmu" żywego ustroju.wiedza" ta jest atrybutem wnętrza ustroju. wzrasta w okresach. a przykładów narażania swego życia dla zdobycia partnerki lub obrony potomstwa czy nawet szerszej grupy społecznej — plemiennej. bo człowiek dotknięty tym uczuciem nie wie. wody lub pożywienia jest silniejsza niż potrzeba związku seksualnego i gdy obie występują jednocześnie. w czasie wojny. Zdarza się więc — . Poznanie tych procesów i sterowanie nimi jest głównym celem medycyny. co wyładowania mu towarzyszące. bo potrzeba sygnalizowana lękiem musi być w określonym czasie zaspokojona lub przychodzi śmierć. zwłaszcza wyższego gatunku. zatruciem itp. rozgrywających się bez udziału świadomości. Niemniej punktem wyjścia dla zachowania drugiego prawa biologicznego jest zawsze pierwsze prawo. Zachowanie własnego życia jest dla ustroju ważniejsze niż zachowanie życia gatunku Potrzeba powietrza. u niektórych owadów akt seksualny kończy się śmiercią samca.. Łatwość odsunięcia w czasie występuje szczególnie wyraźnie u człowieka. Zagrożenie prawa zachowania gatunku Lęk biologiczny wiąże się nie tylko z prawem zachowania własnego życia.

do" otoczenia. należy przypuszczać. W okresie dzieciństwa. ale . a uzależniony od środowiska stworzonego przez ludzi (cywilizacyjnego). Lęk ten łatwo kojarzy się z postawą agresywną (analogicznie jak w wypadku lęku wywołanego głodem). że brak wyżycia seksualnego jest przyczyną postawy lękowo-agresywnej. bez pomocy otoczenia społecznego. gdyż u nich brak wyładowania podczas stosunku seksualnego (anorgasmia) jest znacznie częstszy niż u mężczyzn . „Środowisko macierzyńskie" Do truizmów należy twierdzenie. mord. że człowiek jest istotą społeczną. Konsekwencją zależności od środowiska społecznego jest niebezpieczeństwo. wody lub pożywienia). by u zwierząt życie społeczne nie odgrywało roli. nie przyzwyczajony do współżycia ze środowiskiem przyrody. Lęk społeczny. a uczuć pozytywnych do ofiary po wyładowaniu agresji. W miarę rozwoju człowiek staje się bardziej samodzielny.że mimo pozornie prawidłowego życia płciowego występują ataki lęku o podłożu wyraźnie seksualnym. rola ta u człowieka jest jednak bez porównania większa i trudno sobie wyobrazić życie i rozwój człowieka bez środowiska społecznego. wynikające z zerwania z nim łączności. że jest to konstrukcja zasadnicza. Przewaga jednej postawy emocjonalnej nad drugą. jest punktem docelowym postawy „od". Nie jest to wprawdzie niebezpieczeństwo bezpośrednie. to jednak przewaga jednej z obu postaw nie zależy od osiągania ich punktów końcowych. Typowym przykładem jest postawa agresywna okresu pokwitania. ma stosunkowo niewiele szans przeżycia. Znane jest występowanie uczuć negatywnych do partnera po wyładowaniu seksualnym. zwłaszcza wczesnego. które prowadzi niechybnie do śmierci na skutek braku zasadniczych dla życia metabolitów (tlenu. Brak wyładowania seksualnego wzmaga napięcie lękowo-agresywne. jak w przypadku zerwania łączności ze środowiskiem naturalnym. podobnie jak krańcowy akt agresji. Byłoby jednak fałszywym uproszczeniem twierdzenie.zwłaszcza u kobiet. iż zależą one przede wszystkim od czynników genetycznych i wczesnych uwarunkowań środowiskowych (klimatu wczesnego dzieciństwa). czuje się bez niego całkowicie bezradny. nawet krótkie izolowanie człowieka od jego środowiska społecznego jest równoznaczne ze skazaniem na śmierć. Wzrost rozwiązłości płciowej w okresie wojny można tłumaczyć potrzebą rozładowania tegoż napięcia.. ale pozostawiony wyłącznie sam sobie. Wprawdzie akt seksualny jest punktem docelowym postawy . Szczególnie człowiek współczesnej cywilizacji. ich siła i stabilność należą do zasadniczej konstrukcji psychologicznej danego człowieka i właśnie dlatego. Postawa jest wyrazem dążenia do celu. jego osiągnięcie może nawet tę postawę osłabić i skierować ją w przeciwnym kierunku. Nie znaczy to.

zakrywa okrutne prawo życia. jako owo sparzenie ogniem zapałki lub klaps matki. zapewnia dziecku spełnienie jego zasadniczych potrzeb i usuwa niebezpieczeństwa jakie tkwią w każdym naturalnym środowisku. tj. Przychylność jest . Bezsprzecznie zasadnicza orientacja w świecie otaczającym i związana z nią struktura metabolizmu informacyjnego jest częściowo wrodzona. przez kontakt z drugą istotą tego samego gatunku. czy też później w formie jej opieki. izolującym młodą istotę od zetknięcia z otoczeniem rzeczywistym. grożąca zagładą. które od strony żywego ustroju przedstawiają się w formule . ze względu na bogaty rozwój układu sygnalizacyjnego stosunek reakcji wrodzonych do nabytych przesuwa się wyraźnie na korzyść tych ostatnich. Ten fałszywy „optymizm" w spojrzeniu na otoczenie i na własne w nim bezpieczeństwo wynika z różnego stopnia sprawdzalności sygnałów zwiastujących przychylność i nieprzychylność środowiska. Natomiast o przychylności otoczenia dziecko uczy się bez przerwy. to sygnały oznaczające niebezpieczeństwo zostają sprawdzone tylko częściowo. że ogień jest niebezpieczny. które mogą oznaczać niebezpieczeństwo. a nie wrodzoną. parząc sobie paluszek o palącą się zapałkę. Dzięki środowisku . nie jest to nieprzychylność prawdziwa. A jeśli nawet świat otaczający wydaje się zły i nieprzychylny. a zwłaszcza u człowieka. rozróżniania sygnałów. Najwyraźniej prawdziwość tego twierdzenia uwydatnia się w okresie życia płodowego i wczesnego dzieciństwa. a także człowiek. gdyż jego potrzeby są wciąż przez nie spełniane. Jeśli jednak sygnały zwiastujące przychylność środowiska mogą być w pełni sprawdzone.macierzyńskiemu" świat otaczający chowa jakby swe pazury. a o niebezpieczeństwie jezdni uczy je klaps czy krzyk matki. Dziecko uczy się. Wymiana informacji z otoczeniem może bowiem rozwinąć się jedynie na bazie bezpieczeństwa. W życiu płodowym środowiskiem naturalnym jest organizm matki. a tym samym kres dalszej wymiany sygnalizacyjnej ze środowiskiem. jest środowiskiem sztucznym.zwyciężę lub zostanę zwyciężony". lecz też umożliwia rozwój metabolizmu informacyjnego. pełne ich sprawdzenie oznaczałoby bowiem kres wszystkiego. Jednakże u zwierząt wyższych. w związku z czym i zasadnicza orientacja staje się coraz bardziej orientacją wyuczoną.niebezpieczeństwo pośrednie.. We wczesnym dzieciństwie matka lub osoba spełniająca jej rolę stwarza to środowisko. według którego życie wymaga niszczenia innych istot żywych. Środowisko macierzyńskie czy to w formie własnego organizmu matki. Od pierwszych dni życia uczą się zwierzęta.. Chroni ją w ten sposób od praw w nim rządzących. Izolacja od środowiska naturalnego zapewnia nie tylko bezpieczeństwo rozwoju młodego organizmu. to nieprzychylność ta jest tylko pozorem. Kontakt ze środowiskiem naturalnym uzyskuje się bowiem poprzez kontakt społeczny.

stwarzamy sobie tylko jego obraz mniej lub więcej fikcyjny. którą jest śmierć. niezależnie od sygnałów otoczenia. (Zachwianie tejże równowagi obserwuje się w różnego rodzaju zaburzeniach psychicznych. Przeciwne postawy .od" otoczenia. a sygnały otoczenia dodatnie lub ujemne wywołują na ogół tylko przejściowe z niej zboczenia. gdyż to by się równało śmierci. świat przyciąga. Tym można by tłumaczyć fakt. a smutnemu — postawa . pogodnemu nastrojowi. .. przy jednoczesnym trwaniu opieki macierzyńskiej. żywy ustrój idzie swoją drogą rozwoju. powodującej izolację od bezpośredniego zetknięcia się z niebezpieczeństwami otoczenia. a nieprzychylność przyjmowana na wiarę. przechodzą jakby przez filtr społeczny. uciekając przed nim lub go niszcząc nie możemy go poznać. Nigdy nie można dojść do źródła niebezpieczeństwa i je poznać... jak.do" i .to nie to". tj. zwłaszcza sygnały negatywne. Sygnały ujemne są więc bardziej fikcyjne niż dodatnie. Sygnały ze świata otaczającego. że negatywne postawy uczuciowe są zazwyczaj silniejsze i dłużej się utrzymują niż postawy pozytywne. jakby się zdawało. a postawa „od" — postawie abstrakcyjnej. na zasadzie uwarunkowania społecznego. Postawa „do" sprzyja więc poznawczemu realizmowi. by szukać dalej..od". wszelkie przeciwstawne procesy równoważą się. podobnie jak pies w eksperymencie pawłowowskim może. Dojście do źródła bodźca dodatniego wywołuje często uczucie niedosytu. co wiąże się z ogólną dynamiką życiową. towarzyszy postawa „do". W miarę rozwoju filogenetycznego wzrasta i komplikuje się metabolizm informacyjny ze światem otaczającym. na jaki stan równowagi ustroju trafi..do" lub . Znaczenie zatem sygnału świata zewnętrznego nie jest tak duże. Ten sam sygnał zależnie od tego. stanowiące zasadniczą orientację w świecie otaczającym. Sygnał dodatni lub obojętny może stać się ujemny lub odwrotnie. tzn..od" świat odpycha. dążenie. może wywoływać postawę . Otoczenie społeczne spełnia tu rolę eksperymentatora. jak wiadomo. Subiektywnym odpowiednikiem dynamiki życiowej jest nastrój. Ich spełnienie zawieszone jest bowiem w nieskończoności. W młodym wieku świat otaczający przyciąga bardziej niż w wieku starszym. iż mogą występować one w pewnym stopniu endogennie. wytworzyć u dziecka reakcję obronną na widok jedzenia zakazanego w danej grupie społecznej lub na widok człowieka z grupy tej wykluczonego. Zasada równowagi procesów przeciwstawnych implikuje ich przynajmniej częściową niezależność od czynników zewnętrznych. która jest znacznie większa w młodości niż na starość. W przypadku zasadniczych postaw oznacza to. wówczas bowiem proces wyraźnie słabszy musiałby z czasem zaniknąć. a także w nerwicach). ich wartość zależy od oceny społecznej. który może np.sprawdzana. zbliżając się do świata otaczającego. siła jednych nie może być wyraźnie wyższa od drugich. lepiej go poznajemy. uciekać na dźwięk dzwonka . a niemożność dojścia do źródła bodźca ujemnego zwiększa jeszcze napięcie lękowo-agresywne (oczekiwanie zła).

piękne. że w ten właśnie sposób uformował się jego obraz na zasadzie społecznych uwarmikowań. Trafiający do ustroju sygnał może wyzwolić różnego rodzaju struktury czynnościowe. która zapewnia najbogatsze wzory łączenia się różnych sygnałów ze sobą (kora mózgowa). co zostało uznane za złe. Filtr społeczny zniekształca obraz otaczającej rzeczywistości. dobre. do której ona przynależy. sprowadza się przede wszystkim do niezwykłego w porównaniu ze światem zwierzęcym rozwoju układu sygnalizacyjnego. że w danym momencie takim jest właśnie. jak odbiera go i nań reaguje jego otoczenie społeczne. brzydkie. który bez presji społecznej mógłby ulec rozchwianiu i oderwaniu się od społecznej rzeczywistości. ale społecznym. przyjemne staje się to. lecz też z konieczności formowania metabolizmu informacyjnego. wywołane przez nią struktury czynnościowe mogą wiązać się z nią luźno lub w ogóle się nie wiązać. Połączenie człowieka ze światem otaczającym nie jest bezpośrednie i zamknięte w konkretnej sytuacji. choć też nie zawsze jest tym w rzeczywistości. a dla człowieka — postawa abstrakcyjna. który bez tej opieki byłby skazany na śmierć. są one bardziej wrośnięte w otoczenie. które powinno zapewniać otoczenie społeczne. jakim było powstanie człowieka. co za takie zostało uznane przez otoczenie społeczne. Ceną deformacji obrazu rzeczywistości płaci się za porządek i bezpieczeństwo. możliwości są. Dziecko uczy się odbierać otaczający świat i nań reagować tak. lecz dokonuje się poprzez skomplikowane powiązania społeczne. a u człowieka wystarczy presja społeczna. Natomiast u zwierząt rozwój układu sygnalizacyjnego na to nie pozwala. a „abstrakcyjny" — od abstrahere — „odrywać").lub na widok skrzynki z jedzeniem. praktycznie biorąc. Świat otaczający przyciąga lub odpycha nie dlatego. i jej rzutowanie się w przyszłość. (Słowo „konkretny" pochodzi od concrescere — „razem z czymś wzrastać". że u psa. nieograniczone. w formie zakazu słownego. U człowieka układ sygnalizacyjny jest na tyle rozwinięty. Charakterystyczny dla rozwoju człowieka długi okres niezaradności i potrzeby opieki wynika więc nie tylko z konieczności zaspokojenia potrzeb życiowych młodego ustroju. Skok filogenetyczny. z wewnątrz — ze względu na mnogość możliwych struktur czynnościowych. Zasadnicza orientacja w świecie staje się orientacją społeczną. z zewnątrz — ze względu na czułość receptorów i mnogość sygnałów na nie działających. dodatni lub ujemny znak sygnałów otoczenia nie jest znakiem naturalnym. odpycha to. w których zawarta jest zarówno historia osobnicza danej osoby i jej przewidywanie przyszłości. jak również historia grupy społecznej-. potrzebne jest skojarzenie bodźców w zasadzie neutralnych (jak dźwięk dzwonka) lub pozytywnych (jak jedzenie) z bodźcem negatywnym (np. typowa dla nich jest postawa konkretna. Tylko. że możliwe jest oderwanie się od sytuacji zewnętrznej. a na odwrót. groźne. Analizując więc akt sympatii czy antypatii w . zwłaszcza tej jego części. lecz z tego względu. by wywołać reakcję obronną. np. Metabolizmowi informacyjnemu zagraża chaos z zewnątrz i wewnątrz ustroju. bólowym).

Więź społeczna ogranicza swobodę poruszania się w otoczeniu. jest zrozumiały w historycznym aspekcie. iż nie może on nigdy wyzwolić się od nacisku społecznego. by nie być uważany przez otoczenie za tchórza lub by zdobyć blaszkę wątpliwej materialnej wartości. W tym sensie lęk społeczny jest równoznaczny z lękiem biologicznym. ośmieszeniu itp. Lęk. W konkretnej sytuacji może wydawać się niezrozumiałe. powoduje. można nieraz lepiej odtworzyć przeszłość danego człowieka.stosunku do konkretnego otoczenia. Otoczenie społeczne spełnia rolę zwierciadła. jest się bowiem jakby pod stałą obserwacją. a człowiek dorosły ma dużo swobody w poruszaniu się w świecie otaczającym. Wprawdzie wydawać by się mogło. iż zerwanie tych powiązań grozi przerwaniem procesów metabolicznych. co stanowi zasadnicze zagrożenie życia. że przez długi okres rozwoju jest się całkowicie uzależnionym od otoczenia społecznego w zaspokajaniu podstawowych potrzeb i że wymiana informacji kształtuje się według jego norm. przez osobę lub grupę osób. niż aktualną sytuację. środowisko społeczne. Zwierciadło społeczne (sprzężenie zwrotne) Naruszenie lub zerwanie więzi społecznej polega na odrzuceniu. to jednak swoboda ta jest złudna. zaciążył nad dalszym życiem człowieka tak dalece.. i dzięki temu po- . każdy ruch. Lęk ten staje się zrozumiały. a drugich od niego odpychać. Fakt. dlaczego naraża swoje życie tylko dlatego. że tylko w dzieciństwie zerwanie tej więzi grozi śmiercią. jakby miał stanąć przed plutonem egzekucyjnym. dlaczego ktoś odbiera sobie życie z obawy przed społecznym potępieniem. Zasada nierozerwalności ze środowiskiem społecznym utrwala się wcześnie i naruszenie jej w jakimkolwiek momencie dalszego życia stwarza sytuację zagrożenia. że metabolizm energetyczny i informacyjny u człowieka dokonuje się dzięki jego powiązaniom z otoczeniem społecznym. potępieniu. Ten sam sygnał jednych może przyciągać do otoczenia. które odbija nasze zachowanie się. gdy weźmie się pod uwagę siłę więzi społecznej człowieka. Lęk społeczny a lęk biologiczny Fakt. z którego się wywodzi itd. każde działanie może stać się przyczyną naruszenia tejże więzi. dlaczego ktoś przed wystąpieniem publicznym reaguje tak silnym lękiem. które stanowią w aktualnej sytuacji otoczenie społeczne. który w konkretnej sytuacji wydaje się nieuzasadniony.

wokół którego koncentrują się sygnały docierające do ustroju. jaki skutek wywarły one w otoczeniu. w zależności od bodźców zewnętrznych. artysta itd. nie może być wykonywana bez sprzężenia zwrotnego. Komórki nerwowe sterujące pracą mięśni otrzymują od tych mięśni stałe informacje o ich aktualnym stanie. a inaczej mieszkaniec wielkiego miasta. opiera się na zasadzie zamkniętego obwodu — część sygnałów wychodzących z komórki nerwowej wraca do niej z powrotem. Część sygnałów wychodzących z układu musi do niego wrócić z powrotem. jak w wiądzie rdzenia lub przy uszkodzeniu móżdżku itp. do których sygnały zostały wysłane. co dzieje się w jej otoczeniu. a inne hamowane. zarówno . to. jak każdego układu sterującego: technicznego. przede wszystkim kory mózgowej. informujące o tym.zwala je korygować. Z chaosu potencjalnych sygnałów otoczenia trzeba bowiem coś wybrać. Urządzenie sterujące działem musi mieć informacje o tym. Co się tyczy całościowego ujęcia ustroju. które osłabiają. W układzie nerwowym. zwłaszcza filogenetycznie młodszych jego części. informując o tym. to każde jego działanie. W wymianie sygnalizacyjnej z otoczeniem istotną rolę odgrywają więc sygnały zwrotne. Sygnał ten nie może trafiać w próżnię.struktura czynnościowa). gdzie trafia pocisk. spotyka się wiele przykładów sprzężenia zwrotnego. Możliwe. Spostrzega się przede wszystkim efekt własnego działania. Sygnały płynące od otoczenia społecznego spełniają rolę sygnałów zwrotnych. co określa się pojęciem zachowania {behavior). Z sygnałów zwrotnych informujących nas o efekcie naszego działania najważniejszą rolę odgrywają sygnały pochodzące od otoczenia społecznego. można traktować jako sygnał wysłany w otoczenie. musi dawać jakiś efekt. Pod ich wpływem jedne geny są aktywowane. informując o tym. jaki efekt wywołał w otoczeniu sygnał doń wysłany. że fakt zależności od otoczenia społecznego.. i według nich korygować nastawienie działa. prowadzi do poważnych zaburzeń ruchowych. inaczej widzi go człowiek żyjący wśród przyrody. a także w układzie endokrynnym.. w innych komórkach nerwowych. Uszkodzenie dróg nerwowych prowadzących sygnały zwrotne z mięśni. tj. Praca układu nerwowego. Bez niej układ sterujący działałby zupełnie na ślepo i nigdy nie osiągnąłby swego cela. One stanowią jakby rdzeń. będącą planem aktywności całej komórki. w selekcji pierwszeństwo mają sygnały zwrotne. milicjant. znacznie wyraźniej występujący w życiu ludzkim niż zwierzęcym. Sama zresztą struktura morfologiczna układu nerwowego. nadając każdemu sygnałowi. Zależnie od tej informacji zmienia się plan aktywności (. inaczej stałby się sygnałem bezcelowym i niepotrzebnym. odbija się na całym rozwoju metabolizmu informacyjnego. W zależności od sfery działania inaczej percepuje się świat otaczający. Układ chromosomalny sterujący procesami życiowymi komórki zmienia swą aktywność. wzmacniają lub przekształcają aktualną strukturę czynnościową. biologicznego lub społecznego.

mogą hamować jedne.wchodzącemu. tj.. W tym zaś okresie wystarcza niewiele bodźców. która na każde spontaniczne zachowanie swego dziecka reaguje niepokojem. tonę bowiem skazane są na stłumienie. Imprinting W każdym okresie życia występują specyficzne możliwości rozwoju. charakter społeczny. która swą aktywnością usuwa aktualne zagrożenie i niepokój zamienia w stan zaspokojenia i pewności. jeśli krzyk nie przywołuje matki. obojętnością lub jawnym potępieniem. to w końcu niemowlę zaprzestanie tej aktywności i popadnie w stan snu. Reakcje tegoż otoczenia. to może ją przywołać uśmiech. a w innych rozwijają się one znacznie trudniej lub w ogóle ich rozwój jest już niemożliwy.od") prawdopodobnie w dużej mierze zależy od stosunku otoczenia społecznego do dziecka w pierwszych latach jego życia. który będzie przez to otoczenie akceptowany. lub odwrotnie. nierzadko kończący się śmiercią. W nieco późniejszym okresie dziecko uczy się już modelować swoje sposoby zachowania według reakcji otoczenia. Jeśli krzyk niemowlęcia przywołuje matkę. określa się pojęciem . nie wywołując żadnej reakcji otoczenia. Gdy sytuacja stanie się chroniczna. to krzyk ten jest sygnałem o dużej mocy. tj. przy specjalnie niekorzystnym układzie wzajemnego stosunku między dzieckiem a jego społecznym otoczeniem. Matka. wówczas popada ono w stan marazmu — apatii i fizycznego wyniszczenia. które dla dziecka są społecznymi sygnałami zwrotnymi. przy czym siła modelująca sygnałów otoczenia jest dla tych specyficznych struktur czynnościowych w tym okresie znacznie większa niż w innych okresach życia.. matki. tak że w strukturze emocjonalnej przeważać już będzie stale postawa ucieczkowo-agresywna. łatwo może spowodować zahamowanie spontanicznej aktywności.do" lub . irytacją. Ale jego moc jest całkowicie zależna od otoczenia społecznego. Często cytowanym przykładem jest kaczątko. gdy aktywność niemowlęcia nigdy nie spotka się z odpowiednią reakcją otoczenia społecznego. a pobudzać inne formy aktywności. mogą w ogóle stłumić wrodzoną tendencję do interakcji z otoczeniem (postawę „do"). jaka zachodzi w tym okresie między żywym ustrojem a jego otoczeniem. Musi więc być takim sygnałem. jak i wychodzącemu. W pewnym okresie określone formy zachowania się (struktury czynnościowe) mogą najłatwiej się rozwinąć. by specyficzne dla niego struktury czynnościowe w pełni się rozwinęły. Działa ona jak wąski kanał selekcyjny. Zasadnicza orientacja uczuciowa (przewaga postawy . Jeśli krzyk ten mimo wielokrotnego powtarzania wciąż będzie trafiać w próżnię. przez który mogą przejść tylko nieliczne struktury czynnościowe. Swoistą reakcję. przede wszystkim matką. które zetknąwszy się z człowiekiem w pewnym określonym okresie czasu po wykluciu się z jajka będzie za nim chodzić jak za swoją matką. zmieniającym złe w dobre.

bardziej trudno jest ich się później oduczyć. a nie innej formy aktywności w czynnościach zautomatyzowanych. Tak więc w pewnym okresie życia najłatwiej jest nauczyć się sztuki chodzenia. W tym też okresie utrwala się zasadnicza struktura stosunku uczuciowego do otoczenia i do samego siebie. W Anglii dotychczas formy zachowania się przy stole są czułym wskaźnikiem pochodzenia klasowego. w których pewne formy zachowania łatwiej się utrwalają. gdy uczy się ich jednocześnie z językiem macierzystym. Jeden z psychologów zwierzęcych opowiada dość zabawną historię o ptaku. nie można zmusić się do miłości. jak postawić krok. Podobnie jak podczas chodzenia wykonuje się ruchy automatycznie i tylko w momencie zmęczenia lub na trudnej drodze zastanawiamy się. gdy zobaczył go po kilkuletnim okresie wzajemnego niewidzenia. że w pierwszych latach życia tworzy się impimting dla zasadniczych form interakcji z otoczeniem społecznym. Umiejętność gry aktorskiej.do") są przyjmowane automatycznie. jest istotnym warunkiem utrzymania się w swej roli społecznej. U człowieka przy znacznie większym bogactwie form zachowania się niż u zwierząt trudno mówić o imprinting w dosłownym znaczeniu tego słowa. Znacznie trudniej jest nauczyć umiejętności czytania i pisania osobę dorosłą.. a psychologa zachęcał krzykiem i ruchami do zajęcia tam jej miejsca. W tym przypadku większość psychiatrów zgadza się z psychoanalitykami co do znaczenia pierwszych lat życia dla rozwoju zasadniczych postaw uczuciowych. tak i bez udziału świadomej decyzji czujemy do kogoś sympatię czy antypatię. mówienia. stanowiąc jakby matrycę. co naprawdę się przeżywa. Fakt. wygnał swoją wysiadującą jaja partnerkę z gniazda.. Sięgając pamięcią do okresu. jedzenia przy stole itd. można najwyżej swoje uczucia maskować. podobnie jak dzieje się przy wyborze tej właśnie. Utrwalone w okresie imprinting formy zachowania utrzymują się przez całe życie. ukrywania tego. co nie usuwa prawdziwej postawy uczuciowej. a wpływ środowiska na ich kształtowanie w tym okresie jest większy.. uwolnić się od lęku itp. Postacie z otoczenia społecznego tego okresu pozostają ważnymi postaciami przez całe życie. który w akresie imprinting Jego właśnie wybrał sobie za towarzysza. w którym uczyliśmy się takiej czynności. Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć. nienawiści. dziecko np.fasady". picia kawy czy herbaty z łyżeczką w szklance lub filiżance. dlaczego zasadnicze postawy emocjonalne w stosunku do otoczenia (postawa . a nie innej postawy uczuciowej dokonuje się poza udziałem naszej świadomości. bez możności świadomego kierowania nimi. Niemniej i u niego obserwuje się okresy życia. bez większego trudu może nauczyć się języków obcych. Struktura czynnościowa w ten sposób powstała jest wyjątkowo trwała. zachowania .. Chłonność wówczas jest największa. może tłumaczyć. .imprinting. Decyzja przyjęcia tej.od" i . że ten tak ważny dla dalszego rozwoju okres życia jest pokryty niepamięcią. na której modeluje się później stosunek do różnych osób. możemy prześledzić trudności wyboru właściwej formy aktywności. np.

a inne na .nie" — życie dla nich jest przykre. Pierwsza wymiana sygnałów z otoczeniem dokonuje się w świecie społecznym. w których granica między przedmiotem a podmiotem przebiega wyraźnie. Ewolucja życia uczuciowego przebiega znacznie wolniej niż życia intelektualnego i tym należy tłumaczyć przetrwanie jego zasadniczych form z okresu wczesnego dzieciństwa. jeździć na nartach. Zasadnicza orientacja emocjonalna powstaje w okresie.. widzimy jego wysiłek.od" otoczenia. a w jakim pierwsza wymiana sygnałów ze światem otaczającym. jego wahania. gdy jeszcze nie wytworzyła się granica między jednostką a jej otoczeniem. pisać na maszynie. ucząc się pływać. uraz porodu. czyli w miarę formowania się metabolizmu informacyjnego. że wymiana ta pozostawia trwały imprinting. życie je cieszy i świat pociąga. tj. Granica ta powstaje stopniowo w miarę odbierania bodźców otoczenia i reagowania na nie. Obserwując dziecko uczące się chodzić.od"). .tak" w stosunku do otoczenia. Już bowiem u niemowląt zauważa się.ja" i . iż jedne są nastawione więcej na . Sędziowie oceniający nasze . wiele wysiłku. wkładaliśmy.gdy jeszcze nie wytworzyła się granica między daną osobą a jej otoczeniem. Wektor uczuciowy ma jednocześnie dwie strzałki — jedną zwróconą na zewnątrz. nie ma . próby i błędy przy stawianiu pierwszych kroków.. Żywiąc uczucia negatywne do otoczenia.. a wraz z nim kategorii przestrzennych i czasowych. mówić w obcym języku. Zwierciadło społeczne ulega tu internalizacji.np. a świat odpychający. a tym samym przeszłości i przyszłości. to samo dotyczy uczuć pozytywnych.do" lub . Lęk moralny (internalizacja zwierciadła społecznego) Lęk moralny można traktować jako dalszy etap rozwoju lęku społecznego. żywi się je jednocześnie w stosunku do siebie. w procesach uczuciowych w pełni nigdy się ona nie wytwarza. Można z dość dużym prawdopodobieństwem przyjąć... w jakim stopniu na zasadniczą postawę emocjonalną wpływa struktura genetyczna.do" i . formowania się decyzji o przyjęciu postawy .świata otaczającego" ani przyczyny i skutku. Znacznie trudniej jest prześledzić proces tworzenia się zasadniczej orientacji w świecie otaczającym... by z wielu możliwości wybrać najlepszą i wykonać ją jak najsprawniej. W życiu płodowym i w pierwszych miesiącach życia pozapłodowego wypełnia się sobą całą „czasoprzestrzeń". że w tym pierwszym okresie metabolizmu informacyjnego dokonuje się imprinting zasadniczej postawy uczuciowej (postawy . warunkujący dalszy przebieg życia uczuciowego. te zasadnicze pojęcia tworzą się w miarę własnego działania i odbierania jego skutków. w każdym razie wydaje się. Stąd prawdopodobnie pochodzi dwukierunkowość postaw uczuciowych.. a drugą do wewnątrz. Orientacja ta tworzy się w tym okresie. Trudno określić. przebieg życia płodowego. W przeciwieństwie do procesów poznawczych. Matka jest głównym odbiorcą aktywności dziecka i z kolei jej aktywność na nie wpływa.

wynikających ze świadomego lub podświadomego potępienia samego siebie. wobec wewnętrznego jest się bezsilnym. jeszcze w tym okresie. gdyż obraz ważnych postaci utrwalił się znacznie wcześniej i występują one w tej formie. a sumienie dotyczy tylko świadomych). pamięć działa nań stabilizująco. pod tym kątem widzenia rzeczywistość ulega wyolbrzymiającemu zniekształceniu. to. bez niej byłby on skazany na ciągłe oscylacje pod wpływem zmiennych sygnałów otoczenia. Postacie zwierciadła społecznego. Drugim czynnikiem jest sama internalizacja. gdyż obejmuje procesy podświadome. Zinternalizowane zwierciadło społeczne zwykle silnie powiększa w porównaniu ze zwierciadłem wewnętrznym. Działać można tylko na zewnątrz: to co jest w środku. To zniekształcenie utrzymuje się. jest poza zasięgiem naszej aktywności. Dzięki pamięci układ uniezależnia się od otoczenia. pomimo że dana osoba przestała już być dzieckiem. są potężne i tajemnicze. Przejście z zewnątrz do wewnątrz łączy się z pewnym zniekształceniem odbicia. co było początkowo z zewnątrz. a w praktyce psychiatrycznej nieraz spotyka się przykłady objawów nerwicowych. wskutek tego internalizacja w pierwszej fazie rozwoju staje się łatwiejsza. a nawet pychotycznych. Freud i jego następcy podkreślają monstrualność rozmiarów superego. znosi możność wpływania na niego. Zniekształcenie własnego odbicia wskutek internalizacji Zniekształcenie odbicia własnego na skutek internalizacji można odnieść do dwóch czynników. co wyraża się w popularnych. głosem sumienia czy freudowskim superego (pojęcie superego jest szersze niż pojęcie sumienia. przede wszystkim rodziców. a nieraz i katem. w jakiej zostały utrwalone.zachowanie się i śledzący każdy nasz krok wchodzą do wnętrza. Według przedstawionego wyżej modelu internalizacja zwierciadła społecznego polegałaby na zastąpieniu sygnałów zwrotnych pochodzących od otoczenia społecznego sygnałami pochodzącymi od własnych zapisów pamięciowych. W dzieciństwie spojrzenie na otoczenie społeczne jest z natury rzeczy spojrzeniem w górę. Dlatego zwierciadło społeczne zewnętrzne jest mniej groźne niż wewnętrzne — na zewnętrzne można wpływać swoim zachowaniem. Imprinting pierwszych społecznych sygnałów zwrotnych dokonuje się wcześnie. Pierwszym z nich jest sam okres. że człowiek jest sam dla siebie najsurowszym sędzią. fakt. że jakiś element z przestrzeni zewnętrznej wszedł do przestrzeni wewnętrznej. . autonomicznym. staje się później integralną składową osobowości. zmieniać je. stwierdzeniach. stają się integralną częścią naszej osobowości — sokratesowskim daimonionem. staje się on elementem nieoperacyjnym. w którym granica oddzielająca od świata otaczającego nie wytworzyła się w pełni. w którym dokonuje się imprinting zwierciadła społecznego.

Oddzielanie obu struktur od siebie (dziedziczenia biologicznego od dziedziczenia społecznego) jest fikcją. na nowo jakby ożyły. religii itp. tworzy się struktura społeczna. Ponieważ sygnały pochodzące od otoczenia społecznego odgrywają rolę sprzężenia zwrotnego.Na tej samej zasadzie sytuacje z marzenia sennego przedstawiają się znacznie groźniej niż identyczne sytuacje na jawie. lecz też od środka. Z faktu internalizacji zwierciadła społecznego można wysunąć dwa ogólne wnioski. korektora . W czasie snu jesteśmy bowiem pozbawieni możliwości działania i wpływania na rzeczywistość. że proces wymiany ze środowiskiem jest procesem ciągłym i od narodzin aż do śmierci plan aktywności zmienia się pod presją otoczenia. w jaką grupę społeczną dany człowiek trafi i jakim wpływom będzie podlegał. genetycznej i społecznej (dziedziczenia biologicznego i społecznego). które dzięki temu. Podobnie jest się bezsilnym wobec sędziego. czy to osób żywych. Schisis Mimo scalenia obu struktur. Plan genetyczny może realizować się jedynie poprzez wymianę energetycznoinformacyjną ze środowiskiem i jak wiadomo. w wymianie sygnalizacyjnej ze środowiskiem istnieje między nimi pewne rozszczepienie wynikające stąd. będących ideałem dążeń danego człowieka i miernikiem jego wartości. one są najważniejszym sprzężeniem zwrotnym. również w pewnej mierze przypadkowa. przenoszonej dzięki mechanizmowi dziedziczenia z pokolenia na pokolenie. W sterowaniu całością ustroju człowieka (jego zachowaniem się) zasadniczą rolę odgrywają sygnały pochodzące od otoczenia społecznego.. pobudzającym lub hamującym rozwój planu genetycznego. tj. może on zmieniać się pod wpływem bodźców otoczenia. Choć impimtmg ważnych postaci jest w dzieciństwie najsilniejszy. czy też postaci idealnych z historii. i to drugie działanie jest nawet silniejsze. gdyż rzeczą przypadku jest. Dziedziczenie społeczne Otoczenie społeczne działa na nas nie tylko od zewnątrz. gdyż obie są ze sobą integralnie złączone. literatury. czy też abstrakcyjnych wartości. W ten sposób obok struktury biologicznej człowieka. który w nas samych się znajduje. które stały się dla niego wzorem i sędzią jego postępowania. a drugi — schisis (rozszczepienia) tejże struktury. przy czym ulegającej w momencie przenoszenia przekształceniom na zasadzie głównie przypadkowości (podział mejotyeziny komórek rozrodczych i ich łączenie się). że weszły do jego wnętrza. to jednak przez całe życie człowiek wchłania w siebie elementy otoczenia społecznego. Pierwszy z nich dotyczy wagi otoczenia społecznego dla rozwoju człowieka.

Konsekwencją internalizacji zwierciadła społecznego jest wewnętrzne rozdwojenie — id i superego. który tworzy się pod korygującym wpływem sprzężenia zwrotnego. Przy tym dobre jest to. Na idealizację zwierciadła społecznego wpływa wspomniany już fakt. do którego się dąży. są one przez sam ten fakt odbierane w świadomości jako coś lepszego. Ustrój wciąż musi być zasilany nowymi sygnałami otoczenia i wciąż sam tworzy. że świadomość nie bierze w nich udziału.aktualnego planu aktywności.) po pewnym czasie ulegają automatyzacji. Podobnie jak tylko pewne formy energii otoczenia mogą być przez dany ustrój wykorzystane i w swoisty sposób przekształcone. prowadząc do określonych przeżyć i określonych form reakcji. Z drugiej strony w tej ustawicznej zmienności metabolizmu informacyjnego nie może on wyjść poza strukturę dla niego specyficzną. są wykonywane przy maksymalnie ekonomicznym zaangażowaniu układu sterującego metabolizmem informacyjnym. przestają być tymi samymi bodźcami. W każdym układzie sterującym. tak i tylko pewne sygnały otoczenia są przez ustrój wychwytywane i w swoistą przezeń strukturę ułożone. Różnorodność jest tu wprawdzie znacznie większa niż w metabolizmie energetycznym. stają się sygnałami wysyłanymi w otoczenie. nowe bodźce działają na ustrój i wciąż pod ich. Dr Jekyll i Mr Hyde. musi być wciąż niszczona i budowana na nowo. że jego imprinting dokonuje się w dzieciństwie. w pewnym stopniu analogiczna do struktury metabolizmu energetycznego. które. która jest miernikiem postępowania i celem dążenia. tj. lepszy jest ten plan. Cechą wymiany sygnałów z otoczeniem jest ustawiczna zmienność. jako ideał. szatan i anioł. istnieje konieczność współzawodnictwa miedzy przeciwstawnymi planami aktywności. tzn. nowe formy reakcji. kiedy to z natury rzeczy patrzy się na otoczenie społeczne do góry. a powtarzające się sygnały ustroju (jego reakcje ruchowe. gdy są uzewnętrznione. Sygnały przez niego odbierane i wysyłane muszą być nowe. nie mogą wykroczyć poza struktura specyficzną dla . Wciąż. struktura. W zmienności tej jednak istnieje wyraźna niezmienność. słowne itp. informacyjnego Dynamiczna struktura metabolizmu Lęk dezintegracyjny powstaje przy każdorazowej zmianie struktury metabolizmu informacyjnego. W tym ujęciu lęk moralny byłby sygnałem niezgodności między jednym z planów aktywności a sprzężeniem zwrotnym. ale nic całkiem nowe. Powtarzające się sygnały otoczenia prowadzą do wygaszenia reakcji organizmu. co subiektywnie wyraża się tym. Lęk dezintegracyjny. tworzy się określona struktura metabolizmu informacyjnego. nawet technicznym. tj. wpływem zachodzą w nim nowe reakcje. co spełnia rolę sędziego. zło i dobro. tj. Struktura ma charakter dynamiczny. większe są różnice między poszczególnymi gatunkami i między jednostkami w obrębie gatunku.

komórki receptorycznej. tzn. co mieści się w strukturze tej wymiany. przez zaćmienie słońca. a co w przeżyciu subiektywnym odbierane jest jako obraz otaczającego świata. Tylko drobna część tego. zadrażnia jego receptory. Sygnały wchodzące do ustroju i z niego wychodzące mają określony stopień prawdopodobieństwa. ich przenoszeniu i integrowaniu — neurony. w jakim stopniu dana struktura aktywności utrwaliła się. grupą komórek wyspecjalizowanych w odbieraniu bodźców — receptory. w jakim stopniu odbierany obraz odpowiada rzeczywistości. nie można usłyszeć drgań powietrza. Przestrzenne i czasowe rozmieszczenie impulsów nerwowych. co dzieje się w świecie zewnętrznym. a nieprawdopodobne to. efektorycznej i nerwowej). nie zostaje w ogóle przyjęte ani też nie może być przez organizm wytworzone. dana struktura utrwaliła się i jej naruszenie. że działanie ustroju nie trafia w próżnię. Prawdopodobne jest to. czyli ich struktura. nie można wyczuć smakiem czy zapachem obecności substancji chemicznych. np. co wokół się dzieje. dociera do ustroju. wytwarzając impuls nerwowy (oczywiście u tych ustrojów. i reagowaniu na nie różnymi formami ruchu. co się w niej nie mieści. gdyż do tego przyzwyczailiśmy się od dziecka. które traktować można jako sygnały wysyłane z ustroju — efektory). Człowiek nie odbiera światła spolaryzowanego lub pozafiołkowego. To. W receptorach sygnały otoczenia zostają przekształcone na sygnały własne ustroju — impulsy nerwowe. buduje specyficzne dla siebie białko. które nie drażnią odpowiednich receptorów. Zagadnieniem dotychczas nie rozstrzygniętym jest. że rano zaświeci słońce. oddaje to. zależny od tego. Fakt. w pewnym sensie analogiczna do strukturalności występującej w metabolizmie energetycznym. który nie zapada się pod nogami ani nie . w ustrojach niżej stojących w rozwoju filogenetycznym poszczególna komórka może spełniać rolę zarezerwowaną dla układu sygnalizacyjnego (tj. Nie można ujrzeć fal elektromagnetycznych poza wąskim wycinkiem fal świetlnych. budzi lęk. tak i z sygnałów do niego dochodzących buduje specyficzne dla siebie formy. przemawia za realnością wytworzonego obrazu. a odbierają je niektóre owady. Zasada prawdopodobieństwa Cechą więc metabolizmu sygnalizacyjnego jest strukturalność. Prawdopodobne jest. które na zewnątrz ujawniają się pod postacią sygnałów wysyłanych w otoczenie.danego ustroju. nie mieszczących się w granicach częstotliwości słyszalnych. które dysponują aparaturą receptoryczno-nerwowo-efektoryczną. co się w tej strukturze nie mieści. że idąc trafiamy stopą na twardy i stabilny grunt. ale w rzeczywisty świat i w jakiś sposób go przekształca. i podobnie jak każdy ustrój. Ze strukturalności wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem wynika zasada prawdopodobieństwa — prawdopodobne jest to.

kiedy przekonamy się. gdyż odgrywa tu rolę kierunek przepływu informacji AB – BA). w czasie burzy na statku. stąd indyjskie „dewas". BAC. W pierwszym przypadku byłoby możliwe tylko jedno połączenie AB = BA. co otacza. W pierwszym przypadku ma się do czynienia z napięciem wewnętrznym i niepokojem towarzyszącym monotonii i nudzie życia. promienieć. To. co ma największy stopień prawdopodobieństwa. co nieprawdopodobne. natomiast w drugim istnieją możliwości dwóch połączeń. tworząc niezliczone kombinacje między sobą. kiedy nic nowego i niezwykłego zdarzyć się nie może. niezwykle przyciąga i odpycha. 24. a których psychiatra nie powinien do siebie dopuszczać. Liczbę kombinacji określa tu wzór matematyczny. zagrożenia i zagubienia się towarzyszącym niezwykłym przeżyciom. To. a łacińskie . w końcu więc zwycięża. Uczucie lęku występuje na dwóch krańcach wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem — na krańcu zbyt dużego prawdopodobieństwa. Jednym ze sposobów wywoływania efektu komicznego jest przedstawienie struktury nieprawdopodobnej. ACB. które one w otoczeniu budzą. A i B. wywoła to uczucie grozy. CBA. że twarz naszego rozmówcy nie zmieni się nagle w twarz wilka. co nie mieści się w normalnej strukturze wymiany informacji z otoczeniem. Prawdopodobne jest. budzi w człowieku przeciwstawne uczucia lęku i ciekawości. można zastosować tu tzw. tj.. permutację. zwany silnią (n!) 1 x 2 x 3 x 4 itd. BCA. że zostaliśmy oszukani i że była to tylko maska. wówczas naruszeniu utrwalonej struktury towarzyszy lęk. zwłaszcza wielkiej psychiatrii.diw" — jaśnieć. stąd też uczucia lęku lub śmieszności. .deus" dla określenia bóstwa. na grzęzawisku. wywodzi się ono od aryjskiego pnia . na skutek zaburzeń zmysłu równowagi. przy czterech byłoby ich już 6 x 4. gdy wszystko.kołysze. Obliczenie liczby potencjalnych struktur czynnościowych w układzie nerwowym nie jest zadaniem łatwym i nie wiadomo. Warto tu może wspomnieć o etymologii słowa „dziwny". różnorodne struktury czynnościowe. gdy tak się stanie. (Należy zwrócić uwagę na różnicę między połączeniem morfologicznym a czynnościowym.. Miliardy komórek nerwowych mogą być aktywowane w odcinku tym. CAB. Gdy jest inaczej. Łuk odruchowy łączący receptor z elektorem jest u człowieka bez porównania dłuższy niż u najwyższych nawet zwierząt. aż do n. stąd ich określenie jako dziwne lub dziwaczne. Stosując bardzo znaczne uproszczenia. np. wówczas możliwych połączeń czynnościowych między nimi byłoby AB i BA. w czasie trzęsienia ziemi. W przypadku trzech komórek byłoby ich sześć: ABC. w drugim z poczuciem niepewności. która jednak okazuje się niegroźna i nie narusza utrwalonego sposobu widzenia świata. staje się dziwne i niezwykłe. i na krańcu małego prawdopodobieństwa. Gdyby układ nerwowy był zbudowany tylko z dwóch neuronów. tj. stykamy się znacznie częściej niż w normalnych stosunkach międzyludzkich z formami zachowania się i przeżyć o małym stopniu prawdopodobieństwa. W psychiatrii. które zmieni się w śmiech. czy na razie w ogóle możliwym do wykonania.

Wzór ten nie uwzględnia wielu innych możliwości istniejących w układzie nerwowym. co przychodzi z zewnątrz. W rzeczywistości więc możliwych kombinacji jest znacznie więcej. że czynnościowe połączenie między komórkami może mieć znak dodatni (pobudzenie) lub ujemny (hamowanie). Uwagi te zawdzięczam doktorowi Stanisławowi Olszewskiemu z Katedry Automatyki AGH w Krakowie. W sumie potrzebujemy 2x1010 s. Podane tu oszacowanie ma charakter orientacyjny*. że nihii novi in cerebro. receptorach odbierających bodźce świata otaczającego. Następnie trzeba utworzyć sumę logarytmów. 2 tyg. że komórki nerwowe mają różne prawdopodobieństwo łączenia się z drugimi itp. tj. Gradient trwałości Człowiek jest zamknięty w możliwościach własnej struktury układu sygnalizacyjnego. Powtarzające się sygnały otoczenia przestają wywoływać reakcję receptorów. np. nie trafia na teren całkowicie nie przygotowany. Te niezwykle możliwości tworzenia różnorodnych. Obserwowaną rzeczywistość wyprzedzają niejednokrotnie plany. logarytmu-jemy poszczególne czynniki. marzenia na jawie i we śnie. Trawestując znane powiedzenie. co zajmuje pewien czas. Aby wykonać obliczenie tej liczby. że może polegać na miejscowej zmianie potencjału lub pełnym wyładowaniu całej komórki. nie może wyjść poza nią. schizofreniczne urojenia i omamy. Układ nerwowy człowieka zbudowany jest z przeszło dziesięciu miliardów (l010) neuronów. co zajmie czas np. natomiast interoceptory (receptory odbierające sygnały z wnętrza ustroju) adaptują się znacznie wolniej. struktur czynnościowych sprawiają. Ponieważ 106 s jest równe około dwóch tygodni. również 1010 s. Nastawienie na zmienność obowiązuje w stosunku do środowiska otaczającego./rok = 800 lat. Z drugiej jednak strony układ sygnalizacyjny jest nastawiony na zmienność. obliczenie wymaga 2 x l010 s 4 X l04 tyg. można rzec. bajki. czyli około 52 tyg. Na znalezienie logarytmów potrzeba zatem l0 s. We wnętrzu ustroju . zawsze może wyłączyć strukturę dla siebie odpowiednią. niż przewiduje wspomniany wzór. Zjawisko szybkiej adaptacji występuje w eksteroceptorach. czyli przy zastosowanym tu uproszczeniu liczba potencjalnych struktur czynnościowych powinna wynosić w przybliżeniu 1010! (silnia 10 miliardów). że to. l sekundę. 100 s = 4 X 104 tygodni. a nie własnego. takich jak ta.

Zmienność pierwszego jest łatwo tolerowana a drugiego bardzo trudno. stężenia jonów wodorowych (kwasota tkanek i płynów ustrojowych). jonów potasu. a niezmienny — własny ustrój. nasłuchując. czasem też całego ciała. np. Sygnały z wnętrza ustroju muszą działać tak długo. Odruch orientacyjny Zmianę struktury wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem zewnętrznym określa się wg Pawiowa pojęciem odruchu orientacyjnego. odpowiednie receptory muszą tak długo reagować (tj. sodu. wytwarzać impulsy nerwowe). prowadzą do częściowego lub całkowitego przerwania wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem. pod wpływem nagłego hałasu przerywa się na chwilę rozmowę. Obu tym komponentom odruchu orientacy]hego (przerwaniu aktualnej . Zasada ta odnosi się nie tylko do receptorów. ale do wszystkich ogniw łańcucha wymiany sygnalizacyjnej. obniżenie poziomu cukru we krwi pobudzi wydzielanie adrenaliny i hormonów alikotropowych kory nadnerczy. w głowie bowiem mieszczą się tele-receptory. a te z kolei rozkład glikoaenu na glukozę. Struktura metabolizmu informacyjnego miałaby więc określony gradient trwałości.muszą być zachowane pewne stałe wartości (constans). narządy zmysłowe odbierające sygnały z odległości. jeśli powtarzają się w sposób monotonny. tj. zmęczenie. ciepłoty. największy na styku z otoczeniem wewnętrznym. lub dzięki działaniu na zewnątrz. następuje zwrot głowy. Występuje wówczas rozproszenie uwagi. np. tj. jak i do niego wysyłane. poziom cukru itd. Szybka adaptacja do bodźców środowiska wewnętrznego kończyłaby się naruszeniem stałych ustroju. senność i wreszcie sen. które stanowią konieczną dla życia strukturę. co hałas ten oznacza). osłabienie metabolizmu informacyjnego na określonym odcinku kontaktu z otoczeniem. dzięki czemu większy strumień sygnałów pada na powierzchnię receptoryczną. najmniejszy na styku z otoczeniem zewnętrznym. Podobnie jak receptory przestają one reagować na powtarzające się sygnały. który jest przerwaniem tegoż metabolizmu informacyjnego na całej powierzchni kontaktu ze światem otaczającym. Zarówno sygnały odbierane od otoczenia. Równowaga zostaje przywrócona dzięki działaniu mechanizmów wewnątrzustrojowych. np. Pod wpływem nowego bodźca zostaje na moment przerwana dotychczasowa aktywność ustroju (np. aż przez odpowiednie reakcje ustrój przywróci zachwianą równowagę. W razie naruszenia jakiejś stałej. zdobycie i spożycie pokarmu powoduje powrót poziomu cukru do normy. iż zmienny jest świat zewnętrzny. w kierunku źródła bodźca. Można by więc powiedzieć. aż równowaga zostanie przywrócona. że w metabolizmie sygnalizacyjnym obowiązuje ogólna zasada.

Jakiś niezwykły szmer wywoła silniejszą reakcję orientacyjną niż znacznie głośniejszy hałas uliczny. W pierwszym wypadku występuje zbliżenie do źródła bodźca. Kontakt z otoczeniem. Staje się więc z powrotem silnym bodźcem orientacyjnym. wywołują niewspółmiernie silną reakcję orientacyjną. Wyrazem zmiany czynności bioelektrycznej mózgu pod wpływem bodźca zewnętrznego jest reakcja zatrzymania.wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem a skierowaniu telereceptorów na źródło bodźca) towarzyszy wyładowanie wegetatywne w postaci przyspieszenia akcji serca. wywołuje bicie serca. do którego człowiek mieszkający w mieście tak szybko się przyzwyczaja. wywołanego nagłym. do silnego i gwałtownego uczucia zaskoczenia. Z codziennego doświadczenia wiadomo. świadomości. może zacząć się dopiero po zapadnięciu zasadniczej decyzji. niespodziewanym bodźcem. co prawdopodobnie zmienia opór elektryczny skóry (odruch skórnogalwaniczny). Tylko w pierwszym wypadku może dojść do eksploracji źródła bodźca. ponieważ trafia na ustrój. to schematycznie przedstawić je można następująco: pierwszą reakcją jest uczucie niepokoju. Reakcja wegetatywna z towarzyszącym jej uczuciem nieokreślonego niepokoju występuje nawet wówczas. Utrzymuje się z reguły dłużej niż ruchowy komponent odruchu orientacyjnego. Na tym kończyłaby się pierwsza faza odruchu orientacyjnego. W okresie zapadania w sen. gdy bodziec orientacyjny nie dociera do świadomości. Podobna sytuacja zdarza się w nerwicach typu neurastenicznego: zwykłe bodźce. przypadkowy dźwięk. Siła reakcji wegetatywnej zwykle koreluje z siłą reakcji uczuciowej. zwłaszcza palców rąk i nóg. Są tu trzy możliwości — plus. uczucie gwałtownego lęku itp. Zdarza się. wzrostu ciśnienia krwi. w drugim ucieczka od niego. który w tym momencie wycofywał się z wymiany sygnalizacyjnej i tym samym był nie przygotowany do przyjmowania bodżców. ale też od stopnia jego niezwykłości i od aktualnego stanu. w rytm beta. że przestaje nań reagować. Druga faza. ten sam hałas uliczny. określana jako badawcza. gdy wymiana sygnalizacyjna z otoczeniem redukuje się do minimum. że tylko komponent wegetatywny i śladowe uczucie niepokoju są jedyną oznaką. że siła reakcji wegetatywnej i emocjonalnej na bodziec zewnętrzny nie jest tylko zależna od siły tegoż bodźca. zwiększenia potliwości skóry. tj. staje się wskutek tej nadwrażliwości . że coś zakłóca stan istniejący. dotyczącej prawdopodobieństwa charakteru nowego bodźca. czyli przejście rytmu spoczynkowego alfa w rytm szybszy i mniej regularny (desynchronizacjaj. które wahać się może od bardzo dyskretnego i zwiewnego uczucia niezadowolenia. przykry już z powodu innych objawów nerwicowych. minus i zero. a w trzecim powrót do przerwanej przez bodziec aktywności. czyli do aktywności określanej jako faza badawcza odruchu orientacyjnego. że jakiś bodziec zewnętrzny zadziałał na ustrój. który w ciągu dnia przestał już działać. Co się tyczy subiektywnego obrazu wydarzeń wywołanych sygnałem otoczenia. zmiany rytmu oddechowego. czyjś głos. jak sygnał telefonu.

większość ruchów przy chodzeniu jest wywołana sygnałami nie docierającymi do świadomości). zmienia w mniejszym lub większym stopniu strukturę metabolizmu sygnalizacyjnego i jednocześnie go wzbogaca. jego wartość zostaje od razu w pierwszym zetknięciu oznaczona.. Tylko w sytuacjach upośledzenia metabolizmu informacyjnego. może dotrzeć do świadomości (np. po ataku padaczkowym itp. w ostrych i przewlekłych zespołach psychoorganicznych. które normalnie zostają zatrzymane na samej powierzchni receptorycznej lub. tutaj bez wyboru aktywizują cały układ sygnalizacyjny. Zdolność selekcji bodźców otoczenia można wyobrazić sobie w formie skali wartości. co pożywienie dla metabolizmu energetycznego. Może on w ogóle nie wywoływać reakcji orientacyjnej lub może ją wywołać. Z drugiej jednak strony musi on w jakimś stopniu do tej struktury pasować. jak i informacyjnego. świadomy lub nieświadomy. inne trudniej. już w pierwszych ogniwach łuku odruchowego. sygnały otoczenia dla metabolizmu informacyjnego są tym. Antycypacja Każdy sygnał otoczenia. a pierwsza ulega zakłóceniom. np. ogólnie mówiąc w tych przypadkach. co może go spotkać ze strony otoczenia. nie może być całkiem nowy. który przebije się przez powierzchnię receptoryczną. ta ostatnia jest wrażliwsza. Głównym objawem tego naruszenia jest obniżenie zdolności selekcyjnej układu sygnalizacyjnego. Z dwóch podstawowych czynności tegoż układu: pobudzenia i hamowania. Sygnał otoczenia nie jest więc czymś całkiem nowym. W tym sensie ustrój antycypuje to. Bodźce. zmieniającej się każdorazowo zależnie od aktualnej sytuacji ustroju i jego środowiska. Naruszenie struktury zarówno metabolizmu energetycznego. Według tej skali jedne sygnały są łatwiej przepuszczane. co częściej się zdarza. może też wywołać reakcję świadomą. a sygnały o małym znaczeniu mogą działać tak. ze stanu nieprzytomności. Może zostawić wyraźny ślad pamięciowy. a być nie spostrzeżony.jeszcze przykrzejszy. stanowi zawsze pewne zagrożenie dla ustroju. Niewspółmiernie gwałtowna reakcja orientacyjna występuje też przy budzeniu się ze snu. działając na ustrój zostaje natychmiast oznaczony określoną Wartością i zależnie od decyzji wartościującej kształtują się jego dalsze losy. ponieważ nie . Sygnały o wartości bliskiej zeru są w normalnej wymianie sygnalizacyjnej z otoczeniem od razu odrzucane na powierzchni receptorycznej lub w dalszych ogniwach łuku odruchowego. mogą one przebić barierę selekcyjną. jakby miały duże znaczenie i odwrotnie. wyżej wspomnianych. po narkozie. Skala wartości ulega wówczas rozchwianiu. gdy struktura wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem jest wyraźnie naruszona.

Przewidywanie nie jest wyłącznie czynnością świadomą. Siła reakcji lękowej jest proporcjonalna do stopnia gwałtowności zachwiania struktury. Strzał z rewolweru wywoła silniejszą reakcję orientacyjną niż tej samej siły stuk motoru. że może obudzić kogoś ze snu. Zwykle wystarczy drobny szczegół. w ogóle metabolizmu.wiadomo. a idąc dalej. jest proporcjonalna do dysproporcji między przewidywaną a faktyczną formą zakłócenia metabolizmu informacyjnego. Nagła ciemność wywołana zaćmieniem słońca da silniejszą reakcję lękową niż ciemność wywołana brakiem prądu elektrycznego. Dzięki temu założeniu funkcja ta odbywa się automatycznie. jesteśmy zaskoczeni. które na poziomie świadomości jest odczuwane jako zdolność przewidywania. opartej na prawdopodobieństwie. pojedynczy znak. po której się idzie. że droga. rozpoznany znajomy okaże się obcą osobą. Rzutowanie w przyszłość. wówczas akt chodzenia jest wykonywany przy całościowym zaangażowaniu układu sygnalizacyjnego. by rozpoznać znaną nam rzecz. że obserwowany przedmiot można zaliczyć do określonej kategorii zapisów pamięciowych. Subiektywnym sygnałem zagrożenia jest uczucie lęku. powstała reakcja lękowa jest wynikiem naruszenia struktury określonego wycinka interakcji z otoczeniem — funkcji chodzenia. Gdy idąc chodnikiem. tj. przy gwałtownej dysfunkcji hormonalnej niż przy łagodnej itp. Jest ono zasadniczą . W przypadku metabolizmu energetycznego będzie ona większa np. gdy np. im dochodzący sygnał jest mniej prawdopodobny. na trudnej ścieżce górskiej. gdy nasze przewidywanie się nie spełniło. nagle potkniemy się na jego nierówności. wywoła słabszą reakcję lękową niż analogiczna zmiana występująca w chorobie psychicznej lub pod wpływem nieświadomego zatrucia substancją chemiczną wywołującą halucynacje. zażytego świadomie. Skomplikowany łańcuch czynności związany z analizą percepcyjną. gdy jest inaczej. a tym samym gorzej mieszczący się w dotychczasowej strukturze interakcji z otoczeniem. gdy huk wybuchów bomb i pocisków staje się już czymś zwyczajnym. czym skończy się zachwianie struktury. jest istotną cechą metabolizmu informacyjnego. Reakcja zaskoczenia. Zmiana percepcji otoczenia pod wpływem LSD lub innego środka halucynogennego. polegający przypuszczalnie na przyporządkowaniu wchodzących sygnałów istniejącym już zapisom pamięciowym. a w przypadku zachwiania struktury informacyjnej — o łęku dezintegracyjnym. przy pełnym udziale świadomości. jest równa. np. przy braku tlenu niż przy braku pożywienia. również energetycznego. rozgrywa się poza sferą świadomości. W przypadku zachwiania struktury ener-detycznej wymiany ze środowiskiem mówimy o lęku biologicznym. W przypadku metabolizmu informacyjnego silą reakcji lękowej jest tym większa. którą można traktować jako swoisty dla odruchu orientacyjnego rodzaj reakcji lękowej. nagła cisza będzie tak silnym sygnałem. w czasie wojny. Świadoma jest ostateczna decyzja.

przewidywanie. Realizm przyrody polega na ogólnej zgodności planu z możliwościami środowiska. co się już dokonało. w różnym zresztą nasileniu. Każda żywa istota od najprostszej jednokomórkowej do najbardziej skomplikowane] wielokomórkowej. co ma się dokonać. W głównej mierze pogotowie to. W zależności od warunków środowiskowych możliwości realizacji planu genetycznego kurczą się lub rozszerzają. występuje u każdego człowieka. Możliwe. stanowi najważniejszy element struktury metabolizmu informacyjnego. Współrzędna czasu. rozproszonego analogiczny bodziec może ją zmniejszyć. że granica ta nie jest tak ostra w świecie zwierzęcym. u człowieka odpoczywającego. realizuje swój plan genetyczny poprzez wymianę energii i informacji ze swoim środowiskiem. Na przykład u człowieka skupionego nad pracą nowy bodziec na ogół zwiększa dezintegrację. np. Niektórzy psychiatrzy mówią o pogotowiu lękowym. w pewnej przynajmniej mierze ustrój musi „przewidywać" zachowanie się środowiska w stosunku do siebie. Sam plan może zresztą ulec modyfikacjom pod wpływem środowiska. nowe wrażenie. a na jej miejsce zbudowana nowa.cechą przyrody ożywionej. w przypadku kataklizmu lub ostrej schizofrenii. wywołana strumieniem sygnałów z zewnątrz ustroju lub z jego wnętrza. „Przewidując" dalsze etapy swego rozwoju. gdyż sygnał nerwowy jest jakościowo niezależny od rodzaju bodźców otoczenia. który może się realizować jedynie w ustawicznej wymianie ze środowiskiem. To ułożenie sygnałów stanowi aktualną strukturę czynnościową metabolizmu sygnalizacyjnego. bowiem dzięki niemu może się wytworzyć nowa struktura metabolizmu informacyjnego (może powstać nowa myśl. a na odwrót. poprzednia struktura musi być zburzona. co zostało już zrealizowane. W tym ujęciu lęk jako subiektywny wyraz zachwiania porządku metabolizmu informacyjnego towarzyszyłby stale człowiekowi od prawie niedostrzegalnego niepokoju przy zwykłym odruchu orientacyjnym do paniki wynikającej z całkowitego rozbicia istniejącego porządku. "W ludzkiej świadomości ostro odcina się przeszłość. tak że obraz otaczającego świata tworzy się na zasadzie różnorodnego umiejscowienia sygnałów nerwowych na siatce czasowo-przestrzennej. W jakim stopniu modyfikacja taka jest możliwa. jaką jest człowiek. wspomnienie itp. czyli to.). obok współrzędnych przestrzennych. To ustawiczne burzenie i budowanie jest może najbardziej charakterystyczną cechą pracy układu sygnalizacyjnego. będąc związane z istniejącym w metabolizmie informacyjnym . nakłada się na dezintegrację już istniejącą. W pojęciu planu mieści się widzenie przyszłości. w wyniku nałożenia się obu może się ona sumarycznie zwiększyć lub zmniejszyć. rozprasza go. Integracja i dezintegracja Dezintegracja struktury metabolizmu informacyjnego. od tego. od przyszłości. jest wciąż sprawą dyskusyjną.

np. czyli dla wszelkich form ruchu. mówienie. Zaburzenia wegetatywne Uwagi neuroanatomiczne i neurofizjologiczne Układ nerwowy somatyczny i autonomiczny Układ sygnalizacyjny zwykło się dzielić na: somatyczny i wegetatywny (autonomiczny). Natomiast funkcje wegetatywne są funkcjami sensu stricte autonomicznymi. Wprawdzie wiele funkcji sterowanych przez układ somatyczny rozgrywa się poza sferą świadomości — funkcje zautomatyzowane. w szczególności od decyzji wyboru danej struktury czynnościowej. jak chodzenie. stawów. a drugi — z otoczeniem wewnętrznym. tj. pisanie itp..pewnym rozchwianiem porządku. należą do domeny układu somatycznego. określane jako proprioceptywne. Pojęcie to ma uwypuklić jego niezależność od świadomych procesów psychicznych. mogą być traktowane jako sygnały wysyłane w otoczenie. Granica między funkcjami wolicjonalnymi a autonomicznymi nie jest jednakże ostra. to jednak w razie potrzeby mogą one z powrotem być świadomie sterowane. ponieważ stanowią rodzaj sprzężenia zwrotnego dla sygnałów wychodzących z ustroju. Podział ten nie jest całkiem ścisły. od aktu woli. zblednięcie czy zaczerwienienie twarzy. że ich manifestowanie się na zewnątrz jest sprawą drugorzędną i że w istocie należą one do wewnętrznego metabolizmu informacyjnego. W przeciwstawieniu do układu wegetatywnego układ somatyczny nazywa się analogicznie układem wolicjonalnym. . zjeżenie się włosów itd. wzmożona potliwość dłoni. nie można nimi kierować własną wolą. będąc niejednokrotnie ważną wskazówką orientacyjną co do stanu emocjonalnego.). Mimo to traktuje się je jako reakcje wegetatywne. uważając. tym utrzymanie stabilnej równowagi staje się trudniejsze. które jest właściwie funkcją wegetatywną. choć de facto pochodzą z wnętrza ciała. więzadeł itd. Im układ sygnalizacyjny jest bardziej precyzyjny i wymiana informacji z otoczeniem bardziej skomplikowana. Układ wegetatywny określa się też jako autonomiczny. nie jest jednak funkcją całkowicie autonomiczną. gdyż sygnały pochodzące z układu ruchowego (z mięśni. rozszerzenie źrenic.. Oddychanie. Pierwszy zajmuje się wymianą sygnałów z otoczeniem zewnętrznym. Z drugiej strony pewne reakcje wegetatywne. gdyż może być zaŁeżne od aktu woli.

że ta zależność wiąże się z funkcją mowy. Układ współczulny i przywspółczulny Część przywspółczulna znajduje się bliżej narządów wewnętrznych (niektóre skupiska komórek nerwowych mieszczą się w samych narządach wewnętrznych lub w ich bezpośredniej bliskości). wynika z odmiennego charakteru aktywności obu układów. tj. tj. Druga różnica lokalizacyjna polega na tym. układ autonamiczny jest jakby bezpieczniejszy. rozpadu. Proces budowy jest bardziej skomplikowany. a układ przywspółczulny w odcinkach skrajnych (głowowym i krzyżowym). Układ przywspółczulny wzmaga procesy anaboliczne. stamtąd dochodzą sygnały i tira z kolei w formie ruchu są wysyłane. a część współczulna jest zlokalizowana w większej odległości od terenu działania (skupiska komórek leżą przed kręgosłupem — zwoje przedkręgowe). cieplną. Pod względem anatomicznym różnica między układem autonomicznym a somatycznym zaznacza się wyraźnie na obwodzie. gdy ustrój przygotowuje się do walki lub ucieczki. że układ współczulny jako pobudzający procesy destrukcji najsilniej działa wówczas. Natomiast dla układu somatycznego terenem oddziaływania iest środowisko zewnętrzne. w której oddychanie odgrywa ważną rolę. sygnały są odbierane z różnych narządów ustroju i do nich z powrotem wysyłane. Układ współczulny wzmaga procesy kataboliczne. Poruszając się na swoim terenie. Duże masy mięśniowe muszą ulec wówczas aktywacji. różnicę tę można ująć jako większą decentralizację układu autonomicznego. jest to jakby wewnętrzny układ sygnalizacyjny. ośrodki sterujące muszą więc znajdować się bliżej miejsca działania. Terenem oddziaływania dla układu autonomicznego jest własny ustrój. a stosunkowo proste substancje chemiczne wydalane z ustroju itp.Możliwe. może bardziej do niego się zbliżyć. jak się zdaje. Jego jednostki sterujące — ciała komórkowe neuronów — mieszczą się bliżej terenu oddziaływania. Ta różnica w lokalizacji. że układ współczulny łączy się z układem centralnym w jego części środkowej (piersiowo-lędźwiowej). niż to się dzieje w układzie somatycznym. substancja i energia otoczenia zostają przekształcone na swoistą strukturę energetyczną i substancjalną ustroju. Specyficzna dla ustroju struktura energetyczno-substancjalna zostaje zmieniona na niespecyficzną — na energię mechaniczną. a te właśnie grupują się głównie w środkowej części . niż proces burzenia. wektor przemiany energetycznej jest skierowany do ustroju. wektor wymiany energetycznej z otoczeniem jest skierowany na zewnątrz. To dziwne nieco połączenie z osią układu nerwowego może wynikać stąd. podczas gdy układ somatyczny oddala się od terenu obcego i bardziej od niego izoluje. w części centralnej zaciera się. budowy. Nie wdając się w szczegóły anatomiczne.

osi ciała. Natomiast układ przywspółczulny, jako pobudzający procesy budowy, najsilniej działa wówczas, gdy ustrój przygotowuje się do funkcji pokarmowych i rozrodczych, a te lokalizują się w odcinku głowowym (otwór gębowy) i odcinku końcowym (odbyt pierwotny). W osi centralnej układu nerwowego zaciera się rozróżnienie lokalizacyjne układu współczulnego i przywspółczulnego. Trudno jest ściśle określić, które skupiska komórek nerwowych należą do jednego, a które do drugiego układu. Lokalizacja obejmuje poszczególne funkcje, główne skupiska komórek nerwowych sterujących oddychaniem i krążeniem znajdują się w dolnych odcinkach pnia mózgu (w rdzeniu przedłużonym i w moście), a ośrodki nerwowe dla przemiany wodnej, węglowodanowej, tłuszczowej, termoregulacji, funkcji pokarmowych i rozrodczych itd. — w podwzgórzu. Ośrodki te sterują zarówno układem współczulnym, jak i przywspółczulnym. Procesy anaboliczne i kataboliczne — konstrukcji i destrukcji — są tak ze sobą zespolone, że sterowanie nimi niezależnie od siebie jest niemożliwe. Widać z tego, jak zespolone są ściśle ze sobą dwa przeciwstawne procesy; budowy i niszczenia, na nich bowiem opiera się dialektyka życia. Podwzgórze i węchomózgowie Podwzgórze uważa się za główny ośrodek funkcji wegetatywnych. Podwzgórze łączy się przez przysadkę mózgową Z układem endokrynnym. Przysadka, podobnie jak podwzgórze w układzie wegetatywnym, odgrywa centralną rolę w układzie endokrynnym. Nie znaczy to, aby ośrodki wenetatywne znajdujące się w filogenetycznie starszych częściach ośrodkowego układu nerwowego — w rdzeniu i pniu mózgowym — były mniej ważne; uszkodzenie ich (np. ośrodków oddychania i krążenia w rdzeniu przedłużonym) może prowadzić do śmierci. Równie w młodszych filogenetycznie częściach mózgu znajdują się ważne ośrodki wegetatywne; są one ściśle zespolone z ośrodkami somatycznymi (tj. sterującymi wymianą sygnałów ze światem otaczającym), tak że oddzielenie ich jest często niemożliwe. Na przykład drażnienie pola ruchowego czy czuciowego w korze mózgowej wywoła jednocześnie zmiany naczynioruchowe w części ciała, której reprezentacja korowa została zadrażniona. Drażnienie starszych filogenetycznie części kory mózgowej (węchomózgowia) wywołuje silne reakcje wegetatywne, ale jednocześnie zasadnicze postawy w stosunku do otoczenia — wściekłości, paniki, pobudzenia seksualnego. Węch, który u człowieka jest zmysłem nie tak ważnym jak u innych ssaków, odgrywa, jak się zdaje, istotną rolę w filogenezie kory mózgowej. Sygnały węchowe determinują zasadniczą orientację w świecie otaczającym. Układ sygnalizacyjny węchowy tworzy jakby rdzeń, wokół którego narasta najwyższy, tj. korowy poziom metabolizmu informacyjnego. Węchomózgowie człowieka tylko w małym stopniu jest związane ze zmysłem węchu (bezpośrednio z nim

związana jest opuszka węchowa, a prawdopodobnie też jądra migdałowate), niemniej filogenetycznie z niego się wywodzi. Węch jest jedynym zmysłem, którego sygnały nie biegną przez główną stację przekaźnikową, tj. przez wzgórze (thalamus), lecz wprost zmierzają do kory mózgowej, co również może wskazywać na jego specyficzne znaczenie. Badania neurofizjologiczne przemawiają za tym, że drażnienie węchomózgowia, a także podwzgórza wywołuje wraz z reakcjami wegetatywnymi silne przeżycia uczuciowe. Dlatego też uważa się te części mózgu, przy zachowaniu całej ostrożności w lokalizowaniu funkcji psychicznych, za główny ośrodek życia emocjonalnego. Porównując mózg najniższych ssaków, np. gryzoni, z mózgiem człowieka, stwierdza się niewspółmiernie duży rozwój najwyżej uformowanych części kory mózgowej (neocortex) w porównaniu z filogenetycznie najstarszą częścią kory mózgowej (archicortex i mesocortex), tj. z węchomózgowiem, a także z podwzgórzem. Te części mózgu u najniższego i najwyższego ssaka są prawie identyczne. Skok filogenetyczny w rozwoju mózgu koncentruje się u człowieka na neocortex. Nastawionych neuroanatomicznie i neurofizjologiczme psychiatrów powyższe fakty skłaniają do raczej smutnych refleksji na temat tzw. wyższych uczuć ludzkich. A obserwując reakcje uczuciowe zwierząt wyższych (ssaków, ptaków) niekiedy dochodzi się do przekonania, że ich życie uczuciowe jest bardziej harmonijne i szlachetniejsze niż człowieka. Dysproporcja między gwałtownym rozwojem „nowej" kory mózgowej a niezwykle powolnym rozwojem „starej" nie wpływałaby więc korzystnie na harmonię życia uczuciowego. Wreszcie badania neurofizjologiczne nad pamięcią wskazują na to, że dla utworzenia zapisu pamięciowego konieczne jest przejście strumienia informacji przez węchomózgowie i podwzgórze, o trwałości zapisu pamięciowego decyduje m.in. komponent uczuciowy. Słuszne wydać się może popularne powiedzenie o kierowaniu się w życiu węchem. Wokół struktur anatomicznych związanych z tym zmysłem skupiają się struktury sterujące podstawowymi zachowaniami o silnym ładunku emocjonalnym (postawy ,,do" i ,,od"), a jednocześnie funkcjami wegetatywnymi i endokrynnymi. Filogenetycznie węch byłby zmysłem najważniejszy m w zasadniczej orientacji w świecie otaczającym. Węch i smak, zmysły zresztą do siebie zbliżone, stanowią granicę między metabolizmem informacyjnym a energetycznym. Od nich ostatecznie zależy decyzja, czy dana część świata otaczającego może zostać wchłonięta i zamieniona na strukturę własną ustroju, czy też należy ją od siebie odrzucić. Bodźce węchowe są też decydującymi sygnałami w doborze seksualnym. Wprawdzie znaczenie węchu i smaku u człowieka nie jest tak duże jak w świecie zwierzęcym, niemniej odgrywają one wyraźną rolę w doborze pokarmów, a także w doborze seksualnym. Sygnały z innych zmysłów muszą przejść przez węcho-mózgowie, aby utrwalić

się w pamięci. Wiadomo, że bodźce węchowe czy smakowe należą do tych, które najłatwiej nrzywołują wspomnienia z plastyczną żywością autentycznego przeżycia. Od struktur ośrodkowego układu nerwowego związanych ze zmysłem węchu i smaku, zależy więc decyzja wchłonięcia lub odrzucenia świata otaczającego nie tylko w sensie metabolizmu energetycznego, lecz też informacyjnego. Słusznie więc mówi się o ,,smaku" życia, gdyż wchłanianie tego, co wokół się dzieje, jest w strukturze morfologicznej i funkcjonalnej układu nerwowego dość ściśle związane ze zmysłem węchu i smaku. Sygnały dochodzące do kory mózgowej z różnych obwodowych pól receptorycznych spływają do węchomózgowia; tam prawdopodobnie zapada decyzja co do zasadniczej postawy: zbliżyć się, czy oddalić. Od tej decyzji zależy zasadniczy ton uczuciowy przeżycia wywołanego wchodzącymi do mózgu sygnałami, a także ich utrwalenie w palnięci. Doświadczenia na zwierzętach i obserwacje neurochirurgiczne u ludzi zdają się przemawidć za tym, że zniszczenie węchomózgowia uniemożliwia tworzenie nowych zapisów pamięciowych, natomiast nie ginie pamięć zapisów wytworzonych przed zabiegiem, Dalsza droga strumienia sygnałów prowadzi z węchomózgowia do podwzgórza, gdzie zależnie od zapadłej w węcho-mózgowiu decyzji występuje z kolei rozkaz większej lub mniejszej mobilizacji ustroju. Przy decyzji ,,od" jest ona większa niż przy decyzji „do". Walka i ucieczka wymagają bowiem większego wysiłku niż przyjazne zbliżenie się. Postawa ,,do" nastawia układ wegetatywny w kierunku anabolicznym, a postawa ,,od" — w kierunku katabolicznym. W ten sposób bodźce świata otaczającego rezonują się w całym ustroju, człowiek spostrzega świat nie tylko oczyma, uszami, węchem itd., ale też sercem, żołądkiem, jelitami., naczyniami krwionośnymi itd. We wszystkich narządach ustroju odzwierciedla się bowiem metabolizm informacyjny. Układ endokrynny poprzez podwzgórze i przysadkę mózgową bierze czynny udział w przygotowaniu ustroju do tego, co ma za chwilę nastąpić. Szczególnie ważną rolę odgrywa tu tzw. oś przysadkowo-nadnerczowa (przysadka i kora nadnerczy), do której taką wagę przykłada Selye w swojej teorii stresu. Teoria ta była dalszym rozwinięciem badań wybitnego fizjologa amerykańskiego Cannona nad zjawiskiem obserwowanym przez etnografów u niektórych plemion murzyńskich, tzw. śmierci woodoo. Lęk wyzwolony zaklęciem czarownika lub przekroczeniem tabu prowadzi do stanu skrajnej prostracji i w ciągu kilku dni do śmierci. Marginesowe uwagi o medycynie naukowej Badania nad zmianami fizjologicznymi i biochemicznymi, towarzyszącymi różnego rodzaju stanom uczuciowym, stanowią dziś rozległą dziedzinę wiedzy, tworzącą podstawę psychosomatyki. Koncepcja wpływu psychicznego na

Dzięki śmierci obraz morfologiczny zostaje utrwalony. że wyskakują z niej różne rzeczy. a nierzadko spaczony wgląd w prawdziwe mechanizmy działania układu.czarnej skrzynki". to tylko te które sam odkrył dzięki naruszeniu granicy przez eksperyment. opiera się na zasadzie: działam i obserwuję wynik mego działania. Dziecko. Na niej opierały się różnego rodzaju praktyki stosowane przez lekarzyczarowników: zaklęcia. a przedmiot obserwowany w ten czy inny sposób reaguje na jego działanie. Eksperyment naukowy. tym większe staje się pole działania dla eksperymentatora. jak i mechanizmów fizjologicznych i chemicznych. jest skierowany w prze- . gdzie przedmiot badania musi być uśmiercony. charakterystyczna dla wszystkiego. które eksperymentator może łatwo popełnić: błąd granicy i błąd fałszywego determinizmu. Pierwszy polega na tym. co w skrzynce się naprawdę kryje. Studia lekarskie zaczynają się od anatomii i histologii. które miały choremu przywrócić zdrowie. Drugi błąd związany jest z tym. ale nadal nie wiadomo. On planuje przebieg wydarzeń. czary itp. Inaczej bowiem nie dałoby się poznać-morfologii ciała ludzkiego. zapominając o tym. że każdy układ ma swoistą organizację czynnościową i że to. tańce rytualne. że jedyne prawa obowiązujące w obserwowanym układzie. że koncentrując się na obserwacji skutków własnego działania. W tym sensie łatwiej eksperymentować na przedmiotach martwych niż na żywych. co żywe. Eksperymentator jest inicjatorem zjawiska. daje tylko fragmentaryczny. Wydaje mu się. co obserwuje jako skutek własnego działania na badany układ.. że eksperymentator zbyt łatwo stawia znak równości między swoim działaniem a przyczyną. Dwa są główne błędy myślowe. na roślinach i zwierzętach niż na człowieku. Im łatwiej przedmiotem obserwacji da się swobodnie manipulować. bez jego działania nie mogłoby ono powstać. chcąc lepiej zapoznać się z motylem. a potem nieraz zabija. Znika w nim ruch i dialektyka życia i śmierci — umierania i odradzania się. który zafascynował je na łące. zapomina on o granicy oddzielającej badany układ od otoczenia i o swoistości praw rządzących w obrębie układu. patrzy w przyszłość. trzyma go w rączce. Stopień swobody badacza wzrasta ze stopniem braku swobody badanego przedmiotu. Jest to znany problem . a badany skutkiem. by móc go mieć na zawsze i w dowolnej chwili go badać.. maski. Ciało bowiem musiało stać się przedmiotem podległym swobodnej manipulacji koniecznej do poznania zarówno jego struktury anatomicznej.czynności somatyczne stanowiła ideę przewodnią medycyny przednaukowej. bo jest ona w gestii badającego. stara się go schwycić. co powoduje. działa się na nią w ten czy w inny sposób. Badający jest przyczyną. Przedmiot badany nie ma własnej przyszłości. a niekiedy zdrowemu zaszkodzić (w przypadku czarnej magii). który stał się podstawą medycyny naukowej. Powstanie medycyny naukowej było związane z rozdzieleniem psyche od soma.

endokrynna i nerwowa Na każdy ustrój wielokomórkowy można popatrzeć jak na społeczeństwo złożone z bardzo wielu jednostek (komórek). nie wiadomo. Gdy pod wpływem nieznanych nam jeszcze czynników w jednej z nich. to wówczas plan genetyczny można traktować jako ułatwienie w wysiłku życia. dostosowanym raczej do człowieka niż do nich. poddawane są różnego rodzaju testom na inteligencję (labirynty itp. Zwierzęta doświadczalne. powstaje komórka nowotworowa. w szczególności emocjonalnej. czym jest życie. w funkcjonowaniu żywego ustroju. plan ten ulegnie modyfikacji. Przykładem nieliczenia się ze specyfiką metabolizmu informacyjnego i swoistością jego determinizmu są niektóre doświadczenia stosowane do niedawna z wielkim zapałem w psychologii eksperymentalnej. . Tymczasem nie tylko w przyrodzie ożywionej. które doprowadziły do aktualnego stanu.szłość. Bez przekaźnika genetycznego każdy żywy ustrój musiałby od początku zaczynać ewolucję przyrody ożywionej. jak problem jego przeszłości i aktualnego stanu. a neurofizjolodzy koty). mające różne cele i zadania. Jak dotychczas nie można jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie. Nie wiemy. ale też nieożywionej i w urządzeniach technicznych problem przyszłości jest równie ważny dla charakterystyki badanego przedmiotu. a w związku z tym — do uwag krytycznych. a badane są przyczyny. opartymi na bodźcach węchowych i smakowych. jakby testowany człowiek w nich wypadł. A tak wchodzi w życie z gotowym planem porządku — negatywnej entropii. Integracja genetyczna. Przy rozpatrywaniu roli układu wegetatywnego i endokrynnego w ustroju dochodzi się nieuchronnie do refleksji nad znaczeniem czynników natury psychicznej. dotyczących niektórych metod naukowych stosowanych w medycynie współczesnej. W miarę rozwoju filogenetycznego funkcje jednostek tej społeczności ulegają coraz większej specjalizacji. Mimo to jednak zachowany jest wspólny plan aktywności. W każdym razie nie może się on rozwinąć bez udziału środowiska. np. zwykle szczury (psychologowie bowiem preferują szczury. w jakim stopniu plan genetyczny wpływa na przyszłość danego ustroju. Powstają w ten sposób różnego rodzaju tkanki i narządy. Warto może wyobrazić sobie sytuację odwrotną: gdyby szczury badały zachowanie się człowieka testami dla nich specyficznymi. która rozmnażając się tworzy obcą i często wrogą (w przypadku nowotworów złośliwych) społeczność w macierzystym organizmie. Istotą życia jest bowiem ustawiczna wymiana energetyczno-sygnalizacyjna między ustrojem a jego środowiskiem. Wszystkie komórki mają bowiem ten sam plan genetyczny. lecz jeśli wg fizyka Schroedingera określimy je jako przeciwstawienie się entropii — dążeniu materii do bezwładnego ruchu cząsteczek.).

Układ endokrynny nie jest systemem sygnalizacyjnym zbyt zwrotnym. co i w jaki sposób z tego planu zostanie zrealizowane. Widocznie jest on potrzebny i nie mógł być przez układ nerwowy zastąpiony. rozchodząca się z krwią po całym ustroju i wywołująca reakcję w tych narządach. Sygnały szybciej i łatwiej trafiają tu do właściwych odbiorców. które też stanowią tło dla bardziej szczegółowych i zmiennych przeżyć. wyda się zupełnie inna. Sygnał wysyłany przez gruczoł dokrewny działa na cały ustrój. do którego jest skierowany. że tło jest inne. a także precyzyjność wyzwalania właściwych reakcji niezbyt duża. które sygnału tego oczekują. Bodźce otoczenia na zasadzie sprzężenia zwrotnego modyfikują genetyczny plan aktywności. Ciało jest jakby bardziej na zewnątrz. ale reaguje tylko ten. Tym samym stwarza on jakby tło. działanie jego jest znacznie dłuższe niż impulsu. na którym mogą rozminąć się bardziej szczegółowe i zmienne aktywności ustroju. jest to sygnał typu to whom it may concern — każdy może go odebrać. jest dolegliwość cielesna. co prawda znacznie wolniej.Współcześni genetycy w przeciwieństwie do dawnych są skłonni przypisywać planowi genetycznemu większą plastyczność. Jak wspomniano. Jego działanie jest stosunkowo powolne. co chorego najwięcej niepokoi i w czym. którego dana wiadomość dotyczy. Niemniej układ endokrynny w trakcie rozwoju filogenetycznego nie zostaje wyrugowany przez układ nerwowy. specjalnego systemu. mimo że jest ta sama. Jest to zrozumiałe. Na przykład ta sama rzecz. W życiu subiektywnym byłaby tu pewna analogia ze stanami uczuciowymi. Symptomatologia zaburzeń wegetatywnych Skargi cielesne w chorobach somatycznych i nerwicach Chory na nerwicę rzadko trafia wprost do psychiatry. rozwija się równolegle z tamtym. dzięki czemu łatwiej jest je oddać w . stają się czymś innym. W miarę powstawania ustrojów wielokomórkowych i specializowania się poszczególnych komórek do wykonywania określonych funkcji plan genetyczny wymagał wzmacniania tj. zwykle kieruje się do lekarza chorób wewnętrznych lub innego specjalisty medycyny somatycznej. łatwiej ulega uprzedmiotowieniu. Od nich zależy. urazy i kompleksy — może sam sobie próbować tłumaczyć i z nimi gorzej lub lepiej radzić. Przeżycia te formalnie mogą być identyczne. Dolegliwości psychiczne — swoje niepokoje. który by integrował funkcje wielokomórkowej społeczności i jednocześnie przystosowywał je do sytuacji w świecie otaczającym. W ten sposób powstała integracja endokrynna. lekarz może mu pomóc. nerwowego. w której rolę sygnału spełnia substancja chemiczna. oczywiście najsilniej na ten narząd. ale na skutek tego. zależnie od typu swoich dolegliwości. spostrzegana w smutku czy w radości lub z uczuciem nienawistnym czy przyjaznym. jego zdaniem. Znacznie precyzyjniej sprawą integracji wielomiliardowej społeczności komórkowej kieruje układ nerwowy. sterowane już przez układ nerwowy. smutki. wobec bólu fizycznego staje bezradny. bo tym.

Metabolizm energetyczny przesuwa się wyraźnie w kierunku procesów anabolicznych. bóle brzucha.. nie potrafi o niczym innym myśleć ani spojrzeć na nie bardziej obiektywnie. wysiłku i spoczynku. mniej jest w nich emocjonalnie zaangażowany. Drugim takim podstawowym rytmem jest rytm rozwoju odpowiadający porom roku: wiosna. . o czym świadczy charakterystyczny dla nich zapis elektroencefalograficzny. a także znacznie bardziej odległych okresów życia. Zaburzenia snu Sen jest zjawiskiem w przyrodzie powszechnym. człowiek korzysta z zapasów nagromadzonych w ciągu dnia (jeśli dzień jest okresem czuwania). poza tym jest z nimi jakby bardziej złączony. tzn. jak już wspomniano. Nie wiadomo. Poza tlenem niczego z zewnątrz się nie przyjmuje. wchłania się i przekształca na strukturę własną ustroju to. mniej więcej co jedną do półtorej godziny. Wciąż jeszcze bardzo mało wiemy o życiu psychicznym w czasie snu. zamknięcie się w sobie.ręce lekarza. Poza tym sposób przedstawiania przez chorego dolegliwości jest dla nerwic dość charakterystyczny. z jakimi zgłaszają się do lekarza chorzy na nerwice. występujące w sposób regularny. umiejscawiające się w różnych częściach ciała. Skargi cielesne. Marzenia senne. Jednak niektóre z nich częściej się powtarzają i są dla nerwic dość typowe. Dopływ informacji jest też zredukowany do minimum. REM (rapid eye moyements) — przyspieszenie rytmu bioelektrycznego mózgu i wystąpienia szybkich ruchów gałek ocznych. są bardzo różnorodne i trudno je wszystkie wymienić. Zarówno więc typ skarg. jesień życia. gdyż. brak apetytu i związany z tym ubytek wagi. są w pewnym sensie przejawem tendencji anabolicznych. tworzą się sceny marzenia sennego. Zalicza się do podstawowego rytmu biologicznego. zaburzenia seksualne. Z fragmentów informacji nagromadzonych w ciągu poprzedniego dnia. rytmu dnia i nocy. Następuje.tzw. lato. duszności. mrowienia i drętwienia palców rąk i nóg. w jakim stopniu przewaga procesów anabolicznych dotyczy też metabolizmu informacyjnego. Chory somatycznie łatwiej oddziela od siebie swoje dolegliwości. pod zespołem nerwicowym może się kryć poważna nieraz choroba somatyczna lub choroba psychiczna. co w ciągu dnia zostało zdobyte. aktywność zewnętrzna spada prawie do zera. bóle serca. Oczywiście nie jest to równoznaczne z jej rozpoznaniem. Do najczęstszych dolegliwości nerwicowych można zaliczyć bezsenność. chory jest zazwyczaj bardziej zaniepokojony swoimi objawami. niż to się zdarza w chorobach czysto somatycznych. bóle wędrujące. jak i sposób ich przedstawienia pozwalają na ogół od razu podejrzewać nerwicę. Zasadniczą cechą snu jest znaczna redukcja wymiany energetycznoinformacyjnej ze środowiskiem. bóle głowy.

nie wpływa na stan przytomności. Przednia część podwzgórza jest związana z układem przywspółczulnym. W przeciwieństwie do klasycznych dróg czuciowych układ siateczkowy stanowi drogę niespecyficzną. że rytm snu i czuwania wiąże się z aktywnością układu .jakby krótkie filmy. szkoła pawłowowska). a drażnienie układu siateczkowego wywołuje reakcję obudzenia nawet w głębokim stanie śpiączkowym (komatycznym). istotnych w każdym procesie twórczym. a tylna — z układem współczulnym. co prowadzi do zaburzeń świadomości. Zniszczenie klasycznych dróg czuciowych. Natomiast zniszczenie układu siatecz-kowego. tj. następuje często odwrócony rytm snu. składających się tylko z kilku neuronów i dochodzących do określonych pól receptorycznych w korze mózgowej. jak organiczne zwykle zaczynają się od okresu bezsenności. jak też różnego typu zaburzenia świadomości dają uszkodzenia pnia mózgu (ściślej mówiąc rdzenia przedłużonego. Analogiczne efekty. przez nowotwór. toteż bezsenność jest niejednokrotnie pierwszym objawem zwiastunowym zbliżającej się psychozy. jest strukturą bardziej swoistą niż obrazy powstałe na jawie. Zaburzenia snu należą do dolegliwości najczęściej spotykanych w psychiatrii. Obecnie uważa się. występujące w sposób epidemiczny po pierwszej wojnie światowej. Jak wykazały badania Moruzzlego i Magouna (1949). Wirusowe zapalenie mózgu. że marzenie senne bardziej oddaje prawdę o danym człowieku. Natomiast jest ono pozbawione elementów wolicjonalnych. a jest bardziej ożywiony w ciągu nocy. np. nie wszystkie drogi wstępujące mają wpływ na stan przytomności. tj. Jest to aktywność w pewnej mierze twórcza. impulsy pochodzące z różnych narządów zmysłowych ulegają w nim wymieszaniu i w tej formie docierają do całej kory mózgowej i do wszystkich jej warstw (drogi klasyczne. Na tym stanowisku stali antagoniści lokalizacyjnej koncepcji Hessa (m. prowadziło do stanów śpiączkowych (stąd jego nazwa encephalitis lethargica). dróg nerwowych zbudowanych z neuronów o krótkim aksonie. tzw. skutkiem czego łatwo więc mogą ulec uszkodzeniu. Jeśli analogicznie jak w metabolizmie energetycznym cechą tworzonych struktur czynnościowych jest ich swoistość. należałoby przyjąć. a tym samym składających się z bardzo wielu neuronów. zwłaszcza w otępieniu starczym. specyficzne. Ostre psychozy zarówno endogenne. docierają tylko do warstwy IV odpowiednich korowych pól receptorycznych). które formują się pod większą presją otaczającej rzeczywistości. W psychozach organicznych. Zaburzenia te wiązano z uszkodzeniem okolicy podwzgórzowej. in. prowadzi do stanów śpiączkowych. znosi stan przytomności. Tam też Hess w latach trzydziestych na podstawie swych doświadczeń na zwierzętach lokalizował ośrodek snu. Zniszczenie tylnej części podwzgórza. w którym na małej przestrzeni skupiają się wszystkie drogi doprowadzające i odprowadzające. chory drzemie w ciągu dnia. Rytm snu i czuwania może zatem równie dobrze zależeć od dopływu bodźców do kory mózgowej. mostu i pnia).

że ustrój na ogół szybko się do nich adaptuje. Jest ona odwrotnością sytuacji. by sprowadzić upragniony sen. i rzeczywiście zasypia. co zgadza się z koncepcją continuum. Na tej zasadzie może działać nasennie każdy środek. a który w rzeczywistości nawet nie ma działania nasennego. charakterystyczne jest bardzo wczesne budzenie się. Stan maksymalnego napięcia uwagi i stan komatyczny. Od aktywności układu siateczkowego zależy aktualna pozycja między obu biegunami. to dzieje się to na zasadzie zmniejszenia napięcia lękowego. Na podstawie badań elektroencefalograficznych rozróżnia się w czasie snu różne fazy jego głębokości. są krańcowymi biegunami continnum wyrażającego różne stany świadomości. Poza tym aktywujący układ siateczkowy jest szczególnie wrażliwy na wszelkie zmiany chemizmu swego bezpośredniego otoczenia. toteż są one stosowane w olbrzymich ilościach. że stanowi on skuteczną broń przeciw bezsenności. sama myśl o bezsennej nocy. lecz też od sygnałów pochodzących z kory mózgowej (odgrywają one tu rolę sprzężenia zwrotnego). Aktywność ta jest zależna nie tylko od sygnałów zmysłowych pochodzących z otoczenia i z samego wnętrza ciała. gdyż obejmuje właściwie . zwłaszcza dla fazy depresyjnej. a ośrodek snu Hessa traktuje się jako część tego układu. gdy chce się za wszelką cenę nie dopuścić do zaśnięcia. stanowi jedną z takich faz. przede wszystkim dlatego.. podobnie jak w stanie czuwania. co przekonanie. kąpiel przed spaniem itp. chory ma pewność. Świadomość. trzeba stosować coraz wyższe dawki środków nasennych i zmieniać ich rodzaj. We śnie. że zaśnie. Im bardziej chce się zasnąć. Charakterystyczną cechą wszystkich leków. w którym już bodźce myślowe nie wywołują reakcji obudzenia. że bardzo chce się zasnąć. że zażycie lekarstwa sprowadzi sen. a zwłaszcza działających na układ nerwowy. by sprowadzić sen: czytanie nudnych książek. Choć sen nie jest zjawiskiem tylko wegetatywnym. Natomiast dla cyklofrenii. wspomniany uprzednio REM.siateczkowego. Bezsenna noc jest męczarnią. uważany za odpowiednik marzeń sennych. związanego z uporczywą myślą . Najmniej wysiłku wymaga zażycie środka nasennego. spacery. W nerwicach najczęściej spotyka się duże trudności w zasypianiu. toteż po krótszym lub dłuższym czasie działanie ich staje się coraz słabsze.. o którego skuteczności chory jest przeświadczony.czy tej nocy będę spał". im więcej się o tym myśli. spędza sen z oczu. gdy walczy się z sennością. istnieją więc różne stopnie nasilenia. Istotne jest tu nie tyle nasenne działanie leku. jest to. Skutkiem tego. W krajach kapitalistycznych producenci środków nasennych szybko dochodzą do fortuny. na ogół bez większych efektów. w czasie której przewalają się przez głowę najprzykrzejsze myśli i obrazy. Granica między stanem przytomności a nieprzytomności nie jest ostra. przysłowiowe liczenie owiec. redukuje niepokój. Jeśli lek nasenny działa nadal w mdłych dawkach. tym szansę są mniejsze. Chorzy stosują różne sposoby. Chorzy nerwicowi kładą się spać z lękiem.

Zaburzenia wegetatywne stawiają człowieka z powrotem w pozycji niemowlęcia. charakterystyczne dla okresu niemowlęcego. woda i pożywienie. in. zmienia się obraz rzeczywistości. Zaburzenia psychotyczne występują wówczas. człowiek zostaje sam ze swoimi myślami. jest to znany problem impotencji — im więcej się chce.. Badania eksperymentalne nad snem zdają się wskazywać na to. Przypadki te należą do rzad- . działanie wolicjonalne zakłóca przebieg czynności autonomicznych i zautomatyzowanych. Chorzy często skarżą się. gdy nie może dosięgnąć czegoś rączką itd. lękami. Sama ciemność budzi niepokój. Poczucie bezsilności i towarzyszące mu na zasadzie dialektycznej sprzeczności poczucie wszechmocy. do którego mógłby się przytulić i bezpiecznie w jego obecności zasnąć. że w powstaniu zaburzeń istotną rolę odgrywa faza REM. Co więcej. że nie zaśnie. znikają lub przynajmniej zostają stłumione już w dzieciństwie. Negatywne uczucia wzmagają zaburzenia wegetatywne. albo oba uczucia razem. co sprzeciwia się woli. w którym chorego przestaje nękać obawa. staje się on tajemniczy. Im większa jest bezsilność. wobec których jest bezsilny. W miarę rozwoju zdobywa się władzę nad otoczeniem. groźny. Nerwicowy lęk przed bezsenną nocą jest też lękiem przed samotnością. trwającej nawet latami. Bezsilność jest cechą wczesnego dzieciństwa. że treść marzenia sennego staje się rzeczywistością. budzi się go za każdym jej pojawieniem się w zapisie elektroencefalograficznym. koncentruje się on bowiem na zjawiskach. groźnymi wizjami. do kierowania wolą. m. Niejednokrotnie dziecko kładąc się spać. Poczucie bezsilności wyzwala lęk lub agresję. Opisywane są wprawdzie przypadki bezwzględnej bezsenności. w ten sposób bowiem reaguje niemowlę (stąd wywodzi się jego krzyk.wszystkie funkcje życiowe. Za dnia świat z powrotem staje się zwyklejszy i przystępniejszy. budzi negatywne uczucia. gdy pozbawia się badanego tej fazy snu. Jest to reakcja w zasadzie infantylna. np. ze przez całą noc nie zmrużyli oka. bezsenność. (marzenia sennego).dobrym misiem". Tęskni za . Chory przez krótkie zazwyczaj okresy śni na jawie. jak powietrze. W nocy nasila się poczucie osamotnienia. człowiek czuje własną wobec niego bezsilność. tzn. tym silniejsze dążenie do władzy (do infantylnej wszechmocy). podobnie jak funkcje sensu stricto wegetatywne znajduje się on poza sferą działania woli. Skarg takich nie można traktować dosłownie. tym mniej się może. Neurotyk rzesto czuje się samotny. po zapaleniu mózgu lub ranie postrzałowej głowy. Dlatego też w leczeniu nerwicowej bezsenności istotny jest moment. Prawdopodobnie w ten sposób zmniejsza ono swój lęk przed nocą i samotnością. Powstaje typowe nerwicowe błędne koło. musi przytulić się do swego misia lub do ręki matki czy ojca. częściowo przynajmniej podporządkowuje się je własnej woli.). gdy jest głodne. Całkowity brak snu w ciągu 3—4 dób prowadzi z reguły do zaburzeń psychotycznych. polegających na tym. gdy ma mokre pieluszki. Sen jest równie potrzebny do życia. niemniej obowiązuje w nim zasada autonomii. niezrozumiały przez swe otoczenie zdany tylko na siebie. To.

Sen między innymi charakteryzuje się przejściem z eksterocepcji na interocepcję. gdyż są tak wymęczeni walką z bezsennością. pozycji leżącej. tylko w jakim stanie się budzi.. w ich świadomości zostają tylko okresy czuwania. Zazwyczaj chorzy podający. w czasie snu sygnały z wnętrza ustroju nabierają większego znaczenia niż sygnały z zewnątrz. że nerwicowiec w ciągu dnia nie jest w pełni obudzony. że noc nie była całkowicie bezsenna. jakby rzeczywiście całą noc nie spali. z biciem serca. przybierają w nocy na sile. można stwierdzić. Chory nieraz budzi się w nocy z uczuciem silnego lęku. Dlaczego tak jest. przerwanie największego dopływu bodźców zewnętrznych przez zaniknięcie oczu itd. a przeciwnie. że . Nie bez wpływu na samopoczucie i nastrój w ciągu dnia są marzenia senne poprzedzającej nocy. często zbliżonej do pozycji płodowej. Sen w nerwicy nie przynosi odpoczynku. I nie jest istotne. „wyżętym" po kilkunastu godzinach snu. Biologicznym celem snu jest wypoczynek. weryfikacji. śpią z częstymi przerwami.przez noc nie zmrużyli oka". Sny w nerwicy są często koszmarne. Przeżycia bólowe (a więc interoceptywne. Można przypuszczać.kości i wymagałyby. Napięcie emocjonalne i związane z nim wyładowania w układzie wegetatywneendokrynnym . że stan nerwicowego napięcia — niepokój. a nawet po jednej godzinie. trudno odpowiedzieć. Wyrażając tę myśl popularnym językiem. W stanie nerwicowego napięcia trudno odrężyć się. Stan porannego zmęczenia jest dość typowy dla nerwic. Przerwanie rutynowych zajęć dnia kieruje tory myślenia na tematykę konfliktową. Napięcie nerwicowe nie mija z chwilą udania się na spoczynek. — nie mija z chwilą udania się na spoczynek. mogą też tłumaczyć stan porannego wyczerpania. nie można oderwać się od . przyjęcie pozycji ciała. są przygotowane do ucieczki lub walki. które w ciągu dziennej aktywności zacierają się. a czuć się zmęczonym. w której aktywność ruchowa redukuje się do minimum i w której nie trzeba przeciwstawiać się sile ciężkości. ile godzin się śpi. a w czasie snu nie śpi dość głęboko. Przekonanie ich o tym. przykre myśli. tzn. Można wstać wypoczętym po kilku godzinach snu. Wstępem do snu jest odcięcie od bodźców otoczenia — wyszukanie możliwie zacisznego miejsca. a ze wzrostem niepokoju wzrastają somatyczne dolegliwości. rozbitym. bezczynność zwiększa niepokój. budzi u nich uzasadnione poczucie krzywdy. Prawdopodobnie w związku z utrzymującym się napięciem mięśniowym występuje przed zaśnięciem nagłe zrywanie się całego ciała lub kończyn (noga lub ręka sama skacze) i drętwienie czy mrowienie palców rąk i nóg. Normalny rytm aktywności i odpoczynku jest w nerwicy zachwiany. zlany potem. Pawłów tłumaczył zaburzenia nerwicowe rozchwianiem równowagi między procesami pobudzenia i hamowania. mięśnie nie rozluźniają się. dolegliwości cielesne itd. zwłaszcza typu neurastenicznego. jak się zdaje. tj. nasila się z chwilą ustania aktywności dziennej. towarzyszące przykrym marzeniom sennym.

ból głowy raz wystąpi jako reakcja nerwicowa na trudną sytuację. rano wstają znużeni. Dolegliwości nerwicowe są .zaraźliwe". Analogicznie spotyka się ludzi. pod wpływem sugestii łatwo wywołać różnego rodzaju zmiany reakcji wegetatywnych i inne zaburzenia typu nerwicowego. budzą się wielokrotnie w ciągu nocy. że mają one ku temu dziedziczną skłonność. Na przykład fakt. zwłaszcza w młodym wieku. Zaraźliwość nerwicowych zaburzeń wegetatywnych Bywają ludzie. od osób bliskich przyjmuje się zwykle nieświadomie styl reagowania nerwicowego. w których. Skłonności do pewnych chorób występują niejednokrotnie rodzinnie. pokarmowego itp. tj. żołądka. gdy np. uczuć lęku i agresji. nie zawsze świadczy o tym. Styl ten łatwo. Napięcie to powoduje. np. oraz w udzielaniu się zasadniczych postaw uczuciowych („zaraźliwość" klimatu uczuciowego). krążenia. o swojego rodzaju puncturn minoris resistentiae. jakie obserwuje się w pewnych okresach historycznych czy w różnych kręgach kulturowych. matka i córka cierpią od młodych lat na bóle głowy. większości objawów nie da się świadomie naśladować. ulega utrwaleniu. W przypadku rodzinnego występowania zaburzeń układa wegetatywnego należy być ostrożniejszym w przyjmowaniu tła genetycznego. Wyjaśnienia zjawiska należałoby szukać raczej w stanach hipnotycznych. często narzekają na bezsenność. Zaburzenia łaknienia Zaburzenia łaknienia w nerwicach występują w dwóch formach: jego braku lub . stąd wyraźna przewaga snów lękowych. nie mogą zasnąć. jak wiadomo. którzy od młodych lat mają trudności ze spaniem. serca. to ma on szansę zawsze w przyszłości towarzyszyć konfliktowym sytuacjom. którzy od najmłodszych lat cierpią na bóle głowy. oddechowego. W takich przy-padkach chronicznych i wybiórczych dolegliwości można by myśleć o wycinkowym upośledzeniu układu wegetatywnego.konfliktowych tematów i od uporczywej myśli. „Zaraźliwością" objawów nerwicowych można tłumaczyć mody na określone zaburzenia wegetatywne. że chory często w ciągu nocy budzi się i że jego marzenia senne obracają się wokół konfliktów i wyrastają na podłożu emocjonalnym o znaku ujemnym. tzn. jak obecnie bóle głowy czy serca. „czy zasnę". że babka. W chorobach somatycznych spotyka się również słabszą odporność pewnych układów. nie chodzi tu w każdym razie o zwykłe naśladowanie. „Zaraźliwość" objawów nerwicowych nie jest zjawiskiem łatwym do wytłumaczenia. tzn. Na przykład omdlenia były tak częstym objawem nerwicowym u kobiet na przełomie wieków XIX i XX. nie mają apetytu itp. Na trudne sytuacje życiowe reagują bezsennością. stąd słuszne przypuszczenie o ich genetycznym podłożu..

natomiast przebieg nerwicy jest wprawdzie łagodny. Na pewno nie bez wpływu są tu skłonności dziedziczne. zostaje przywrócony w każdym momencie karmienia i usta są tą częścią ciała. Nadmierny apetyt jest najczęstszą przyczyną otyłości. a nawet śmierci (na tej zasadzie ujemnego bilansu opierały się hitlerowskie obozy zagłady — Vernichtungslager). Jeśli jest ono niedostateczne. a głodu nie odczuwać. Nadmiar ciężaru utrudnia mu wydatkowanie energii (mniej się rusza). zerwany w chwili urodzenia. już od niemowlęcia wykazują zwykle nadwagę ciała. a także innych zaburzeń wegetatywnych.nadmiaru. Przy nadmiernym przyjmowaniu pożywienia bilans energetyczny jest dodatni. która przede wszystkim . a także dla lekarza. Cielesny związek z matką. W jednym wypadku jest nim wstręt. Poznawanie przedmiotów otoczenia zaczyna się od wkładania ich do ust. Przyjmowanie pokarmu jest warunkiem wymiany energetycznej z otoczeniem. Obserwuje się rodziny grubasków i chudeszy. je nie dlatego. a ci co do jedzenia odnoszą się z niechęcią — niedowagę. otaczający świat wchłania się przez usta i akt ten iest źródłem erotycznej przyjemności. jakby cała niechęć do życia skoncentrowała się na jedzeniu. Ocena wpływu genetycznego musi jednak być ostrożna. Na ogół nie spotyka się ludzi grubych wśród ludzi biednych i ciężko pracujących fizycznie. W obu przypadkach działa nerwicowe błęde koło. że jest zdenerwowany. ustrój więcej energii wydatkuje niż przyjmuje z otoczenia. tylko dlatego. które na skutek nerwicy stało się szare i przykre. Ci co „kochają jeść". jak i z jego nadmiarem obserwuje się charakterystyczny stosunek emocjonalny do jedzenia. spotyka się ludzi. W takich skrajnych sytuacjach (anorexia nervosa) dochodzi oczywiście do ogromnego wyniszczenia. Gdy wskutek napięcia nerwicowego traci się chęć do jedzenia. ale przewlekły. w drugim zaś jedzenie staje się jedyną przyjemnością życia. Gdy natomiast chory redukuje nerwicowe napięcie ustawicznym jedzeniem. po pewnym czasie coraz mniejsze ilości pokarmu zaspokajają głód. Niemałą rolę odgrywa tu styl jedzenia panujący w danej rodzinie a ten między innymi zależy też od sytuacji ekonomiczne. jego apetyt przybiera charakter nerwicowy. skutkiem czego jeszcze więcej przybiera na wadze. W tych przypadkach objawy nerwicowe są zazwyczaj mniej ostre niż przy spadku ciężaru. Brak łaknienia jest częstszy: prowadzi on do znacznych nawet spadków ciężaru ciała. tak i potrzeba jedzenia należą do podstawowych potrzeb zwierzęcych i ludzkich. nadmiar energii zostaje zdeponowany w postaci tłuszczu. Według Freuda pierwszą fazą rozwoju libido jest faza oralna. podobnie jak w przypadku bezsenności. Podobnie jak potrzeba snu. oo jest dodatkowym źródłem niepokoju dla chorego. co w końcu może doprowadzić do skrajnego wyniszczenia. toteż w końcu chory może dosłownie nic nie jeść. bilans energetyczny jest ujemny. którzy od najmłodszych lat cierpią na nadmierny apetyt lub jego brak. a charakter jej utrwalony. że jest głodny. U chorych nerwicowych zarówno z brakiem łaknienia. nim ustali właściwe rozpoznanie.

Ten sposób odbierania otoczenia koncentruje się na partnerze seksualnym. Świat w nerwicy staje się przykry. nie można bowiem żyć bez wypoczynku i bez pokarmu. Często występuje autoerotyzm jako najłatwiejsza forma wyładowania. co między innymi objawia się zmniejszeniem popędu seksualnego. jest zjawiskiem prawidłowym w okresie niemowlęctwa. który jest tego świata najbliższym przedstawicielem. . charakterystyczny dla nerwicowych zaburzeń łaknienia. a chudzi przybierają. Na ogół jednak nerwicy towarzyszy obniżenie nastroju. stąd większa potrzeba zmiany i atrakcji. Byłby to przykład nerwicowej regresji — cofnięcia się do wcześniejszych ontogenetycznie form zachowania się i przeżywania. że podobnie jak w jego wzmożeniu pod wpływem alkoholu. Emocjonalny stosunek do jedzenia. Wmożenie popędu ma charakter nerwicowy. Nerwicowy charakter wzmożenia popędu sprawia. np. Leczenie nerwicowe otyłości czy chudości nie może więc polegać na zwracaniu uwagi na problem jedzenia. są one w głównej mierze autonomiczne i od woli niezależne. ile się waży. W tym sensie są one czymś więcej niż tylko zaburzeniami wegetatywnymi. narasta niechęć i zobojętnienie. tj. że są to funkcje zasadnicze dla zachowania życia własnego i życia gatunku. gdy znajdują się w warunkach. zachowania własnego życia. Natomiast ludzie otyli łatwo tracą na wadze. Z matki rozszerza się łączność ze światem przez usta na inne przedmioty otoczenia. Zaburzenia seksualne Nerwicowe zaburzenia snu i łaknienia stanowią zagrożenie pierwszego prawa biologicznego. w których nie muszą zajmować się swoją dietą — w wojsku. niemniej właśnie dlatego.związek ten utrzymuje. co oczywiście osłabia chęć erotycznego zbliżenia. towarzyszy mu słabsze lub nieudane wykonanie. a nie tylko przez układ wegetatywny. gdyż postępując w ten sposób pogłębia się emocjonalny stosunek do tego problemu. partnera seksualnego traktuje się jako przedmiot tego wyładowania. Funkcje związane z podstawowymi prawami biologicznymi są sterowane przez cały układ nerwowy. przez zalecanie skomplikowanych diet tuczących czy odchudzających. co już Szekspir zauważył. zaostrzają się konflikty. drażniący. w sanatorium. częste sprawdzanie. Najczęściej spotyka się w nerwicach zaburzenia o charakterze minusowym — obniżenie popędu i sprawności seksualnej. kontakt z nim bolesny. w szpitalu itp. szuka się wyładowania seksualnego dla zmniejszenia nerwicowego niepokoju. godzą one w drugie prawo biologiczne — zachowania życia gatunku. szybko się też nim nuży. rzadziej o charakterze plusowym — w postaci wzmożonego popędu. Trzecią grupę tego typu zaburzeń stanowią zaburzenia seksualne. a z nim ogólnej dynamiki życiowej.

w samym akcie seksualnym nie są emocjonalnie zaangażowani. nadżerka szyjki macicy itd. nie potrafią bowiem wyłączyć się z tematyki nerwicowej. u kobiet szczytowanie). która doprowadza do seksualnego wyładowania (wytrysk u mężczyzn. jest pochwica (vaginospasmus). Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń wegetatywnych zaburzenia . tym samym jest aktem autonomicznym. Nie można na rozkaz wywołać orgazmu. można tylko do niego doprowadzić za pomocą tych czy innych technik. jak stan zapalny przydatków.. próby gwałtu. jeśli nie jest wywołane zmianami organicznymi. Analogicznym objawem. U mężczyzn najczęściej jest zaburzona pierwsza faza. ich objawy nerwicowe nasilają się. staje się dla niej równie wstrętne jak jego przedstawiciel. należy wykluczyć zmiany organiczne. jak w wypadku autoerotyzmu czy gry miłosnej. dawniej miłe. u kobiet druga. oraz fazę współczulną. kobieta nigdy nie odczuwa przyjemności w czasie stosunku. zanim przyjmie się tło nerwicowe. a nawet ma do niego wstręt. Akt seksualny może być bolesny (dyspareunia). Obniżenie przyjemności stosunku seksualnego jest dość typowe zarówno dla kobiet. co. Mężczyźni odczuwają w czasie stosunku i po nim zmęczenie. może być traktowane jako objaw nerwicowy typu konwersji histerycznej. np. Z punktu widzenia pracy układu wegetatywnego można w akcie seksualnym rozróżnić dwie fazy: przywspółczulną. widoku aktu seksualnego u rodziców itd. pochwy. Gdy kobieta zrazi się do swego partnera. W takich przypadkach. ale o charakterze ruchowym. co nierzadko zdarza się w małżeństwie.. Mężczyźni najczęściej cierpią na brak erekcji ( impotentia ). mówi się o anorgazmii pierwotnej. objaw stosunkowo rzadki. Mężczyźni obawiają się. ale popularny ze względów anegdotycznych. Do rzadkości należy brak ejakulacji (wytrysku). jest to anorgazmia wtórna. Jeśli natomiast na skutek niepełnego rozwoju popędu seksualnego lub zahamowania go pod wpływem jakiegoś urazowego przeżycia. Kobiety jeszcze ostrzej niż mężczyźni odczuwają brak przyjemności w stosunku. jak i mężczyzn cierpiących na merwice. co niejednokrotnie jest wyrazem stosunku uczuciowego do partnera lub do życia seksualnego w ogóle. która jest oczywiście znacznie trudniejsza do leczenia niż wtórna. wówczas życie seksualne. w której dochodzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych w narządach płciowych (czego u mężczyzn wynikiem jest wzwód prącia) i do wzmożonego wydzielania gruczołów śluzowych (dzięki czemu zmniejsza się współczynnik tarcia). Niemożność rozłączenia się partnerów (penis capfiyus) bywa nierzadko powodem kompromitacji.Sam akt seksualny jest sterowany głównie przez układ wegetatywny. od woli niezależnym. zamiast wytrysku — wyciek. a kobiety na brak wyładowania (anorgasmia). Natomiast dość często występuje osłabienie ejakulacji. że stosunek może im zaszkodzić. Akt seksualny może u nich budzić wręcz wstręt. Wyciek taki zdarza się nawet bez erekcji.

żołądka. co bóle i zawroty głowy. wiąże się ze skurczem naczyń . gdyż w niej nierzadko znaleźć można przyczynę zaburzenia. częstą przyczyną bólów w czasie stosunku u kobiet (dysparcunia) są stany spastyczne mięsni gładkich pochwy i macicy. Nie trzeba dodawać. są wywołane skurczami naczyń krwionośnych. np. drętwienia. mrowienia. Bóle brzucha są wywołane spastycznymi skurczami mięśni gładkich w różnych odcinkach przewodu pokarmowego (przełyku. lecz zbadać całą historię życia chorego. bóle serca. że wiążą się one przede wszystkim ze skurczem mięśni gładkich. jelita grubego. a o wtórnych. Zaburzenia seksualne dzieli się na pierwotne i wtórne. pieczenia palców rąk i nóg. zwłaszcza okolicy lędźwiowo-krzyżowej itp. O pierwotnych mówi się wówczas. dwunastnicy. trudności w oddawaniu moczu. można w zasadzie sprowadzić do zaburzeń w skurczach mięśni gładkich. dolegliwości tego typu.seksualne mogą wystąpić jako jedyny objaw nerwicy. Rrak wzwodu jest wywołany niedostatecznym rozszerzeniem się przestrzeni naczyniowych prącia. Poza tym zbytnie koncentrowanie się na objawie nerwicowym zwykle objaw ten nasila. To samo dotyczy zaburzeń w oddawaniu moczu (częstomocz. Częste u nerwicowców uczucie zimna zwłaszcza rąk i stóp (zimne. Nerwicowe zawroty głowy są wywołane zmianami naczynio-ruchowymi w układzie błędnikowym. kobieta nigdy nie odczuwała przy stosunku przyjemności). pęcherzyka żółciowego).. I tak bóle głowy w nerwicach mają najczęściej charakter naczynio-ruchowy. Jako ogólną zasadę można by przyjąć. Niemniej są one niejednokrotnie tak dokuczliwe. Najczęstszą przyczyną nerwicowych bólów serca są skurcze naczyń wieńcowych. Mówimy wtedy o nerwicy seksualnej. wilgotne dłonie). Wówczas me należy jednak koncentrować się tylko na sprawach seksualnych. bóle brzucha. gdy występują od początku (np. gdy występują już po krótszym lub dłuższym okresie prawidłowego funkcjonowania. iż cała uwaga chorego na nich się koncentruje. Zaburzenia w oddawaniu stolca w postaci nawykowego zaparcia lub biegunek również są spowodowane dysfunkcją ruchowego aparatu wegetatywnego. Patofizjologiczny mechanizm tego typu zaburzeń wegetatywnych nie jest jeszcze dobrze poznany. nie obejmują one całości ustroju i jego funkcji zasadniczych. zaparcia stolca i biegunki. częściowo też prążkowanych. a także mięśni prążkowanych krocza. Również zaburzenia seksualne. że zaburzenia pierwotne są znacznie trudniejsze do leczenia. bóle mięśniowe. Inne zaburzenia wegetatywne W przeciwieństwie do omówionych zaburzeń. niemożość oddania moczu w niektórych sytuacjach. o których była mowa. tj. co uwydatnić się może w elektrokardiogramie (EKG). są bardziej wybiórcze. w publicznych ustępach). Zdaniem niektórych autorów odgrywa też rolę w ich powstawaniu skurcz mięśni prążkowanych pokrywy czaszki. mężczyzna nigdy nie był zdolny do stosunku seksualnego.

wykonywanego przez mięśnie gładkie. Nadmiar wyładowania ruchowego jest jakby rekompensatą za to zatrzymanie się na drodze życia. iż znaleźli się w ślepej uliczce. tułowia. Najsilniej jednak działają nie te przeszkody. Bóle krzyża. niemowlę.. że zatrzymali się oni na drodze swego życia. wówczas realizuje potrzebę aktywności w bezcelowych ruchach. jak obowiązujące normy społeczne. ogólne uczucie zmęczenia fizycznego — mają swą prawdopodobną przyczynę w zwiększonym napięciu odpowiednich mięśni prążkowanych. Jest to oczywiście ujęcie raczej symboliczne. Skurczami naczyń krwionośnych należy też prawdopodobnie tłumaczyć mrowienia. które krępują swobodę działania. wyzwala się ona w formach niecelowych. że życie dla nich stanęło na miejscu itp. W porównaniu z innymi możliwymi formami aktywności mają one na ogół małe szansę realizacji. głowy. niemniej oddaje ono istotę ogólnej zasady.krwionośnych skóry i tkanki podskórnej przy jednocześnie wzmożonej aktywności gruczołów potowych. . uczucie zmęczenia w oczach i drgania powieki. Chorzy na nerwicę często się skarżą. że aktywność ruchowa jest zasadniczą cechą człowieka. pręży się i krzyczy. Znaczną więc część omawianych tu zaburzeń wegetatywnych można sprowadzić do nieprawidłowej funkcji ruchu — przede wszystkim ruchu w zakresie narządów wewnętrznych. że ich osobnicza ewolucja utknęła w martwym punkcie. a często wręcz szkodliwych. pod wpływem siły ciężkości). gdy uczucia zbliżają się do jednego z dwóch przeciwstawnych biegunów — zespolenia się z otoczeniem w akcie seksualnym lub do zniszczenia go w akcie mordu. a dopiero na dalszym planie — ruchu manifestującego się na zewnątrz (zakres działania mięśni prążkowanych). które jest realizacją jego planów. lęk przed potępieniem przez otoczenie. W pierwszej grupie najczęściej spotyka się zaburzenia w mięśniach gładkich naczyń krwionośnych i przewodu pokarmowego. że nie ma dla nich drogi wyjścia z sytuacji konfliktowej. które są na zewnątrz. Największa potrzeba działania występuje wówczas. niepotrzebne ruchy. które tkwią w samym człowieku. w drugiej zaś w mięśniach prążkowanych anty grawitacyjnych (utrzymujących wyprostną postawę i przeciwdziałających opadaniu części ciała. np. powiek. że aktywność wyładowuje się w ruchu wewnętrznym. ale te. Powijakami. jak i całego świata zwierzęcego. Oba te szczytowe rodzaje aktywności spotykają się z najsilniejszym oporem zarówno zewnętrznym.ja chcę". Gdy nie ma ona ujścia w działaniu celowym. mogą być różnego rodzaju przeszkody. drętwienia. wędrujące bóle mięśniowe w różnych częściach ciała. Uniemożliwienie ruchu zewnętrznego powoduje. Gdy człowiek nie ma możliwości celowego działania. znieczulice w palcach rąk i nóg. lub zamkniętymi drzwiami. własnego . skrępowane powijakami. niemożność wyboru między przeciwstawnymi planami aktywności itp. w zdenerwowaniu wykonuje się liczne. przed którymi nerwowo spaceruje się czekając na ważne spotkanie. Analizując historię życia chorych rzeczywiście dochodzi się do wniosku. np. jak i wewnętrznym.

Gdy w momencie złości z rozkoszą zabiłoby się swego chwilowego przeciwnika, wówczas nie tylko zaciskają się pięści, ale też naczynia krwionośne, ściany przewodu pokarmowego itd. Gdy uczucia dochodzą do swych ekstremalnych biegunów, często przeplatają się z sobą, agresja jest źródłem rozkoszy, a akt seksualny łączy się z agresją. Byłoby zbyt dużym uproszczeniem sprowadzić wszelkie zaburzenia wegetatywne występujące w nerwicach do wyładowania ruchowego we wnętrzu samego ustroju. Zaburzenia wegetatywne wynikają z mobilizacji całego ustroju do walki bądź ucieczki. Mobilizacja ta wiąże się z zasadniczą postawą emocjonalną. Obejmuje ona wszystkie funkcje ustroju, a nie tylko ruchowe. Zmienia ona procesy biochemiczne, fizjologiczne, a także psychiczne. Niemniej niemożność wyładowania się na zewnątrz w celowym działania i przeniesienie ciężaru aktywności na ruch wewnętrzny oddaje, jak się zdaje, istotę zaburzeń wegetatywnych, spotykanych w nerwicach. W każdym razie w leczeniu nerwic istotnym momentem iest zabieg odwrotny: zmiana ruchu wewnętrznego na zewnętrzny. Już samo wypowiedzenie kłopotów, dolegliwości konfliktów zmniejsza natężenie zaburzeń wegetatywnych, gdyż mowa jako jedna z form ruchu zewnętrznego dale ujście dla nie wyładowanej tendencji do działania, osłabiając tym samym wyładowanie się jej w ruchu wewnętrznym. Podobne działanie ma zalecana w nerwicach praca fizyczna; wyładowanie w ruchu zewnętrznym zmniejsza natężenie ruchu wewnętrznego, który jest w dużej mierze przyczyną różnych cielesnych dolegliwości nerwicowych. Jeśli zaburzenia wegetatywne są wyrazem mobilizacji ustroju, która towarzyszy negatywnym postawom uczuciowym, to powstaje pytanie, jak wytłumaczyć fakt, iż trwają one miesiącami, a nawet latami. Trzy czynniki odgrywają tu prawdopodobnie rolę. Negatywne postawy uczuciowe ulegają łatwo utrwaleniu. Mówi się o ,,zapiekłych uczuciach". Uczucia nienawiści do najbliższych, do całego świata, poczucie krzywdy, chęć zemsty, poczucie winy mogą tkwić w człowieku niemal przez całe życie, stwarzając tym samym stałe pogotowie do walki, która wprawdzie nie przychodzi, ale ustrój jest do niej zmobilizowany. Procesy wegetatywne mają duży stopień inercji. W przeciwieństwie do układu somatycznego, który steruje stosunkiem do otoczenia, układ wegetatywny, jako odpowiedzialny za porządek we wnętrzu ustroju, jest nastawiony na większą stabilność. Stąd zakłócenie powstałe w układzie wegetatywnym ma większe szansę utrzymywania się; wolniej wygasa niż zakłócenie w układzie somatycznym (tj. sterującym stosunkiem ze światem otaczającym). Trzecim wreszcie czynnikiem jest prawdopodobnie wrodzona nadpobudliwość układu wegetatywnego. U jednych ludzi reakcje wegetatywne są stosunkowo słabe, u innych bardzo silne. Dość często obserwuje się tendencję do reagowania określonymi zaburzeniami wegetatywnymi, np. bólami głowy, brzucha, atakami duszności itd., tak jakby pewny odcinek układu wegetatywnego był u danego

człowieka bardziej podatny na ujemne wpływy otoczenia i stanowił główne ujście dla wyładowania aktywności ruchowej, o której uprzednio była mowa. Prawdopodobnie jest to wrodzona słabość jakiegoś odcinka układu wegetatywnego, choć nie można wykluczyć utrwalenia się pewnych wzorów zachowania we wczesnym okresie życia. Jak już wspomniano, istnieje bowiem pewna ,,zarażliwość" reakcji wegetatywnych. Taką „zaraźliwą" reakcją jest np. ziewanie. W czasie ostatniej wojny spotykało się nagminnie u żołnierzy, zwłaszcza angielskich i amerykańskich, zaburzenia wegetatywne serca. Interniści są skłonni rozpoznawać nerwice narządowe, np. serca, żołądka, jelita grubego itp., co wprawdzie z punktu widzenia psychiatrycznego nie jest słuszne, gdyż nerwica nie jest chorobą poszczególnego narządu, ale całego człowieka, niemniej zwrócenie uwagi na dysfunkcję układu wegetatywnego i zlokalizowanie tej dysfunkcji może czasem ułatwić postępowanie diagnostyczne i terapeutyczne np. przez dokładniejsze zbadanie danego narządu i zapisanie leków działających wybiórczo na daną część układu wegetatywnego, choć w dalszej fazie leczenia zbytnia koncentracja na „dotkniętym" nerwicą narządzie może być wręcz szkodliwa. Nie tak rzadko w praktyce lekarskiej spotyka się ludzi od dziecka cierpiących na określony typ zaburzeń wegetatywnych. Zwykle okazuje się, że jedno z ich rodziców miało analogiczne dolegliwości; w takich przypadkach trudno, jak już zaznaczono, rozstrzygnąć, czy dana skłonność była odziedziczona, czy też odwzorowana. Niezwykle interesującym, choć niezbyt poznanym, zjawiskiem jest meteoropatia. Polega ona na silnej reakcji układu wegetatywnego, połączonej z uczuciem niepokoju, na zmiany atmosferyczne. Człowiek taki jest „żywym barometrem"; reaguje bólami głowy, biciem serca, ogólnym rozbiciem psychofizycznym, niepokojem, podnieceniem itp. na zmiany ciśnienia barycznego (najczęściej na niże) i dzięki temu może nieraz lepiej niż Wicherek przewidywać pogodę, Analogiczne nasilanie się objawów obserwuje się w reumatyzmie, choć może mieć ono inną genezę. Meteoropatia typu wegetatywnego występuje dość często u neurotyków, a także u ludzi o konstytucjonalnie chwiejnym układzie wegetatywnym. Nie wiadomo, jakiego rodzaju sygnały działają tu na układ wegetatywny; niektóre badania wskazuje iż pewną rolę odgrywa jonizacja powietrza. W każdym razie są to sygnały niedostępne świadomej percepcji. Analogicznie, jak się zdaje, zjawisko, tylko w znacznie silniejszym stopniu, występuje u zwierząt, dzięki czemu mogą przystosować się do zmian pogody. W jakimś sensie byłaby to zdolność przewidywania przyszłości. Zaburzenia wegetatywne stanowią poważny problem współczesnej medycyny, o czym świadczyć może fakt, że większość leków działa na układ wegetatywny. Tak potężnie rozbudowana we współczesnej medycynie farmakoterapia jest w głównej mierze farmakoterapią układu wegetatywnego.

Egocentryzm

Dlaczego irytujący Cechą charakterystyczną dla osób chorych na nerwicę jest ich przekonanie, że nie ma ludzi bardziej nieszczęśliwych i chorych niż oni. Wszelkie próby ukazania im cierpień innych ludzi kończą się niepowodzeniem. Gdy na oddziale wśród chorych nerwicowych znajduje się chory w obłożnym stanie, mimo że zdają sobie oni sprawę z powagi jego sytuacji, to jednak uważają, że on cierpi mniej niż oni. Ich charakterystyczny sposób mówienia, który nieraz po kilku zdaniach pozwala zorientować się, że ma się do czynienia z neurotykiem, polega głównie na eksponowaniu zaimków ,,ja", ,,mój" oraz przymiotników dosadnie malujących ogrom ich cierpienia. Cecha ta jest wprawdzie charakterystyczna dla osobowości histerycznej, ale spotyka się ją zasadniczo w każdej nerwicy. Rozmawiając z chorym na nerwicę, odnosi się wrażenie, że jest on zamknięty w kokonie uprzedzonych przez siebie cierpień, konfliktów, urazów. Nie może się z niego wydostać, a świat otaczający nie dochodzi do niego bezpośrednio, ale poprzez skłębione nici jego urazowych nastawień. Zasadniczym momentem w leczeniu jest rozbicie tego kokona egocentryzmu. Gdy chory ujrzy, że nie tylko on cierpi na świecie, że nie jest najnieszczęśliwszy z ludzi, można mieć nadzieję, że zaczął przełamywać swój egocentryczny opór i dzięki temu obiektywnie patrzeć na samego siebie. Egocentryzm jest cechą, która najwięcej irytuje otoczenie, nie wyłączając lekarzy. Godzi ona bowiem w poczucie wspólnoty w widzeniu świata. Aczkolwiek każdy ma swój własny świat, to jednak jest on częścią świata wspólnego wszystkim ludziom (heraklitowskiego — koinos kosmos). To włączenie się w ludzką wspólnotę wymaga rezygnacji z tego, co najbardziej osobiste. Przeżycia najbardziej własne musza być obciosane, aby pasowały do przeżyć innych ludzi inaczej byłoby się narażonym na wykluczenie z kręgu ludzkiej wspólnoty, co spotyka psychotyków. Świat chorych na nerwicę nie jest jednak ,,innym" światem. Trapią ich te same

jest ona na ogół równie daleka. im bardziej przeważa postawa „biorę" nad postawą „daję". co odległe.. ludziom zdrowym. . wprawdzie na czas znacznie krótszy. gdy on sam musi z własnej „inności" rezygnować. Rady tego typu nie przynoszą im ulgi. Dlatego można przypuszczać. ale też trzeba mu coś dać z siebie. Stąd biorą się rady dawane chorym'na nerwicę. a odległość czasu między nimi dla niego się zaciera. którym jest własne . „Biorę" i „daję" Poczucie. od którego nie można tylko brać. spełnia wszystkie potrzeby człowieka. gdyż świat ten swoiście porządkuje. A punktem centralnym tych współrzędnych jest właśnie poczucie własnego „ja". w którym energie i sygnały otoczenia zostają w swoisty i niepowtarzalny sposób zorganizowane. góra-dół. strona lewa i prawa) jest własne aktualne położenie. Dlatego człowieka zdrowego irytuje. jak wojny napoleońskie. w rodzaju: „trzeba się wziąć w garść". iż jest się centralnym układem odniesienia. jak odległości przestrzenne na krańcach horyzontu. nawet ich dolegliwości zdarzają się.. na co nie ma żadnego wpływu. Czas. w ten sposób staje się ona punktem centralnym swego świata. jak i sygnalizacyjnym. jemu służy.nie trzeba tylko myśleć o sobie" itp. „każdy człowiek ma swoje zmartwienia". W drugim natomiast wypadku świat otaczający staje naprzeciw niego jako równy partner. urazy. Punktem centralnym współrzędnych czasu i przestrzeni w tym układzie jest własne . Współrzędne czasu i przestrzeni odgrywają zasadniczą rolę w metabolizmie zarówno energetycznym. a przypuszczalnie u każdej żywej istoty obdarzonej zdolnością odczuwania.. Centralny układ odniesienia Nerwicowy egocentryzm jest w zasadzie tylko zaostrzeniem cechy normalnie występującej u każdego człowieka. W pierwszym wypadku świat otaczający jest bowiem tym dającym. według nich bowiem układa się własny porządek morfologiczny i czynnościowy ustroju. który nie przeżył ostatniej wojny. z czym człowiek bezpośrednio się styka. . Egocentryzm jest subiektywnym wyrazem faktu. że pierwszym odczuciem żywej istoty jest poczucie egocentryzmu. że ktoś podkreśla swoją „inność" zajmując się tylko sobą. w którym się żyje jest czasem własnym. Dla młodego człowieka.konflikty. Podobnie punktem centralnym dla współrzędnych przestrzennych (przód-tył. niż to. I od tego punktu mierzy się dystans czasu i przestrzeni. Bliższe jest to. a czas inny jest czasem obcym.ja". Każdą żywą istotę można bowiem uważać za układ. Współrzędną czasu dzieli się na przeszłość i przyszłość od punktu. co każdego człowieka. w którym odległości stają się równie trudne do oceny.ja" w chwili obecnej. sprzeczne uczucia. że jest się „pępkiem" świata. jest tym silniejsze.

Każda choroba łączy się z pewną regresją do dziecięcego egocentryzmu. Te same ilości energii i sygnałów są brane z otoczenia. Równowaga między „biorę" i „daję" jest w pewnej mierze analogiczna do równowagi między procesami anabolicznymi i katabolicznymi metabolizmu energetyczno-informacyjnego. dziecko znajduje się w jego centrum. jest bezradny. Jest to postawa. że na niższych szczeblach filogenezy zachowanie egocentryczne zaznacza się silniej niż na wyższych. Dlatego postawa egocentryczna w dzieciństwie i wczesnej młodości jest zjawiskiem naturalnym. ale tego faktu nie podkreśla ani też nie jest z tego powodu nieszczęśliwe.. W egocentryzmie nerwicowym jest wyraźna pretensja w stosunku do otoczenia — „nikt mnie nie rozumie". wymaga opieki otoczenia. świat zaludnia się istotami podobnymi do własnego . Egocentryzm dziecka jest postawą wyjściową. mają swoje życie. proporcja „ja" i świat otaczający staje się bardziej realna. z której śmiało można wyjść na „podbój świata" — sięgać ręką po każdy przedmiot i wkładać go do ust. są w oczach . Zresztą obserwacja zwierząt zdaje się wskazywać na to. W nerwicy jednak egocentryzm znacznie wykracza poza te granice. co wysyłane do niego. a raz jest się kierowanym. Chory somatycznie nigdy nie jest tak skoncentrowany na swoim cierpieniu. Również egocentryzm dziecka ma inny charakter niż u chorego na nerwicę. uczy rozpoznawać w otoczeniu jednostki podobne do siebie. raz się kieruje. w której raz się daje. „nikt nie chce mi pomóc". Interakcja z otoczeniem. Troska pieszczota pojawiają się dopiero u wyższych gatunków zwierząt. w której otoczenie zapewnia macierzyńską opiekę. która jest przeciwieństwem postawy egocentrycznej. Jako ogólną zasadę można przyjąć. Swoistość egocentryzmu nerwicowego Każdy człowiek chory czuje się trochę jak dziecko. postawa „biorę" przeważa u niego z konieczności nad postawą „daję".Wytwarza się pewnego rodzaju postawa animistyczna. które mają swoje wymagania i swoje prawa. że rozwój układu sygnalizacyjnego ułatwia obiektywizację własnego stosunku do otoczenia. zmniejsza nasilenie postawy egocentrycznej. W dalszym dopiero rozwoju wypadków przedmioty otoczenia stawiają opór. chcąc jakby w ten sposób wchłonąć w siebie cały otaczający świat. Trudno powiedzieć.ja". jak on. Można jednak przypuszczać. czy analogiczny spadek postawy egocentrycznej obserwuje się w rozwoju filogenetycznym. Dziecko czuje się punktem centralnym swego świata. gdyż nie ma możliwości wejścia w świat przeżyć istot żywych poza człowiekiem. wszystkie jego potrzeby są spełnione. a raz bierze. nie dają się uchwycić i pochłonąć. że zmniejsza się ona w miarę rozwoju ontogenetycznego. W okresie wzrostu przeważają procesy anaboliczne (biorę) nad katabolicznymi (daję). a tym samym — zmniejszenie egocentryzmu. jak chory z nerwicą i nie czuje się tak nieszczęśliwy.

. Analogicznie przedstawia się egocentryzm starców. kim się było.ja". Człowiek chory somatycznie jest jakby rozdzielony: na część chorą (może nią być nawet całe ciało).ja" jest inne i jego świat jest inny. która jest mu obca i wroga. w innym świecie. innym.ja". Analogiczny mechanizm obronny działa w ocenie własnej. w której już odszczepienie „złego" nie działa. Chory z nerwicą znajduje się na granicy między chorobą somatyczną a psychiczną. Wówczas zostaje to odszczepione i położone na karb chwilowego działania w afekcie. a nie cały organizm. Egocentryzm jest w nerwicy jedyną możliwą postawą. choć bliższe prawdy byłoby określenie „jestem cały chory". jakie stanowi każda choroba. staje się kimś nowym. przestaje się być tym. obcym dawnemu sobie. Całość ta pozostaje zdrowa. Rozszczepienie jest tu mechanizmem obronnym. gdyż każda choroba pociąga za sobą dysfunkcję całego ustroju. że "wszyscy są od niego zdrowsi i szczęśliwsi i dlatego pragnie zrozumienia i pomocy ze strony otoczenia. którą mógłby się normalnie z otoczeniem kontaktować. ani też nie żyje.dziecka podobne do niego. czuje się w nim zagrożony. Przeciwieństwem jest choroba psychiczna. o czym była wyżej mowa. dzięki któremu to co „złe" zostaje odrzucone. że czuje się chory. w którym proporcje są już całkiem odmienne. Mimo że znajduje się on jeszcze we wspólnym ludzkim świecie. nadal zdrowa... że nie przeszedł na drugą stronę granicy. potrzeby opieki ze strony otoczenia. Jego egocentryzm wynika z konieczności zajmowania się tą oddzieloną częścią siebie. i na resztę. gdyż cały czuje się chory. całościowe zagrożenie ustroju. Egocentryzm człowieka chorego jest wynikiem jego słabości. Jego kontakt ze światem otaczającym jest zawsze bolesny. gdyż jego .. która daje poczucie własnego . może wywołać objawy nerwicowe. uważa. gdyż nie ma. w ten sposób z postawy egocentrycznej przechodzi się w postawę animistyczną. jak chory somatycznie. niemniej sam fakt. przymusu zewnętrznego. dyż chory czuje się . jak chory psychicznie. Rozszczepienie to wyraża się nawet w potocznej mowie. dochodzi w nim jeszcze roszczenie w stosunku do otoczenia —„ ja mam prawo od nich wymagać troskliwości za to wszystko. będącą jej antytezą. gdy coś w naszym postępowaniu przez nas samych zostało potępione. nie ma więc czasu na inne sprawy i nieraz jest zmuszony żądać pomocy otoczenia. płuca" itp. gdy stale musi o niej myśleć i o nią się troszczyć. Nie może już on odszczepić części chorej od zdrowej. zdrowej części siebie. Wówczas człowiek czuje się cały chory. W początkach choroby somatycznej. żołądek. nim powyższy mechanizm zacznie działać. Psychotyk nie może być egocentrykiem. świadczy o tym. co im dałem". ani jego świat nie stały się inne. a jednocześnie bliska. że ani jego . mówi się „mam chore serce. W chorobie somatycznej dochodzi do rozszczepienia między chorą częścią ciała a resztą ustroju. jest się nim objętym. Tak jakby był chory tylko pojedynczy narząd. przestaje być integralną częścią całości. z nimi zaczyna gaworzyć i bawić się. która pozostaje nie zmieniona. braku rozeznania itd.

tym bardziej trzeba się sobą samym zajmować. Jak uprzednio zaznaczono.ja jestem chory".wzięty" chorobą. który by nie miał przejściowych objawów nerwicowych. Dopiero słowo „ja" nadaje trwałości stanowi choroby.ja" stało się niewydolne. tzn. ale stan ten mija po kilku godzinach lub dniach.chory" może bowiem. Jeśli to „ja" musi być osłonięte. który już nie potrafi chorej części od siebie odrzucić i czuje się całkowicie ogarnięty chorobą. a w chorobie somatycznej są one widoczne. to nie ma ona egocentrycznej utraty proporcji. jak już powiedziano.. w . po drugie — nie może zajmować się kimkolwiek ani czymkolwiek innym. kim był. że trzeba coś w nim lub w otoczeniu zmienić. Na czym polega to poczucie: . "jakby obdarto go ze skóry. wszystko go rani. która ujawniła. W zasadzie więc nerwicowiec czuje się jak chory .chorym całościowo (jego „ja" jest chore w tym sensie. Jeśli w przelotnym zakłóceniu równowagi psychicznej przychodzi autorefleksja. a ono jest u niego chore. Zaburzenie nie jest przelotne. że w aktualnej sytuacji to . jego stosunek do świata się nie zmienia. gdyż każdy kontakt z otoczeniem jest bolesny.ja jestem zdrów" — człowiek nadal jest tym. a staje się przedmiotem.ja".. By móc normalnie żyć. tym trudniej jest ustawić siebie w normalnej relacji ze światem zewnętrznym bowiem „ja" wypełnia wszystko. bo w przypadku nerwicy nie znajduje on żadnych obiektywnych zmian tłumaczących poczucie choroby. nieszczęśliwy. która przestaje być częścią podmiotu — . a nie tylko w nim samym. nad sobą zastanawiać. że „ja" cały jestem chory). które zmusza człowieka do zajmowania się tylko sobą i swoim cierpieniem i odsuwa go od normalnego życia? W tym zdania najważniejszym słowem jest . wprowadza nas. Ma on wrażenie. gdyż wówczas nie trzeba byłoby koncentrować się stale na sobie. Określenie . która wciąż nie jest jasna. nawet w ciężkiej chorobie somatycznej nie wypowiada się fatalnego „ja jestem chory".. chętnie oddawanym opiece specjalistów.Jestem" — wyraża chwilę obecną. być szczęśliwym i cierpieć. chronione. lecz stara się chorą część od siebie odrzucić. Egocentryzm nerwicowy. iż zaszła jakaś zmiana. gdyż każdy świadomy kontakt musi przejść przez integrujące „ja". . jak się zdaje. nie czuł się obolały. Człowiek chory wycofuje się z życia. to może tylko świadczyć. Im silniej jest ono związane z przymiotnikiem „chory". Mówiąc .. w istotę tei choroby. jak chory w ciężkim stanie somatycznym. otoczone opieką zarówno jego właściciela.. dotyczyć części ciała lub całego ciała..ja". Oczywiście dla każdego lekarza takie stwierdzenie jest szokujące. Natomiast w nerwicy można owo fatalne „ja jestem chory" wypowiedzieć. cieszyć się życiem i nim martwić. jak i otoczenia. Egocentryzm byłby więc objawem wskazującym na zakłócenie w relacji danego człowieka z jego środowiskiem. który jest dla otoczenia szczególnie denerwujący.. musi więc przede wszystkim zajmować się sobą. Nie ma człowieka. interesować się światem i czuć się nim zmęczonym mieć cel w życiu i czuć jego bezsens — nie można być chorym. roztrzęsiony.

Kochając siebie.ja". że znalazł się w ślepej uliczce. Wyładowanie uczuć negatywnych w stosunku do najbliższych osób w czasie rozmów z lekarzem stanowi już pewne dla nich ujście i dzięki temu zmniejsza postawę egocentryczną chorego. W egocentryzmie stosunek do siebie jest ambiwalentny — „kocham i nienawidzę". Drugim czynnikiem zmniejszającym postawę egocentryczną jest uzyskanie w rozmowach z lekarzem spokojniejszego i obiektywniejszego spojrzenia na samego siebie. by inni się też nim interesowali. Egocentryzm jest właśnie wyrazem wypaczonego stosunku do samego siebie. jak i jego otoczenie mają wrażenie. gdyż wówczas wystąpiłoby przyzwyczajenie do ułomności własnych i otoczenia. przestałoby się je widzieć. w których przeważają uczucia negatywne. nie jest źródłem przyjemności. Egocentryzm bowiem wbrew pozorom nie jest wyrazem miłości do samego siebie. jaką uzyskuje się w rozmowach z lekarzem obiektywizację własnego autoportretu. Człowiek może wciąż stwarzać nowe . że kreci się on wokoło. Ten nadmierny ładunek uczuciowy skierowany do własnej osoby pochodzi stąd. że uczucia zostały zablokowane w swym ujściu na zewnątrz. Rozwój polega na tworzeniu wciąż nowych form morfologicznych i czynnościowych. Analogicznie gdy człowiek idąc urazi się w nogę. który zmniejsza postawę egocentryczną jest znalezienie drogi wyjścia z impasu. Człowiek należący do przyrody nie jest wyłączony spod praw ewolucji. ale niepokoju i ambiwalentnych uczuć. którym chory wciąż się zajmuje i żąda. Zwiększa to poczucie własnej wartości. w którym siebie w pełni się akceptuje i walczy o swoje prawa z krzywdą nieraz innych ludzi. W nerwicy zarówno sam chory. Pewna stabilizacja stosunku uczuciowego do siebie. Egocentryzm jest wyrazem buntu przeciw własnemu losowi. lecz gdy ból przejdzie. Egocentryzm a ewolucja jednostki Trzecim czynnikiem.. biegnącą od najprostszych form do najbardziej skomplikowanych. wpływa na stosunek uczuciowy do otoczenia. Egocentryzm nie jest egoizmem.której własne „ja" wszystko przesłania. Rozmawiając z chorymi na nerwicę z reguły dochodzi się do ich konfliktów uczuciowych z najbliższym otoczeniem. W znanej formule etycznej o miłości i bliźniego najtrudniejsza do spełnienia jest część druga: „jak siebie samego". Własne . Historię jej życia można nakreślić jako krzywą rozwoju. łatwiej jest kochać innych. przestaje o niej myśleć. U człowieka jednak dzięki niezwykłemu w porównaniu ze światem zwierzęcym rozwojowi układu sygnalizacyjnego ewolucja dotyczy przede wszystkim form czynnościowych. jest w nim agresja w stosunku do siebie i do świata. Obowiązujące w przyrodzie prawo ewolucji odnosi się nie tylko do całych gatunków. od momentu poczęcia aż do śmierci musi się rozwijać. Zaburzenie jednak nie jest zupełnie stałe. lecz też do każdej jednostki. na chwilę zwraca na nią uwagę.

Ułatwia bowiem realizację tkwiącej w człowieku potrzeby przekształcania świata „na obraz i podobieństwo swoje". jak i otaczający świat według własnego plany. w której przekształca się zarówno siebie. boi się po prostu. Kilka przykładów może zilustrować istotę zagadnienia. Jak wspomniano. który obok wektora „do" i „od" określa zasadnicze kierunki ludzkiej aktywności. koncentracja uwagi staje się .formy swej aktywności. w których. Jest on kręceniem się wokół własnej osi człowieka. ktoś nagle odczuje bóle głowy lub bicie serca. mianowicie z objawem błędnego koła. wówczas egocentryzm staje się zjawiskiem zrozumiałym.. kurcze żołądka. zamyka się ludzka aktywność (zasadnicze postawy uczuciowe . którego ruch naprzód został zahamowany.nad"). co mu w pracy przeszkadza. które doprowadza do punktu martwego w krzywej rozwoju. Te same trzy czynniki mają zasadnicze znaczenie w wyleczeniu z nerwicy. znalezienia się w sytuacji bez wyjścia łączy się też z czwartym osiowym objawem nerwicy. zmniejsza postawę egocentryczną. Wzrost napięcia lękowego wzmaga objawy wegetatywne. Jest to wektor „nad". jego niepokój wzrasta. Wszelka aktywność twórcza. Objaw ten polega na zamknięciu się w nerwicowy krąg przyczyny i skutku. że coś złego dzieje się w jego organizmie. że nigdy nie jest on w stanie wyzyskać tkwiących w niej możliwości. skutkiem czego chory myśli o swojej niewydolności umysłowej i o tym. Trzy czynniki odgrywające rolę w wyprowadzeniu chorego z postawy egocentrycznej — uporządkowanie stosunku uczuciowego do otoczenia i do samego siebie oraz stworzenie możliwości twórczej aktywności — dotyczą trzech podstawowych wektorów. Błędne koło Przykłady Poczucie kręcenia się wkoło. ustępowanie egocentryzmu jest zwykle pierwszym sygnałem ustępowania nerwicy. te z kolei zwiększają uczucie lęku. Nerwicowy lęk wywołuje szereg zaburzeń wegetatywnych. Niemożność koncentracji uwagi kieruje uwagę chorego na sam proces uwagi i na czynniki zakłócające.. Jeśli nerwicę będziemy traktować jako reakcję na zatrzymanie się w rozwoju. Zrozumienie postawy egocentrycznej ułatwia zrozumienie istoty nerwicy jako zakłócenia trzech podstawowych. Subiektywnie odczuwa się ewolucję własnych form czynnościowych jako potrzebę aktywności — aktywności twórczej. Gdy np. wektorów ludzkiej aktywności.. choćby w ramach stosowanej w lecznictwie terapii zajęciowej.do". konstrukcja jego układu nerwowego jest tak bogata.od" i postawa twórcza . .

Wysiłek chorego koncentruje się na tym. na co otoczenie reaguje zazwyczaj negatywnym nastawieniem uczuciowym do chorego.. Sprzężenie zwrotne dodatnie Sytuacja przypomina psa gryzącego swój ogon. co z kolei zwiększa objawy nerwicowe. Poczucie krzywdy odbija się na zachowaniu chorego w stosunku do otoczenia. że „to tylko nerwica". Lekarz zdezorientowany objawami nerwicowymi. wskutek czego musi być coraz silniejsze. Chory z poczuciem krzywdy im usilniej będzie szukał sprawiedliwości. wskutek czego objawy jej staną się jeszcze dokuczliwsze. z którym się walczy. Nasilenie objawów nerwicowych wzmaga negatywne nastawienie lekarza do chorego. W ujemnym sprzężeniu zwrotnym jego wzrost wywołuje spadek ilości sygnałów wysyłanych przez układ. gdy po wielu badaniach dochodzi do wniosku. bo im bardziej się wysila. Drażliwość często spotykana w nerwicach wywołuje odpowiednią reakcję otoczenia.jeszcze gorsza. tym bardziej nerwicowy krąg wokół niego się zacieśnia. teoretycznie ad infinitum. Chory drażliwy będzie walczył z osobami i przedmiotami wywołującymi u niego rozdrażnienie. A więc chory cierpiący na zaburzenia potencji będzie głównie na niej się koncentrował. tym bardziej jest poirytowany i jeszcze silniej gryzie. co w końcu prowadzi do nasilenia się objawu. co mu najbardziej dokucza. Walcząc z dolegliwością nerwicową wywołuje się wzrost jednego z ogniw łańcucha przyczynowego. i jego wołanie o pomoc trafia na coraz większą pustkę. by z niego się wyrwać. że wzrost jednego powoduje wzrost następnego. Każdy chory ma bowiem dla siebie typowe błędne koło. co z kolei wzmaga poczucie krzywdy. a to znów zwiększa jego objawy nerwicowe. Poczucie winy jest przyczyną doszukiwania się we wszystkim własnej winy. z którego wyjść nie może. tym silniejsza staje się tendencja do obciążania własnego sumienia. tym więcej go boli. Przykładów tego typu można by przytoczyć znacznie więcej. Chory z natręctwami im silniej z nimi będzie walczył. analogicznie sprawa będzie się przedstawiać z innymi zaburzeniami wegetatywnymi. gdyż chory znów czuje się nie zrozumiany i odtrącony. Powiązanie członów przyczynowych w nerwicowym kole jest tego rodzaju. która z kolei wzmaga wewnętrzne napięcie i rozdrażnienie itd. Jest to przykład dodatniego sprzężenia zwrotnego. tym bardziej będzie się czuł pokrzywdzony. dzięki czemu ciężar poczucia winy rośnie. (Na przykład w termostacie wzrost temperatury ponad wyznaczoną normę powoduje spadek w wytwarzaniu . Nerwicowy egocentryzm powoduje odsuwanie się otoczenia od chorego. co tylko wzmoże jego stan rozdrażnienia itd. co znów zwiększa jego postawę egocentryczną. daje odczuć często nieświadomie swoje rozczarowanie choremu. tym one bardziej będą mu dokuczać. a im jest on większy. Im silniej pies gryzie swój ogon. Stabilność układu jest w ten sposób zachowana.

rozdrażnienie. dążącym do autodestrukcji. w której pies zamiast coraz silniej gryźć swój ogon. a z czasem w ogóle przerwany. gdyż zamiast jak neurotyk tkwić w sytuacji konfliktowej. W terapii nerwic rozbicie błędnego koła jest ważnym momentem. odsuwa się od otoczenia. Człowiek nieznerwicowany w sytuacji konfliktowej może też wykazać objawy nerwicowe — niepokój. Wydaje się. umożliwia ono choremu wyjście naprzód. lecz też w innych zaburzeniach psychicznych. Każda choroba jest bowiem w jakimś sensie naruszeniem istniejącej równowagi ustroju.błędnego koła" można spotkać nie tylko w przypadku nerwic. dzięki czemu układ odzyskuje zachwianą stabilność. odczuwający lęk przed ludźmi. W dodatnim sprzężeniu jest odwrotnie — jego wzrost powoduje wzrost sygnałów wysyłanych przez układ. życie toczy się dalej. zwiększyłby ilość wytwarzanego ciepła. (Wzrost temperatury w termostacie zamiast zmniejszać. które wywołują jeszcze silniejsze gryzienie. w którym chory znajduje oparcie i może przed nim wyładować swe tłumione uczucie i odnaleźć swą własną wartość itp. naruszeniem przekraczającym możliwości samoregulujące danego układu. poczuwszy ból zajmuje się np. Układ o dodatnim sprzężeniu jest układem niestabilnym. czyli skierowuje go na drogę ewolucji. mogą przyczynić się do przerwania utrwalonego błędnego koła. wskutek czego coraz trudniej mu do ludzi się zbliżyć. Zapalenie nerek łączy się zwykle z anemią. Nerwicowe błędne koło jest jedną z przyczyn. zajmuje się on już czymś innym. przygnębienie itp. zaburzenia wegetatywne. dzięki czemu sygnały bólowe ulegają stopniowo wygaszeniu. a także w medycynie somatycznej. rpzmowy z lekarzem. dla których tak trudno choremu wyjść z egocentrycznego kręcenia się wokół własnej osi. przyjemnym obgryzaniem kości. co z kolei ujemnie wpływa na pierwotne schorzenie itp.ciepła). . która z kolei jest przyczyną gorszego utlenienia tkanek i zmniejszenia odporności. Na przykład schizofrenik. coraz bardziej zamyka się w swoim świecie. W przypadku psa sprzężeniem zwrotnym są bodźce bólowe biegnące od gryzionego ogona. Możliwości te polegają na działaniu ujemnego sprzężenia zwrotnego. Dopływ bodźców ujemnych zostaje w ten sposób zredukowany. że zjawisko błędnego koła jest charakterystyczne dla każdej choroby. Czasem wystarczy podanie środków zmniejszających napięcie lękowe. coraz większy lęk przed nimi czuje.. Po pewnym czasie równowaga zostaje jednak przywrócona. W przykładzie z psem odpowiadałoby to sytuacji.. Niekiedy przejściowa zmiana warunków życia. aby osłabić jedno z ogniw błędnego koła (lęk nerwicowy). Przykłady .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful