PSYCHOPATOLOGIA NERWIC

ANTONI KĘPIŃSKI

Rodzaje nerwic
Uwagi wstępne Częstość występowania nerwic Trudno nawet w przybliżeniu określić częstość występowania nerwic. W badaniach epidemiologicznych, zależnie od tego, jak dokładnie je przeprowadzono i jakie przyjmowano kryteria granicy między nerwicą a normą psychiczną oraz między nerwicą a psychopatią, odsetek neurotyków w ogólnej populacji społeczeństw naszej cywilizacji waha się od kilku do kilkudziesięciu procent. Duży odsetek pacjentów zgłaszających się do lekarzy różnych specjalności (niepsychiatrów) stanowią chorzy nerwicowi. Na ogół przyjmuje się, że do lekarzy ogólnie praktykujących i do internistów zgłasza się ich przeszło 50°/o. Można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że nie ma chyba człowieka współczesnej .cywilizacji, który by przez krótki przynajmniej okres swego życia nie wykazywał wyraźnych objawów nerwicowych. Dlatego stosunkowo łatwo każdemu zrozumieć przeżycia typowe dla tej jednostki chorobowej. Nerwice i nerwice rzekome Dwie, dość powszechne, sytuacje pozwalają w pewnym przybliżeniu wczuć się w przeżycia neurotyka. Jedną z nich jest oczekiwanie trudnego zadania, np. egzaminu, spotkania z ważną osobą, wystąpienia publicznego, a drugą stan po zwykłym zatruciu alkoholem (popularny „kac"). Niepokój, rozdrażnienie, różnego rodzaju przykre sensacje wywołane rozchwianiem równowagi układu autonomicznego (dystonia vegetativa), jak bicia serca, ściskanie w dołku podsercowym, bóle głowy, bóle brzucha, parcie na pęcherz czy kiszkę stolcową, pocenie rąk, drżenie ciała itd. są każdemu znane z własnego doświadczenia. W nerwicy taki stan trwa tygodniami, miesiącami, a nawet latami. Dlatego .nie można się dziwić choremu, że czuje się pokrzywdzony i niezrozumiany, gdy lekarz po dokładnym zbadaniu i wykonaniu różnego rodzaju badań pomocniczych oświadcza mu ,,panu nic nie jest", ,,to tylko nerwy" itp, Porównanie nerwicy do sytuacji przedegzaminacyjnej i do stanu po zatruciu alkoholem wskazuje na istotny fakt, że identyczne objawy mogą wystąpić

zarówno pod wpływem czynników natury psychicznej (np. lęk przed egzaminem), jak i fizycznych (np. .działanie substancji toksycznej). Różne więc zasadniczo czynniki etiologiczne mogą wywołać analogiczną dysfunkcję ośrodkowego układu nerwowego, W praktyce lekarskiej nierzadko spotykamy się 2 faktem, że objawy typowo nerwicowe są zwiastunem chorób somatycznych lub psychicznych lub im towarzyszą. By odróżnić je od nerwic prawdziwych lub psychonerwic, wywołanych tylko czynnikami natury emocjonalnej, mówi się wówczas o nerwicach rzekomych lub „pseudo nerwicach". Pomyłki diagnostyczne są nieuniknione, gdyż zdarza się, że objawy nerwicowe są jedynymi objawami rozpoczynającej się choroby somatycznej i dopiero dalszy rozwój wypadków wykazuje, że nie była to nerwica, lecz początki choroby nowotworowej, miażdżycy mózgu, choroby Gravesa-Basedowa itp. To samo dotyczy chorób psychicznych. Objawy nerwicowe mogą 'być zwiastunem schizofrenii, cyklofrenii, psychoz organicznych, ataku padaczkowego. Trudno tu jednak mówić o pomyłce diagnostycznej, gdyż rozpoznanie w psychiatrii jest przede wszystkim rozpoznaniem objawowym i jeśli nie ma np. objawów schizofrenicznych, a są tylko objawy nerwicowe, nie można rozpoznawać schizofrenii. Objawy nerwicowe nie tylko wyprzedzają choroby somatyczne i psychiczne, lecz też im często towarzyszą, zwłaszcza w stanie zejściowym choroby i w okresie rekonwalescencji. Nie sprawiają one wówczas większych trudności diagnostycznych, gdyż już wiadomo, z jaką chorobą ma się do czynienia. Rozpoznanie nerwicy Rozpoznanie objawów nerwicowych nie jest sprawą trudną: niepokój i napięcie psychiczne, które jakby promieniują z chorego i udzielają się otoczeniu, oraz typowe skargi pozwalają od razu, nawet laikowi, określić danego człowieka lako „nerwowego", co odpowiada najogólniej pojęciu nerwicy. Trudności powstają dopiero przy próbie odpowiedzi na pytanie, skąd biorą się objawy nerwicowe, czy są tylko krótkotrwałym stanem przejściowym towarzyszącym określonej sytuacji (np. sytuacja przedegzaminacyjna lub po zatruciu alkoholem), czy i pod nimi kryje się jakaś poważniejsza choroba somatyczna lub psychiczna, czy też wynikają z różnego rodzaju konfliktów emocjonalnych. Tylko w tym ostatnim przypadku ma się prawo rozpoznać nerwicę. Ta pewnego rodzaju wszechobecność objawów nerwicowych wywołuje niejednokrotnie u lekarza swoisty stan niepokoju diagnostycznego. Lekarz nie jest pewny, czy pod nerwicą nie kryje się coś poważniejszego, i nim. postawi rozpoznanie nerwicy, stara się wszystkie inne możliwości wykluczyć. Stawianie diagnozy per exclusionem nie jest zadaniem łatwym, gdyż nigdy nie wiadomo, czy o czymś się jeszcze nie zapomniało i w ten sposób można chorego bez końca wysyłać na różnego rodzaju badania dodatkowe. Niepewność lekarza

zwiększa niepokój pacjenta i tym samym pogłębia jego objawy nerwicowe. Na ogół przyjmuje się, że większym błędem w sztuce jest przeoczenie choroby somatycznej i traktowanie jej jako nerwicy niż traktowanie nerwicy jako choroby somatycznej. Częściej lekarze popełniają drugi błąd. Czynnościowy szmer serca, drobne odchylenia w czynnościach układu dokrewnego itp. traktują jako przyczynę zaburzeń nerwicowych pacjenta, utwierdzając go tym samym w poczuciu choroby, a nawet kalectwa, nieraz na całe życie. Przedstawione trudności diagnostyczne, jak się zdaje, rzucają pewne światło na istotę objawów nerwicowych. Objawy nerwicowe występują mianowicie wówczas, gdy ustrojowi zagraża niebezpieczeństwo i gdy nie może sobie poradzić z sytuacją zewnętrzną lub wewnętrzną, w której się znalazł. Zagrożenie może bowiem pochodzić z zewnątrz, jak w cytowanym przykładzie sytuacji sprzedegzaminacyjnej, lub z wewnątrz, jak w stanie po zatruciu alkoholem. Uczucie lęku, które zawsze w mniejszym lub większym stopniu towarzyszy nerwicy, jest sygnałem niebezpieczeństwa zagrażającego ustrojowi. Istnieje tu pewna analogia z bólem, tylko że ból wskazuje, przynajmniej w przybliżeniu, gdzie należy szukać źródła zagrożenia. Natomiast lęk wyprzedza moment bezpośredniego zetknięcia się z czynnikiem szkodliwym. Obowiązkiem lekarza jest to źródło zła odkryć, a przynajmniej intensywnie go poszukiwać. Nie zawsze bowiem to się udaje. Niemniej sam kontakt z lekarzem i możność szczerego przed 'nim wypowiedzenia się oraz różnego rodzaju środki farmakologiczne, zmniejszające napięcie lękowe i poprawiające nastrój, redukują objawy nerwicowe niezależnie od ich etiologii. Klasycznym przykładem jest wspomniany przez Jaspersa. pacjent, który z powodu moczówki prostej był leczony intensywnie .psychoterapią; działo się to w czasach, gdy rozpoznanie tej choroby nie było jeszcze tak proste, jak obecnie. Pod wpływem psychoterapii stan chorego znacznie się poprawił, co wyrażało się między innymi znacznym spadkiem wydalania moczu. Mimo to chory w jakiś czas potem umarł z powodu guza okolicy podwzgórzowej mózgu, który 'był przyczyną jego dolegliwości. Podobnie więc, jak w wypadku. bólu, można objawy nerwicowe zmniejszyć, nie usuwając ich przyczyny. Klasyfikacja nerwic Trudności występują nie tylko w szukaniu etiologii objawów nerwicowych, lecz też w próbach ich klasyfikacji. Mimo że są one tak ewidentne, iż laikowi nie sprawia trudności ich rozeznanie, to jednak ich racjonalny podział, zwłaszcza oddzielenie objawów istotnych (osiowych), występujących w każdej nerwicy, od objawów mniej ważnych (brzeżnych lub typologicznych), charakterystycznych tylko dla pewnych typów nerwic, nie jest zadaniem łatwym. Dotychczas więc klasyfikacja nerwic jest dyskusyjna. Trudności klasyfikacyjne wynikają z dużej różnorodności objawów nerwicowych i ich indywidualności, mianowicie każdy człowiek demonstruje

One więc pozwalają dzielić nerwice na różne typy według tego. Wyraźnie tu występuje jedność psychofizyczna. hipochondryczno -depresyjna itd. Nerwica neurasteniczna Zmęczenie Słowo neurastenia znaczy dosłownie .). Istnieją różne podziały nerwic. jego ruchy. anankastyczną (natręctw) i depresyjną. Osłabienie idzie zwykle w parze z nadmierną pobudliwością. jak i fizycznej. co nie wydaje się słuszne. słabość nerwów" (gr. jest w zasadzie symptomatologiczny. jak zresztą wszystkie klasyfikacje w psychiatrii. gdy ich wyboru trudno dokonać. Podział nerwic. Wówczas objawy dominujące służą do określenia nerwicy lub. asthenos = słaby). które z nich dominują. gdyż one umożliwiają wyodrębnienie charakter y stycznych typów nerwic. W przeciwieństwie do objawów osiowych.. i podaje się nazwę kilkuczłonową (np. Gdy w nerwicy neurastenicznej dominuje osłabienie. a w każdym razie nie w tym samym nasileniu. Czuje się on fizycznie jak po ciężkiej: pracy lub po wyczerpującej chorobie. nerwica wegetatywna). a gdy drażliwość — o formie hiperstenicznej. Mianowicie objawy 'można grupować w różny sposób i taki podział z natury rzeczy jest arbitralny. objawy brzeżne nie pojawiają się w każdej nerwicy. hipochondryczną. Przedstawiony w tej książce podział jest na ogół z różnymi drobnymi odchyleniami stosowany w psychiatrii zarówno polskiej. Niekiedy objawy osiowe uważa się za klasyfikacyjne (np.inny szereg objawów. Wyróżnia on pięć typów nerwic: neurasteniczną. Postawa chorego. histeryczną. mówi się o jej formie hipostenicznej. Uszkodzone włókno nerwowe — nim wystąpią objawy porażenne (znieczulenia w wypadku nerwu czuciowego) — daje objawy przeczulicy: przykładem może być rwa kulszowa (ischias). Opis zaczniemy od objawów brzeżnych. trudno jest zmęczenie psychiczne oddzielić od fizycznego. które występują w każdej nerwicy i dlatego nie mogą służyć za kryterium klasyfikacyjne. nerwica neurasteniczno-histeryczna. Objawy należące do różnych typów nerwic często występują w różnym nasileniu u tego samego chorego. Osłabienie i drażliwość są w nerwicy głównymi objawami.pozwolą nam wniknąć głębiej w psychopatologię nerwic. które z kolei . nerwica lękowa. zarówno w sferze psychicznej. zwłaszcza w . wyraz twarzy noszą piętno znużenia. jak i zagranicznej. Następnie przejdziemy do omówienia objawów osiowych. Osłabienie ma zazwyczaj charakter stałego uczucia zmęczenia i zwiększonej męczliwości. odczuwa bóle mięśniowe.

. bezpośrednio po obudzeniu. Zmęczenie umysłowe objawia się przede wszystkim niemożnością skupienia uwagi. wszystko mu przeszkadza. wywołują zmęczenie. uczuciem rozproszenia. trudno mu napisać zwykły list. Książka. że kask neurasteniczny jest wywołany wzmożonym napięciem mięśni pokrywy czaszki. że w przeciwieństwie do zmęczenia fizjologicznego. Charakterystyczne dla neurastenicznego zmęczenia jest to. ale nawet rozrywka. co przed chwilą słyszał lub przeczytał itp. kino. wszystko go męczy. kołatania serca. Są to najczęstsze skargi związane ze zmęczeniem psychicznym. jak bolej głowy. Wszystko męczy. W każdym razie poranek neurasteniczny z poczuciem ogólnego skacowania jest bardzo charakterystyczny dla tej nerwicy i dzięki niemu łatwo rozróżnić zmęczenie fizjologiczne od nerwicowego.okolicy lędżwiowo-krzyżowej. Nawet wstanie z łóżka staje się wysiłkiem. trudnością zapamiętywania. To paradoksalne zjawisko może wynikać stąd. Męczliwość jest więc konsekwencją typowego dla nerwicy neurastenicznej uczucia zmęczenia. nie rozumie. Proste zadania stają się trudne i męczące. chorych dręczą koszmarne sny. zamiast bawić. często budzą się. Ma zwykle różne dolegliwości wegetatywne. trudno im zasnąć. a uczucie zmęczenia zwykle wtedy maleje. Dla neurastenika fakt. Wejście po schodach. Niekiedy chorzy skarżą się na ciężkość powiek. mały wysiłek fizyczny wywołują bicie serca. drgania powiek. że sen nie daje odpowiedniego odpoczynku.rozkręca się". nie może się skupić. Napięcie to jest też odczuwane w mięśniach twarzy. zapomina. co zresztą uwidacznia się w mimice. co można| tłumaczyć wzmożonym napięciem mięśni antygrawitacyjnych. bóle mięśniowe itp. co też należy prawdopodobnie odnieść do wzmożonego napięcia mięśniowego (mięśni powiek i gałek ocznych). sen ich jest zwykle płytki. odczucie ucisku wewnątrz głowy (wata w głowie). Męczy nie tylko praca. które jest najintensywniejsze po dniu wytężonej pracy. Możliwe. co czyta. . zniechęcenia. zaburzenie potencji najczęściej w formie przedwczesnego wytrysku i impotencji u mężczyzn. występuje ono najsilniej z rana. Człowiek zmęczony szybciej się męczy niż wypoczęty. To samo odnosi się do wysiłku umysłowego. uczucie zamętu w głowie (w głowie huczy. Poza tym może tu odgrywać rolę negatywne nastawienie emocjonalne do czekającego dnia. bóle brzucha. zmęczenie gałek ocznych. Rozdrażnienie Rozdrażnienie neurasteniczne polega na zwiększonej pobudliwości na wszelkie . a anorgazmii u kobiet. Z uczuciem zmęczenia wiąże się zwiększona męczliwość. Chory ma wszystkiego dość. | Bóle głowy mają dość typowy charakter. jest przykrą koniecznością. przelewa się). Dopiero pod wieczór staje się bardziej ożywiony. mianowicie odczucie obręczy ściskającej głowę (kask neurasteniczny). że musi znów zaczynać dzień. teatr.

. co prowadzi do mobilizacji układu wegetatywno-endokrynnego i potęguje uczucie wyczerpania (neurastenia hiposteniczna).neurotyk chce mieć poza sobą. 'nerwica dyrektorska. że człowiek spiesząc się. w aktualnej sytuacji. nic właściwie nie robiąc? W pierwszym przypadku śpieszy się — chce dotrzeć do celu. . Uczucie zmęczenia zwiększa jeszcze 'nastawienie .ma uczucie. Pojęciem przeciwstawnym do słów . nerwica dyrektorska Typowym przykładem formy hiperstenicznej jest tzw. wydają sprzeczne polecenia. który jest dla niego przykry i wrogi. jakiego one nabierają. Wszystko. Dlaczego człowiek czuje się zmęczony. Wynika ono ze wspomnianego przewrażliwienia na bodźce otoczenia i z odcienia bólowego. być w aktualnym czasie. zniszczyć go. z błahych powodów wybuchają gniewem 'na swoich podwładnych.nudzić się" i . a może też ją wyładowywać w formie wybuchów gniewu. to wszystko na zasadzie nerwicowego błędnego koła potęguje irytację chorego (neurastenia hipersteniczna). Uczucie zmęczenia znika. odbierają nieraz kilka telefonów. jakby go odarto ze skóry. walczy on z czasem obecnym. gdy godzinami czeka w kolejce lub przez cały dzień kręci się po miejscu swej pracy. ma ton przykry. Słowo to wywodzi się od łacińskiego „interesse — być w czymś". staje się bolesne i wskutek tego wywołuje zbyt silną reakcję. występuje ona u ludzi na kierowniczym stanowisku. ma cel przed sobą. dusi irytację w sobie. by móc znaleźć się w innym. wszystko bowiem. czas obecny . co dociera w danej chwili do chorego. chce od niego uciec.. Powstaje stąd uczucie zmęczenia. jak i nudząc. celu tego nie ma. co do niego dociera. Zarówno jednak spiesząc się. co znów prowadzi . różnica polega na tym. Pośpiech i nuda Uczucie pośpiechu lub nudy jest dość typowe dla nerwicy neurastenicznej. występuje wtedy mobilizacja układu wegetatywno-endokrynnego do walki lub ucieczki. lepszym czasie. a nudząc się..spieszyć" jest . gdy jest się czymś zainteresowanym. mieć czas oddzielający go od punktu docelowego poza sobą.bodźce. mają nadmiar spraw do załatwienia. chce też mieć czas aktualny poza sobą. Chorego dosłownie wszystko drażni i denerwuje jak w alkoholowym „kacu".. W drugim przypadku nudzi się. rozdrażnienia itp.do zaostrzenia się zachowania otoczenia w stosunku do niego. przy czym bodziec niezależnie od swego rodzaju nabiera odcienia bólowego.interesować się". żyją w stałym pośpiechu. co znów na zasadzie błędnego koła zwiększa ich znerwicowanie. Swoim zachowaniem wprowadzają stan znerwicowania w podległej im grupie społecznej. które może być znacznie większe niż po intensywnej pracy umysłowej czy fizycznej. Jest on dla niego przeszkodą. którzy z tych czy innych względów nie mogą podołać zadaniom. Reakcję tę chory może tłumić. Tzw.

chemiczne lip. że dla nich . Powstaje nerwicowe błędne koło. Można by podejrzewać. jak i psychicznej wywołują analogiczną reakcję obronną w postaci mobilizacji układu wegetatywno-endokrynnego i na tym założeniu opiera się popularna koncepcja stresu Selyego. Różnego rodzaju choroby somatyczne (zwłaszcza choroby zakaźne) w okresie rekonwalescencji na pierwszym planie przedstawiają obraz neurastenicznego zmęczenia i rozdrażnienia. ludzie. Występują one w następstwie upojenia alkoholowego. Nierzadko też zaczynają się objawami neurastenicznymi (choćby grypa). którzy od wczesnej młodości prawie stale czują się zmęczeni i rozdrażnieni. Szczególnie wyraźnie występuje to w komórkach nerwowych bardzo wrażliwych na czynniki szkodliwe. które występują jako zwiastuny lub stan zejściowy w psychozach endogennych (schizofrenii i cyklorremi). a więc wszystkie czynniki określane mianem organicznych. Ostre i przewlekłe zatrucia substancjami toksycznymi (np. Objawy neurastenii na podłożu organicznym Objawy neurasteniczne należą do najczęściej spotykanych w nerwicach rzekomych o etiologii somatycznej. Objawy te można traktować jako wskaźnik pewnego zneurastenizowania. tlenkiem węgla) pozostawiają po sobie objawy typowo neurasteniczne. że objawy neurasteniczne często towarzyszą chorobom o wyraźnie organicznej etiologii. cerebrasthenia posttraumatica). iż są to w istocie objawy osiowe uszkodzenia żywej komórki.. Pośpiech i nuda są zaliczane do ujemnych cech współczesnej cywilizacji. że czynnikami szkodliwymi są zarówno urazy mechaniczne. Oczywiście porównywanie reakcji całego ustroju do reakcji poszczególnej 'komórki jest dość ryzykowne. jeśli chodzi o ustrój ludzki. Późne następstwa urazów czaszki przybierają najczęściej formę przewlekłego zespołu neurastenicznego (tzw. społeczeństw cywilizacji technicznej. Charakterystyczne jest to. która reaguje na wszelkiego rodzaju uszkodzenie osłabieniem swej funkcji i w pierwszej fazie wzmożoną pobudliwością. Prawdopodobnie czynniki urazowe zarówno natury organicznej. „Urodzeni" neurastenicy Istnieją jednak „urodzeni" neurastenicy. jak też urazy natury emocjonalnej. Natomiast nie można tego powiedzieć o nerwicach rzekomych. ludzie. Miażdżyca naczyń mózgowych zaczyna się zwykle zespołem neurastenicznym. można by tłumaczyć w ten sposób. Obok zespołu neurastenicznego spotyka się tu równie często inne formy nerwic. Fakt. których życie męczy i jest niejednokrotnie przykrym obowiązkiem. Niemniej pewne analogie zdają się istnieć.negatywne do sytuacji aktualnej.

a tym samym są przyczyną ustabilizowanego zespołu neurastenicznego. a ci. dwukierunkowy przepływ informacji. W każdym aparacie władzy istotnym zagadnieniem jest zdolność odróżnienia spraw ważnych od nieważnych. który chce o wszystkim wiedzieć i o wszystkim decydować. Liczne elementy obrazu wzrokowego powstałego w siatkówce giną . plan genetyczny w układzie biologicznym. Informacje . On integruje ich aktywność i dostraja do sytuacji w otoczeniu. Na przykład siatkówka oka ludzkiego składa się z około 6 milionów czopków i 110 milionów pręcików. czyli aparatu władzy w wielomiliardowej społeczności komórek ustroju. Zły jest aparat władzy. jakie dany układ reprezentuje. jak rozkaz został wykonany (sprzężenie zwrotne) i w ogóle co dzieje się na obwodzie. nim dojdzie do ich końcowej realizacji. gdyż jest ich zbyt wiele. jak społeczny. w których z jednej strony rozkazy biegnące w dół zostają stopniowo opracowane. Zależnie od celów. w dół biegną rozkazy. a w górę — Informacje. U takich ludzi spotyka się zwykle utrwalone nastawienie negatywne emocjonalne do otoczenia. przechodzi obojętnie. zaprogramowanie w układzie technicznym. gdy jest syty.nieważne w pewnych sytuacjach mogą stać się ważne w innych. Między wierzchołkiem a podstawą piramidy mieści się szereg jakby stacji przekaźnikowych. a nerw wzrokowy tylko z jednego miliona włókien. którzy wysyłane przez niego rozkazy odbierają. Schematycznie każdy układ sterujący. można przedstawić w postaci piramidy. od aktualnych potrzeb i sytuacji zewnętrznej oraz wewnętrznej wytwarza się hierarchia ważności. według której odbywa się selekcja sygnałów (informacji). program polityczny w układzie społecznym). a podstawę — końcowy efekt realizacji tegoż planu (np. Próba interpretacji neurofizjologicznej Układ nerwowy spełnia rolę układu sterującego. Gubi się on w chaosie informacji ważnych i nieważnych. odbieranych i wysyłanych w otoczenie. aktualny fenotyp. obok których. wiele ze sobą sprzecznych. Na przykład człowiek głodny zaczyna zwracać uwagę na restauracje i sklepy spożywcze. Między wierzchołkiem a podstawą istnieje stały. a z drugiej strony informacje biegnące w górę ulegają stopniowej selekcji. Utrwalone negatywne podstawy emocjonalne prowadzą do stałego napięcia układu wegetatywno-endokrynnego. a często też do samego siebie. zarówno techniczny. ważne zmieszane z nieważnymi. aktualny produkt maszyny.samo życie jest urazem. biologiczny. przestają je w końcu respektować. której wierzchołek reprezentuje zasadniczy plan danego układu (np. co ma być w danej chwili wykonane. tak że do szczytu dochodzą tylko informacje globalne lub aktualnie istotne. Sama konstrukcja morfologiczna układu nerwowego wskazuje na tego typu selekcję. rzeczywista sytuacja polityczna).

w którym naczelne czynniki sterujące o wszystkim chcą wiedzieć i o wszystkim decydować.stąd. wymagają dużej mobilizacji. Proces eliminacji zależy od wielu czynników. czy kryteria ważności są rzeczywiście słuszne. językiem. ważne jest tylko to. . z dużym ładunkiem emocjonalnym. Karykaturalna postać człowieka w obszarach ruchowych kory (tzw. co dotyczy bezpośrednio lub pośrednio zachowania życia własnego i życia gatunku. że rozkazy biegnące z niej do odpowiednich grup mięśniowych ulegają w różnym stopniu selekcji. u neurastenika stają się trudne.tyle mam na głowie". stąd to uczucie. a znikomym tułowiem i zanikłymi kończynami dolnymi wynika . rękami. jak 'nieważne — dochodzą 'do świadomości. homuncuus) z olbrzymimi ustami. to wystarczy prosty. Decyzje. to samo dzieje się. nim osiągnie on korę wzrokową. wszystko bawi. Inną sprawą jest. gdyż w głowie jego jest z nadmiaru bodźców szum i chaos. które odbierają nasze aparaty zmysłowe. tylko nieliczne docierają do świadomości.. Mając zbyt wiele do decydowania (. Można by więc zespół neurasteniczny przyrównać do złego systemu władzy. co szczególnie się zaznacza w hiperstenicznej postaci zespołu neurastenicznego. wszystko jest ważne. wskutek czego o niczym nie wiedzą i o niczym nie decydują.chodź". Analogiczna selekcja dokonuje się w kierunku odwrotnym (od podstawy do wierzchołka piramidy). „pisz". „mów". jego konstytucja indywidualna i gatunkowa (w każdym gatunku świata zwierzęcego inaczej on wygląda) i wreszcie od historii osobniczej ustroju. czyli procesu uczenia się. bez udziału świadomości. nie trzeba już wchodzić w szczegóły wykonania. angażuje się w nie całościowo. Z wielu obrazów. pisanie. że wszystko zapomina. Jedną 2 charakterystycznych cech zespołu neurastenicznego jest upośledzenie zdolności eliminacyjnej układu nerwowego. podobnie zresztą jak zwierzę. Sygnały — zarówno ważne. To samo dotyczy sygnałów wysłanych na zewnątrz. W okresie dzieciństwa wszystko interesuje. dzieje się to na niższych poziomach piramidy. inne zostają po drodze wyeliminowane. Człowiek. Natomiast dziecko. uwaga jest rozproszona. np. wewnętrzny rozkaz: . że niczego nie może zapamiętać. gdy człowiek dorosły napotyka przy ich wykonaniu jakieś trudności. chodzenie. uczucie stałego pośpiechu i wewnętrznego napięcia) wydaje on decyzje impulsywne. chory skarży się. Jeśli jakaś funkcja jest przez człowieka opanowana. mówienie.. które normalnie dokonują się automatycznie. bez udziału świadomości lub 'tylko z minimalnym jej udziałem. że życie tak męczy.więc. ucząc się tych funkcji. jak aktualne potrzeby ustroju. uczy się stale od początku swego życia odróżniać rzeczy ważne od nieważnych. zależnie od Ważności funkcji przez nie spełnianych (mięśnie aparatu mowy i ręki są znacznie ważniejsze niż mięśnie tułowia i nóg). w miarę rozwoju „poważnieje się".

że sama histeria naśladuje objawy występujące w innych chorobach. U kobiet znowu są pochwy i macice tak zwane z tego samego powodu.Nerwica histeryczna Uwagi historyczne Nazwa histeria pochodzi z greckiego hystera. by byli symulantami. że miał on w swojej praktyce przeważnie pacjentów typu histerycznego. nazwał histerię „la grande simulatrice" (wielka symulantką). Istnieje więc swoiste. . Jeszcze do czasów Freuda przeważało przekonanie. odetchnąć nie daje. tj. w kłopoty najgorsze wpędza i wszelkiego rodzaju inne choroby powoduje. współcześni Freudowi psychiatrzy atakowali go między innymi też za to. wiara w seksualne podłoże nerwicy histerycznej nie "była czymś nowym już za czasów Platona. „La grande simulatrice" Józef Babiński (1857—1832). = macica (w wieku XIX w polskim słownictwie lekarskim używano nazwy {”macinniczność"). zatyka przewody powietrzne. że jest inaczej. W starożytności bowiem uważano.. a potem go zerwały"*. które nie ulega rozumowi. Zarzucany Freudowi panseiksualizm może wywodzić się stąd. pokąd jednej i drugiej płci żądza i miłość do tego nie skłoni. wybitny neurolog i psychiatra. Ale już Platon uważał. Określenie to nie znaczy jednak. Błądzi 'po całym ciele. Jak widać z zacytowanego fragmentu. które chce rodzić dzieci. W „Timajosie" tak bowiem pisał: „Dlatego u mężczyzn organy wstydliwe są nieposłuszne i samowolne jak zwierzę. To jest ukryte w ciele zwierzę. że choroba ta jest wywołana wędrowaniem macicy po ciele kobiety. lecz wskazuje na fakt. Kiedy w okresie dojrzałości długi czas owoców nie wydaje. iż jest to choroba kobiet. żeby jak drzewa owoc wydały. uczeń Charcota. jakoby chorzy naśladowali objawy występujące w innych chorobach. iż twierdził. najczęściej w postaci zahamowania jego pełnego rozwoju (infantylizm). że histeria występuje także u mężczyzn. cierpi i gniewa się. a dżgane ościeniem żądzy wszystko opanować próbuje. nie jest to jednak reguła. U nich rzeczywiście można było doszukać się zaburzeń w sferze popędu seksualnego.

.. Nerwowe bóle serca 'czy brzucha nie dają się niejednokrotnie odróżnić od bólów o podłożu organicznym. Cała sfera zaburzeń wegetatywnych. Przy tym lekarz nie powinien zapominać. a więc w sprawie wyraźnie . od woli niezależnych. wywołując dysfunkcję układu autonomicznego łącznie z układem endokrynnym.organicznej" (np. która steruje wymianą sygnałów ze światem zewnętrznym (okład nerwowy . gwałtowne chudnięcie może świadczyć o nerwicowym braku łaknienia i nerwicowych zaburzeniach metabolizmu. ból brzucha wywołany wrzodem trawiennym) nie bez znaczenia są czynniki psychogenne (stan emocjonalny chorego. Odbija się ono na funkcji tej części układu nerwowego. natomiast wyłącza z niego objawy występujące w funkcjach regulowanych przez układ autonomiczny (wegetatywny). lecz też poważnego zaburzenia układu trawiennego. przeżywania siebie i otaczającej rzeczywistości. Częstoskurcz serca może być objawem emocjonalnego wzburzenia. W dosłownym pojęciu konwersji należałoby więc do niej zaliczyć też objawy wegetatywne. to w 'nerwicy histerycznej rzutowanie to jest skierowane na zewnątrz.zasadnicze podobieństwo między objawami wywołanymi przez określone zmiany organiczne a objawami tzw. wadliwy sposób odżywiania.somatyczny". zresztą w ten sposób je traktują. a więc zależnych od woli. czucia oraz wyższych form zachowania się. że dzieją się we wnętrzu ustroju. skierowuję). Zadaniem lekarza jest uchwycenie właściwej etiologii obserwowanego objawu. Jeśli więc w innych formach nerwicy konflikty emocjonalne rzutują się przede wszystkim do wewnątrz. ale też niewydolności krążenia. Większość jednak ogranicza pojęcie konwersji do objawów występujących w czynnościach regulowanych przez układ nerwowy . Nerwicowy ból głowy może być identyczny a nawet silniejszy od bólu głowy występującego np. zwłaszcza francuscy. przy guzie mózgu. że w biologii ma z reguły do czynienia z etiologią wieloczynnikową. W samym więc objawie konwersji-histerycznej można dopatrzeć się cech ekstrawersji. tak powszechnych w nerwicach.somatyczny") i która jest w subiektywnym odczuciu podległa normalnie aktowi woli.}. w których zmian tych nie ma. Konwersja Tam gdzie czynniki natury emocjonalnej (psychogenne) rzutują na sferę cielesną. czynnościowymi... lecz również o ciężkiej chorobie wyniszczającej itd. jego urazy i konflikty) i na odwrót — w sprawie psychogennej (np. należy do tej grupy objawów. mówimy o konwersji [conyerto = zwracam.wymioty — objawem wstrętu. Niektórzy psychiatrzy. ruchu. nikt może o nich nie . Objawy konwersyjne dzielone są zwykle na trzy grupy zaburzeń. nerwicowym bólu brzucha) mogą mieć znaczenie czynniki organiczne (np. Zaburzenia układu wegetatywnego są bardziej własne w tym sensie. genetyczna skłonność do zaburzeń przewodu pokarmowego itp.

Objawy konwersyjne Trudno wyliczyć nawet pobieżnie wszystkie ważniejsze objawy konwersji histerycznej.wiedzieć. w zaburzeniach czucia — zniesienie danej funkcji percepcyjnej (znieczulice. Nie jest to stanowisko słuszne. głuchota histeryczna) lub jej podwyższenie (przeczulica. czy któregoś się nie pominęło. Jest to jakby regresja do wcześniejszych i bardziej prymitywnych form zachowania się i przeżywania. nadmiernej pamięci (hiperamnezji) i jej utraty (amnezji). anancastico-hysterica itd„ choć słuszniej byłoby postawie rozpoznanie neurosis neurasthenica in individuo hysterico itd. lecz też występujących na skutek zmian organicznych lub rozpoczynającej się psychozy — dochodzi do ich ujawnienia się.). są często wołaniem o pomoc otoczenia lub wyrazem protestu w stosunku do niego. podkreślając w ten sposób. Jest ich tak wiele i są tak zmienne w zależności od epoki i kręgu [kulturowego. konwersyjne) dzieli się na trzy grupy: zaburzeń ruchowych. Oczywiście. podczas gdy objawy konwersji histerycznej są skierowane na zewnątrz. . dodają do właściwego rozpoznania typu nerwicy przymiotnik histeryczny i tak rozpoznają neurosis neurastbenicohysterica. można z kolei odróżnić zaburzenia polegające na wzmożeniu lub zahamowaniu funkcji. Jak już wspomniano. osobowość histeryczna jest bowiem typem osobowości niedojrzałej. Niemniej w wielu zespołach nerwicowych — i to nie tylko pochodzenia psychogennego. że nerwica niehisteryczna występuje u człowieka z wyraźnymi cechami osobowości histerycznej. W tym ostatnim przypadku psychiatrzy chcąc w rozpoznaniu zasygnalizować. jeśli przedtem były one niewidoczne. jak każdy podział. a nie o objawy histeryczne. A wszelka choroba niezależnie od tła etiologicznego wyzwala tendencje regresywne — w chorobie chce się być z powrotem dzieckiem i szuka się pomocy i opieki otoczenia. nie wyczerpuje on bez reszty wszystkich możliwości. objawy histeryczne (tj. Osobowość histeryczna Pojęcie nerwicy histerycznej mylone jest dość często z pojęciem osobowości histerycznej. uporczywy ból. w zaburzeniach psychicznych — stany nadmiernego pobudzenia lub zahamowania. czuciowych i psychicznych. że chodzi tu o osobowość histeryczną. nerwice innego typu zdarzają się u osób z wyraźnymi cechami histerycznymi. W każdej grupie. depressivo-hysterica. nadwrażliwość wzrokowa czy słuchowa itp. i tak •w" zaburzeniach ruchu spotykamy różnego rodzaju hiperkinezy (ruchy nadmierne) i różnego rodzaju -porażenia. gdyż nierzadko objawy konwersji histerycznej występują u ludzi nie wykazujących cech histerycznej osobowości na odwrót. ślepota. iż nigdy nie wiadomo.

ruchy mimowolne typu pląsawiczego. napina wszystkie mięśnie. Chorzy tacy nie byli rzadkością przed kilkudziesięciu laty i opisy takich przypadków można znaleźć w dawniejszych podręcznikach neurologii i psychiatrii. niemożność utrzymania się w pozycji stojącej i niemożność chodzenia. a paznokcie wrastały w ciało. Są to „zrywania" w kończynach górnych lub dolnych. szczególnie często u nauczycieli. a jednak porażona część ciała ani 'drgnie. Zaburzenia na tle organicznym mają dość wyraźną i określoną symptomatologię. iż chory w czasie pisania tak silnie napina mięśnie. Chory wykonuje tylko zygzaki lub pisze bardzo niezdarnie. pomagając sobie drugą ręką.Objawy konwersyjne ruchowe Odróżnienie niedowładów i porażeń histerycznych od organicznych na ogół nie jest trudne przy pewnej znajomości neurologii. atetotycznego. Natomiast czasem udaje się zaobserwować ruch porażonej kończyny. gdyż porażona ręka latami była zaciśnięta w pięść. by uruchomić porażoną kończynę. polegający na ich nadmiarze. różnice w odruchach głębokich. gdy chory odwróci od niej uwagę. Choroba ta jest w pewnym 'sensie chorobą zawodową. którzy latami leżeli w łóżku. objawu Babińskiego). który nie odpowiada 'dość sztywnemu obrazowi 'porażenia organicznego. że ręka jest usztywniona i subtelne ruchy związane z pisaniem są niemożliwe. Występują one szczególnie wówczas. Przeciwny rodzaj zaburzeń ruchowych. poci się. nie stwierdza się objawów patologicznych (np. Niemniej zdarza się. W porażeniach czynnościowych (histerycznych) spotykamy się z większym bogactwem obrazu. tj. zmiany napięcia mięśniowego inne niż spotykane w organicznych porażeniach wiotkich czy spastycznych. Również często spotyika się dziś kurcz pisarki (graphospasmus]. nie mogąc wstać z powodu porażenia histerycznego nóg. Polega on na tym. gdy na zmiany organiczne nakładają się zmiany czynnościowe. typowe zmiany w napięciu mięśniowym. które z racji swego zawodu muszą dużo pisać. że nawet wytrawni neurolodzy mają trudności diagnostyczne. /występuje u osób. Chory taki ma zachowaną siłę w nogach. w wypadku porażeń ruchowych charakterystyczne jest ułożenie kończyn. Dość charakterystyczne dla porażeń histerycznych jest olbrzymi wysiłek. Dziś już rzadko spotyka się chorych. ale w pozycji stojącej nogi uginają się pod nim i upada na ziemię. odruchy głębokie pozostają równe w obu 'kończynach. drżenia i drgawki całego ciała lub poszczególnych kończyn. Ruchy te są bardzo trudne do odróżnienia od . jaki chory wkłada. Porażenia były u nich tak 'długotrwałe. a więc układ porażonej kończyny będzie nietypowy. występuje najczęściej w formie różnego rodzaju ruchów mimowolnych. że występowały przykurczę i zaniki mięśniowe. wykrzywia twarz. Natomiast nie tak rzadko spotyka się dzisiaj histeryczną astazję-abazję. torsyjnego. na które często skarżą się chorzy na nerwicę nie tylko histerycznego typu.

pończochowym" zniesieniu czucia.analogicznych ruchów mimowolnych. Mówi się o „rękawiczkowym" lub . Dawniej uważano nawet. poza swoim zasadniczym znaczeniem jako forma aktywności skierowana na zewnątrz. ruchów pseudo-pląsawiczych. zdarzają się szczególnie często u dzieci. Nierzadko ruch taki ma charakter czynności przymusowej.. występujących przy uszkodzeniu ośrodków podkorowych. na skutek którego głębokie nawet przebicie skóry nie wywołuje krwawienia. trudno jednak przyjąć za jej przyczynę zniesienie czucia w pochwie. . obgryzanie paznokci itd. najpierw dowolnie. Różnego rodzaju ruchy mimowolne w rodzaju tików. Większość autorów nie zalicza ich do konwersji histerycznej. na egzamin czy ważne spotkanie łatwiej znosi się czas oczekiwania. W miejscach znieczulonych występują niekiedy zaburzenia wegetatywne. przede wszystkim prążkowia. jak zbyt częste mruganie powiekami. że brak odruchów z gardła jest patognomoniczny dla histerii. czynności przymusowych. stale się powtarzające. Tiki można traktować jako utrwalone stereotypy ruchowe. Często zaczynają się one w ten sposób. krzywienie twarzy w stereotypowy sposób. Objawy konwersyjne czuciowe Zniesienie czucia dotyku i bólu najczęściej występuje razem z porażeniami. z czasem treść emocjonalna związana z natręctwem ruchowym znika i zostaje sam tik. Czynniki natury emocjonalnej dają w tych wypadkach bardzo podobny efekt jak uszkodzenie organiczne. że dany ruch powtarzany jest często. spacerując tam i z powrotem lub wykonując jakieś bezcelowe ruchy ręka-mi niż siedząc lub stojąc w całkowitym bezruchu. Na tej zasadzie czekając np. Podobnie jak w wypadku porażeń rozkład konwersyjnych zaburzeń czucia nie odpowiada rozkładowi spotykanemu w sprawach organicznych. Dość często zniesienie czucia występuje w gardle i w pochwie. później już występuje niezależnie od woli i trudno lub w ogóle się go nie udaje powstrzymać aktem woli. niezależne lub tylko w małym stopniu zależne od aktu woli. Tiki można by traktować jako utrwaloną formę wyładowywania napięcia emocjonalnego.. Najczęściej obejmuje on całą połowę ciała. jak np. gdyż znalezienie takiego znieczulonego miejsca było podstawą do poddania danej osoby próbie czarownic. Czasem miejsca znieczulone przedstawiają się w formie plackowatej. gdyż obszar znieczulicy w ten sposób niekiedy się przedstawia. polegające na skurczu naczyń krwionośnych. odgrywa też rolę jako najprostszy sposób wyładowania napięcia emocjonalnego. Anorgazmia jest wprawdzie bardzo częsta u kobiet o osobowości wyraźnie histerycznej. Do ruchów mimowolnych o charakterze czynnościowym należą różnego rodzaju tiki. Porażona kończyna jest pozbawiona czucia. jedną lub obie kończyny. Dawniej określano je jako „stigmata diaboli". Każdy ruch. niezwykłe ruchy ręki czy nogi.

po kontuzjach. Do zaburzeń o charakterze ruchowym. Tego typu intensyfikacja percepcji jest trudna do odróżniania od analogicznych stanów występujących w ostrej schizofrenii lub w padaczce. takich jak amoniak. Są to bóle bardzo uporczywe. W histerycznych stanach ekstatycznych może wystąpić niezwykłe intensywna percepcja otaczającej rzeczywistości. nieraz też jakościowo zmieniona. niekiedy o niezwykłym charakterze. brzucha. Najczęściej spotykanym w czasach współczesnych objawem konwersji histerycznej jest intensyfikacja percepcji bólowej. na przykład na polu walki. dokuczliwe. Ślepota histeryczna zdarza się stosunkowo rzadko. Histeryczna utrata węchu z reguły obejmuje też utratę zdolności odczuwania ostrych zapachów. (Jeden z chorych leczonych ambulatoryjnie w krakowskiej klinice psychiatrycznej skonstruował sobie specjalne okulary z drutu. a nie wegetatywnym. Podobnie jak histeryczna ślepota najczęściej zdarza się pod wpływem silnych napięć emocjonalnych. natomiast bóle w dystonii . Nadmierna wrażliwość na bodźce zmysłowe jest typowa dla zespołów neurastenicznych i wiąże się prawdopodobnie ze zmniejszoną zdolnością selekcji sygnałów. wpadając w trans hipnotyczny. Bóle w histerii mają na ogół bardziej zlokalizowany charakter.Znany jest fakt. które podtrzymywały górne powieki. należałoby w ogóle bóle pochodzące z wnętrza ciała z tego pojęcia wykluczyć. w psychozach intoksykacyjnych. Nie ustępują one po środkach przeciwbólowych. należy zaliczyć blepharospamus. tak by mógł widzieć). Histeryczna utrata smaku łączy się często z patologicznym brakiem łaknienia [anorexia nervosa}. w delirium alkoholowym). są głównym objawem i są silniejsze niż bóle występujące w innych typach nerwic na skutek zaburzeń funkcji układu wegetatywnego. (Na przykład histeryczny ból głowy określa się jako clavus hystericus — gwóźdź histeryczny). polegający na kurczowym zaciskaniu powiek. ograniczające się do jednego miejsca. wówczas trudno je odróżnić od stymulacji. Głuchota histeryczna też jest rzadka. gdyż odnosi się ono do zaburzeń czynnościowych powstałych w układzie nerwowym somatycznym. których percepcja zależy od podrażnienia nerwu trójdzielnego i nie występuje w utracie węchu o etiologii organicznej. ale spotykane jest też w histerii. w czasie bombardowania. genitaliów. o czym była już mowa. Różnicowanie bólów histerycznych z wegetatywnymi ma charakter sporu raczej akademickiego. serca. Rzadziej spotyka się histeryczną ślepotę lub głuchotę w roszczeniach o rentę. Widzenie przedmiotów w zmniejszonych proporcjach (mikropsje) lub w zwiększonych (makropsje) zdarza się najczęściej w zespołach psychoorganicznych (np. Bólami najczęściej spotykanymi w nerwicy histerycznej są bóle głowy. ale upośledzających zdolność widzenia. że szamani w czasie tańca obrzędowego. mogli swobodnie przebijać nożem swoje ciało i nie pojawiała się ani kropla krwi. natomiast często spotyka się koncentryczne zwężenie pola widzenia (też uważane za objaw charakterystyczny dla histerii). Trzymając się ściśle definicji konwersji.

ataki drgawkowe). że jego cierpienia są przez otoczenie. łącznie z wydzielaniem siary. że ciąża histeryczna. Wzrasta bowiem poczucie krzywdy. narządu rodnego na skutek wzmożonej przepuszczalności naczyń krwionośnych. Z rozmów z chorym można się zwykle zorientować. im bardziej chce uzyskać rentę. zabiegach operacyjnych). któremu uległ. Nie jest to jednak świadome wykorzystywanie dodatnich aspektów choroby w celu uniknięcia niemiłej sytuacji. W nerwicy chory rzeczywiście cierpi. bardziej obiektywne objawy. gdyż równałoby się ono utracie przez chorego poczucia słuszności sprawy. lecz też zmiany w gruczołach sutkowych. mimo że ich obiektywne przyczyny już wygasły. z wypadkiem. rentę. jak gorączka pod wpływem zwiększonej wrażliwości ośrodków termoregulacyjnych. Uporczywość bólów może skłaniać chorego do szukania interwencji chirurgicznej. złamaniach. Tzw. Warto dodać. jak zresztą niektóre z innych objawów konwersji histerycznej (porażenia. czyli symulacja. ucieczka w chorobę Dużo trudności diagnostycznych i terapeutycznych sprawiają bóle typu histerycznego występujące w sprawach organicznych (np. zmianę nastawienia najbliższego otoczenia. Niekiedy chirurg ulega naciskowi chorego. a który przez otoczenie został. Bóle takie mają swoje uzasadnienie fizjologiczne w doznanym urazie.wegetatywnej są na ogół na nie podatne. a szczególnie przez lekarzy nie doceniane. tym więcej nasilają się jego objawy nerwicowe. lżejsze . Jeśli nawet dzięki niej chory uzyskuje korzystne dla siebie cele. krwawienia z dróg oddechowych. Jest to popularnie zwana . np. Jednakże ich uporczywość. większą troskliwość ze strony współmałżonka. zlekceważony. Zdarza się bowiem. po urazach głowy. lub że choroba jest dla niego środkiem do osiągnięcia jakiegoś celu. jego zdaniem. o charakterze jednakże czynnościowym. Każda choroba oprócz ujemnych ma też swoje strony dodatnie. przewodu pokarmowego.ucieczka w chorobę". na szczęście rzadko. typowe dla ciąży powiększenie brzucha. nasilenie i często oporność na środki przeciwbólowe nasuwają podejrzenie sprawy czynnościowej.. że dołączają się inne. mogą wystąpić u zwierząt domowych (najczęściej u psów i kotów). które mogą przyczyniać się do utrwalenia objawów nerwicowych lub do utrzymania się dolegliwości w sprawach o etiologii organicznej. że żywi on silne poczucie krzywdy.. Przykładem zwodniczości obrazu klinicznego jest ciąża histeryczna. w której nie tylko występuje zatrzymanie miesiączki. Tego typu sytuacje występują w sprawach rentowych. zwłaszcza gdy obraz kliniczny nie jest jasny. Chory starający się o rentę jest w sytuacji błędnego koła. zwolnienia się z przykrych obowiązków itp. co z kolei wzmaga jego objawy nerwicowe. nie zawsze zresztą uświadomionego. o którą walczy. Wyzdrowienie jest niemożliwe. związane np.

z których sam nie zdaje sobie sprawy. dyzartria. np. Analogicznie jak tiki jest ono utrwalonym stereotypem ruchowym. jak w symulacji. zostało zaatakowane przez psa. należy wspomnieć o zaburzeniach mowy. w czasie mówienia . W histerycznych porażeniach i zaburzeniach czucia rzadko spotyka się tak wyraźne połączenie czasowe wystąpienia objawów z bodźcem emocjonalnym. że treść marzenia sennego w takim wypadku mogła działać jako bezpośredni wywoławczy bodziec emocjonalny. zacinanie się. bełkotliwa. Jąkanie typu wyraźnie histerycznego występuje u ludzi dorosłych. Zaburzenia mowy Przechodząc do bardziej skomplikowanych form aktywności.warunki pracy itp. i zostaje gwałtownie stłumiona. mowa skandowana. Niektóre z nich są charakterystyczne dla pewnych zaburzeń organicznych (mowa skandowana — dla sclerosis dissemmata. a raczej przyjmuje. czy ma się do czynienia ze sprawą czynnościową. związanych z samym wykonawczym aparatem ruchowym (mięśnie oddechowe. dyzartria dla paralysis progressiva). Ustępuje też najłatwiej pod wpływem nagłego bodźca emocjonalnego (starym i na ogół niezawodnym sposobem leczenia afonii jest faradyzacja krtani. chory budzi się rano z porażoną kończyną. Chory np. to osiąga ten cel nie przez świadome dążenie. Większość autorów nie traktuje jąkania tego typu jako objawu konwersji. Jąkanie i zacinanie występuje zazwyczaj w dzieciństwie.' chory krzyczy pełnym głosem). Histeryczna afonia występuje zwykle w następstwie silnego wstrząsu psychicznego. wpadło do wody i zaczęło się topić. które ulegają na skutek histerycznej konwersji zakłóceniu. że urazowy bodziec emocjonalny uszkadza funkcję w danym okresie rozwojowym najświeższą i tym samym najdelikatniejszą. Najczęściej spotyka się utratę głosu (aphonia hysterica). gardła. np. najczęściej na skutek nagłego i silnego bodźca emocjonalnego o charakterze łękowym (dziecko np. należą jąkanie. przestrach wywołany niespodziewanym bodźcem bólowym przerywa czynnościowy niedowład mięśni krtani. rzadziej w ataku wściekłości itp. Niemniej wystąpić one mogą jako objaw konwersyjny. nagłego przerażenia. przestraszyło się pożaru itp. ładunek emocjonalny związany z tą nie dochodzącą do świadomości walką między przeciwstawnymi treściami odbija się na funkcji somatycznego układu nerwowego. że objawy występują bez uchwytnej przyczyny.. chory mówi ledwo słyszalnym szeptem. języka. czy organiczną. Do zaburzeń mowy. W razie wątpliwości. krtani. tiki twarzy towarzyszące mówieniu. warg). lecz na zasadzie mechanizmów psychicznych. podobnie jak afonia.). jest mniej stereotypowe i bardziej dramatyczne. co stanowi treść życia świadomego. Natomiast stosunkowo często zdarza się. rozstrzyga badanie wziernikowe krtani. Nie jest zresztą wykluczone. Na ogół treść marzenia sennego jest w wyraźnej sprzeczności z tym.

bardziej różnorodne i bogatsze w swym obrazie. jak obrażone dziecko.mimiki. niezrozumiałych. zwłaszcza zlokalizowanych w pniu mózgowym (tzw. W mutyzmie histerycznym. chory potrafi nawiązać kontakt z otoczeniem za pomocą . tak że rozpoznanie konwersji histerycznej nie jest trudne. co odgrywa ważną rolę w rehabilitacji. by tego typu emocjonalne zaburzenia mowy utrzymywały się przez czas dostatecznie długi.krzywi się. Zaburzenia psychiczne . by uważać ją za chorobową. Inne rodzaje zaburzeń mowy (mowa bełkotliwa. dyzartryczna) spotyka się raczej rzadko. jak w afazji sensorycznej. czerwienieje itp. Również rzadko spotyka się zaburzenia mowy przypominające afazję. Obowiązuje tu. milczy. co określa popularne stwierdzenie. Najczęściej zdarza się afazja typu amnestycznego. niezrozumiałe dla otoczenia. Rzadko jednak zdarza się. gestykulacji czy pisma. że ktoś zaniemówił ze wzruszenia. Mutyzm histeryczny na ogól łat-| WQ odróżnić od mutyzmu występującego w schizofrenii ka-tatonicznej. a więc odnoszące się do samego zapisu pamięciowego słowa. nie powiązanych ze sobą. Mutyzm histeryczny jest czasem wyrazem negatywnej postawy uczuciowej do otoczenia. w zaburzeniach mowy powstałych na skutek ograniczonego uszkodzenia odpowiednich ośrodków mózgowych. przeciwnie niż w innych rodzajach. gdy pod wpływem zablokowania emocjonalnego nie można przypomnieć sobie znanego słowa. aby można je traktować jako objawy histerycznej konwersji. Potok słów staje się czynnikiem rozładowującym wewnętrzne napięcie. nadyma. skandowana. Afazja histeryczna zbliżona do afazji motorycznej lub sensorycznej należy do rzadkości. Całkowite zahamowanie funkcji mowy określa się pojęciem mutyzmu.. po ataku padaczkowym lub w padaczkowych stanach pomrocznych oraz w niektórych1 organicznych uszkodzeniach mózgu. że stan emocjonalny prowadzi do pobudzenia lub zahamowania ruchowego. gdyż jest zjawiskiem zbyt powszechnym. podobnie jak w afazji motorycznej wykrztusza się z siebie tylko pojedyncze słowa lub sylaby. w ciężkiej depresji. Podobnie jak wyżej wspomniane zaburzenia mowy mutyzm wystąpić może pod wpływem silnego bodźca emocjonalnego.język w gębie". Natomiast w prawdziwej afazji. zwłaszcza że brak jest innych objawów neurologicznych przemawiających za sprawą organiczną. samemu też nie rozumie się wypowiedzi otoczenia. Nie jest ona na ogół traktowana jako objaw histeryczny. W odróżnieniu od zaburzeń występujących w sprawach organicznych są one mniej stereotypowe. mutisme akinetique). albo też. wypowiada się wiele słów. tj. Pod wpływem silnego wzruszenia można stracić . chory. Ten szczebiot histeryczny (diarrhea veibomm lub logonhea) nasila się zwykle w stanach napięcia emocjonalnego. ogólna zasada. mutyzmu. U łudzi z cechami osobowości histerycznej spotyka się tendencję do nadmiernej gadatliwości. czynniki natury emocjonalnej mogą utrudniać lub ułatwiać czynność mówienia.

atak histeryczny. można go nieraz przerwać nagłym bodźcem bólowym lub emocjonalnym (np. a nawet wręcz niemożliwe. które można traktować jako histeryczną konwersję. w których rozróżnienie ich charakteru jest niesłychanie trudne. W wieku XIX używano pojęcia histero-epilepsji. i z reguły nie zanieczyszcza się.Do najczęstszych zaburzeń psychicznych. ze zwiększoną tendencją do napadowych wyładowań. Przebieg ataku jest zazwyczaj pokryty niepamięcią. ubranie. nienawiści. przestrachem). drze włosy. popularne były łuki histeryczne — ara en cerde. To samo dotyczy histerycznych zespołów zamąceniowych. płacze. trwa zwykle znacznie dłużej.. jest znieruchomiały. np. Atak zwykle przechodzi spontanicznie po kilkunastu minutach. Nie stwierdza się występujących w ataku padaczkowym objawów neurologicznych (sztywności źrenic. mimo zahamowania ruchowego można dostrzec w mimice. [Jean Martin Charcot (1825—1893). nie reaguje na żadne bodźce. W czasie ataku chory wyginał ciało w ten sposób. Niekiedy ataki padaczkowe przeplatają się z atakami histerycznymi. pręży ciało. depresyjnego lub organicznego. rzuca się na ziemię. Z drugiej strony jednak u ludzi z cechami osobowości histerycznymi. W przeciwieństwie jednak do ataku padaczkowego przebiega bardziej chaotycznie i bardziej różnorodnie. są one bardziej powierzchowne niż analogiczne zespoły występujące w ostrej . Zwężenie świadomości może się wiązać z atakiem drgawkowym. Stanem przeciwstawnym do gwałtownych wyładowań ruchowych jest osłupienie (stupor) histeryczne. Osoba nim dotknięta sprawia wrażenie podnieconej. Jednak zdarzają się ataki. najczęściej w formie niedojrzałości bioelektrycznej. Napadowe wyładowania w zapisie elektroencefalograficznym przechylają diagnozę w kierunku padaczki nawet w tych formach ataków. Najprostszym jest tzw. Chory w czasie ataku tak pada na ziemię. które dawniej na podstawie tylko obrazu klinicznego zaliczono by do histerii. W atakach histerycznych czasem występują takie formy zachowania. że nie odnosi obrażeń. wybitnego znawcy histerii. zwykle wpatrzony w jeden punkt. dawną osobowośc chorego. które wyrażają drzemiące u chorego stany uczuciowe. między innymi typu napadowego. głęboki sen następujący po ataku jest typowy dla ataku padaczkowego. lęku itp. a nie histerycznego. które w miarę rozwoju diagnostyki psychiatrycznej zostało odrzucone. że dotykał ziemi tylko głową i piętami). zamąconej i silnie emocjonalnie wzburzonej. Na ogół stupor histeryczny łatwo jest odróżnić od stuporu katatonicznego. Jest on bardziej powierzchowny. ekstazy religijnej. infantylnymi i impulsywnymi stwierdza się znacznie częściej niż w ogólnej populacji patologię w zapisach EEG. ekstazy miłosnej. przypadkowych gestach i celowych ruchach nie zmienioną. Tu napięcie emocjonalne prowadzi do całkowitego zahamowania ruchowego. Chory. niejednokrotnie trzeba go karmić. wybitny psychiatra i neurolog francuski]. objawu Babińskiego). Osoby takie są też skłonne do histerycznych reakcji. należą zwężenia świadomości o różnym nasileniu i różnym klinicznym obrazie. (Przed kilkudziesięciu laty. Krzyczy. za czasów Charcota".

w starczych stanach zamąceni owych. nie pamięta swojej przeszłości. który w jasnym stanie pomrocznym wywędrował z Anglii do Stanów. a wymazać to. jak u dzieci i młodzieży. Przypadki jasnych stanów pomrocznych są rzadkie. fugi) może . w jaki sposób znalazł się w tak odległej miejscowości. niejednokrotnie do miejsc. trudności w pracy pobyt w wojsku. William James w swych . który by nie chciał być czasem kimś innym. z konfliktami i marzeniami chorego. napięta atmosfera domowa. Niepohamowany pęd do ucieczek (poriomania.. uciec od tego. na najprostsze pytania daje odpowiedzi bezsensowne.schizofrenii. Poriomania występuje też u osób upośledzonych umysłowo. . co jest. co było. miejsca zamieszkania i wszystkiego. jasnych stanach pomrocznych jest on stosunkowo nieznaczny. aby wszystko zacząć od nowa. a w jakim — histerycznego. Czasem też w histerycznych zespołach zamąceniowych dostrzega się tematykę związaną. co dotychczas z nim się działo. co było. które wiążą się u niego z miłymi wspomnieniami.. jest pochodzenia padaczkowego. Chory taki zachowuje się bezradnie. bo mogą też pojawić się w innych trudnych dla chorego sytuacjach. by po kilku miesiącach zbudzić się pewnego poranka z powrotem jako pastor Bourne z uczuciem zdumienia. Trudności tego typu występują przede wszystkim wówczas. w schizofrenii i w padaczce. Stopień zwężenia świadomości bywa różny i często oscylujący. W jasnym stanie pomrocznym chęć. Niekiedy wędrówki takie zaczynają się spontanicznie. gdy jasny stan pomroczny występuje bezpośrednio lub w jakiś czas po urazie głowy. W tzw. Literackim przykładem realizacji złych tendencji tkwiących w każdym człowieku jest znana nowelka Stevensona . obawa przed odpowiedzialnością sądową itp. Nie ma chyba człowieka. zostaje zrealizowana.Dr Jekyll i Mr Hyde". że cały epizod ucieczki jest pokryty niepamięcią. Chory nie pamięta swego nazwiska. polega na wymazaniu przeszłości z pamięci. choć nie jest to reguła. tam założył sklepik. Trudno w nich często rozstrzygnąć.Zasadach psychologii" podaje przykład pastora Bourne'a. np. Zespół Gansera lub pseudodemencja (otępienie rzekome) Wernickego zdarzają się najczęściej w warunkach więziennych. Zdarza się. Do cech osobowości histerycznej należy też tendencja do łatwego przekreślania tego. zmienić swojej roli w życiu. Tendencje te jednak mogą pozostać tylko w sferze mniej lub więcej uświadomionych marzeń. polegające na wymazaniu z pamięci całej historii życia. czasem momentem wyzwalającym są aktualne warunki życia. a nawet swego nazwiska. bez uchwytnej przyczyny.też być histeryczną realizacją tkwiącej w danym człowieka chęci ucieczki od trudnej sytuacji życiowej lub. w jakim stopniu zwężenie świadomości. pragnienie przygody. czasem tylko jego fragmenty są z pamięci wymazane. jako pan Brown. Chory po wypadku zaczyna swoją wędrówkę. Jedynie w histerii mogą one ulec realizacji. padaczce i w psychozach organicznych. Zaczyna życie jakby od nowa. Przypadek ten jest często cytowany w podręcznikach psychiatrii jako przykład histerycznej zmiany osobowości.

czuły się bowiem przemienione w kotki. że dla chorego przyjęcie roli . że w szpitalu epidemicznie występowały dramatyczne formy histerii.które sprawiają wrażenie prymitywnej symulacji.złych instynktów" w roli zwierzęcia. nienawiści. która swą teatralnością przypomina reakcję histeryczną — łatwo udziela się towarzyszącym osobom. Toruje ono drogę do wyzwolenia się z gniotącego napięcia. Rola ta. 1700 w jednym z zakonów kobiecych we Francji wszystkie mniszki zaczęły miauczeć. ruchowej czy też histerycznych sposobów zachowania się. Do rzadkości należy zmiana osobowości polegająca na przyjęciu roli zwierzęcia. przeważnie w wilki. prawdopodobnie o charakterze histerycznym. i naśladowali je. Puerylizm występujący też najczęściej w warunkach więziennych polega na zachowaniu przypominającym zachowanie się bezradnego dziecka. Chory jest ogarnięty obawą. 2 plus 2 jest 5. stała się w końcu jego drugą osobowością. demona w postaci olbrzymiego szkieletu z lodu. Zaczyna się ona głębokim stanem depresyjno-lękowym. które normalnie tłumi w sobie. np. gdyż poczucie zmiany w zwierzę nie jest w tej chorobie rzadkością. swym zainteresowaniem tą jednostką chorobową i teatralnymi demonstracjami chorych spowodował. Gdy dobry szaman nie odczyni złych uroków rzuconych na chorego. może początkowo świadomie grana. Prostych przykładów dostarcza obserwacja zachowania się ludzi w tłumie. Ludzie nią owładnięci byli przekonani. zwana whitico. nudnościami. zabić go i zjeść.. tj. którzy wykazują cechy osobowości histerycznej. Możliwe. że byli wśród nich schizofrenicy. Jeśli w otoczeniu chorego znajdują się ludzie. Między wiekiem XI a . krowa ma pięć nóg.głupiego" było jedynym wyjściem z trudnej sytuacji. entuzjazmu. które nie pozwala czuć się godnym roli człowieka. Nastrój jest obniżony lub wesołkowaty.. U Eskimosów zdarza się psychoza. wymiotami i biegunką. Reakcja jednego człowieka — paniki. „Zaraźliwość" histerii Jedną z cech histerycznych sposobów zachowania się jest ich łatwość udzielania się otoczeniu. Na oddziałach psychiatrycznych nierzadko obserwuje się wzajemne indukowanie się chorych własnymi objawami typu konwersji bólowej. mogą oni łatwo „zarazić się" zachowaniem chorego. połączonym z brakiem łaknienia. że zostanie przemieniony w whitico. że była to raczej histeryczna zmiana osobowości. Około r. Obraz tej psychozy przypomina nowelkę Stevensona: człowiek zostaje przemieniony w swoje złe alter ego. lub też chęć wyzwolenia swych . Wielki znawca histerii. Charcot. W wiekach średnich zdarzały się epidemie likantropii. U jej podłoża mogło tkwić poczucie winy. ze względu jednak na epidemiczny charakter zaburzenia należy przypuszczać. Można przypuszczać. pożerającego ludzi. iż są zmienieni w zwierzęta. a przy tym odczuwają potrzebę wyładowania napięcia emocjonalnego. wówczas może on rzeczywiście rzucić się na kogoś z rodziny.

w Kongo. występują łatwiej w formie kolektywnej. W dalszym rozwoju choroby naśladują ruchy otoczenia {echopraxia). Dotknięci nią uważali. były raczej objawem zbiorowego fanatyzmu niż histerii. Chłopcy zwykle wspólnie zaczynają palić papierosy. Ludzie dotknięci tą chorobą gromadzili się wokół kościołów. Obserwuje się to zjawisko szczególnie w nowych. adamitów. ale znana też pod innymi nazwami w Japonii. W końcu zaczynają mruczeć niezrozumiałe słowa. zwłaszcza ludzi o pewnej pozycji społecznej (echo-lalia}.Zaraźliwość" objawów histerycznych rzuca pewne światło na tworzenie się naszych form zachowania się. Podobna epidemia wybuchła w wieku XV w południowych Włoszech.. połączonego często z wyobrażeniem. pić alkohol. Wita w Zabern leczono dotkniętych tą chorobą. na skutek skurczu naczyń krwionośnych w miejscu znieczulonym przy przekłuciu igłą nie ukaże się kropla . Zaczyna się atakiem łęku. Zahipnotyzowany. następnie powtarzają słowa ludzi z otoczenia. Występuje ona u kobiet w średnim lub starszym wieku. dotychczas utrzymała się taneczna melodia tarantella. które. Wita. którzy starali się dotknąć pępka głową. że zostali ukąszeni przez pająka Lycosa tarantula.. Histeria a hipnoza Wszystkie właściwie objawy konwersji histerycznej.. Madagaskarze.XV w wioskach niemieckich i flamandzkich wybuchały epidemie tańca św. palamitów. że w kaplicy św. stąd nazwa tarantulizm. w miarę jak stają się wyraźne. można wywołać za pomocą sugestii w transie hipnotycznym. Nazwa tańca św. Czasem w.My" łatwiej odhamowuje się niż „ja". senatus mała bestia". Wybuchy prymitywnej agresji łatwiej występują w tłumie itp. Na tej samej zasadzie pewne formy zachowania się. zarówno czuciowe. śpiewali i tańczyli bez przerwy przez kilka dni i nocy aż do utraty przytomności.My" poprzedza . . Wielu z nich miało ataki drgawkowe. Birmie. podobnie jak histeryk. ruchowe. Tworzą się one łatwiej kolektywnie niż indywidualnie. Muzyka miała stanowić skuteczne leczenie. . . Wśród ogólnego podniecenia kobiety zachodziły w ciążę. formie epidemii występuje choroba opisana po raz pierwszy na Malajach pod nazwą latah. tym można tłumaczyć przysłowie . onanizować się.. trudnych sytuacjach. Wita pochodzi prawdopodobnie stąd.. które by indywidualnie zostały zahamowane. W formie epidemicznej występowała też wspomniana wyżej Ukantropia (wilkołactwo). w obozach koncentracyjnych itp. na Syberii. chodzących nago. by ujrzeć chwalę Boga.senatores boni viii. np.ja". że nastąpiły na jadowitego węża. Filipinach. a czasem wykonują ruchy dokładnie odwrotne niż otoczenie. Chore początkowo powtarzają w koło własne słowa i całe zdania. może nie mieć czucia w jakiejś części ciała. brzmią nader wulgarnie i obleśnie (coproSalia). jak obejmujące wyższe formy zachowania się. na wojnie. Popularne w średniowieczu sekty biczowników. Przykład jednej osoby toruje formy zachowania się innych osób.

. przestając panować nad sobą. może halucynować itd. Analogicznie człowiek uniesiony gniewem czy innym uczuciem. Problem integracji jest osiowym zagadnieniem schizofrenii. skutkiem czego jego decyzje. są sprzeczne lub w ogóle niemożliwe do podjęcia. Analogicznie postępuje histeryk. hipnotyzowany może zachowywać się jak dziecko. jak zakochany. tylko coś w nim w głębi : tkwiącego kieruje jego zachowaniem. aktów woli. W ten sposób nie podlegają już one psychice jako całości. Dysocjacja Uczeń Charcota. by utraconą władzę odzyskać. W wypadku konwersji somatycznej tym drugim władcą jest tajemnicza choroba. jej aktom woli. porażenia. lecz odszczepionej z całości części. dysocjacja. Zahipnotyzowany działa na zasadzie automatu.krwi. — jeden z twórców współczesnej psychopatologii — uważał. jak w łuku histerycznym. węzeł uczuciowy. nad czym nie ma on władzy. czyli akty woli. tym objawy konwersyjne stają się gwałtowniejsze. że to nie on. nie włada on już w pełni sobą. On staje się źródłem perturbacji somatycznych lub psychicznych. może wykazywać nadmierną pamięć (łu-permnezję) lub jej utratę (amnezję). tylko woli hipnotyzera.. która subiektywnie jest odczuwana jako „ja”. . Chory zresztą niejednokrotnie sam zdaje sobie sprawę. dążeń. im więcej chory się wysila. Natomiast w histerii odszczepieniu ulega większa część — jakiś zasadniczy konflikt. którym kieruje hipnotyzer. W niej jednak rozszczepienie sięga znacznie głębiej niż w histerii. może on nie władać którąś z kończyn. znieczulice itd. ma nieraz wrażenie. bierze tu wyraźnie górę. Jak już wspomniano.. Wszystkie te formy zachowania się nie są wynikiem jego. może usztywnić całe ciało.alter ego". Część psychiki. czyli kompleks. myśli. uzyskując własną autonomię steruje jakby na własną rękę procesami normalnie podlegającymi zintegrowanej aktywności układu nerwowego. że coś nim owładnęło. która normalnie jest tłumiona i nie ma możliwości uzewnętrznienia się w jakiejkolwiek formie aktywności. które zwykle tłumione. część ciała lub część psychiki jest poza zasięgiem jego woli. odszczepia się jakby od całości życia psychicznego. że zasadniczym mechanizmem w histerii jest odszczepienie. Pierre Janet (1859—1947) wybitny psychopatolog francuski. nabiera własnej autonomii i zaczyna samodzielnie sterować pewnymi procesami psychicznymi czy fizycznymi.. A w przypadku histerycznych zaburzeń psychicznych jest nim przysłowiowe „drugie ja". jak zwierzę itd. Chory nie jest w stanie syntetyzować sprzecznych uczuć. mogą wystąpić różnego rodzaju drgawki. mimowolne ruchy. którego chory nie może rozwikłać. która wywołuje uporczywe bóle.

belle indifference" — zadziwiająca obojętność w stosunku do tak dramatycznych nieraz objawów. gdyż to.. tworzy odrębną. Objawy konwersyjne rozgrywają się jakby poza chorym. w którym zbyt wiele informacji dochodzi do władz centralnych i zbyt wiele rozkazów z nich wychodzi. Dzięki niej konflikty. a nawet do podświadomości. którzy do objawów konwersji nie zaliczają zaburzeń układu wegetatywnego. „Abreaction" Jedną z często stosowanych od czasów Freuda metod leczenia konwersji jest . czasem nawet wykazuje on zadowolenie. tj. wyzwolony z całości. „Belle indifference” Już dawni autorzy podkreślali. oddzielić ważnych od nieważnych. jak w wadliwym systemie biurokratycznym. Chory w transie hipnotycznym. Chodzi przede wszystkim o wyładowanie uczuć. zmartwienia. co powinno ulec selekcji. W tych ostatnich sterowanie jest utrudnione na skutek upośledzenia selekcji sygnałów. tworzącym autonomiczne centrum integracyjne. Na słusznym stanowisku stoją psychiatrzy. że właśnie jego takie cierpienie spotkało.Próba interpretacji neurofizjologicznej Z punktu widzenia czynności układu nerwowego problem konwersji histerycznej przedstawiałby się odwrotnie niż zespołów neurastenicznych. które normalnie podlegają jego maksymalnemu wysiłkowi integracyjnemu.odreagowanie" sytuacji konfliktowej. Natomiast w konwersji histerycznej powstaje autonomiczny ośrodek sterowania. W konwersji histerycznej integracja zostaje pozornie zachowana. że chorych z konwersją histeryczną cechuje niejednokrotnie . jak w wadliwym systemie biurokratycznym.. zostają zepchnięte na dalszy plan świadomości. Nie jest to oczywiście reguła. ogranicza się tylko do choroby. Niemniej nawet w takich wypadkach niepokój nerwicowy maleje. gdyż układ ten z natury rzeczy jest autonomiczny. które były przedtem źródłem tego niepokoju. co było powodem jego nerwicowej reakcji. w którym tworzą się kliki rządzące się własnymi prawami. w rauszu po środku narkotycznym (narkoanaliza) czy w czasie rozmowy z lekarzem ma przeżyć to. gdyż nie może on sobie poradzić z nadmiarem informacji. urazy. uwalniając w ten sposób resztę od integralnego wysiłku. przeżywanemu subiektywnie jako akt woli. Natomiast konwersja histeryczna obejmuje te czynności ustroju. które zostały stłumione i stały się czynnikiem dysocjującym. niekiedy pacjenci są bardzo zbulwersowani swoimi objawami. Konwersja jako objaw upośledzenia czynności integracyjnych . autonomiczną całość. W zespołach neurastenicznych procesy integracyjne ustroju są upośledzone.

natomiast wymiana energetyczna (procesy anaboliczne i kataboliczne) może wprawdzie wpływać na świadomość pośrednio. nie znika całkowicie. którą stanowi upośledzenie funkcji integracyjnych. gdy konwersja histeryczna okazuje się np. co człowieka męczy i jest źródłem jego niepokojów. zmieniając nastrój. W ten sposób w czasie snu mogą wystąpić struktury czynnościowe w postaci marzeń sennych. natomiast na poziomie wymiany informacyjnej wysiłek staje się konieczny. a co zachować. winy itp.. Porządek. . że treść ludzkiej świadomości jest związana przede wszystkim z wymianą informacyjną. co odrzucić. guzem mózgu. Dla lekarza pomyłki tego typu są źródłem diagnostycznego niepokoju. Jeszcze ostrzej i pełniej występuje w schizofrenii problem ujawnienia się nie wykorzystanych możliwości ludzkich.Zdarza się. a z możliwych form aktywności te. nastawienia emocjonalne. który jest jedną z najbardziej zasadniczych cech przyrody ożywionej. Niemniej właśnie takie pomyłki zdają się wskazywać na pewną wspólność istniejąca między różnorodnymi zespołami chorobowymi. które najlepiej stosują się do aktualnej sytuacji. To. stanowiąc autonomiczny ośrodek integracyjny. który aktywuje odrzucone w procesie ontogenetycznej ewolucji struktury czynnościowe. nie stanowi jednak bezpośrednio treści przeżyć świadomych. Histeryczna dysocjacja jest w tych przypadkach pierwszym sygnałem upośledzenia procesów integracyjnych. Musi zapaść decyzja. zostaje w jakiś sposób utrwalone w zapisach pamięciowych i może być aktywowane przy zaburzonym procesie integracji. gdyż z chaosu informacji dochodzących do ustroju trzeba wybrać ważne.psychoorganiczny. Wysiłek w wymianie informacyjnej wiąże się z koniecznością wyboru właściwej struktury czynnościowej. które nigdy nie powstałyby na jawie. poczucia krzywdy. w histerii czy hipnozie mogą pojawić się objawy somatyczne lub psychiczne nieprawdopodobne w normalnym życiu danego człowieka. że objawy konwersji poprzedzają schizofrenię lub zespół . w jakim stopniu wysiłek ten jest świadomy i jak świadomość u istot niższych od człowieka się kształtuje. tj. W konwersji histerycznej problem integracji jest rozwiązany stosunkowo prosto. Wiemy tylko tyle. co zostało odrzucone. a jednak w jakimś sensie w nim tkwiące. na poziomie wymiany energetycznej z otoczeniem dokonuje się w głównej mierze automatycznie. oddziela się od całości. to. Nie wiemy. stopień przytomności. Niemały to bowiem blamaż. nie wymaga specjalnego wysiłku. Integracja dokonuje się kosztem zubożenia możliwości rozwoju różnych form aktywności ustroju.

Nerwica hipochondryczna Rola chorego . Między lekarzem a chorym hipochondrycznym tworzy się typowe nerwicowe błędne koło. jak wiadomo. przedmiotowe i podmiotowe pojecie choroby W hipochondrii występuje ostro zagadnienie różnicy między przedmiotowym a podmiotowym pojęciem choroby. że mimo wysiłków diagnostycznych nic u chorego nie znalazł i że wysiłki terapeutyczne nie przynoszą rezultatów. nie będąc rzeczywiście chorym. dba się o niego i pielęgnuje. że lekceważy jego dolegliwości. Hipochondryk czuje się chory. najczęściej używaną i najskuteczniejszą formą społecznej agresji. stawy. to nerwica hipochondryczna spotyka się z postawą pogardliwo-pobłażliwą. Ból sprawia. . że uwaga chorego z otoczenia przenosi się na . Lekarz czuje się zniechęcony. Hipochondryk nie udaje choroby. osłania się go przed codziennymi troskami i trudnymi decyzjami. a u którego mimo najskrupulatniejszego badania nic obiektywnie stwierdzić nie mogą. a chory czuje się pokrzywdzony. serce. bolą mięśnie.Chory z urojenia" był od wieków tematem lepszych i gorszych dowcipów. a lekarz tej choroby w nim nie znajduje. naprawdę wszystko go boli. że jeśli ktoś zajmuje pozycję chorego bezpodstawnie. Cofa się on jakby na czas choroby do okresu dzieciństwa — nie musi pracować. brzuch. a lekarz znajduje w nim chorobę nieraz bardzo poważną (np. który zanudza ich swoimi skargami i któremu nic nie pomaga. kości. Bywają w praktyce lekarskiej sytuacje odwrotne: gdy chory czuje się zdrów. Lekarze nie stanowią w tym wypadku wyjątku. wstępne stadia choroby nowotworowej. budzi to w otoczeniu poczucie krzywdy i sprzeciw. Boli głowa. zabierając im cenny czas. co z kolei powoduje ich narastanie i tym większą niechęć lekarza. Nic dziwnego. Jeśli nerwica histeryczna wywołuje nieraz w otoczeniu napięcie dramatyczne. gruźlicę.. drętwieją palce u rąk i nóg. Człowiek chory jest zwolniony ze swych społecznych obowiązków i najbliższe otoczenie otacza go opieką. Chorzy ci byli przysłowiową kopalnią złota dla lekarzy i farmaceutów. bóle wędrują z jednego miejsca w drugie. tj. uogólnioną miażdżycę itd. Za czasów prywatnej praktyki negatywne nastawienie emocjonalne do chorych hipochondrycznych było równoważone korzyściami materialnymi. Z socjologicznego punktu widzenia pozycja chorego jest pod pewnym względem korzystna. Ośmieszenie jest. że lekarz go nie rozumie. budzi niechęć lekarzy. chorobę nadciśnieni ową. chory.). gdy przestanie boleć głowa. zaczyna dokuczać serce itd.

Można się czuć chorym z powodu zaburzeń układu krążenią. ono staje się ogniskiem jego przeżyć psychicznych. odczuwane jest bowiem jako przedmiot. Lęk przed niepowodzeniem osłabia poczucie zdrowia. jak też od jego sukcesów życiowych. Za objawy osiowe w hipochondrii można uznać poczucie choroby i bóle.własne ciało. który może prowadzić do różnego rodzaju zaburzeń wegetatywnych. wyprzeć z kolei ból ze świadomości. Bolący ząb wyprze ze świadomości najpiękniejsze marzenia erotyczne. tzn. przewodu pokarmowego itp. ciało to jest obolałe. który przeszkadza w realizacji marzeń i planów i jest źródłem przyjemności oraz przykrości. Tylko przeżycia o wyjątkowej sile mogą. Ciało jest do pewnego stopnia częścią świata otaczającego. W hierarchii przeżyć psychicznych "ból zajmuje jedno z czołowych miejsc. tzn. kontaktów z ludźmi. fantazje artystyczne.. Nie żałuje on pieniędzy na lekarzy i drogie lekarstwa. że został ciężko raniony. aby. które stają się udręką codziennego życia. w sumie osłabiających poczucie zdrowia. czuje się rano chore. Poczucie zdrowia nie zależy tylko od sprawnego funkcjonowania narządów organizmu. marzenia. które bojąc się jakiejś lekcji. ale od sprawnego funkcjonowania całości ustroju. że hipochondryk jest skoncentrowany na własnym ciele. Nie można się więc dziwić. Jak wyżej wspomniano. że organizm jest w porządku. Dziecko. oraz: celowość przyjęcia roli człowieka chorego. Człowiek obiektywnie chory może czuć się zdrowy i odwrotnie. która zwalnia z obowiązków społecznych. Natomiast uczucia. akty woli itp. z otoczeniem itp. tylko zachować nadwątlone zdrowie. Oznacza to. jako . w życiu erotycznym. myśli. że wszystkie wysiłki chorego zmierzają do ulżenia cierpiącemu ciału. wypiera inne treści ze świadomości na jawie i we śnie. przedmiotowym stwierdzeniem. Żołnierz w podniecenia walki może nie czuć. jako soma (ciało) i psyche. związków uczuciowych. że jego poczucie zdrowia zależy w równej mierze od sprawności jego narządów. Jego oczy odwracają się jakby od świata otaczającego i kierują się na wnętrze organizmu. nie jest symulantem. utraty osoby bliskiej itp. Hipochondryk czuje się chory i niewiele tu pomagają zapewnienia lekarzy i negatywne wyniki badań dodatkowych. którym trzeba kierować. dociekania naukowe itp. Psyche i soma Człowiek odczuwa siebie w sposób dualistyczny. Nie można się też dziwić. stosuje różne ograniczenia. są odczuwane podmiotowo. poczucie zdrowia nie zawsze idzie w parze ze zdrowiem obiektywnym. a dziewczyna w podnieceniu seksualnym nie odczuwa bólu wywołanego przerwaniem hymenu. W tym banalnym przykładzie zilustrowane są dwa zasadnicze czynniki wpływające na poczucie choroby: negatywny stan emocjonalny (lęk przed lekcją). jeśli chodzi o człowieka. ale też z powodu niepowodzeń w pracy. jest ustawicznym źródłem bolesnych doznań.

nie można z nimi walczyć.. punktem wyjścia dla dichotomicznego podziału soma i psyche. czy widok dzieła sztuki.sygnalizowane doznaniami przyjemnymi (gdy ból ustaje) lub przykrymi (gdy ból nasila się). ponadczasowym.. Narządy wewnętrzne ciała są mniej . Staje się obcym przedmiotem. takiego. Powszechna we wszystkich chyba językach lokalizacja przeżyć psychicznych . Nie są one bowiem dostępne manipulacji. a stare raczej odrzucane — podmiot . czy wywołuje ją np. czy podmiotu — . zmieniać ich. Poza tym obraz wnętrza ciała w porównaniu z jego zewnętrznym obrazem jest mglisty. przeciwstawiające się jego ustawicznej zmienności wynikającej z charakteru wymiany energetyczno-informacyjnej i będące subiektywnym wyrazem integrujących zdolności ustroju. Każde przeżycie jest bowiem z natury rzeczy psychiczne. jak psychicznego. wynikającej z istoty metabolizmu informacyjnego — wchłaniane są bowiem przede wszystkim nowe bodźce. nogę. Sztuczność tego podziału ujawnia się przy próbach klasyfikacji przeżyć na psychiczne i somatyczne.przedmiotowe" niż części zewnętrzne. jak się zdaje. podobnie jest nim cierpienie. czego nie spotyka się w przypadku zęba należącego do innej osoby. poruszyć itp.część . Ząb jest przedmiotem. Poczucie własnego „ja". gdyż wszystko wokoło i w nas samych się zmienia. Ząb jest przedmiotem.. dotknąć. Przyjemność jest przeżyciem psychicznym niezależnie od tego. ściślej mówiąc. ból wówczas zniknie. gdyż wszelkie na nim operacje są natychmiast . Ból zęba jest przeżyciem związanym z określonym miejscem ciała. Wnętrze ciała jest bliżej naszego . gdy uszkodzi się drogi nerwowe. np. tj. zarówno powstałe na skutek urazu fizycznego. jak istnieje . jest. które traktować można jako zasadnicze przeżycie związane z procesem życia. a niezmienne jest . Połączenie to jest istotnym warunkiem odczuwania ciała jako własnego..ja" jako centralny punkt odniesienia całego świata.ja". w pewnej nawet mierze wiecznym lub. W subiektywnym ujęciu świat istnieje tak długo.ja".. która wskutek ucisku na nerw kulszowy utraciła połączenie sygnalizacyjne z ośrodkowym układem nerwowym.moim": wszelkie na nim manipulacje są na żywo odczuwane... gdyż jest ono subiektywnym wyrazem procesu życia. zęba sztucznego lub znieczulonego. a interoceptory z jego wnętrza). Podobnie odczuwa się zdrętwiałą część ciała.ja" jest czymś stałym. Mimo niezwykłej zmienności przeżyć psychicznych. łaskotanie..ja". można to miejsce usunąć lub znieczulić. na co wpływa różnica receptorów (eksteroceptory odbierają sygnały z powierzchni ciała. W tym sensie jest ono nieśmiertelne. czy znajdują się one bliżej przedmiotu — ciała. którego łączność sygnalizacyjna z ośrodkowym układem nerwowym jest zerwana. Nie posiadają więc zasadniczych cech przedmiotu — nie przeciwstawiają się podmiotowi. Swe przeżycia człowiek dzieli jednak na psychiczne i zmysłowe lub cielesne zależnie od tego. zerwanie połączenia sygnalizacyjnego powoduje. że ciało staje się obce.ja" niż jego powierzchnia. ale bardzo . do pewnego stopnia.

którą by się chętnie nieraz zniszczyło. zdarzają się intelektualiści. że uszkodzenie wnętrza ciała nie wpływa zupełnie na samo- . Psychiatrzy pracujący wśród tzw. wywołane jakimkolwiek procesem chorobowym. niezdolność koncepcyjnego myślenia. pewności siebie lub też poczucia niższości. jego nastrój zwykle się obniża. u których skargi hipochondryczne nie występują mimo głębokiego obniżenia nastroju. nic też dziwnego. człowiek wesoły ma zwykle też dobre samopoczucie fizyczne. Depresje nierzadko zaczynają się złym samopoczuciem fizycznym i różnego typu skargami hipochondrycznymi. rehabilituje się w ich oczach. że w obniżeniu nastroju. Zwłaszcza u ludzi pracujących fizycznie depresja może przebiegać w formie zespołu hipochondrycznego. osłabiony. nieraz odczuwa bóle ze strony różnorakich narządów wewnętrznych. wątrobą. Z drugiej jednak strony uszkodzenie wnętrza ciała. że w przypadku doznań z wnętrza ciała (interocepcji) zaciera się podział przeżyć na psychiczne i somatyczne. własne ciało jest źródłem zadowolenia.) jest właśnie wyrazem tej bliskości. W linii życiowej chorego można się doszukać śladów narcyzmu w postaci zbytniego związania uczuciowego z własnym ciałem. co dla kogoś jest najcenniejsze. wyjałowienie. dostępną eksterocepcji i manipulacji sprawia.że zespół objawów hipochondrycznych jest jedynym sygnałem istniejącej choroby somatycznej i dopiero znacznie później występują zmiany w badaniu fizykalnym czy też w badaniach dodatkowych. to znów głównym celem i atutem życia. Sprawność cielesna u człowieka pracującego fizycznie jest głównym sprawdzianem prawidłowego funkcjonowania jego ustroju. osłabiając jednocześnie ich wiarę we własne zdolności diagnostyczne. np. Przeciwnie. Zdarza się. skarżą się oni na obniżenie pamięci. gdy obiektywny stan jego organizmu nie jest najlepszy. Przy tym uczucia te mogą mieć znak dodatni lub ujemny. który przez całe miesiące był traktowany przez lekarzy jako hipochondryk. Zdarza się tez.człowiek chory somatycznie czuje się osłabiony. zmęczony. śledziona. Depresja trafia w to. udręki. dumy. Człowiek przygnębiony czuje się też fizycznie obolały. Zespół hipochondryczny może więc być wskaźnikiem. Mały stopień przedmiotowości wnętrza ciała w porównaniu z jego zewnętrzną powierzchnią.w różnych narządach ciała (serce. ciało jest przeszkodą. ludów pierwotnych zwracają również uwagę. u człowieka o wyczulonym sumieniu i poczuciu moralności — w jego autoportret etyczny (poczucie winy. Powyższe uwagi nie stanowią reguły. że depresje u ich pacjentów najczęściej w ten sposób się przejawiają. i ludzie niewykształceni. u których depresja przebiega właśnie w formie hipochondrycznej. mózg itp. zmęczony. gdy dynamika życiowa jest ogólnie osłabiona. niezadowolenia. nawet wówczas. przede wszystkim samopoczucie fizyczne jest upośledzone. Natomiast u ludzi pracujących umysłowo obniżenie nastroju wywiera niekorzystny wpływ na ich funkcje umysłowe. brak inicjatywy itp. iż u dotkniętego nim człowieka obraz własnego ciała był punktem neuralgicznym. I chory. urojenia grzecznościowe). odbija się na ogólnym samopoczuciu.

dociera stale do ośrodkowego układu nerwowego. słyszy się siebie głównie za pośrednictwem przewodnictwa kostnego. Jeśli chodzi o inne zmysły. zwłaszcza filmowym. przyczyna i skutek są jednocześnie odczuwane przez tę samą osobę. podczas gdy badanie wskazuje na szereg zmian somatycznych. Ze zdziwieniem ogląda człowiek siebie na zdjęcia. Poczucie zdrowia lub choroby jest wypadkową wielu czynników. Obraz naszego . Jeśli chodzi o wnętrze naszego ciała. która tak silnie tkwi w umyśle ludzkim. z których obiektywny stan somatyczny nie zawsze odgrywa najważniejszą rolę. Dotyk własnego ciała ma inny charakter niż dotyk obcego przedmiotu. odgrywają w jego tworzeniu nieznaczną rolę. jest właśnie eksploracja dotykowa własnego ciała. jest percepowany inaczej niż otoczenie. wzrok i słuch. którą widzi otoczenie. do którego jest mniej przyzwyczajony niż do zwykłej fotografii. kto się nim czuje. jaką jest twarz. Twarz odbita w lustrze nie jest na ogół tą twarzą. Obraz własnego ciała Obraz własnego ciała tworzy się na innej zasadzie niż obraz otaczającego świata. Zapach własnego ciała odczuwa się znacznie słabiej niż innych ludzi i przedmiotów otoczenia lub w ogóle się go nie odczuwa. Natomiast przedmioty otoczenia są tylko przedmiotami. za chorego uznać tego. łączą się w nim bowiem dwa doznania — dotykającego podmiotu i dotykanego przedmiotu (ciało staje tu bowiem przedmiotem poddanym dotykowej eksploracji). Odczuwanie zapachu własnego ciała najczęściej w sposób przykry jest zazwyczaj oznaką poważnego zabużenia psychicznego (np. wskutek czego ton głosu własnego jest inny. często obserwowana u niemowląt. nie taki. to sprawa przedstawia się jeszcze gorzej. może nawet większy niż ze świata otaczającego. czy odwrotnie. Główne kanały informacyjne. który czuje się zdrów. mimo że odbierany za pomocą eksteroceptorów jak świat otaczający. gdyż mimo woli przed lustrem robi się miny. jak świata otaczającego. niż odbiera go otoczenie (nieco wyższy). jest poza tym fragmentaryczny i niepełny. Lekarz może się nieraz znaleźć w trudnej sytuacji.poczucie chorego. mimo że obiektywne badanie na chorobę nie wskazuje. Wprawdzie olbrzymi strumień sygnałów. że pierwszym zalążkiem ścisłej sekwencji przyczyny i skutku. W niej bowiem własne działanie jest ściśle związane z tegoż działania skutkiem. A więc nawet obraz powierzchni naszego ciała. czy uznać za chorego człowieka. schizofrenii) i traktowane jest jako halucynacja. to odbiór też jest zmieniony. Nie jest wykluczone. Czuje się on zupełnie zdrów i dopiero dokładne badanie lekarskie ujawnia chorobę. Bezpośrednio oglądać można tylko części swego ciała — przednią część tułowia i kończyn. nie widzi się tak ważnej części ciała. to jednak sygnały te nie znajdują swego odbicia w naszej świadomości. nie mogą stać się podmiotami.

obok sygnałów wychodzących istnieją sygnały wchodzące do układu. adresat może być tu z góry wyznaczony. Zasadą wszelkich układów samosterujących jest sprzężenie zwrotne. ale też stale od niej sygnały przyjmuje. np. jak autonomicznego układu. jeśli chodzi o ich własne ciało. a zespoły hipochondryczne przebiegają u nich w ten sam sposób. Kora mózgowa jest zaangażowana w aktywności zarówno somatycznego.wnętrza pozostaje ciemny i mglisty. tj. wydzielanego przez gruczoł dokrewny. których zadaniem między innymi jest informowanie. Niezwykle skomplikowany proces utrzymania porządku w tej społeczności. układowi wegetatywnemu (autonomicznemu). u lekarzy. dociera do wszystkich tkanek ustroju. a ściśle mówiąc. Natomiast sygnały wysyłane przez układ nerwowy działają bardziej wybiórczo. Układ endokrynny odgrywa tu rolę drugorzędną. tak zróżnicowanej pod względem wykonywanych funkcji. Nawet u ludzi dobrze obeznanych z budową ciała. to szczególnie wyraźnie są one reprezentowane przez części kory mózgowej najstarsze i . jak sygnał wysłany w otoczenie został przyjęty i jaką w nim wywołał reakcję. Wiener ten rodzaj sygnałów w układach samosterujących porównuje do listów z nagłówkiem to whom it may concern. W ten sposób układ sterujący całego ustroju jest w stałym kontakcie z układami sterującymi (jądrami komórkowymi) wszystkich jednostek wielomiliardowej społeczności komórkowej. komórek ustroju. Sygnał wysłany w postaci ciała chemicznego. że nie ma komórki ustroju. która nie miałaby połączenia nerwowego. zawdzięcza się głównie układowi nerwowemu. na który mogą zareagować tylko wybrani. włókno nerwowe dochodzi prawdopodobnie do jądra każdej komórki ustroju. Sterowanie tą olbrzymią społecznością komórkową jest funkcją równie. co dzieje się w podległej mu społeczności komórkowej i jak jego rozkazy zostały przez nią wypełnione. niż u ludzi nie znających się zupełnie na budowie i funkcjach ludzkiego ciała. ale tylko niektóre są w stanie go odebrać i nań zareagować. odbieraniem od niego sygnałów i z kolei wysyłaniem sygnałów w otoczenie w postaci różnego rodzaju aktywności ruchowych z mową łącznie (układ somatyczny lub wolicjonalny). jeśli nawet nie bardziej skomplikowaną niż sterowanie całością zachowania się ustroju w stosunku do otoczenia. percepują je oni równie słabo jak laicy. Dzięki nim jest stale au courant tego. Ośrodkowy układ nerwowy nie tylko wysyła sygnały do wielomiliardowej rzeszy . Co się tyczy funkcji wegetatywnych. Uwagi neurofizjologiczne Na podstawie badań histologicznych można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć. Zresztą oba układy są funkcjonalnie ściśle ze sobą powiązane i układ nerwowy wobec endokrynnego odgrywa rolę sterującą. a nawet bardziej dramatycznie. Jest on jakby ogólnym apelem do wszystkich.

a u człowieka w ogóle do zniesienia funkcji danego zmysłu. jak to się dzieje z sygnałami pochodzącymi z powierzchni ciała i z otoczenia. w każdym razie nie w ten sposób.najmłodsze. Lokalizacja tych odczuć jest na ogół bardzo nieprecyzyjna. Przecięcie. nie powoduje uchwytnych zaburzeń w czynnościach narządów wewnętrznych. Badania neurofizjologiczne wskazują na to. Zniszczenie korowych pól projekcyjnych dla eks-teroceptorów i proprioceptorów' (receptory narządu ruchu — mięśni. Aczkolwiek sygnały z wnętrza ciała dochodzą do kory mózgowej. jak we wszystkich zresztą projekcjach. a odcinek podwzgórze — kora mózgowa stanowi jakby dodatek. Świadomość wnętrza ciała ogranicza się do niejasnych odczuć przykrych lub przyjemnych. Należy więc przypuszczać. nie docierają jednak do świadomości. normalnie jednak. Odczucia z wnętrza ciała są mgliste. można kierować niektórymi funkcjami wegetatywnymi zahipnotyzowanego. nie potrafimy też kierować aktywnością narządów wewnętrznych. że wnętrze ciała może podlegać świadomym aktom woli. co analizatory korowe funkcji somatycznych. Te wyjątki świadczą o tym. . czym normalnie kierować nie potrafimy. istotne dla utrzymania ich sprawności. Również w transie hipnotycznym. Interwencja świadomości. jak we wszystkich czynnościach zautomatyzowanych. jak to robi się w Jeukotomii. że kora przedczołową jest polem projekcyjnym dla wnętrza ciała. że sterowanie czynnościami wnętrza ciała nie wymaga ingerencji kory przedczołowej. zakłóca nawet przebieg prawidłowego sterowania. łuk odruchowy jest tu krótszy. Dojście sygnałów z narządów wewnętrznych do kory przedczołowej nie jest. jak się zdaje. o różnej skali nasilenia. ruchy robaczkowe jelit. jednak zwykły człowiek nie potrafi aktem woli wpływać na akcję serca. jak to potrafią hinduscy jogowie. przemianę podstawową itp. a więc włókien projekcji wisceroceptorycznej. korę przedczołową (część płatów czołowych leżąca do przodu od pól ruchowych). . od receptora do pola projekcyjnego i od pola projekcyjnego do receptora. najwyższym jego ośrodkiem jest podwzgórze i węchomózgowie. do niej dochodzą sygnały z wisceroceptorów (receptorów narządów wewnętrznych). włókien łączących podwzgórze z korą przed-czołową. wiemy dokładnie. wszelkie decyzje dotyczące funkcji wegetatywnych rozgrywają się poza sferą świadomości. Na tym polega jego autonomia. strumień sygnałów jest dwukierunkowy. Analizator korowy funkcji wisceralnych nie odgrywa więc tej roli. od paroksyzmu bólu do paroksyzmu rozkoszy. ścięgien. odpowiednio głębokim. przechodzi na hipnotyzera. tj. co i gdzie się dzieje. a także zmysłu równowagi) prowadzi. Wprawdzie za pomocą odpowiednich ćwiczeń można prawdopodobnie dojść do większej zdolności kierowania funkcjami wegetatywnymi. nie. Układ wegetatywny sam sobie radzi ze swoimi zadaniami. do bardzo poważnych zaburzeń. węchomózgowie (visceral brain} i przez tzw. W tym przypadku władza nad tym. bez którego regulacja wnętrzem ciała może nadal sprawnie przebiegać. jak wiadomo. w których. przez tzw.

jak koło ci się obraca". Można też zasadniczy podział kory mózgowej na przednią (cortex piaerolandica) i tylną (cortex postroJandica) przedstawić w ten sposób. natomiast do części przedniej dochodzą sygnały z wnętrza ciała. że przednia dotyczy przyszłości. które dochodzą do węchomózgowia. zwykle traci równowaga gdyż zwraca uwagę na czynności. informują one o tym.popatrz.. pól ruchowych docierają sygnały z aparatu ruchowego (pro-priocepcja). Plan aktywności nie tworzy się. Im bowiem bardziej stara się on zasnąć. które już od dawna wykonuje automatycznie). Powstają one najczęściej w tych sytuacjach. Obraz otaczającego świata zmienia się zależnie od tego.przedczołowa") trafiają sygnały z narządów wewnętrznych (wiscerocepcja). jak na ten świat działamy. dając informacje o jego "wewnętrznych potrzebach. rozważania natury neurofizjologicznej mogą w pewnym stopniu ułatwić zrozumienie genezy zespołów hipochondrycznych. pisanie itp. W nerwicy ograniczenie to wynika z konfliktu między dwiema tendencjami. one prawdopodobnie ukierunkowują formy zachowania się ustroju w świecie otaczającym. tym gorzej dana funkcja przebiega. mówienie. normalnie działająca poniżej progu świadomości. Podobnie bywa w czynnościach zautomatyzowanych. jak plan ruchu został zrealizowany.Zasadą w leczeniu zaburzeń wegetatywnych jest odwrócenie od nich uwagi chorego. Wahania progu świadomości dla interocepcji Powyższe. Najbliżej rowka Rolanda do tzw.. stanowiące sprzężenie zwrotne dla sterowania ruchem. bardzo zresztą ogólne. a wykonanie ich wymagało wiele wysiłku woli. Część tylna przyjmuje i wypracowuje sygnały ze świata otaczającego (eksterocepcja) z wyjątkiem sygnałów węchowych i smakowych. Bruzda środkowa (rowek Rolanda) dzieli korę mózgową na część przednią i tylną. a tylna przeszłości. Kora przednia zwiaduje opracowaniem planu działania. próg ten przekracza. któremu powie się nagle: . Jedynie uczucie przyjemności lub przykrości w różnych odcieniach może być subiektywnym odpowiednikiem skomplikowanych funkcji związanych ze sterowaniem wnętrzem ciała. Wypracowanie formy zachowania się (sygnału ruchowego) byłoby więc wynikiem zderzenia informacji płynących z wnętrza ciała i z jego otoczenia. W przeciwieństwie do czynności zautomatyzowanych (chodzenie. nie ma więc ona punktu . zwrócenie na nie uwagi psuje ich wykonanie (rowerzysta. Natomiast do przednich części płatów czołowych (kora . które były niegdyś w centrum świadomości. uspokoić bicie serca. gdy możność organizowania planu aktywności zostaje ograniczona. wywołać normalny wzwód itp. który jest przynajmniej w pewnej mierze uwarunkowany własnym działaniem.). Niemożność decyzji powoduje zwrócenie uwagi na własne ciało.. a tylna opracowaniem planu otoczenia. czynności wegetatywne zawsze były poza sferą świadomości w sensie możności kierowania nimi. Interocepcją.

W każdej też nerwicy istnieje mniejszy lub większy komponent hipochondryczny. Dojście sygnałów interoceptywnych do świadomości należy więc traktować jako sytuację wyjątkową. intensywna recepcja sygnałów otoczenia usuwa ze świadomości istniejącą intero-cepcję. Nawet w chorobie sny dotyczą świata otaczającego. oczy nawet we śnie są zwrócone na zewnątrz. Dziecko. Psychika nasza nie jest przystosowana do pobierania sygnałów interoceptywnych. Przykładem mogą być koszmarne sny po przejedzeniu lub sny erotyczne przy mocnym pobudzeniu seksualnym. która na ogół nie może być regulowana w zakresie własnych automatyzmów ustroju. Niemożność decyzji stwarza jakby pustkę w sektorze przyszłościowym układu sterującego. że olbrzymia ilość sygnałów płynących z wnętrza ciała nie dociera do świadomości. stoi wobec dwóch przeciwstawnych możliwości spełnienia obowiązku. Rzeczywiście. w której pilot automatyczny daje czerwony sygnał wzywający do pomocy pilota żywego. Wówczas dojście sygnałów interoceptywnych do świadomości kieruje uwagę na potrzeby ciała. będące jednym z ich objawów osiowych. że sytuacja jest analogiczna do tej. a nie we wnętrzu ciała. Jest rzeczą powszechnie znaną. gdyby interocepcją docierała do świadomości. co mogłoby się dziać. że bóle zwiększają się w nocy.zaczepienia. W nerwicach zaburzenia układu wegetatywnego. uwolnione od automatycznego wpływania na formowanie się sposobów zachowania się staje się przeżyciem świadomym. wówczas łatwiej strumień sygnałów intero-ceptywnych dociera do świadomości. które przed ' pójściem do szkoły zaczyna boleć głowa czy brzuszek. co wymaga przezwyciężenia lęku przed szkołą i ucieczki przed trudną sytuacją. Na odwrót. bez udziału świadomości. zmusza do wycofania się z aktywności w świecie otaczającym i do przyjęcia roli chorego. można powiedzieć. Zdaniem niektórych autorów z eksterocepcji przechodzi się na interocepcję. . Używając porównania technicznego. Ból zęba znika na interesującym przedstawieniu. człowiek byłby owładnięty chaosem doznań płynących ze swego ciała. Gdy zmniejsza się tempo wymiany sygnałów ze światem otaczającym. stanowią dysfunkcję tegoż układu. w której potrzebna jest pomoc świadomości. Zdarzyć się ona może. Gdyby było inaczej. noc zawsze dla chorego jest najcięższa. budzi zastanowienie fakt. Powstaje chroniczna sytuacja awaryjna. Różnego rodzaju dolegliwości hipochondryczne są ilustracją tego. gdy organizm nie potrafi sobie poradzić z funkcjami wegetatywnymi na drodze własnych automatyzmów. która przynajmniej w pewnej mierze jest zbliżona do roli dziecka szukającego opieki w otoczeniu. W czasie snu następuje odcięcie od sygnałów otoczenia. Pustka ta wypełnia się interocepcją. Niemniej sygnały interoceptywne w marzeniu sennym zostają przetworzone na sceny rozgrywające się w świecie otaczającym.

że chorzy latami nie pracują. w wypadku niepowodzenia w studiach. A jeśli nawet taka myśl przyjdzie mu do głowy zostaje ona rychło stłumiona. współmałżonku. Chory zresztą rzadko zdaje sobie sprawę. że nerwica hipochondryczna powstaje nagle po stosunkowo błahym niedomaganiu fizycznym. zmusza otoczenie do zmiany stosunku i do zajęcia się jego osobą. Zwykle w takich przypadkach do utrwalenia się nerwicy przyczynia się swoistość roli chorego. że jest: się chorym. iż trudno mu wrócić do dawnej pozycji.. Wytwarza się typowe nerwicowe błędne koło. a nawet nie wstają z łóżka. wzmaga się bowiem poczucie krzywdy i agresji do otoczenia. to teraz patrzcie. iż choremu trudno przyjąć dodatnie strona swej choroby. stąd ich żartobliwa nazwa . jak już wspomniano. poprawa stosunku ze strony współmałżonka. chory stara się o rentę związaną z wypadkiem lub z chorobą). choroba wprowadziła go w nową sytuację (rola chorego). gdy dołączą się wspomniane już momenty roszczeniowe (gdy np. niejednokrotnie broni pacjenta przed poczuciem klęski życiowej. Sytuacja emocjonalna już od dawna nabrzmiała. np. Czasem swą pozycją chorego pacjent podświadomie mści się na swoich najbliższych. Nerwicy nie można mieszać z symulacją. Zdarza się. . lecz prawdziwa. że chory nie jest naprawdę chory. zwalnia go bowiem od wielu obowiązków społecznych.. Sytuacja znacznie pogarsza się. gdyż dolegliwości nerwicowe są tak przykre. jak ja cierpię". reakcja spustowa). z reguły nasila objawy nerwicowe. w wypadku perspektywy staropanieństwa itd. Tzw. nie wychodzą z domu. Zdarza się.neurosis rusticana". Niekiedy nerwice hipochondryczne bywają niezwykle uporczywe..Korzystne aspekty choroby Poza tym. wygodniejszy tryb życia itd. choroba nie jest udawana. tzn. One są dowodem. np. . że dzięki nerwica coś zyskuje. nieraz z obojętnego lub wrogiego stosunek otoczenia zmienia się w opiekuńczy i współczujący. Korzyści te. Chory narażony na atak swojej pozycji chorego. W tym wypadku choroba somatyczna odgrywa rolę czynnika wyzwalającego (tzw. po lekkim urazie głowy itp. w którym jakakolwiek próba zaatakowania postawy chorego wzmaga objawy chorobowe. gdy trzeba wracać z powrotem do rodzinnej wioski.Byliście dla mnie niedobrzy.celowość" nerwicy polega właśnie na korzyściach płynących z przyjęcia roli chorego. nie są osiągane świadomie. rodzicach.. np. . Fakt. tym silniej broni jej swymi objawami. nieraz uciążliwych. rola chorego jest pod pewnymi względami społecznie korzystna. w której doszło do takiego rozprężenia. człowiek ostatkiem sił trzyma się w swej pozycji. zarzut ze strony otoczenia. W Polsce tego typu nerwice są nierzadkie wśród ludności wiejskiej. po grypie. np. a negatywne postawy uczuciowe nasilają zaburzenia układu wegetatywnego. że jest naprawdę chory i że otoczenie krzywdzi go posądzeniem o udawanie choroby. Co więcej. wycofanie się z honorem z przykrych' obowiązków czy sytuacji społecznych..

pustka w perspektywie przyszłościowej. onanizm. W historii życia hipochondryków spotyka się zakłócenia w formowaniu się obrazu własnego ciała. Obraz własnego ciała staje się w ten sposób karzącym wykonawcą sumienia. korzyści wynikające z roli chorego.Rola zaburzeń obrazu własnego ciała w genezie zespołów hipochondrycznych Ważnym elementem w genezie zespołów hipochondrycznych. który z kolei wiąże się z poczuciem własnej odrębności i wartości. Analiza ich wtrakcie rozmów z chorym prowadzi go do większego wglądu we własne życie emocjonalne. a tym samym zmniejsza panujący w nim nieporządek. czy też pięknej budowie — było stałym źródłem dumy i przesadnego zainteresowania. Z punktu widzenia neurofizjologicznego obraz lub schemat własnego ciała jest zasadniczą strukturą. Z psychologicznego punktu widzenia obraz własnego ciała wraz z poczuciem własnej płci odgrywa zasadniczą rolę w tworzeniu się obrazu samego siebie (selfconcept). u których naruszenie obrazu własnego ciała wiąże się z zachwianiem poczucia własnej płci. lub chorzy. Inną grupę stanowią chorzy. Dolegliwości hipochondryczne mogą być także wyrazem kary podświadomie nałożonej sobie za popełniony czyn. dla których ciało — czy dzięki urodzie. Na niej opiera się porządkowanie sygnałów wchodzących do układu nerwowego i wychodzących z niego. konflikt między przeciwstawnymi tendencjami uniemożliwiający projekcję w przyszłość. jest obraz własnego ciała. Zaburzenia schematu własnego ciała występują najczęściej w uszkodzeniach półkuli niedominującej (tj. oceniany jako zły (np. Można to zagadnienie rozpatrywać w różnych płaszczyznach. w okolicy styku ciemieniowo-skroniowo-potylicznego). najczęściej w formie narcystycznego zainteresowania w sensie negatywnym lub pozytywnym. Wspomniane tu elementy (zaburzenie integracji wewnątrzustrojowej. na której budują się związki czasowo-przestrzenne z otoczeniem. które mają dużo konfliktów z uregulowaniem swego życia seksualnego lub którym życie to nie daje zadowolenia. Spotyka się je też u osób. które z natury rzeczy uderzają w poczucie męskości czy kobiecości. Należą tu chorzy. zmniejsza . stwarza większy dystans wobec konfliktowych przeżyć. lęk typu moralnego) mogą się wzajemnie przeplatać. Są one cielesną manifestacją lęku moralnego. zdradę małżeńską). naruszenie obrazu własnego ciała. W ten sposób pośrednio ich poczucie płci jest zagrożone. prawej u praworęcznych. Tego typu zespoły hipochondryczne spotyka się w okresach pokwitania i przekwitania. którzy od dziecka na skutek słabowitości i chorowitości prawdziwej lub częściej wmówionej przez zbyt troskliwych rodziców mieli oczy zwrócone na swe ciało.

Potrzeba znacznie większej energii niż w wypadku innych receptorów. Skąd bierze się uczucie bólu? Zagadnienie jest niezwykle skomplikowane i jeszcze. receptory bólowe mają bardzo duże możliwości odbioru. Jeśli poprzez inne receptory układ nerwowy otrzymuje zarówno ilościowo. staje się źródłem nieprzyjemnego uczucia wzdęcia. chemiczna. Łaskotanie polega prawdopodobnie na delikatnym podrażnieniu receptorów bólowych. w bogatej w receptory bólowe okolicy genitalnej siła bodźca decyduje o tym. gdzie zdecydowanie stanowią one większość. też trudno przypuścić. czy coś nie uszkadza zewnętrznej powierzchni ciała lub jego wnętrza. by były one tylko źródłem przykrości. W podstawowej dichotomii przeżyć: przyjemne — przykre. cieplna. przy czym łaskotanie jest bliżej bieguna pozytywnego. nie całkiem poznane. nie symuluje on swojej choroby. W przeciwieństwie do innych receptorów. Zbudowane są po prostu z nagich (pozbawionych osłonki mielinowej) zakończeń włókien nerwowych. które wyspecjalizowały się w odbieraniu określonych sygnałów świata otaczającego czy też wnętrza ustroju i są nieczule na wszelkie inne próbki energetyczne poza zasięgiem ich specjalności. by wywołać sygnał nerwowy. jak i jakościowo sprecyzowane sygnały wydarzeń środowiska zewnętrznego i wewnętrznego. lecz nie jest też bólowe. czy odczucia są przyjemne. stanowi. znajduje swe oblicze w aktywności receptorów bólowych. jak się zdaje. podobnie jak łaskotanie. Nie jest jednak wykluczone. bodźce bólowe przechylają równowagę w kierunku ujemnym (przykre). w wypadku receptorów nociceptywnych z wnętrza ciała. elektryczna. czy przykre).się dzięki temu napięcie lękowe i związana z nim postawa hipochondryczna. nie jest to wprawdzie przeżycie przyjemne. Rozdęcie ścian żołądka wywołane przyjęciem pokarmu jest odczuwane przyjemnie. Stąd pochodzi zresztą ich druga nazwa: receptory nociceptywne [noxa — szkoda). gdy jednak przekroczy ono pewną granice. Możliwe. że dwubiegunowość emocjonalna: bolesne — przyjemne. Natomiast ich czułość w porównaniu z innymi receptorami jest bardzo mała. Swędzenie też przypuszczalnie jest wynikiem zadrażnienia receptorów bólowych. że w małych dawkach te same bodźce mogą być źródłem przyjemności (np. Receptory bólowe są pośród różnorodnych receptorów najsłabiej zróżnicowane. Działa na nie energia mechaniczna. ciało jego jest rzeczywiście obolałe. przeżycie z pogranicza bólu i przyjemności. a przy silnym — bólowymi. toteż ograniczyć się trzeba do jego bardzo ogólnego przedstawienia. . które przy słabym podrażnieniu są receptorami przyjemnościowymi. a swędzenie — bliżej negatywnego. to receptory bólowe dają ogólną orientację o tym. Percepcja bólu Dolegliwości hipochondryka nie są wyimaginowane. Bodźce bólowe wywołane drapaniem w wypadku swędzenia są odczuwane przyjemnie.

póki ktoś nie przyjdzie i go nie wyłączy. działają tak długo. odnosi się też do wisceroceptorów (receptorów narządów wewnętrznych). który dzwoni tak długo. W przeciwieństwie do eksteroceptorów. Jeśliby receptory bólowe były źródłem tylko bólu. tj. że ich okres adaptacji jest długi. dopóki nie zostanie usunięte źródło bólu). Jedynie sygnały bólowe mają swój określony znak emocjonalny. o szybszym i wolniejszym przewodnictwie. Jeśli bowiem eksteroceptory są nastawione na informacje (zachowują się więc jak dobrzy reporterzy — obchodzą ich tylko nowe rzeczy). to zagadnienie adaptacji zostało głównie zbadane na proprioceptorach (receptorach narządu ruchu). a po chwili występuje już ból długotrwały o charakterze rozlanym. podając jednocześnie jego lokalizację. jeśli chodzi o powierzchnię ciała. Rozmieszczenie receptorów bólowych na powierzchni ciała nie jest równomierne. Sygnały bólowe informują o niebezpieczeństwie już istniejącym. informacje stare są nieważne. dzięki czemu są one przystosowane do chwytania wciąż nowych informacji z otoczenia. a tylnymi — grzbietowe). Zależnie od częstości kontaktu z otoczeniem. że oba rodzaje bólu są przenoszone innymi włóknami nerwowymi. Jeśli chodzi o interoceptory. gdy bodziec zbyt długo się powtarza. że są źródłem świadomego przeżycia. cała równowaga między przeciwstawnymi biegunami uczuciowymi byłaby zachwiana. lub — gdy to niemożliwe— póki nie wytworzy się nowy stan równowagi. która jest dość dokładna. ale prawdopodobnie fakt. które należą jednocześnie do dwóch zasadniczych klas: eksteroceptorów i interoceptorów (receptorów powierzchni i wnętrza ciała). aż sytuacja bodźcowa nie ulegnie zmianie (np. Zagęszczenie receptorów bólowych zwiększa się na przestrzeni . Receptory bólowe są jedynymi receptorami. że adaptacja jest w nich długa. które przestają wytwarzać impuls nerwowy. Z cech eksteroceptorów mają tę. wytworzone z poszczególnych obojętnych sygnałów. Są one bardziej zagęszczone na powierzchni przedniej niż na tylnej (na kończynach powierzchniami przednimi są powierzchnie dłoniowe lub stopowe. a tym samym ważności czynnościowej danej części powierzchni ciała. a bardziej ogólna w wypadku sygnałów interoceptywnych. to interoceptory nastawione są na regulację. a z interoceptorów tę. są źródłem przyjemności lub przykrości. rozkłada się gęstość rozmieszczenia receptorów bólowych (jest ich więcej na opuszkach palców niż na tułowiu). Bodźce bólowe interoceptywne dają prawdopodobnie tylko jeden rodzaj bólu — bez dokładnej lokalizacji. gdyż kierunek ruchu jest do przodu. Przy bodźcach bólowych pochodzących z powierzchni ciała odczuwa się najpierw krótki ból o dokładnej lokalizacji. Przednia powierzchnia ciała jest bardziej niż tylna narażona na urazy świata otaczającego. póki czynnik zakłócający (bodziec) nie zostanie usunięty.Inne sygnały są emocjonalnie obojętne: dopiero wyższe struktury czynnościowe. Mają więc one charakter dzwonka alarmowego. interoceptory i receptory bólowe wyładowują się tak długo. Przypuszcza się. nie ma bowiem osobnych receptorów przyjemności.

receptory bólowe skupiają się więc na powierzchniach granicznych. które ulegają wymieszaniu w aktywującym układzie siateczkowym. Nie jest wykluczone. Na przykład neurochirurg może krajać mózg na żywo. ma uprzywilejowane stanowisko. ale mogą one dawać jakieś słabe echo w świadomości w postaci ogólnego samopoczucia. to również największe zagęszczenie receptorów bólowych występuje na powierzchniach granicznych — stawach. Niemniej właśnie jama ustna ma najbardziej bezpośredni kontakt z otoczeniem. Obecność włókien wyłącznie eferentnych byłaby sprzeczna z zasadniczym prawem układów sterujących. Co się tyczy wnętrza ciała. Z wielu sygnałów. tj. jaką rolę w percepcji bólowej spełniają zakończenia nerwowe. lecz tez aferente (odbierające od niej informacje). a bolesne są tylko mięśnie gładkie i tkanka łączna. powięziach mięśniowych. że uczucia przyjemne. Prawdopodobnie nie są to tylko włókna eferentne. Sygnały wychodzące z komórek ustroju odgrywają przede wszystkim rolę w utrzymaniu stałej równowagi w wielomiliardowym społeczeństwie komórkowym. uszu. jak i odpływu sygnałów [input i output). jak się zdaje. Stąd wydaje się celowe tak gęste rozmieszczenie receptorów bólowych jako źródła sygnałów ostrzegawczych w miejscu największego natężenia kontaktu z otoczeniem. rogówka oka ma tylko receptory bólowe). sygnał bólowy. w tkance łącznej oddzielającej poszczególne włókna mięśniowe. sterujące aktywnością komórki.granicznej między powierzchnią a wnętrzem ciała (w okolicy jamy ustnej. Mają one ostrzegać przed niebezpieczeństwem i dlatego jest ich więcej tam. ból występuje przy uszkodzeniu naczyń krwionośnych lub opon mózgowych. Prócz bodźców mechanicznych działają tu bodźce chemiczne. Jak wiadomo z codziennego . produkty przemiany materii występujące w nadmiernym stężeniu przy dużym wysiłku mięśniowym. Ból zęba każe człowiekowi wątpić o celowości tak gęstego unerwienia bólowego zębodolu. to na podstawie obserwacji chirurgów można przypuszczać. występujące podczas ruchu i wysiłku mięśniowego. nosa. gdzie niebezpieczeństwo bardziej zagraża wskutek częstszych kontaktów z otoczeniem lub z uwagi na ważność danej części ciała. Dla narządów wewnętrznych otoczeniem są otaczające je tkanki ustroju. Jeśli chodzi o narząd ruchu. wymagającym zarówno dopływu. Zasadniczym bodźcem jest tu najprawdopodobniej przesunięcie stężenia jonów wodorowych (pH) środowiska w kierunku większej kwasowości na skutek gromadzenia się kwasu mlekowego. tj. które przy silnym zadrażnieniu są źródłem nieprzyjemnych uczuć zmęczenia i bólu mięśniowego. Nie wiadomo. ścięgnach. dochodzące do każdej komórki ustroju i kończące się prawdopodobnie w jej jądrze komórkowym. Zęby w filogenetycznej swej roli spełniają rolę narządu chwytnoagresywnego. Rozkład receptorów bólowych na powierzchni ciała wskazuje wyraźnie na ich funkcję obronną. są związane ze słabym zadrażnieniem tych samych receptorów. iż narządy miąższowe są niebolesne. gdyż najłatwiej budzi aktywność kory mózgowej. genitaliów) i w okolicy narządów zmysłowych (w okolicy oczu. odbytu.

Zdarzają się depresje zarówno endogennego. Kant pisze o tym. Bodziec bólowy nie jest bodźcem obojętnym. Selekcja ta dokonuje się już na najniższym poziomie. a przede wszystkim ze wzgórzem i podwzgórzem. stąd jej zastosowanie przy uporczywych bólach nie reagujących już na środki przeciwbólowe i narkotyczne. z różnych czynników działających na receptor tylko niektóre zostają przekształcone na sygnał nerwowy. W układzie sygnalizacyjnym dokonuje się stała selekcja sygnałów. Zjawisko adaptacji receptorów polega właśnie na selekcji.przedczołową" z jądrami podkorowymi.. Pewne bodźce zostają odrzucone przez receptor jako stare. receptory te wytwarzają sygnał nerwowy mimo powtarzania się tego samego bodźca. ich świadomość jest tak zaabsorbowana różnymi sprawami. niemałą rolę odgrywają informacje biegnące z wyższych poziomów układu sygnalizacyjnego do receptora. Selekcja ta jest znacznie wyraźniejsza na wyższych poziomach ośrodkowego układu nerwowego. Dzięki niej spostrzegamy to.doświadczenia. nim zostanie odkryty właściwy charakter choroby. w receptorach. one modulują jego czułość zarówno ogólną. Selekcja bodźców bólowych na poziomie receptorów jest słaba. tj. odwrotnie proporcjonalny do ogólnej dynamiki życiowej. odcinający się od otoczenia lub nudzący się. a co ma od razu zostać odrzucone. Ból psychiczny jest w nich wyrażony w formie bólu fizycznego. jak wypracował własną metodę zwalczania bólów podagrycznych. co ma stać się sygnałem. zawsze bowiem wywoła przerwanie aktualnej wymiany sygnałów z otoczeniem i nie wygasa tak łatwo. ważniejsze — puszczone dalej. zmniejsza percepcję bólową. Być może więc kora „przedczołowa" odgrywa rolę w percepcji . że ból nie jest w stanie do niej dotrzeć.decyzji". odnoszącą się do określonego typu czynników działających. w których jedynym objawem są skargi natury somatycznej. jak wybiórczą. sygnalizuje niebezpieczeństwo. pełen wigoru życiowego lub aktywnie czymś zajęty słabiej odczuwa ból niż człowiek smutny. jak i reaktywnego pochodzenia. Człowiek radosny. na co zostaliśmy nastawieni w naszym rozwoju filogenetycznym i ontogenetycznym i na co skierowują nas aktualne potrzeby. Chorzy tacy niejednokrotnie leczą się długo u internistów. Mianowicie w czasie ataku podagry silnie koncentrował się nad jakimś interesującym go zagadnieniem filozoficznym. Leukotomia. do wyższych poziomów układu. jak inne bodźce orientacyjne. bodziec bólowy zawsze zdoła wyrwać z głębokiego snu.. mniej ważne są zatrzymane. jak się zdaje. gdy inne bodźce zawodzą. Próg percepcji bólowej jest. jest on też najsilniejszym bodźcem orientacyjnym. tj. Jak wspomniano. przecięcie włókien nerwowych łączących korę . Niemniej istnieje ona na wyższych poziomach układu nerwowego. Jest on zawsze obarczony znaczeniem. Chorzy w stanie podniecenia maniakalnego lub schizofrenicznego często nie odczuwają bólu fizycznego. na który ustrój może nie reagować lub po krótkim czasie przestać nań reagować. W .

Ponieważ skupia on swą uwagę na wnętrzu własnego ciała. Do pewnego stopnia analogiczną sytuację obserwujemy niekiedy w prostej formie schizofrenii. że tam właśnie dochodzą sygnały wisceroceptywne i bólowe. żyją w pustce. zmienne. nudzącego się lub żyjącego w konflikcie. że . którym nieźle w życiu się wiedze. chaotyczne (np. obecnie utrzymały się jedynie bardzo uporczywe stany depresyjne oporne na wszelkie inne metody leczenia.). związany z bólem. Można by więc przypuszczać.. to zrozumiały staje się fakt. od niego należy zacząć. chory może pokazać dokładnie bolące miejsce. uchwytne już badaniem fizykalnym. gdy istniejąca struktura jest bardzo silna (np. dawniej bardzo szerokich. z którego nie widzi drogi wyjścia). bardziej skomplikowane badania. objawy choroby somatycznej. A pustka jest przyczyną obniżenia progu percepcji bólowej i interoceptywnej. intensywnej koncentracji nad jakimś problemem itp. . . W chorobach somatycznych leukotomia nie usuwa percepcji bólu. Pierwsze dają bowiem informacje o potrzebach ustroju. Dość często spotyka się nerwice hipochondryczne u ludzi.przedczołowej". w wypadku walki. Ze wskazań psychiatrycznych do leukotomii. ekstazy miłosnej.chory ma zawsze rację". Jeśli ta najmłodsza filogenetycznie część kory mózgowej odgrywa rzeczywiście zasadniczą rolę w wypracowywania struktur czynnościowych. natomiast ustępuje komponent lękowodepresyjny. że psychiczny komponent bólu wiąże się z funkcją kory . Natomiast sygnały z wnętrza ciała (wisceroceptywne) i sygnały bólowe znacznie łatwiej wywołują zakłócenie istniejących struktur czynnościowych. W myśl zasady. które mają być w krótszym lub dłuższym czasie zrealizowane. że zespół hipochondryczny jest pierwszym zwiastunem istniejącej dezintegracji funkcji wegetatywnych i dopiero po pewnym czasie występują inne. a w razie potrzeby inne. a drugie o grożącym mu bezpośrednio niebezpieczeństwie. Kilka uwag praktycznych hipochondrycznymi o postępowaniu z pacjentami W stosunku do chorego z zespołem hipochondrycznym należy zachować dużo cierpliwości. jak fizycznego. należy iść za kierunkiem jego „spojrzenia". Zdarza się bowiem. Zależnie od tych informacji istniejące struktury czynnościowe muszą nieraz ulec radykalnej zmianie. gdy pustkę życia wypełnia hipochondryczne zainteresowanie własnym ciałem.. którzy nie mają większych trudności w domu i w pracy i właściwie powinni czuć się szczęśliwi. w niewielkim wprawdzie odsetku przypadków. u człowieka ogarnietęgo pustką życiową. gdy wskutek tego są oni znudzeni życiem. przede wszystkim cierpliwie wysłuchać wszystkich skarg i dokładnie zbadać chorego fizykalnie oraz wykonać podstawowe badania dodatkowe. Ale właśnie to pozorne szczęście jest ich nieszczęściem.bólu i to zarówno psychicznego. gdy te są słabe. Do zmiany nie dochodzi.

Rozmowa z chorym na temat. co powoduje zmianę nastawienia otoczenia i lekarzy. już poza warstwą hipochondryczną. związane z przeświadczeniem. która w sposób perseweracyjny daje znać o sobie. gdy chory zapadnie na chorobę somatyczną dostatecznie poważną. że ciężkie cierpienia są nie uznawane i lekceważone. stwarzając jakby autonomiczną i niezależną od reszty psychiki całość. pozwala mu lepiej zrozumieć jego sytuację. Zwykle splata się kilka czynników współistniejących. Hipochondryk niejednokrotnie musi walczyć o uznanie swojej choroby przez otoczenie. czy chęć ucieczki z istniejącej sytuacji w dogodniejszą pozycję społeczną chorego bądź chęć zdobycia przez tę pozycję większej troskliwości najbliższego otoczenia. jak już wspomniano. co tkwi u podłoża jego hipochondrii: czy poczucie pustki i nudy życia. Osiąga się to przez poważne traktowanie dolegliwości chorego i dokładne badanie somatyczne. W tej paradoksalnej sytuacji fakt. W postępowaniu z chorymi hipochondrycznymi należy w miarę możności rozładować postawę walki o uznanie własnej choroby. trwające nieraz latami. gdy treść jego przeżyć jest poważnie traktowana. dolegliwości cielesne. jest dodatkowym momentem nerwicorodnym zwiększającym. Dzięki temu stopniowo warstwa hipochondryczna rozpływa się. niemożność planowania przyszłości z powodu istotnego konfliktu lub z powodu depresyjnego zamknięcia przyszłości czarną ścianą beznadziei. że lęk nerwicowy koncentruje się w sytuacji bezsensownej lub sprzecznej z dominantą przeżyć chorego. a dzięki samej wypowiedzi rozładować istniejące napięcia emocjonalne. Dolegliwości hipochondryczne. że lekarz nie poznał się na chorobie i ją zlekceważył. na zasadzie błędnego koła. Poczucie krzywdy. i niepokój chorego.Dokładne badanie usuwa niepokój lekarza. ustępują. utrudniając. co go boli. że mógł przeoczyć objawy organiczne. zwłaszcza jego seksualnej składowej. Nerwica natręctw Objawy anankastyczne w życiu codzienny Nerwica anankastyczna lub nerwica natręctw charakteryzuje się tym. . Dopiero w dalszym etapie rozmów z chorym można zorientować się. uporządkować nieco sprzeczne postawy uczuciowe. a nieraz uniemożliwiając choremu normalne życie. czy wreszcie zachwiany obraz własnego ciała. pozwala mu znosić cierpliwie dotkliwe nieraz dolegliwości. Chory nabiera zaufania do lekarza tylko wówczas. że jego choroba została uznana.

myśl mniej lub więcej bezsensowna. im bardziej chory walczy z objawami. w dyplomacji. burzy (tego rodzaju fobie występują prawie wyłącznie u kobiet). Są ludzie. słowo czy liczba . "W mniejszym stopniu i mniej rygorystycznie różnorakie formy życia społecznego zabezpieczają przed bezpośrednim zderzeniem się człowieka z człowiekiem. a więc czynności wykonywanych stereotypowo. że jakaś melodia.wejdzie do głowy". Podobnie można wielokrotnie sprawdzać. Duża wysokość . że tą drogą można spokojnie poruszać się między ludźmi. tak że nie zdoła on utrzymać równowagi i runie w przepaść. okaże się zbyt ciasne. że miejsce. Przekroczenie rytuału wywołuje łęk. muszą iść określoną drogą do miejsca pracy itp. którzy boją się panicznie myszy. lecz też na ich magicznym działaniu broniącym przed uczuciem lęku. tym silniej one występują. na dworach królewskich . jakby samo zejście z tej magicznej drogi stanowiło laesio majestatis. gdy mogą przywrócić naruszony porządek. W swoisty dla siebie sposób składają ubranie przed wieczornym spoczynkiem lub muszą mieć swoje rzeczy ułożone w określony sposób w kieszeniach ubrania lub na stole. W zabawach dzieci można czasem obserwować elementy anankastyczne. mają dzień zepsuty. lub też. Dają gwarancję. itp. zamknięcia. tak że nie można się jej pozbyć. Naruszenie tych „rytuałów" dnia codziennego wywołuje u nich niepokój. w wojsku. a po chwili niepokój znów wraca i na nowo trzeba dokonać aktu sprawdzenia. pieniądze. Trzymanie się utartej ścieżki rytuału broni człowieka przed lękiem. a nawet szkodliwy. Czasem przed zaśnięciem nachodzi człowieka niepokój.. Każdemu może się zdarzyć. fatum. Są ludzie specjalnie uczuleni pod względem specyficznego porządku w określonych wycinkach swego życia. uporczywie w niej tkwi.Ananke oznacza po grecku konieczność.wciąga". dużej wysokości. ludzkiego lub boskiego. który występuje lub przynajmniej powinien występować w jego pojęciu przy zetknięciu się z władzą boską lub ludzką. W życiu społecznym tendencje anankastyczne ujawniają się w formie rytuałów.. inną drogą nie można do niego dotrzeć.. Analogia między czynnościami przymusowymi a społecznymi rytuałami zdaje się polegać nie tylko na tym. że są one stereotypowo powtarzane. przy którym pracują. ma się nieraz ochotę skoczyć w dół. klucze. przeznaczenie. że ulegnie tej bezsensownej chęci. czy drzwi są zamknięte lub czy gaz jest wyłączony itp. czy się ma w kieszeni bilet. uspokajają się dopiero wówczas. Objawy anankastyczne w śladowym nasileniu występują w codziennym życiu ludzi zdrowych. Naruszenie form współżycia budzi niekiedy większy niepokój i poczucie winy niż ugodzenie w drugiego człowieka przy zachowaniu tych form. wysiłek woli jest wobec nich bezskuteczny. wstaje i sprawdza. Rytuał odgrywa rolę magicznej drogi do władcy. . Cechą objawów nerwicy natręctw jest przymus. na którym stoi. człowiek boi się. a także dopatrzyć się ich można w niektórych formach życia społecznego. Rytuał występuje w kultach religijnych. np.

chory odczuwa je jako coś obcego. jest ona szokująca przez kontrast z zasadniczą tematyką przeżyć chorego. które zresztą niejednokrotnie przeplatają się u tego samego chorego. mianowicie w formie myśli natrętnych (obsessiones). W myślach natrętnych typu kontrastowego odsłania się . która swe nowo narodzone dziecko (najczęściej pierwsze) darzy bardzo silnym uczuciem. Te i podobne czynności. czynności przymusowych {compulsiones} i natrętnych lęków (phobiae). myśl natrętna jest jakby poza światem jego przeżyć. Myśli natrętne Objawy anankastyczne mogą wystąpić w trzech formach. Bezsensowne jest to. przymus powtarzania jakichś liczb. tj. z czym usiłuje walczyć. i dlatego musi ciągle je powtarzać. a tym samym bezsensownym. Poczucie bowiem sensu i bezsensu w dużej mierze zależy od tego. czy daną rzecz możemy . co mu dokucza. podporządkowane woli i celowe. co nie odpowiada naszemu wewnętrznemu porządkowi. zapoczątkowane w zabawie. dzisiaj np. włączyć do własnego świata przeżyć. Myśli tego typu wywołują w nim przerażenie. gdy ich nie wykonuje. stanowiącą trzon przeżyć chorego.strawić". myśli natrętne o tematyce emocjonalnie obojętnej. mogą do tego stopnia stać się nawykiem. Człowiek głęboko religijny może być trapiony przykrymi dla niego myślami o treści bluźnierczej lub na widok świętych obrazów mogą mu przychodzić do głowy najbardziej drastyczne wyobrażenia scen seksualnych.. Człowieka o głębokich zasadach moralnych mogą męczyć myśli o wyuzdanej treści erotycznej lub też pełne agresji w stosunku do osób darzonych przez niego uczuciem. tj. lub stałe noszenie ze sobą jakiejś oznaki (dawniej dzieci bawiły się „w zielone". wykonywania w myśli pewnych działań matematycznych. nieraz chowa przed samą sobą wszystkie ostre przedmioty. Ich wspólną cechą jest perseweracyjny przymus. Zdarzają się. urojenie jest myślą jak najbardziej własną. a im bardziej z nimi walczy. powtarzanie się w sposób stereotypowy i zwykle wbrew woli chorego oraz obcość. oznaka szeryfa jest tego typu talizmanem). jak np. na ich widok odczuwa silny lęk. wypowiadanie magicznych zaklęć lub wykonywanie dziwnych ruchów. tym natarczywiej go one nachodzą. które mają w zabawie określone znaczenie.chodzenie w ten sposób. aby nie nastąpić na linie łączące płyty chodnika. jest przerażona natrętną myślą. że tę straszną myśl może zrealizować. Matka. uważa je za ciężki grzech. Najczęściej jednak tematyka nie jest obojętna. Tematyka myśli natrętnych bywa różnorodna. by dziecko to udusić lub przebić nożem. stale musiały mieć przy sobie jakiś przedmiot zielonego koloru. przeciwnie. Na odczuciu obcości polega zasadnicza różnica między myślą natrętną a urojeniem. że dziecko odczuwa wyraźny niepokój. W obawie. powtarzania zasłyszanego lub przeczytanego zdania itp. choć stosunkowo rzadko. czymś autonomicznym i obcym.

czy rzecz. a więc przeżycie najbardziej pierwotne. pytań. że naprawdę istnieje. Chory stale przeżywa wątpliwości. najczęściej szare. że to. jak zwykle w natręctwach. że już na wszelką inną aktywność psychiczną niewiele mu pozostaje siły. by przekonać się. czasem pozbawione trzeciego wymiaru. że cały maleje lub rośnie bądź jakaś część ciała zmienia swą . zrobił dobrze. czy dobrze ją zrealizował. „po co jestem". Jest tak omotany skrupułami. Wkrótce po sprawdzeniu wątpliwości rodzi się na nowo. jest nowe i niezwykłe [jamais vu). a więc takich. W pierwszym przypadku chory ma poczucie nierzeczywistości otoczenia. W drugim przypadku — depersonalizacji — chory sam sobie wydaje się nierzeczywisty. jeśli chodzi o sam fakt życia. W natręctwach wątpliwości aktywność samokontroiująca jakby się mści za jej spychanie na margines świadomości i uporczywie staje się jej centralnym punktem. natrętnych wspomnień z dawnych czasów. co widzi. A więc lekarz będzie się zastanawiał. czy dobrze się wyspowiadał. że to. że zwykle dotyczą one czynności rutynowych. ksiądz. Chory. nierealne. „czy jestem naprawdę". Potwierdzałaby się w nich Jungowska koncepcja „cienia" (każde przeżycie ma w podświadomości swój . „czy czegoś nie zapomniałem". w których częste powtarzanie doprowadziło do ich pewnej automatyzacji. księgowy. normalna kontrola samego siebie rozrasta się tu do patologicznych rozmiarów. tym silniej go one nachodzą. niekiedy zmienione w czwartym wymiarze — czasu. „filozoficznych" w rodzaju . co go otacza. chce się oderwać od tych myśli i im więcej z nimi walczy. czy dobrze napisał receptę. Wszystko są to czynności dla danych ludzi ważne. nad którą dawniej często w ogóle się nie zastanawiał. wydaje mu się. musi czasem siebie uszczypnąć. „czy dobrze powiedziałem". Do zjawisk depersonalizacyjnych zalicza się też zmianę odczuwania własnego ciała. zmuszają chorego do jej powtórzenia. że wszystko. czy nie pomylił się w rachunkach.. ale wskutek powtarzania częściowo zautomatyzowane. lub odwrotnie. który normalnie nie interesuje specjalnie danego człowieka. czy dana czynność została dobrze wykonana. człowiek często chodzący do spowiedzi. W takich momentach zachwiane jest poczucie rzeczywistości własnego istnienia.cień" o przeciwnym znaku emocjonalnym). Na tle takiego rozmyślania mogą wystąpić epizody derealizacyjne lub depersonalizacyjne. Rozmyślania te mogą dotyczyć zwykłych wydarzeń dnia codziennego. czy nie opuścił lub nie przekręcił jakiegoś słowa w czasie ważnej części obrzędów religijnych. Samokontrola w trakcie ich wykonywania odbywa się częściowo poza świadomością. wówczas wydaje mu się. Niepokój niepewności jest nienasycony.jakby druga strona medalu psychiki danego człowieka. Tematyka myśli natrętnych może się koncentrować wokół ustawicznego sprawdzania siebie — „czy dobrze zrobiłem".. co widzi. Wątpliwości. Charakterystyczny dla natręctw jest fakt. aptekarz. Inną formą myśli natrętnych jest uporczywe myślenie na dany temat. płaskie lub zmienione w kolorycie.kim jestem". jest mu znane (deja vu). chory czuje. jest nieprawdziwe. sprawdzenie siebie przytłumia go tylko na chwilę.

ręce stają się olbrzymie itp.. kończą się jej powtórzeniem (np. „odczynianie" (wykonywanie różnego rodzaju czynności. dobrze podsumowana kolumna liczb. Prowadzi to niejednokrotnie do dotkliwej egzemy skóry rąk.wielkość. sprawdzanie siebie (czy dobrze wykonało się określoną czynność). Właściwie należy je traktować jako objawy rozszczepienne (schizofreniczne). gdyż zostaje w nich naruszona zasadnicza struktura własnej osoby lub otaczającego świata. że się zabrudzili. Najczęściej lęk przed zabrudzeniem oznacza lęk przed kontaktem seksualnym. Wykonanie czynności przymusowej przynosi chwilową ulgę. W rozmowach z chorym zwykle dochodzi się do symbolicznego znaczenia zabrudzenia. Rozmyślania na temat swojej nicości i marności otaczającego świata mogą w końcu doprowadzić do zaprzeczenia ich rzeczywistości. czy drzwi zostały zamknięte. to zwykle na tle agresywnych uczuć w stosunku do siebie i otoczenia. rytuały przy ubieraniu i rozbieraniu. Objawy derealizacyjne i depersonalizacyjne nie należą do grupy objawów anankastycznych. Ale decyzja jest z góry przesądzona. wkrótce jednak potrzeba jej wykonania wraca na nowo. tym większy odczuwa przymus ich wykonania. Powstaje on na podłożu natręctw dotykowych. mimo wahania i walki w końcu czynność zostanie wykonana. Im silniej chory z nimi walczy. Jeśli występują one w nerwicach. Zachwianie poczucia własnej rzeczywistości odbija się więc przede wszystkim na jej aspekcie cielesnym. Mimo stosowania różnych środków ostrożności mają wrażenie. Mimo wielokrotnego powtarzania czynności przymusowe nigdy nie ulegają automatyzacji. Niejednokrotnie chorzy trzymają ręce stale w jednej pozycji (np. czy nie ma pomyłki w napisaniu recepty . i co chwilę myją ręce. że dotknęli czegoś brudnego i dlatego muszą zaraz oczyścić się z brudu. Do częstych natręctw ruchowych należy przymus mycia rąk. złożone jak do modlitwy). w przypadku sprawdzania. zwłaszcza w jej postaci skroniowej.ja" jest cielesna. np. Wątpliwości. Potrzeba wykonania czynności natrętnej wyrasta najczęściej na podłożu fobii. Najczęściej spotyka się przymusowe mycie rąk. Poczucie rzeczywistości naszego „ja" wiąże się ściśle z poczuciem rzeczywistości naszego ciała. by niczego nie dotknąć. Tego typu czynności przymusowe są znacznie częstsze u kobiet. natrętnych wątpliwości lub wiary w magiczną skuteczność czynności przymusowej. Chorzy mianowicie mają wrażenie. zawsze im towarzyszy świadomy akt decyzji. Symptomatologia czynności przymusowych jest bogata. czy jakaś czynność została wykonana należycie. i to decyzji o dużym współczynniku wahania się: zrobić to. czy nie zrobić. głowa puchnie. Czynności przymusowe Czynności przymusowe (compulsiones) polegają na powtarzaniu w stereotypowy sposób jakiejś czynności wbrew własnemu rozsądkowi i własnej woli. Rzeczywistość . które mają uchronić przed złem). Najczęściej spotyka się je w schizofrenii i w padaczce.

którym chce się on przeciwstawić. głową. Skrupulatność w wykonywaniu przymusowej czynności powoduje. jeśli rytuał określonej czynności przekroczy nawet w najdrobniejszym szczególe. gdyż za każdym razem tkwi jakiś drobny błąd w jej wykonaniu. ale nie może. idąc do pracy. niezależne od woli. Chory odczuwa silny niepokój. Czasem czynności rytualne mają charakter śmieszny dla otoczenia. ręką czy nogą. Fobie. chory musi przekłuwać oczy na fotografii drogiej mu osoby lub jadąc tramwajem musi za każdym razem dotknąć łokciem piersi młodej kobiety.). Niekiedy czynność przymusowa ma charakter wyraźnie symboliczny. Liczba określająca. toteż trzeba zacząć ją na nowo. siedem razy itp. że musi być ona wielokrotnie powtarzana. Stanowisko takie nie wydaje się jednak słuszne. gdyż lęk towarzyszy też myślom natrętnym (sama myśl może budzić łęk. w przypadku przymusowego mycia rąk. gdy chory musi obejść dokoła co którąś latarnię uliczną lub wykonywać określony ruch. ile razy trzeba czynność powtórzyć. Tylko ona może zabezpieczyć przed złym wykonaniem. Inaczej bowiem wszystko staje się złe i nieważne. np. W tym ostatnim przypadku czynności przymusowe mogą przypominać tiki nerwowe. trzy razy. Nie są to jednak czynności automatyczne. np. wykonuje strzepujący ruch ręką lub wyrzuca nogę w charakterystyczny sposób. Poza tym fobie zwykle przeplatają się z myślami natrętnymi i czynnościami przymusowymi. odgrywa rolę liczby magicznej. . Wreszcie celem samej czynności przymusowej może być odczynienie zła.itp. Fobie Natrętne lęki (phobiae) są przez niektórych autorów traktowane oddzielnie od innych objawów anankastycznych ze względu na dominujące w nich uczucie lęku. że można coś takiego pomyśleć. wykonywane często nieświadomie. Niekiedy daną czynność powtarza się określoną ilość razy. Chory musi w określony sposób wstać z łóżka. np. Często czynności przymusowe są wynikiem fobii. jak np. chory np. występują stale w określonej sytuacji. jak w przypadku tiku powstałego na skutek histerycznej konwersji lub utrwalenia się nawyku ruchowego. musi iść określoną drogą itp. koncentrujące na sobie całą uwagę chorego. potrząsa głową. w określonym porządku ubierać się. które na chwilę rozładowuje się. Niepokój zmusza go do jej powtórzenia. jak inne objawy anankastyczne. a niemożność oderwania się od myśli natrętnej też często wywołuje silny niepokój) i czynnościom przymusowym (niewykonanie czynności przymusowej prowadzi do narastającego uczucia niepokoju. symbolizuje ona czynność o charakterze seksualnym lub agresywnym i jest jakby jej namiastką. gdy czynność zostanie wykonana). lecz jak najbardziej świadome. cechują się perseweracyjnym przymusem.

że z obawy przed atakiem takiego lęku chory może odebrać sobie życie. Ponieważ sytuacji tej można uniknąć. Absurdalność lęku natrętnego jest widoczna nie tylko dla otoczenia. że nie ma sensu bać się zabrudzenia i unikać dotknięcia pewnych przedmiotów. gdy sytuacja wyzwalająca tkwi w człowieku. W krańcowych przypadkach o niczym innym nie potrafi on myśleć ani niczym innym się zająć. chory cierpiący na klaustrofobię. ostrych przedmiotów. powstaje możliwość ucieczki przed lękiem. które zawsze w mniejszym lub większym stopniu tkwią w człowieku. można unikać zamkniętej czy otwartej przestrzeni. że trudno go traktować jako objaw nerwicy natręctw. 'który powstawał od chwili poczęcia. W przeciwieństwie do nieokreślonego niepokoju lęk anankastyczny jest niezwykle silny. Nic więc dziwnego. końcem swoistego porządku. często absurdalnej sytuacji. W niej się jakby skrystalizował i wskutek tego już w innych sytuacjach nie występuje. towarzyszy mu najczęściej gwałtowne wyładowanie wegetatywne — bicia serca. by uniknąć sytuacji wyzwalającej fobię. będąc na granicy dezintegracji. Na przykład chory z lękiem przed wychodzeniem na ulicę może latami nie opuszczać swego mieszkania. Dlatego też obecnie nazwy te wychodzą z użycia. lecz także dla samego chorego. ale też wielu innych zaburzeń psychicznych.Nomenklatura psychiczna dysponuje wieloma określeniami dla różnego rodzaju fobii. które groziłyby zakażeniem się chorobą weneryczną. co wyzwala lęk. agoraphobia — lęk przed przestrzenią otwartą. np. W fobiach lęk. ale nie może on tego lęku sobie wyperswadować. że nie ma powodu bać się otwartej czy zamkniętej przestrzeni. że mają do czynienia z takim koncentratem lęku. przedmiot. Im . Paroksyzmalny lęk przed śmiercią biologiczną lub psychologiczną jest krańcowym wyrazem obaw. a nie poza nim. ereutophobia — lęk przed zaczerwienieniem się itp. Staje się niewolnikiem swego lęku. gdyż lęk stale wraca. Jest to jednak szansa dość złudna. toteż uciekając przed nią. Lęk przed śmiercią lub przed chorobą psychiczną jest tak powszechny w nerwicach różnego rodzaju. gdyż jego integracja jest zawsze bardzo chwiejna. Przed lękiem tym nie można uciec. a z nim myśl o wyzwalającej go sytuacji. Wszystko inne staje się nieważne wobec niebezpieczeństwa zetknięcia się z tym. Dysponując słownikiem greckim. Wie on dobrze. Śmierć jest końcem wszystkiego. wciąż się nią żyje. gdyż każda sytuacja. a także w nerwicach rzekomych. Tymczasem w lękach natrętnych możliwość ucieczki zawsze istnieje. osób. mdłości. zaburzenia równowagi itp. kontaktów. który jest osiowym objawem nerwicy. np. Choroba psychiczna jest też w odczuciu subiektywnym końcem dotychczasowego porządku. osoba może być źródłem natrętnego lęku. z pomocą których można by zrealizować swoje agresywne myśli natrętne itp. można nazwy tego rodzaju mnożyć w nieskończoność. Zdarzają się wypadki. a także niektórych chorób somatycznych. zostaje jakby zamknięty w określonej. claustrophobia — lęk przed zamkniętą przestrzenią. zamknięty w areszcie. chory robi wszystko. wobec których można się zaczerwienić. zabrudzenia się. dotychczas istniejący człowiek umiera dla siebie i społeczeństwa. poty.

W depresjach występuje z reguły tendencja do uporczywych przykrych myśli. wyjście na ulicę może skończyć się jego nagłą śmiercią lub naprawdę jest chory na raka czy kiłę). lęk najczęściej o cechach ambiwalentnych. cechą odróżniającą objawy anankastyczne od urojeniowych jest krytycyzm w stosunku do ich treści.chciałbym i boję się". Objawy anankastyczne mogą trwać z dłuższymi i krótszymi przerwami od dzieciństwa (mniej więcej od okresu pokwitania) lub mogą wystąpić w wieku dojrzałym. W tym ostatnim przypadku leczenie nerwic jest zwykle łatwiejsze. Niekiedy w treści natrętnych lęków można doszukać się tłumionych przez chorego tendencji najczęściej seksualnych lub agresywnych. W tych przypadkach zaciera się granica między natręctwem a urojeniem. dotknięcie pewnych przedmiotów będzie dla niego groźne. zwłaszcza pierworódek). Lęk przed wyjściem na ulicę spotyka się nieraz u kobiet nie zaspokojonych seksualnie w małżeństwie. derealizacyjnymi i typu deja vu i jamais vu. daje się uchwycić genezę fobii. iż sytuacja wyzwalająca fobie jest rzeczywiście dla niego niebezpieczna (np. Przymus (ananke) a wolność woli Cztery zagadnienia wyłaniają się przy analizie nerwicy natręctw — przymusu. Jak już uprzednio wspomniano. choć niezbyt często. Objawy anankastyczne w innych zaburzeniach psychicznych Objawy anankastyczne nie ograniczają się tylko do nerwicy natręctw. oznaczać lęk przed kontaktem seksualnym. Mogą wystąpić w schizofrenii. Luofobia (lęk przed chorobą weneryczną) jest czasem wyrazem poczucia winy w związku z niemoralnym w oczach chorego kontaktem seksualnym. a żyjących dobrze z mężami. na zasadzie . tym silniej ona występuje. W zespołach psychoorganicznych i w padaczce tendencje perseweracyjne mogą przybrać formę objawów anankastycznych. że chory w końcu może uwierzyć. fobii i natręctw graniczących z urojeniami oraz czynności przymusowych zbliżonych do automatyzmu psychicznego (wrażenie. Zdarza się jednak. . najczęściej w formie derealizacji lub depersonalizacji. który po powodzi w laboratorium przez kilka lat wykazywał paniczny lęk przed wodą. Wyjście na ulicę jest jakby symbolem bardziej swobodnego życia erotycznego. Może ona polegać na wytworzeniu się patologicznego odruchu warunkowego jak u psa przez Pawiowa opisywanego. Lęk przed zabrudzeniem może np. są wówczas przelotne i ustępują równolegle z innymi objawami nerwicowymi. a rozbicie czasowo-przestrzennej struktury obrazu otoczenia i samego siebie może w stadiach początkowych przejawiać się objawami depersonalizacyjnymi. Czasem. Lęk przed ostrymi przedmiotami może być wyrazem ukrytych tendencji agresywnych skierowanych do osoby darzonej nierzadko najwyższym uczuciem (ten typ fobii występuje u matek.bardziej walczy ze swoją fobią.. występują też w innych nerwicach. że jest się zdalnie kierowanym)..

Patrząc z zewnątrz. możność dokonania wyboru między odmiennymi. Fakt. czy inaczej. jeden nastawiony altruistycznie. Jeśli tej możności wyboru jest on pozbawiony. że dalsza linia rozwoju idzie w tym. mniejsze dla ssaków niż dla ryb.krystalizacji lęku. a drugie submisyjne. a każda decyzja zmniejsza liczbę istniejących możliwości. jedno staje się wyraźnie dominujące. a nie w innym kierunku. czuje się automatem i sam bunt przeciw skrępowaniu jest już wyborem. W chwili decyzji przyszłość zamienia się w przeszłość. a drugie syntoniczne. a nie innego zachowania się — stąd przekonanie o determinizmie panującym w przyrodzie ożywionej. Istnienie wolnej woli z subiektywnego punktu widzenia jest faktem niezaprzeczalnym. tj. a drugi — egoistycznie itp. może on zawsze wybrać jedną. prowadzący do takiego. a drugi uległy i bez inicjatywy. czy zrobić tak. Patrząc z zewnątrz. zagadnienie prawdopodobieństwa jest podstawowym problemem współczesnej fizyki). które w ostatecznej redukcji sprowadzają się do dwóch przeciwstawnych. a nieraz przeciwstawnymi sposobami zachowania się. nie stoi w sprzeczności z faktem pewnego luzu w łańcuchu przyczynowym (luz taki istnieje nawet w zjawiskach przyrody nieożywionej. które doprowadzają do urzeczywistnienia potencjalnych struktur czynnościowych. że dany sposób zachowania się jest zdeterminowany genetycznie i środowiskowo. Odnosi się wrażenie. powodując. np. a także człowieka (prawdopodobieństwo trafnego przewidywania maleje w miarę wzrastania liczby potencjalnych sposobów zachowania się. jest więc ono mniejsze dla człowieka niż dla małp "człekokształtnych. gdyż istnieje zawsze pewna swoboda ruchów. tworzących się bez przerwy w życiu ustroju. można dostrzec u nich wiele cech i sposobów zachowania się odmiennych. Akt świadomej decyzji jest ostatnim ogniwem z długiego łańcucha wydarzeń. można przewidzieć z mniejszym lub większym prawdopodobieństwem zachowanie się każdego żywego ustroju. magicznego myślenia i perseweracji. można ustalić łańcuch przyczynowy. Jednym z podstawowych przeżyć człowieka jest zdolność wyboru. jedno autystyczne. a często nawet antagonistycznych. Obserwując historię życia bliźniąt jednojajowych wychowywanych w tym samym środowisku (a więc obarczonych tymi samymi determinantami genetycznymi i analogicznymi determinatami środowiskowymi). Jeśli z dwóch jednojajowych bliźniąt. to należy przypuszczać. Bez przerwy decydujemy się na ten czy inny sposób zachowania się. Spośród wielu możliwości form zachowania się.). Przed każdym świadomym działaniem występuje moment wahania. niniejsze dla zwierząt niż dla roślin itp. jeden bliźniak jest energiczny i dominujący. iż w pewnym momencie ich rozwoju zaistniała możliwość wyboru między dwoma przeciwstawnymi sposobami . że nawet przy bardzo ścisłym ustaleniu związków przyczynowych nie można w stu procentach przewidzieć przyszłości. Dzięki temu luzowi przy identycznej konstelacji przyczyn mogą wystąpić odmienne skutki. Liczba możliwości zmniejsza się na korzyść rzeczywistości. wychowywanych w identycznych prawie warunkach.

a postawę dominującą będzie mu trudniej przyjąć obecnie niż przed powzięciem krytycznej decyzji. będzie tkwiła ona w nim nadal. Sama budowa komórki nerwowej wskazuje na konieczność decyzji. Wybór jest zależny od zaprogramowania [co w ustrojach żywych odpowiada planowi genetycznemu). istnieją. jak zawarte w tym planie możliwości zostaną zrealizowane.zachowania się (dominujący — submisyjny. musi ona stworzyć własną odpowiedź. są tylko dwie odpowiedzi możliwe: „tak" lub „nie" . a tylko jedna wyprowadzająca (akson). jak plan został zrealizowany. ale w formie sfrustrowanej i jej możliwości realizacji z każdym nowym wyborem będą mniejsze. oraz powzięte decyzje. a więc sygnały. gdyż zasadnicze zaprogramowanie (struktura genetyczna) jest we wszystkich komórkach ustroju takie samo. która w ostatecznym kształcie jest zawsze wyborem między przeciwstawnymi tendencjami. które dochodzą do komórki nerwowej. Komórka nerwowa nie może spełniać funkcji rozrodczych czy trawiennych. syntoniczny — autystyczny). i od pamięci rejestrującej wydarzenia zaszłe w układzie. białe — czarne. ale od warunków środowiskowych zależy. automatyczne urządzenie celownicze musi wybrać właściwy kierunek wyrzucenia pocisku itp. W konkretnym przykładzie bliźniak. +1 — —l itd. powoduje. od dopływu sygnałów. piękno — brzydota. wynika z konieczności podejmowania decyzji. Patrząc na żywy ustrój jako na układ sterujący musimy przyjąć moment decyzji za istotny w jego funkcjonowaniu. które do niego dotarty. które w nich tkwiły na początku rozwoju. że tak silnie tkwiąca w człowieku tendencja do widzenia siebie i otaczającego świata w biegunowych przeciwieństwach: dobro — zło. że jego najbliższe otoczenie w ten sposób będzie go traktować. gdyż nawet w technicznych układach samosterujących ich zasadniczym zadaniem jest właściwy wybór spośród możliwych form aktywności (termostat musi wybrać z dwóch możliwości: podwyższyć czy obniżyć temperaturę. miłość — nienawiść. Nie znaczy to. Pod wpływem wielu różnorodnych sygnałów. tylko w postaci już bardzo utajonej i niemożliwej do zrealizowania.). a drugie w innym na niekorzyść różnorodnych funkcji. by ta postawa przestała istnieć. Część z nich nigdy nie ma się wyzwolić. w szczególności sygnałów zwrotnych. Problem decyzji występuje szczególnie wyraźnie w układzie nerwowym. Najlepiej widać to w ustrojach wielokomórkowych: każda komórka ma ten sam plan genetyczny. Nie jest wykluczone. informujących o tym. W ten sposób jego zakres możliwości ulegnie redukcji. istnieje bowiem wiele wypustek doprowadzających sygnały do ciała komórkowego (dendryty). choć — nim zapadła decyzja dalszego jej rozwoju — możliwości te istniały i prawdopodobnie istnieją nadal. Wybór jednej z dwóch możliwości przesądza już dalszy rozwój wypadków. ale jedne z nich wyspecjalizowały się w jednym kierunku. który wybrał typ zachowania się uległy. a w szczególności jego bliźniaczy brat czy siostra przyjmie pozycję dominującą.. Plan genetyczny wyznacza każdej żywej komórce linię rozwoju.

a w szczególności cały układ nerwowy. niemniej funkcja układu nerwowego polega na wybraniu odpowiednich do tej czynności ruchów. stają się one z . nożem i widelcem. nie zginęło. a odrzuceniu nieodpowiednich schematów aktywności. decyzji. do aktu woli. gdy fałszywy krok może być przyczyną śmierci. który nauczył się w w dzieciństwie posługiwać przy jedzeniu łyżką. ale same decyzją nie są. Nie znaczy to jednak. gdyż układ nerwowy spełnia rolę układu sterującego. społecznych) polega na wydawaniu. Podobnie człowiek ma wiele wahań i wątpliwości. biologicznych. by się ona w ogóle nie dokonywała. nie angażują jej w całości jak potencjały czynnościowe. Pojęcie psychoanalityczne stłumienia nie jest niczym innym. W miarę powtarzania wyboru stawał się on coraz łatwiejszy. Decyzja jest bowiem zasadniczą funkcją każdego układu sterującego. angażował całą aktywność psychiczną. Pracę układu nerwowego można by traktować jako polegającą na decydowaniu. co zostało odrzucone. Szansę te jednak maleją w miarę powtarzania możliwości wybranej. a druga odrzucona. Dalsze następstwo wydarzeń idzie po linii możliwości wybranej. Decyzje odnoszące się do chodzenia dokonują się poza progiem świadomości. że jedna możliwość aktywności zostaje przyjęta. by wybrać pozycja stojącą. W miarę powtarzania proces decydowania ulega automatyzacji. a na układ nerwowy jako na część ustroju wyspecjalizowaną w funkcji sterowania. Decyzja. Każda decyzja polega na tym. nie zastanawia się nad tą czynnością. które są przygotowaniem do odpowiedzi ostatecznej. wtedy angażuje ona cały ustrój. nawet w wieku dojrzałym można raczkować. na pewno wymagała wysiłku. W układzie nerwowym możliwości odrzucone nie giną. Człowiek. jak odrzuconym wariantem aktywności. a praca takich układów (technicznych. Uświadomienie procesu decydowania występuje wówczas. co zresztą jest zrozumiałe. Patrząc na żywy utrój jako na układ sterujący. gdy decyzja staje się ważna. To. niemniej bardzo ważnym ułamkiem tej funkcji. I w pewnym już wieku kwestia wyboru formy poruszania się przestała być problemem. W ten sposób każda decyzja jest redukcją możliwości tkwiących w układzie. gdyż wariant odrzucony ma już mniejsze szansę realizacji. tak lub nie. tj. Przygotowują komórkę nerwową do ostatecznej decyzji (tak — nie). niż je miał przed odrzuceniem. Nie znaczy to jednak. We wczesnym okresie życia człowieka problem: raczkować czy chodzić. są w jakiś sposób zarejestrowane i zawsze mają szansę ujawnienia się. nad przepaścią. by nie można wrócić do formy odrzuconej. nie możemy problemu decyzji ograniczać jedynie do decyzji świadomych. Decyzja świadoma jest tylko drobnym. które są tylko miejscową odpowiedzią komórki nerwowej na dochodzący do niej sygnał. Prócz tego mogą powstać potencjały miejscowe. decyzja dokonuje się poza progiem świadomości. jednak np.(powstanie lub niepowstanie potencjału czynnościowego). tylko tkwi w podświadomości i jest przyczyną dotkliwych nieraz perturbacji psychicznych.

jeden bez drugiego żyć nie może. Związek uczuciowy z osobą. a tłumieniu przeciwstawnych form zachowania się. Mogą być one też wyrazem zaburzenia procesu decyzji. A więc osobowości typu obsesyjnego to ludzie. potrzeby wykonania bezsensownej czynności. Każda próba buntu kończy się większą zależnością. nie zastanawiając się nad tym. jakby coś wewnątrz w nim tkwiło i paraliżowało jego swobodę wyboru. spotyka się różnego typu objawy z grupy natręctw. budząc nieraz zdziwienie otoczenia. kiedy kwestia decyzji jest najtrudniejsza. nasuwający podejrzenie komplikacji w procesie decydowania.nie". będąc w towarzystwie. oparty na całkowitej zależności. Przymus anankastyczny polega na tym. Myśli. Stosunek taki rodzi siłą rzeczy bunt wynikający z chęci uwolnienia się od zależności. że można wybrać inną możliwość. bunt z góry skazany na niepowodzenie. jest zawsze ambiwalentny: uczucia pozytywne splatają się z negatywnymi. którzy sprawiają od najmłodszych lat wrażenie skrępowanych różnymi normami. by zabić najdroższą osobę. to taka. Po pewnym treningu niektóre czynności wykonuje się automatycznie. nim stały się myślami natrętnymi. zbeszcześcić przedmioty wyznawanego kultu religijnego itp. gdyż zawsze występuje wahanie między „tak" i . który w tej chorobie wyraźnie ulega rozszczepieniu. gdyż nie może swobodnie sterować swoim zachowaniem i kierować swoimi myślami. że mechanizm selekcjonujący zostaje osłabiony. jak posługiwać się widelcem i nożem. tylko została kategorycznie odrzucona. nie pozwalając się usunąć. Chory nie może odrzucić myśli natrętnej. W schizofrenii. zwłaszcza na początku i u schyłku ostrego procesu. Nie czuje się on już panem siebie. tkwiły głęboko w człowieku jako odrzucone warianty zachowania.. Odrzucone możliwości zachowania się nie giną jednak i mogą być w pewnych sytuacjach zrealizowane. stłumione uczucia negatywne mogą się wyzwolić w formie objawów anankas-tycznych. czy uwolnić się od bezpodstawnego lęku. gdyż jest się jeszcze słabym. Szczególnie myśli natrętne o treści seksualnej lub agresywnej nasuwają tego typu interpretację. stosunek wzajemny władcy i niewolnika. Czasem treść przeżycia anankastycznego pozwala nam przypuszczać.. gdyż wtedy jasno uświadamia się niemożność życia bez drugiej osoby. że dana tendencja tkwiła w psychice chorego. że wszelkie próby uwolnienia się z niego kończą się jeszcze większą zależnością. a teraz jakby mści się na nim. analogicznie można się zastanawiać nad tym. odczuwa. Osobowość psycha-steniczna. W osobowości infantylnej utrwalił się typowy dla wczesnego okresu rozwoju symbiotyczny stosunek do otoczenia. którzy są niezdolni do swobodnego decydowania. U ludzi z nerwicą natręctw spotyka się często typ osobowości. które przykłada szczególną wagę do dobrych manier przy stołe. że człowiek ten mógł się tak zachować. . Proces wychowania w głównej mierze polega na wzmacnianiu jednych. czyli na ukierunkowaniu decyzji i ich zautomatyzowaniu. Błędne koło stosunku symbiotycznego polega właśnie na tym. od której jest się w ten sposób zależnym. by się uniezależnić.powrotem świadome. gdyż ich prawdziwe pragnienia i dążenia byłv zawsze gwałcone poczuciem obowiązku.

gdy nie wykona się jakiejś czynności według ananka stycznego rytuału itd. Czasem udaje się prześledzić genezę tematyki anankastycznej. Czy jednak odpowiedź na nie jest prawdziwa? Czy raczej rzekoma przyczyna nie jest tylko złudnym pozorem. W zwykłym bowiem lęku nerwicowym możemy wykryć różne przyczyny. a nawet sam chory. Dlatego wyraźnie widać. iż sytuacja ta nie może być istotną przyczyną lęku. Częściej jednak lęk wydaje się nam zupełnie nieuzasadniony. dlaczego jesteś smutny. dlaczego wpadać w panikę. wskazują na tkwiące w człowieku możliwości wyładowań emocjonalnych. co budzi uczucie lęku. co z kolei zwiększa częstość ich występowania. jednym i drugim towarzyszy z reguły silne uczucie lęku. Najwyraźniej to zjawisko można obserwować w fobiach: określona sytuacja wyzwala lęk. czego się boisz. z którym dany stan efektywny się łączy. że ogranicza się on do sytuacji związanej z tematyką natręctw. że często stawiamy pytania: .Krystalizacja lęku Krystalizacja lęku polega na tym. dotknięcia pewnych przedmiotów. Stają się one głównym tematem jego myśli. dlaczego bać się myszy. Przyczyna jest tu bowiem rażąco niewspółmierna i każdy. klaustrofobia powstała wskutek zamknięcia dziecka w ciemnym pokoju). że prawdziwa przyczyna. Skłonność człowieka do myślenia przyczynowego powoduje. Człowiek. które wprowadzają chorego w stan paniki). przymusowych czynności i fobii. że nawet wtedy. tkwi gdzie indziej. niemniej zjawisko to występuje w czynnościach przymusowych i w myślach natrętnych. że im więcej czegoś się boimy. że to. W nerwicy natręctw lęk występuje w sytuacji z reguły niewspółmiernej do wyzwalanego przez nią uczucia. Anankastyczna krystalizacja lęku godzi więc w poczucie przyczynowości w przypadku stanów uczuciowych. zły itp. a w każdym razie niewspółmierny (np. . Pytania te zmierzają do przyczynowego określenia stanów emocjonalnych. Potwierdza się tu ogólna prawidłowość. tym łatwiej w to wpadamy. zostaje jego zaciętym wrogiem tylko dlatego. jakie obserwuje się w czasach wojny. Chory boi się swoich natrętnych myśli. które ten lęk uzasadniają (niepokój nerwicowy możemy tłumaczyć różnymi trudnościami życiowymi i konfliktami.". Krystalizacja lęku powoduje. naprawdę nie może być jego przyczyną. zdaje sobie sprawę. że ma on innego kroju mundur lub inny odcień koloru skóry. Podobnie jak u nerwowych pań koncentruje się tkwiący w nich lęk i uczucie wstrętu na myszy.. to jednak zawsze jest niewspółmierny do całej sytuacji (jak w przysłowiowym lęku przed myszą). jak to się dzieje w nerwicy natręctw? Zjawiska masowego lęku i nienawiści. chciałby się od nich uwolnić. wówczas lęk towarzyszący objawom choroby natręctw zdaje się być uzasadniony (np.). który po zapoznaniu się z drugim mógłby stać się jego najlepszym przyjacielem dzięki społecznemu indukowaniu się pewnych nastawień emocjonalnych. gdy udaje się wykryć jego genezę i jest on w pewnej mierze uzasadniony. gwałtowny atak lęku — zaburzeniami wegetatywnymi.

Fakt. jest istotną cechą objawów anankastycznych. Chory np. które w tradycji ludowej ma swą bogatą historię (zmiana uczuć pod wpływem uroków lub specjalnych ziół). czy tylko pozorna. Na poziomie neurofizjologicznym perseweracja jest zasadniczym elementem pracy układu nerwowego. chory nie ma możności ich zatrzymania.tak na nim skupiają się negatywne uczucia.. który perswerowaną aktywność przerwie. czy relacja między uczuciem a jego przedmiotem jest istotna. czynności przymusowe lub fobie stale się powtarzają w stereotypowy sposób. W globalnej aktywności układu nerwowego perseweracja nie ujawnia się. jest to więc zagadnienie. Wskutek perseweracji sygnał. Każda komórka nerwowa ma tendencję do spontanicznych wyładowań. Udręka chorego pochodzi właśnie stąd. dzięki specyficznym połączeniom między neuronami (chodzi tu głównie o tzw. gdyż jej utrzymywaniu się przeszkadzają wciąż nowe strumienie sygnałów i wciąż na . że pewne formy aktywności bronią go przed nieokreślonym niebezpieczeństwem. Zwykłe środki tu nie pomagają. Najwyraźniej myślenie magiczne występuje w czynnościach przymusowych. ale jego pewne cechy można prześledzić w myślach natrętnych i w fobiach. może być zatrzymany w układzie nerwowym i tym samym łatwiej się utrwalić (wytworzyć zapis pamięciowy). Perseweracja Perseweracja. że ma stłumioną tendencję perseweracyjną. które są tłumione przez sygnały dochodzące z zewnątrz (z innych komórek nerwowych lub receptorów): można by powiedzieć. a praktycznie — aż do następnego strumienia sygnałów. musi myć ręce określoną ilość razy lub iść określonymi ulicami do pracy. teoretycznie rzecz biorąc — w nieskończoność. Chodzi o to. Przekroczenie lub zaniechanie tych form wywołuje silne uczucie lęku. wyzwolone w nich formy aktywności mogą powtarzać się w identyczny sposób. Myślenie magiczne Myślenie magiczne w nerwicy natręctw przejawia się w przeświadczeniu chorego. dochodzący do receptora i trwający nieraz tylko ułamek sekundy. irracjonalnego i nie dającego się zwalczyć wysiłkiem woli opanowuje świadomość chorego. skłania go do magicznego nastawienia. w jego pojęciu może pomóc tylko magia. a w literaturze chyba najwyraźniej zostało przedstawione przez Szekspira w „Śnie nocy letniej". jak wspomniano. ubierać się i rozbierać z zachowaniem rytualnego porządku itp. że myśli natrętne. Poza tym. które w normalnych warunkach nie mają łatwych dróg wyładowania. obwody zamknięte). że coś obcego. czyli powtarzanie tej samej formy aktywności niezależnie od bodźców otoczenia.

zostaje zahamowana i wówczas w globalnej aktywności układu nerwowego ujawniają się stłumione normalnie tendencje perseweracyjne. perseweracyjny rytm pewnej grupy komórek nerwowych (ognisko padaczkorodne) opanowuje inne komórki nerwowe. . Możliwe. Komponent perseweracyjny odgrywa ważną rolę w genezie objawów anankastycznych. Na poziomie zachowania się i przeżyć perseweracja w padaczce przejawia się w powtarzaniu się tych samych form ataków. a w końcu cały układ nerwowy. w stanach po zapaleniu mózgu). gdy trapią złe myśli lub fobie itp. W niej spontaniczny. że objawy te są następstwem organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego (jak np. Nierzadko też w czystych przypadkach nerwicy natręctw można odkryć nieznaczne objawy uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. gdy wszystko drażni. aury. W ten sposób tendencje perseweracyjne biorą górę nad antyperseweracyjnymi. że czynnik genetyczny w nerwicy natręctw działa właśnie poprzez wzmożenie tendencji perseweracyjnych. zarówno ostrych. Klasycznym przykładem zwycięstwa tendencji perseweracyjnych nad antyperseweracyjnymi jest padaczka. obniżenie nastroju jest więc w niej zjawiskiem powszechnym. Zdarza się.nowo powstające struktury czynnościowe (neural patterns). gdy ciało jest obolałe. Analogiczne zahamowanie występuje w czasie snu i w stanach półsnu. tych samych ruchów. psychoorganicznych. a także w stanach silnego napięcia emocjonalnego. wynikająca z prawie nieograniczonego bogactwa możliwości tworzenia wciąż nowych struktur czynnościowych. W zespołach. tej samej mimiki emocjonalnej. Trudno być pogodnym. automatyzmów itp. jak i przewlekłych. Wówczas też można obserwować zachowania i przeżywania typu perseweracyjnego (np. w zdenerwowaniu powtarza się po kilka razy te same słowa lub wykonuje te same ruchy). Nerwica depresyjna Depresja nerwicowa a cyklofreniczna (endogenna) Każda nerwica łączy się z cierpieniem. gdy człowiek się czuje zmęczony i nie do życia. często obserwuje się zachowanie się i przeżywanie typu perseweracyjnego — powtarzanie tych samych zwrotów. W pewnych warunkach jednak antyper-seweracyjna tendencja układu nerwowego. Uszkodzenie układu nerwowego powoduje uszczuplenie możliwości tworzenia różnorodnych struktur czynnościowych. gdy nęka stale napięcie wewnętrzne i niepokój.

Argument powtarzalności nie wyłącza jednak nerwicy. że codzienne nieporozumienia i spięcia urastają do miary nie dających się rozwiązać problemów i mogą być błędnie traktowane jako przyczyna depresji. poczucia krzywdy. a nie z pierwszym skokiem depresji. jak i ruchowe — w obu jednostkach chorobowych mogą być identyczne. Niemniej. gdy mamy do czynienia z kolejnym. by znów za jakiś czas wrócić. natomiast chory z nerwicą nie wyzwala się od swych problemów i wewnętrznych konfliktów. to głównie . Dla nich właśnie można zarezerwować określenie nerwic depresyjnych. a nawet histerycznymi. mimo że przestały one na razie działać jako czynnik nerwicorodny. z niego dopiero rozwijają się różnorodne postawy uczuciowe w rodzaju poczucia winy. agresji do siebie i do otoczenia. Nerwica depresyjna stwarza nieraz trudności diagnostyczne. co jest pierwotne. Wówczas chory z depresją pojawia się nam jakby . Przy dokładniejszym zbadaniu w nerwicy ujawniają się zazwyczaj sytuacje konfliktowe. jak się zdaje. Ale w depresji pochodzenia endogennego (cyklofrenicznej) również można znaleźć różne sytuacje konfliktowe. zwłaszcza w obecnej dobie. winy. gdyż samo obniżenie nastroju powoduje. sfrustrowanych ambicji. powodujący. gdyż czasem spontaniczna remisja może być poczytana za wynik leczenia. Przedstawione trudności diagnostyczne nie są zazwyczaj tak duże.. istnieje pewien element endogenii. obserwuje się dość często nerwice. neurastenicznymi. w których obniżenie nastroju jest objawem dominującym. po przejściu objawów chorobowych.oczyszczony".Wyodrębnianie zatem nerwicy depresyjnej jako osobnej jednostki nozologicznej może wydawać się niesłuszne. bez skrzywień osobowości. Jeśli zwrócono na nie uwagę. Odróżnienie jednak. że objawy nerwicy spontanicznie występują i ustępują. W nerwicach bowiem też. czy bez nerwicowych konfliktów. a co wtórne. które można uznać za przyczynę nerwicy. gdyż nie jest łatwo odróżnić ją od lżejszych postaci fazy depresyjnej cyklofrenii. nie jest łatwe. Najłatwiej odróżnić depresję endogenną od nerwicy depresyjnej ex post. Obecność innych objawów nerwicowych przechyla rozpoznanie w kierunku nerwicy. wywołujące długotrwałe napięcia emocjonalne. by odróżnienie obu postaci depresji (nerwicowej i endogennej) było w praktyce niemożliwe i by tym samym obowiązująca od lat w psychiatrii klasyfikacja nozologiczna była nieużyteczna. niechęci do otoczenia i do siebie. Smutek i zahamowanie — zarówno psychiczne. Trudności diagnostyczne zmniejszają się. a w drugiej jest on pierwotny. Ten aspekt jest zresztą dość istotny w ocenie wysiłków terapeutycznych. wówczas łatwiej przyjąć cyklofrenię. że depresja endogenna może się maskować objawami hipochondrycznymi anankastycznymi. Analiza psychopatologiczna pozwala niekiedy odróżnić depresję nerwicową od cyklofrenicznej. troski o przyszłość itp. Zdarza się jednak. W pierwszej smutek jest wtórny do różnorodnych konfliktów.

dlatego. nie będąc osądzony. nienawidzi się także siebie. stłumione uczucia nienawiści. Choć nie rozumiemy. podczas gdy dolegliwości nerwicowe są traktowane jako wynik różnorodnego rodzaju szkodliwych postaw emocjonalnych. znajduje się w sytuacji w pewnej mierze uprzywilejowanej. W cyklofrenii. Jest on zrozumiany. jak to Kretschmer pierwszy zauważył. W nerwicy depresyjnej syntonia (współbrzmienie uczuciowe) z chorym jest zjawiskiem znacznie rzadszym. Tłumiona agresja Smutek nerwicowy często łączy się ze stłumioną agresją. Psychotycy są uwolnieni od sądów oceniających na tej zasadzie. normy psychicznej nie jest daleki. Jest on jasny w uczuciach pozytywnych. jesteśmy nimi poruszeni. co w naszych przeżyciach stanowi świat otaczający. wówczas wczucie się w nie jest bardzo trudne.. Kochając. nie jest tak ostra. Poza tym dołączają się niejednokrotnie aspekty natury konstytucjonalnej. jest często cechą cyklofreników. Gdy przeżycia psychotyczne stają się tak odmienne od przeżyć przeciętnego człowieka. odskok od granic tzw.kara za grzechy". które zazwyczaj nie jest pozytywne. a ciemny w negatywnych. charakterystyczny dla grupy psychoz endogennych. co jest nami samymi. dlaczego stłumiona agresja wywołuje obniżenie nastroju. a zatem jako pewnego rodzaju .. że stają się zupełnie obce. Granica między tym. Uczucia można by przedstawić w formie wektora skierowanego na zewnątrz. że granica między małą a dużą psychiatrią (cyklofrenia należy do psychoz endogennych) nie zawsze jest ostra i że komponent endogenny. poczucie krzywdy. a tym. jego nieuzasadnione poczucie krzywdy. Nasuwa się pytanie. Są oni .. jak np. niemożność wyładowania postawy despotycznej — by wymienić bardziej z nich typowe. zwłaszcza w jej formach łagodnie przebiegających. Agresja ta może mieć różne powody. aby móc wczuć się w cierpienia chorego. by koloryt tych obu światów był odmienny. Dzięki temu cyklofrenik. W przypadku depresji endogennej budzi on prawie z reguły współczucie. lecz prócz tego zasadniczego kierunku istnieje strzałka wektora skierowana do wewnątrz. poczucie winy.dotknięci" chorobą. Syntonia konstytucjonalna. Chory nerwicowy łatwiej niż psychotyk wyzwala nastawienie oceniające. a nawet niemożliwe (jak to się niejednokrotnie dzieje w schizofrenii i w zespołach psychoorganicznych). Trzeba zwalczyć w sobie postawę oceniającą. niezaspokojone ambicje itp. łatwo wczuwamy się w jego smutek i rozpacz. nienawidząc. . w pewnym też stopniu istnieje w nerwicach. Jednym ze sposobów ułatwiających różnicowanie depresji nerwicowej z endogenną jest ocena własnych reakcji emocjonalnych w stosunku do chorego. Drażnią nas jego pretensje do całego świata i do samego siebie. Oporów tych nie ma na ogół w przypadku psychoz. by podkreślić fakt. kocha się też siebie. skąd uczucia te u chorego się biorą. że są psychotykami („varii").

które wskutek tego. które na zasadzie psychicznego rezonansu za każdym razem odżywają. Nie jest to stan przyjemny i on w dużej mierze powoduje nerwicowe obniżenie nastroju. czy nie. nienawiści do osób najbliższych.Uczucia negatywne wiążą się ze znaczną mobilizacją ustroju do walki lub ucieczki. pogardy. wraca za każdym razem. W ujęciu pawlowowskim reakcje emocjonalne są ontogenetycznie starsze niż reakcje typu poznawczego lub manipulacyjnego. gdy nie znajdzie się w uprzywilejowanej pozycji. a nie znajdując go. że są tym bagażem obciążane. W ten sposób człowiek ciągnie za sobą bagaż przeszłości w swoich reakcjach uczuciowych. Po akcie agresji rodzą się uczucia winy. Pod nerwicowym smutkiem można odkryć uczucia wrogości. Samo obniżenie nastroju łączy się bowiem niejednokrotnie z postawą lękową lub agresywną w stosunku do otoczenia. wracają z tą samą siłą np. Działanie zmniejsza wewnętrzne napięcie. Żal do matki. Dynamiczny stereotyp emocjonalny jest w porównaniu z innymi stereotypami najmniej zmienny. czuje się pokrzywdzone. Trzeba być jednak ostrożnym w ocenie. wstrętu. Zwykle działa tu mechanizm błędnego koła. który staje się w ten sposób jakby figurą zastępczą ojca. wpada w smutek. na skutek tego powstałe powiązania odruchowe są silniejsze i trwalsze. Wyładowanie agresji nie jest jednak lekarstwem na uczucia negatywne. które musiały zostać stłumione z lęku przed karą. kryją się często uczucia tłumionej nienawiści bądź urazy. która była w subiektywnym odczuciu za mało czuła i troskliwa. „Bagaż” emocjonalny W nerwicach pod fasadą smutku. gdy człowiek wypowie. wobec przełożonego. Jest to znane uczucie ulgi. żalu. które agresję do przedmiotu nienawiści jeszcze bardziej wzmagają. lub choćby swą złość wyładuje na martwych przedmiotach. gdy tylko sytuacja aktualna choć trochę przypomina dawną sytuację urazową. co mu leży na sercu. Fakt . Zapiekłe uczucia o znaku ujemnym stwarzają stały stan napięcia wewnętrznego. u którego podłoża leżą uczucia negatywne wobec frustrującego otoczenia. niezadowolenia z siebie. mogą wydawać się niewspółmierne do aktualnej sytuacji. mimo że już dawno przestało być dzieckiem. Dziecko. przyzwyczajone zawsze do znajdowania się na pierwszym planie. pokrzywdzenia. jakby chcąc wynagrodzić sobie jego niedostatek w dzieciństwie. negatywne nastawienie emocjonalne do otoczenia czy obniżenie nastroju. gdy dany człowiek czuje się odtrącony przez otoczenie. który fizjologicznie tłumaczymy mobilizacją wegetatywnóendokrynną. gdyż staje się on przyczyną tych przykrych uczuć. Szuka on w otoczeniu matczynego ciepła. niezależnie od tego. I tak uczucia negatywne do zbyt surowego ojca. czy aktualnie prowadzą one do działania. trwające niejednokrotnie od lat dziecinnych. co jest pierwotne.

Prowadzi to z reguły do pewnego rozszczepienia uczuciowego (ambiwalencji). w poczuciu winy jest się przezeń oskarżanym. W poczuciu winy uczucia o znaku ujemnym są przede wszystkim zwrócone przeciw ich nosicielowi. W obu tych postawach uczuciowych można doszukać się koncepcji świata na wzór sprawiedliwego ojca. lecz na zasadzie generalizacji rozszerza je na całe otoczenie. mają dwie jednoimienne strzałki wektorowe. Poczucie krzywdy i winy Częstą przyczyną negatywnego nastawienia uczuciowego do otoczenia. Wkrótce jednak następuje ich odbicie na zewnątrz. Uczucia mają tendencję do generalizacji. do przysłowiowego „kocham i nienawidzę". Patologia zaczyna się wówczas. W stałym. W poczuciu krzywdy oskarża się cały świat. Amplituda uczuciowa się zwiększa. Także w poczuciu winy występuje tendencja do generalizacji. co może wyniknąć z obowiązujących tam wzorów zachowania się. który czuje się skrzywdzony przez drugą osobę. Nie można stale kogoś nienawidzić. Co więcej. kto jest smutny. człowiek dotknięty tym uczuciem znajduje się stale w pozycji oskarżonego. Są to dostateczne powody. nienawidzi się całego świata. Zagęszczenie i generalizacja uczuć W bliskim kontakcie z drugą osobą zawsze dochodzi do zagęszczenia emocjonalnego. gdy postawa uczuciowa utrwali się na biegunie ujemnym. jak już wspomniano. Uczucia wreszcie. by nastrój człowieka żywiącego trwale uczucia negatywne był obniżony. jest społecznie potępiony. że przez nią krzywdzący doznał wewnętrznych cierpień. gdy strony te są skazane na dłuższe bliskie obcowanie. nienawidzi się też siebie.ten szczególnie silnie podkreślają psychiatrzy amerykańscy. ze w pełni zasługuje ona na wyrządzoną jej krzywdę. zazwyczaj nie ogranicza tylko do niej swych negatywnych uczuć. czuje się skrzywdzony przez cały świat. Człowiek. bliskim kontakcie człowiek nie wytrzymuje utrwalonych uczuć negatywnych. Nawet między katem i ofiarą. W przypadku poczucia krzywdy występuje bunt . Nienawidząc kogoś bliskiego. mianowicie z zasady „keep smilling". jest ona w jego opinii winna temu. stałe napięcie wewnętrzne prowadzi w końcu do zmęczenia i spadku sił. a także do siebie. a tym samym zły. na zewnątrz i do wewnątrz. stwarza to zbyt długotrwałą mobilizację ustroju do walki. Osoba skrzywdzona przedstawia się wskutek tego w coraz ciemniejszych kolorach i w końcu dojrzewa przekonanie krzywdziciela. nienawidząc bliskiej osoby. Poczucie winy i krzywdy w ten sposób właśnie często ze sobą się splatają. jest poczucie krzywdy i poczucie winy. wytwarzają się nici wzajemnej swoistej sympatii.

Człowiek który cierpi na depresję z powodu frustracji swej postawy despotycznej. stawia opór. które powstały na skutek patologicznego układu współżycia obu małżonków. która pozwala na ustawiczną zmianę planów aktywności. płaczem. Niemowlę na niespełnienie swych życzeń reaguje krzykiem. Czuje się własną niemoc. Ale ani jedni. po dłuższym lub krótszym czasie wpada w stan apatii i marazmu. jaki stawia otoczenie w próbach realizacji tkwiących w każdym człowieku tendencji twórczych. choć niechętne.sprawiedliwego" świata. toteż oba typy osobowości traktuje się jako niedojrzałe. wywołuje również uczucie agresywne. drudzy są nią przytłoczeni. a z drugiej zaś strony dzięki rozwojowi środków komunikacji i informacji wzrasta poziom aspiracji. staje się światem obcym. W nerwicach małżeńskich. ani drudzy nie wytworzyli własnej skali ocen w stosunku do siebie. Tego też typu nerwice depresyjne spotyka się nierzadko u . w ikońcu zostaje tylko uczucie tłumionej agresji. Postawa despotyczna Przyczyną agresji w stosunku do otoczenia może być frustracja postawy despotycznej. który z tą idealną koncepcją się nie zgadza. między innymi dlatego. A końcowym etapem agresji jest zniszczenie. Świat nie jest taki. Opór. Dlatego jest światem złym. to jest takich. z którą musimy współżyć. tendencji zmierzających do przekształcenia otoczenia „na obraz i podobieństwo" twórcy. Osoba. jak byśmy chcieli. a w związku z tym także stosunków społecznych. a świat. Jest to problem smutku naszej cywilizacji. każda próba realizacji własnych zamierzeń napotyka znaczny opór. który nie pozwala na realizowanie siebie samego. Współmałżonek nie jest taki. Nie spełnia on naszych wymagań. Pierwsi chcą wyskoczyć ponad ocenę otoczenia. która mimo wspaniałych osiągnięć nie daje człowiekowi zadowolenia. często komponent depresyjny wysuwa się na plan pierwszy. gdyż kontakty z otoczeniem uczą konieczności rezygnacji z jednych pragnień i prób realizacji siebie na rzecz innych. Postawa despotyczna jest w swej istocie postawą infantylną. iż wskutek niezwykłego skomplikowania stosunków produkcji. Jej mechanizm jest następujący. a nawet wrogim. jakim widziało się go przed ślubem. a stracił dynamikę i plastyczność młodości. godnym jedynie zniszczenia.. a gdy to nie pomaga. chcemy ją zmienić. a w przypadku poczucia winy — przyjęcie.przeciw światu. bardziej dopasowanych do warunków otoczenia. pobudzeniem ruchowym. W miarę rozwoju proporcja despotyczna słabnie. szarym. budzi ona wewnętrzną agresję. który — jeśliby można dowiedzieć się o przeżyciach w tym okresie życia — odpowiadałby stanowi depresji. a gdy się to nie udaje. nie jest taka. Poczucie krzywdy spotykamy częściej u osób z cechami psychastenicznymi. jaką byśmy chcieli ją widzieć. zachował infantylny despotyzm. próby zmiany napotykają opór nie do przezwyciężenia. nie pozwala na realizowanie wielu marzeń i planów. wyroku .

normę. Układ ten jest w stałym pogotowiu do walki i ucieczki (fight and fight reaction). Forma i nasilenie lęku w nerwicach bywają różnorodne. . uczucie znużenia i bóle mięśniowe. że w przypadkach. W różnych też psychiatrycznych zespołach chorobowych wysuwa się on na plan pierwszy. występujących w formie ataków. kiedy przeżycia te wykraczają poza tzw. Możliwe bowiem. Dotyczy to również układu ruchowego: napięcie mięśniowe jest wzmożone. uczucia te bowiem (lęk i agresja) zwykle chodzą w parze. Lęk jest zjawiskiem powszechnym w przeżyciach człowieka. dla których wszystko nie jest tak. że w innych epokach i w innych kręgach kulturowych przeważały bardziej dramatyczne formy lęku. co z kolei na zasadzie błędnego koła zwiększa stan wewnętrznego napięcia. egocentryzm i nerwicowe „błędne koło". jakby coś przykrego miało go spotkać. świat otaczający drażni je i irytuje. W każdej jednak nerwicy występuje. jakby one chciały. którym nieraz towarzyszy lęk przed śmiercią lub chorobą psychiczną) oraz 3) zlokalizowanej (gdy lęk odnosi się do określonej części ciała lub konkretnej sytuacji). i tak częste w nerwicach.osób starszych. Nieokreślony niepokój (free floating anxiety) należy do form lęku spotykanych najczęściej w nerwicach. zaburzenia wegetatywne. Jest to uczucie trudne do sprecyzowania. z silnymi zaburzeniami wegetatywnymi. przynajmniej w naszej cywilizacji i w naszej epoce. toteż można się słusznie spodziewać. tworząc jakby punkt krystalizacyjny dla innych objawów. jakby mu coś zagrażało. zwłaszcza neurastenicznych. Niekiedy niepokój ten koncentruje się na jakichś drobnych trudnościach i konfliktach. Trudniej im niż młodym dostosować się do zmieniających się warunków życia. Nerwicowy lęk pojawia się najczęściej w postaci: l) stałej (nieokreślonego niepokoju). Stałe wewnętrzne napięcie odbija się na czynnościach układu endokrynno-wegetatywnego. występować będzie on częściej i z większym nasileniem. budząc jednocześnie agresję. 2) napadowej (paroksyzmów lękowych. Lęk nie jest więc objawem specyficznym dla nerwic. które urastają wówczas do wielkich problemów. Objawy osiowe nerwic Lęk Formy lęku nerwicowego Za objawy osiowe nerwicy można uznać: lęk. chory odczuwa stałe wewnętrzne napięcie. stąd podwyższenie odruchów głębokich.

parcie na pęcherz. filogenetycznego rozwoju a człowiekiem. zlewne poty. a jego nasilenie ulega tylko wahaniom. Co więcej. Brak komunikacji słownej między światem zwierzęcym a ludzkim uniemożliwia sprawdzenie hipotez .Jeśli niepokój nerwicowy jest uczuciem stałym. w ostrych psychozach. której nie można się pozbyć (natręctwo). to paroksyzmy lękowe występują w formie gwałtownych ataków. w zawale serca. drażniąc jakiegoś robaka lub owada źdźbłem trawy. Podobne reakcje obserwuje się u ludzi w sytuacjach skrajnego zagrożenia. W pierwszym przypadku źródłem niepokoju staje się własne ciało lub jakaś jego część: określony narząd — mózg. że uczucie to koncentruje się na określonych przedmiotach. Tego typu ataki lęku mogą wystąpić poza nerwicą w ciężkich i nagłych chorobach somatycznych. urina spastica (mocz wodojasny) itp. czynności. przewód pokarmowy. w której lęk niejednokrotnie przekracza granice ludzkiej wytrzymałości. jak się zdaje. że łęk jest zjawiskiem powszechnym w świecie zwierzęcym i występuje nawet na najniższych szczeblach rozwoju filogenetycznego. serce. mówi się nawet. Proste doświadczenie może nas o tym przekonać. Możność aktywnego poruszania się w świecie otaczającym pozwala na obserwacje pewnych analogii w podstawowych reakcjach ruchowych między zwierzętami na różnych stopniach. Tego typu lokalizacja lęku występuje w zespołach hipochondrycznych. Wokół nich koncentruje się uwaga. że człowiek .zamarł" lub „oszalał" z przerażenia. genitalia itd. Lęk w świecie zwierzęcym Na podstawie obserwacji zwierząt można.. zasadnicze reakcje lękowe niezależnie od stopnia rozwoju filogenetycznego są analogiczne. skutkiem czego docierają one do świadomości. którą uporczywie musi się wykonywać (czynności przymusowe) i wreszcie wokół sytuacji. wywołuje się u niego stan zastygnięcia w bezruchu (tzw. że za chwilę umrą lub zwariują. Przedmiotem takim może być własne ciało albo określona sytuacja. biegunka. połączonych z niezwykle silnym wyładowaniem wegetatywnym: bicia serca. słusznie przypuszczać. chory o niczym innym nie potrafi myśleć. co prawdopodobnie obniża próg świadomej percepcji dla bodźców interoceptywnych. Totstellreflex) lub gwałtowne. w padaczce jako jedna z postaci padaczki skroniowej. pojawiają się stany zastygnięcia w bezruchu (stupor catatonicus) lub burzliwego podniecenia (furor catatonicus). co z kolei skłania do szukania podobieństw w przeżyciach towarzyszących tym zasadniczym wspólnym postawom ruchowym. zwykle nie mających nic wspólnego z jego genezą. Lęk zlokalizowany polega na tym. która lęk prowokuje (fobie). chaotyczne i bezcelowe ruchy o charakterze ucieczkowym. Chorzy mają często uczucie. Natomiast w zespołach anankastycznych (natręctw) lęk lokalizuje się wokół myśli. a czasem agresywnym. np. podczas gdy normalnie są z niej wykluczone. np. zwłaszcza schizofrenii. W schizofrenii. trwających od kilku minut do kilku godzin.

od" źródła bodźca. Podstawowe prawo biologiczne — zachowania własnego życia — w terminologii fizycznej można określić jako wzrost negatywnej entropii (swoistego porządku) żywego ustroju kosztem negatywnej entropii otoczenia. Zachowanie ruchowe tego typu. na inne zaś ucieczką. występuje od najniższych do najwyższych szczebli rozwoju filogenetycznego. Poznań 1956.do" i . z którego on z kolei będzie czerpał zasoby energetyczne. W zasadzie więc pierwsze prawo biologiczne można uznać za źródło uczuć negatywnych — nienawiści. ponieważ potrzebne zapasy energetyczne czerpie przede wszystkim ze słońca. 36. Czerpie z niego konieczne do życia substancje i rozłożywszy je na proste elementy buduje z nich własny ustrój. Świat roślinny. by nie zostać samemu przez nie zniszczonym. przed innymi zaś broni się i krzyczy. W pierwszym przypadku bodziec działający na żywy ustrój inicjuje w nim reakcję zbliżenia do źródła bodźca. że zaspokoi jego podstawowe potrzeby biologiczne. trzeba niszczyć inne żywe istoty (rośliny. jest wstępem do wejścia w bardziej intymny z nim kontakt. gdyż aby żyć. Ameba na jedne bodźce reaguje zbliżeniem i wyciągnięciem pseudopodiów. jest raczej okrutne. W drugim zaś przypadku bodziec wywołuje reakcję odwrotną — ucieczki lub walki. zwierzęta). tj.. określane też jako propulsja i retropulsja. Zasadniczy wektor towarzyszący negatywnym . Szuman: Zagadnienia psychologii uczuć w świetle nauki Pawiowa.odnoszących się do przeżyć towarzyszących tym wspólnym postawom ruchowym. gdy chce się otoczenie zniszczyć. Słowem pożera się swe otoczenie. Wymiana sygnałów z otoczeniem (metabolizm informacyjny). Nie można traktować ich oddzielnie od siebie. jest sygnałem zagrożenia ze strony otoczenia.) można orientację ruchową w świecie otaczającym ująć w dwa zasadnicze wektory: . wskazuje na ścisłą zależność żywego ustroju od środowiska.humanitarny" jest świat roślinny. co z kolei stanowi sygnał dla otoczenia. gdy się przed nim ucieka. Każdy żywy ustrój może łatwo stać się otoczeniem dla innego żywego ustroju. związane z zachowaniem życia i gatunku. Zasadnicza orientacja: postawy „do" i „od" Według Pawiowa (S. dziecko do jednych ludzi wyciąga rączki i uśmiecha się. Ta zasadnicza orientacja ruchowa w świecie otaczającym odpowiadająca w zasadzie freudowskiemu Lust i Uniust Prinzip. że otoczenie jest przychylne. Ten intymny kontakt z otoczeniem w przyrodzie ożywionej przybiera dwie formy: metabolizmu energetycznego i reprodukcji seksualnej. przyjmowanie bodźców otoczenia i reagowanie na nie przeważnie ruchem. jeśli chodzi o świat zwierzęcy i ludzki. Bardziej . Prawo to. nie pozwala nawet na hipotetyczne próby wniknięcia w jego subiektywną stronę życia. lęku.. ale można być też przez nie pożartym. str. pozostaje dla nas całkowicie niemy.. będąc pozbawiony ekspresji ruchowej. Jest on sygnałem. Każdy żywy ustrój żyje kosztem otoczenia.

W pewnym sensie ten sam cel osiąga się. by przestało istnieć. zły zaś grozi jej zniszczeniem. W tym procesie ustawicznej wymiany informacyjno-energetycznej z otoczeniem. Indywidualizacja jest też cechą uczuć pozytywnych — przedmiot miłości jest zawsze jedyny i niepowtarzalny. zwiększa entropię (niszczy strukturę organizmu). gdzie panuje seryjność. Analogicznie do pierwszego prawa biologicznego (zachowania własnego życia) drugie zmierza też do zwiększenia negatywnej entropii. Niekiedy. że świat dobry" przyciąga. . że własne życie jest poświęcone w obronie dobra potomstwa. By je wypełnić... co działa w kierunku odwrotnym. w której własny porządek człowiek stara się narzucić otoczeniu [przekształcić je wedle własnego planu).. a „zły" odpycha.nad". Reprodukcja seksualna zapewnia powstawanie wciąż nowych planów genetycznych i dzięki temu jest przyczyną indywidualizacji panującej w przyrodzie ożywionej w przeciwieństwie do przyrody nieorganicznej i techniki. Zasadnicza orientacja ruchowa polega na tym. Jest to aktywność twórcza.. Jest to już cecha raczej swoiście ludzka.dobre" jest to. W miarę rozwoju filogenetycznego metabolizm informacyjny staje się coraz bogatszy.dobry" i . Tylko jeśli w pierwszym prawie wysiłek ustroju idzie w kierunku zwiększenia entropii własnej (jest więc to prawo w jakimś sensie egoistyczne). Natomiast drugie podstawowe prawo biologiczne — zachowania życia gatunku. U człowieka można by mówić o trzecim wektorze — . to w przypadku drugiego prawa nie chodzi już o własną negatywną entropię. jak się zdaje. jak i drugiego prawa biologicznego wymaga orientacji w świecie otaczającym. zwłaszcza w wyższych formach życia.od" świata otaczającego) w aspekcie subiektywnym (przeżyć żywego ustroju) odpowiadają . trzeba z otoczeniem się zespolić w miłości erotycznej czy macierzyńskiej. świat otaczający dzieli się na . ale o nową. Wprawdzie agresja wymaga zbliżenia do otoczenia. uciekając przed nim. wyrażających się wektorem ruchowym „do" otoczenia. a u człowieka zdaje się on górować nad metabolizmem energetycznym. powstającą ze związku seksualnego (byłoby to prawo bardziej altruistyczne). co zwiększa entropię negatywną (w tym przypadku swoisty porządek organizmu). ale w swym aspekcie twórczym wywodząca się z drugiego prawa biologicznego. Zaspokojenie zarówno pierwszego.. Może dlatego agresja idzie w parze z lękiem. zdolność odbierania sygnałów otoczenia i reagowania na nie (reakcja ustroju może być traktowana jako sygnał wysiany w otoczenie). może się zdarzyć.od" otoczenia.złe" to. tj.uczuciom jest . Tym podstawowym wektorem ruchowym („do" i .. ale zbliża się do niego po to.zly". leży u podstaw uczuć pozytywnych. Wyrażając tę dychotomię językiem fizyki. Dobry zapewnia zwycięstwo struktury organizmu nad otoczeniem. która jest zasadniczą cechą życia. tj. a . Dlatego już u najprostszych istot żywych obok metabolizmu energetycznego pojawia się metabolizm informacyjny.

o znaku dodatnim. Jakość i różnorodność postaw zależy od stopnia rozwoju filogenetycznego i ontogenetycznego ustroju. który najogólniej można określić jako dążenie do przeciwstawienia się drugiemu prawu termodynamiki. Dzięki metabolizmowi informacyjnemu tworzy się obraz otaczającego świata. gdyż znów trzeba dążyć do dalszych celów. Indywidualność jest cechą przyrody żywej. o znaku ujemnym. Ruch w kierunku świata . W tym sensie życie jest wysiłkiem. a w drugim przypadku ich niespełnienia i zagrożenia kontynuacji procesu życia. co można uznać za zasadniczą cechę życia. wyraża się ona już w metabolizmie energetycznym (indywidualność biocheroizmu ustroju). jest dla każdego żywego ustroju światem własnym. Co więcej. Dla każdego ustroju żywego inaczej się on przedstawia. w terminologii fizycznej zwiększenia jego negatywnej entropii. zetknięcie ze światem „złym" może być źródłem uczuć przyjemnych w tym przypadku. lub gdy cało z zetknięcia się z nim wyjdzie. przyciągania lub odpychania. gdy osiąga się nad nim zwycięstwo i zamiast być przezeń zniszczonym. Indywidualna jest też jego zasadnicza . przykre. Dlatego świat otaczający. przykrości i bólu w zetknięciu ze światem . odmienną od innych ustrojów. a z osiągnięciem celu negatywnego (świat . jednocześnie jednak wymiana ta sięga w przyszłość.. samemu się go niszczy. Z osiągnięciem celu pozytywnego (świat „dobry") wiążą się pozytywne uczucia. jedynym i niepowtarzalnym. W pierwszym wypadku oczekuje się spełnienia potrzeb ustroju. Kierunek wymiany jest zdeterminowany przeszłością ustroju zarówno filogenetyczną. gdyż każdy ma swą indywidualną strukturę.złym". przyjemne.postawy uczuciowe pozytywne i negatywne. Wymiana ze światem otaczającym (metabolizm energetyczno-informacyjny) dokonuje się w przestrzeni czterowymiarowej. aby utrzymać własny porządek wbrew naturalnemu ciążeniu materii ku entropii.. choć obiektywnie biorąc wspólny dla wszystkich. a tym samym zwiększenia entropii. jak a ontogenetyczną (dziedzicznością i własną historią życia).dobrego" i ucieczka lub agresja w stosunku do świata . Z subiektywnego punktu widzenia osiągnięcie celu nie różni się od dążenia do niego. ale w znacznie większym stopniu w metabolizmie informacyjnym. Śmierć bowiem jest ostatecznym zwycięstwem tendencji materii do bezwładnego ruchlu cząstek (entropii) nad tendencją do zachowania własnego porządku ustroju (entropia negatywna). nie uwzględniając czasu jako czwartego wymiaru otaczającego świata.. co ma nastąpić: przyjemności i rozkoszy w zetknięciu ze światem „ dobrym". tj.zły") uczucia negatywne. Odwrotnie.złego" wynikają z antycypacji tego. dąży do określonego celu. osiągnięcie celu dodatniego po pierwszym przyjemnym momencie zaspokojenia może być źródłem uczuć o znaku ujemnym. jednemi i drugiemu towarzyszą pozytywne lub negatywne uczucia. Przy największym jednak ich zróżnicowaniu zawsze mają one znak plus lub minus.. według którego materia zmierza do bezwładnego ruchu swych cząsteczek. Nie można analizować postaw uczuciowych.

odpychający. W pierwszym przypadku struktura własna organizmu buduje się kosztem struktury otoczenia (wzrasta negatywna entropia ustroju kosztem negatywnej entropii otoczenia). wedle której rozwija się metabolizm informacyjny.do" łączy się z przewagą procesów anabolicz-nych... przyciągający. i samą historią tegoż rozwoju. Postawa . Wachlarz uczuć związanych z obu zasadniczymi postawami orientacyjnymi jest u człowieka duży.do" nad postawą ..od" — z przewagą procesów katabolicznych. Otoczenie trzeba zdobyć.. W metabolizmie energetycznym postawa . radosny. gdy chce się od niego uciec lub je zniszczyć. groźny.. dzięki czemu wyzwala się energia potrzebna do walki i ucieczki. a jednak ustrój pozostaje ten sam (zasada tożsamości) — paradoks ten szczególnie wyraźnie uwydatnia się w metabolizmie informacyjnym. Nie można zbliżyć się do otoczenia i z nim się zaznajomić.od". to znów przyjemny. czyli rozwoju i śmierci. Język zresztą jako najwyższa forma ruchu jest zwrócony ku światu otaczającemu i na nim się .do". stanowi pierwszy krok do wymiany sygnałów z otoczeniem.dobry" i „zły". Znacznie więcej energii trzeba wydatkować. Nie może istnieć postawa . ujęte tu jako subiektywny wyraz zasadniczej orientacji ruchowej w świecie otaczającym. gdy przeważa postawa . tak jak nie mogą istnieć procesy anaboliczne bez katabolicznych. natomiast w drugim negatywna entropia ustroju maleje. w niemałym stopniu zależną od obiektywnych warunków świata otaczającego. Uwarunkowana jest ona strukturą genetyczną. Wymiana ta staje się możliwa. walcząc z otoczeniem lub przed nim uciekając.dychotomia na to. stać się jego władcą. a jednak pozostaje tym samym światem. na świat . tak w metabolizmie informacyjnym przeplatać się muszą obie przeciwstawne sobie postawy wobec świata otaczającego.. Analogicznie jak w metabolizmie energetycznym procesy budowy i destrukcji. Do ustroju docierają wciąż nowe sygnały i wciąż nowe reakcje w nim występują.do" bez podstawy .. które oddają przynajmniej najogólniej jakościowe i ilościowe różnice zachodzące między nimi.od". do bliższego z nim kontaktu. wszystko się zmienia. Jeśli jedną z cech procesów przyrody ożywionej jest dialektyka zmienności i niezmienności — żaden atom w ustroju nie pozostaje ten sam. a postawa . niż spokojnie do niego się zbliżając w celu zaspokojenia swych podstawowych potrzeb. co w subiektywnym aspekcie przedstawia się jako stała oscylacja między uczuciami pozytywnymi a negatywnymi w stosunku do otoczenia. a z tym wiąże się konieczność walki i ucieczki. jak i pozytywnych. muszą iść ze sobą w parze.. a jednak przez całe życie pozostaje on tym samym indywiduum i jego świat też mimo bezustannej zmienności nie zmienia się. Raz jest przykry. by korzystać z niego dla zaspokojenia prawa zachowania własnego życia i życia gatunku.. W każdym języku istnieje wiele określeń zarówno dla uczuć negatywnych. Życie uczuciowe. nowe sygnały są wysyłane w świat otaczający.od" wymaga większej mobilizacji energii ze strony ustroju niż postawa . co przyciąga i co odpycha.

zwłaszcza w psychozach. Wydaje się. śpiewów rytualnych. że właśnie stamtąd może przyjść ocalenie. Lęk. utraty zdolności do pracy w związku ze swoją chorobą. bólu. kalectwa. przerażenie itp. Psychiatra w znacznie większym stopniu niż lekarze innych specjalności styka się z lękiem u swych chorych. Każde z nich oddaje inną sytuację emocjonalną. Lęk. tj. różnego rodzaju obrzędów przemieniało lęk związany z chorobą w trwogę związaną z samym aktem leczenia. niemniej obecna technika medyczna może u chorych budzić analogiczną grozę. braku wiary w swe lekarskie możliwości. We współczesnej medycynie wprawdzie magiczna strona oddziaływania lekarskiego jest uważana za szarlatanerię. niektórych urojeń i omamów. jak w chorobach psychosomatycznych. występuje silniej w uczuciach negatywnych niż pozytywnych. polega na tym. bojaźń. niepokój. hamując go w kontaktach z ludźmi i "powodując coraz większe wycofanie się z czynnego życia. Zjawisko irradiacji stanów uczuciowych.że działanie terapeutyczne w sytuacji lękowej związanej z aktywnością lekarską w obu przypadkach. zwłaszcza wówczas gdy dany termin został fałszywie użyty. W medycynie pierwotnej wiele zabiegów lekarskich w rodzaju magicznych masek. ale którą łatwo się wyczuwa. np. a lekarz sam nieraz musi swój lęk przełamać w przypadku trudnej decyzji. starości. zostaje przekształcony w lęk przed potęgą wiedzy lekarskiej. Byłby to jeszcze jeden przykład stosowanej w medycynie metody wypędzania zła mniejszym złem. a nie jego wzmagania. które z kolei prowadzi do różnego rodzaju dolegliwości somatycznych. jak praktyki magiczne u ludzi pierwotnych. może być tak silny. groza. Cała aktywność lekarska zmierza jednak w kierunku zmniejszenia napięcia lękowego. Postawie „od" (lękowo-agresywnej) towarzyszy zwiększone napięcie układu wegetatywnego. promieniowania ich na otoczenie. . Lęk leży u podłoża wielu innych zjawisk psychopatologicznych. pozostając niewspółmiernie ubogim w odniesieniu do zjawisk świata własnego. w razie konieczności natychmiastowego działania itp. że przekracza granice ludzkiej wyobraźni i możności wczucia się. pojęcia służą do określenia różnorodnych stanów uczuciowych związanych z postawą ucieczki. Lęk może skrzywić linię rozwoju chorego. strach. chory bowiem boi się śmierci. obawa. lęk połączony z wiarą. typowych dla nerwic. a czasem do organicznego uszkodzenia określonych układów ustroju. zniedołężnienia.kształtuje. Problem lęku w medycynie Lekarz stale styka się z lękiem. aktów agresywnych. iż lęk pierwotny związany z dysfunkcją ustroju. Lęk i agresja łatwiej rodzą analogiczne uczucia w otoczeniu społecznym danego człowieka . np. którą trudno zdefiniować.

życie codzienne w warunkach cywilizowanych nie dostarcza zbyt wielu sytuacji jawnie zagrażających życiu. udzielając się personelowi leczącemu. jak w wypadkach komunikacyjnych. i deziniegracyjny. narażając się na atak dzikich zwierząt lub utonięcie w wodzie. znajduje swe odbicie w języku. strach jest wywołanym przez niebezpieczeństwo lękiem przed jakimś przedmiotem. życzliwość. Typową reakcją na taką sytuację jest ucieczka lub chęć walki. które działa anty-terapeutycznie. Zagrożenie z zewnątrz Różne są postacie lęku i różne jego natężenia.). obawa jest niepokojem przed określonym przedmiotem. paraliżującym wszelką aktywność itp. co zresztą jest. jak się zdaje. nipokój jest lękiem o słabszym nasileniu. gdyż inne terminy już bardziej precyzują sytuację (np. moralny. z kolei wzmagają te uczucia u chorego. jak w przypadku zatruć przemysłowych. Sytuacją wywołującą lęk biologiczny jest zagrożenie jednego z dwóch podstawowych praw biologicznych. nie jest się narażonym na walkę wręcz dla zdobycia władzy lub zachowania swego prestiżu czy prestiżu swej grupy plemiennej itp. czy też jakaś niezwykła sytuacja. Ze względu na wywołującą sytuację można rozróżnić cztery gatunki lęku. gdyż trzeba się przemóc.niż jego nastawienia uczuciowe o znaku dodatnim: miłość. jak wspomniano. zgodne z duchem języka. Objawy mogą być te same przy ich różnej genezie. Mimo różnorodności przeżyć o charakterze lękowym mogą one pozostać te same lub podobne w sytuacjach zupełnie odmiennych. mówimy wówczas o strachu. co. Lęk biologiczny. by stanąć do walki z niebezpieczeństwem. W przeciwnym bowiem wypadku lęk i agresja chorego. Nie znaczy to. zachowania własnego życia i życia gatunku. społeczny. Między chorym a jego terapeutycznym otoczeniem tworzy się wówczas błędne koło emocjonalne. Najłatwiej zrozumieć zagrożenie życia pochodzące z zewnątrz. a nie symptomatologiczna. W postępowaniu psychiatrycznym sprawą dużej wagi jest umiejętność niepoddawania się irradiacji negatywnych postaw uczuciowych. by środowisko współczesne było bezpieczniejsze. przyjaźń. używa się tu pojęcia lęku w znaczeniu ogólnym dla określenia przeżyć towarzyszących postawie ucieczki. I tak analogiczne uczucia może wywołać zagrożenie życia. lub zbyt nagle. groza jest lękiem wobec czegoś bardzo przerażającego i niezwykłego. lecz śmierć w nim przychodzi skrycie. Są to: lęk biologiczny. nie trzeba zdobywać pożywienia. choć chęć ucieczki wydaje się pierwotniejsza od chęci walki. W przeciwieństwie do klasyfikacji używanej w codziennym języku klasyfikacja ta nie może być dokonana na podstawie analizy samego zjawiska (przeżycia lękowego). Jest to więc klasyfikacja genetyczna. . co zagrożenie publicznym ośmieszeniem czy potępieniem przez własne sumienie. By nie komplikować zagadnienia. trzeba bowiem znać jego genezę.

Co więcej, człowiek zdaje się szukać sytuacji zagrożenia, by w nich siebie wypróbować i przemóc swój lęk. Tendencja ta jest silna szczególnie u mężczyzn w wieku młodzieńczym. Odgrywa ona rolę w sprawdzeniu poczucia własnej męskości, które z kolei jest koniecznym warunkiem do możności nawiązywania kontaktów erotycznych. Otarcie się o niebezpieczeństwo wyładowuje drzemiący w człowieku niepokój. Może tym należy tłumaczyć, że w okresach trudnych, gdy śmierć staje blisko, np. w czasie wojny, w obozach koncentracyjnych, w przypadku klęsk żywiołowych, znikają na ogół objawy nerwicowe. Również w życiu indywidualnym obserwuje się analogiczne zjawisko, np. chory, latami cierpiący na nerwice, ,,zdrowieje", gdy zachoruje na ciężką, grożącą śmiercią chorobę somatyczną. Ludzie, którzy z racji swego zawodu czy zamiłowań częściej są narażeni na śmierć, np. marynarze, lotnicy, górnicy, alpiniści, wykazują na ogół mniej objawów nerwicowych niż inni. Niektórzy umyślnie szukają niebezpieczeństwa, by zmniejszyć niepokój nerwicowy. Śmierć zagrażająca z zewnątrz wywołuje tylko wówczas reakcję lękową, gdy jest widoczna. Niebezpieczeństwo musi dotrzeć do świadomości, by powstało uczucie lęku (strachu). Percepcja sytuacji zagrażającej ulega jednak często zniekształceniom pod wpływem postaw uczuciowych. Postawy pozytywne zmniejszają poczucie niebezpieczeństwa (,,z piosenką na ustach w bój"), natomiast postawy negatywne zwiększają je (,,strach, ma wielkie oczy"). W tym ostatnim przypadku działa mechanizm błędnego koła: strach powstały na skutek sytuacji zagrożenia wyolbrzymia to zagrożenie, co z kolei zwiększa uczucie lęku, a lęk zwiększa poczucie za-grożenia itd. Pod wpływem lęku sytuacja realnie bezpieczna staje się w subiektywnym odczuciu niebezpieczna. Zjawisko to występuje często w zespołach urojeniowych. Niekiedy obserwuje się u niektórych ludzi zdolność wyczucia zagrażającego niebezpieczeństwa: w aktualnym obrazie rzeczywistości nie ma niczego, co by na nie wskazywało, a jednak rodzi się niepokój, któremu towarzyszy w wyobrażeniu na jawie lub w marzeniu sennym obraz mającego przyjść nieszczęścia. Zjawiska te należą do parapsychologii. Jak dotychczas nie wiadomo, w jakim stopniu człowiek może poruszać się w przód w otaczającej go czasoprzestrzeni, tj. widzieć swoją przyszłość. Jak wspomniano, sama postawa uczuciowa jest już pewnym wyprzedzeniem teraźniejszości, jest przygotowaniem do tego, co ma nastąpić. Nie jest jednak wykluczone, że istnieją w człowieku możliwości wyraźniejszego widzenia przyszłości. Poza tym bodźce podprogowe, nie docierające do świadomości, mogą sygnalizować zagrażające niebezpieczeństwo. Po zachowaniu się zwierząt można niejednokrotnie przewidzieć zbliżające się trzęsienie ziemi, zaćmienie słońca, ostrą zimę, a więc sytuacje zagrażające. Trudno oczywiście powiedzieć, czy zachowanie to jest zdeterminowane bodźcami podprogowymi, czy też bodźcami docierającymi do świadomości zwierząt, a dla nas niespostrzegalnymi, w każdym razie ma się tu do czynienia z wyraźnym, wykraczaniem w przyszłość. Każdy obraz niebezpieczeństwa jest zresztą w pewnym stopniu wybiegiem w

przyszłość, jest wyobrażeniem tego, co nastąpi, i to wyobrażenie budzi lęk, a nie obraz aktualnej rzeczywistości. Skazaniec czekający na egzekucję boi się egzekucji, a nie siedzenia w celi, co jest jego aktualną sytuacją. Lęk na ogół znika, gdy jest się już w sytuacji zagrożenia; wówczas następuje zazwyczaj działanie, próby ucieczki lub walki, nie ma już miejsca dla lęku., W ogólnym schemacie przebieg zjawiska byłby następujący: uczucie lęku narasta w miarę zbliżania się do sytuacji niebezpiecznej, przy czym na skutek napięcia lękowego odległość czasowa i przestrzenna ulega w tym okresie znacznemu wydłużeniu. Gdy jest się już w danej sytuacji, napięcie lękowe gwałtownie spada; spadek ten należy tłumaczyć wyładowaniem napięcia emocjonalnego w działaniu. Zresztą postawa lękowa jest przygotowaniem do tego, co ma nastąpić w momencie zagrożenia, a tym samym, gdy moment ten nastąpił, traci ona swój sens. Po wyjściu z sytuacji zagrożenia następuje stan odprężenia, ulgi, triumfu z odniesionego zwycięstwa lub zadowolenia, że cało wyszło się z opresji. Te trzy elementy: oczekiwanie, wyładowanie, odprężenie, są dość typowe dla wszelkich sytuacji związanych z silnym napięciem emocjonalnym, zarówno pozytywnym, jak i negatywnym. Napięcie lękowe wzrasta, gdy nie ma możliwości wyładowania go w działaniu, np. we śnie silniej przeżywa się jakąś sytuację lękową, niż przeżywałoby się ją na jawie, bo na jawie można działać, nie jest się całkowicie bezsilnym, Podobnie człowiek skrępowany przeżywa silniej zagrożenie niż ten, który ma swobodę działania. W przypadku gdy się jest całkowicie bezsilnym wobec agresora, świadomość, że można sobie samemu odebrać życie, dodaje odwagi (stąd powodzenie cyjankali u osób narażonych na tortury gestapo). Gdy sytuacja zagrożenia rozwija się tak szybko, że obrona przed nią dokonuje się prawie automatycznie i brak jest czasu na przeżywanie lęku, wówczas uczucie to pojawia się w trzeciej fazie, gdy niebezpieczeństwo minęło; lęk wówczas miesza się z typowym dla tej fazy uczuciem ulgi i odprężenia. (Gdy np. szczęśliwie uniknie się wypadku na jezdni, reakcja lękowa z towarzyszącym jej wyładowaniem wegetatywnym występuje później). Wskazywałoby to, że wszystkie trzy fazy muszą wystąpić, a wówczas gdy nie ma na którąś z nich czasu, występuje ona później. Zagrożenie z wewnątrz Jeśli niebezpieczeństwo zewnętrzne wywołuje reakcję lękową dopiero wówczas, gdy jest ono uświadomione (np. dziecko bez lęku może dotknąć przewodu wysokiego napięcia, a człowiek dorosły narazić się na zabójczą dawkę promieni radioaktywnych, gdyż nie zdają sobie sprawy z niebezpieczeństwa), to zagrożenie pochodzące z wnętrza organizmu wyzwala postawę lękową bez uświadomienia istoty niebezpieczeństwa. Odczuwa się lęk, nie wiedząc, co jest jego przyczyną. Jeśli lękowi towarzyszy uczucie bólu, to można najwyżej w przybliżeniu lokalizować źródło zła, np. gdy odczuwa się ból serca, podejrzewać

zawał. Próg percepcji świadomej dla świata zewnętrznego jest niższy niż dla wnętrza organizmu. Bodziec zewnętrzny wywołujący reakcję lękową dociera do świadomości, a bodziec wewnętrzny wywołujący analogiczną reakcję nie dociera do świadomości. Obrona przed zagrożeniem wewnętrznym dokonuje się poza sferą życia świadomego. Bez udziału świadomości działają różnego rodzaju mechanizmy obronne, wegetatywne, endokrynne, biochemiczne itp., które są tematem badań fizjopatologicznych. Obowiązuje tu ogólna zasada autonomii wewnętrznego życia ustroju; skomplikowane reakcje w nim zachodzące dokonują się automatycznie, bez udziału świadomości, dając najwyżej reperkusje świadome w postaci różnego rodzaju stanów uczuciowych oscylujących między znakiem dodatnim (uczuć przyjemnych) a ujemnym (uczuć przykrych). Różne mogą być przyczyny wewnętrznego zagrożenia ustroju. Wiążą się one z naruszeniem metabolizmu energetycznego. Ujmując sprawę najogólniej, wiemy, że zagrożenie to może być wywołane brakiem tlenu, wody lub pożywienia. Brak jednego z nich prowadzi po pewnym czasie do śmierci. Czas ten dla tlenu mierzy się w sekundach, minutach, dla wody w godzinach, a dla pożywienia w dniach. Szybkość narastania zagrożenia, a tym samym lęku, jest więc znacznie większa w przypadku braku tlenu niż wody czy pożywienia. Brak tlenu wywołuje sytuację alarmową, za mało jest bowiem czasu na działanie celowe. Natomiast przy braku wody czy pożywienia czasu jest jeszcze dosyć, lęk ma znacznie słabsze nasilenie; jest to raczej niepokój z dużą domieszką agresji, świat przeżyć redukuje się do myśli, jak zdobyć wodę czy pokarm. Uświadomienie istoty sytuacji zagrożenia może tu wystąpić łatwiej niż w przypadku braku tlenu, ponieważ więcej jest na to czasu. Uświadomienie źródła lęku nie tyle zależy od wolnego czasu, który pozostaje do zagrożenia śmiercią, ile od tego, czy brak istotnych dla życia substancji pochodzi z zewnątrz czy z wewnątrz ustroju. Sytuacja zagrożenia jest jasna, gdy brak tlenu jest wywołany np. zaciśnięciem dróg oddechowych czy brak wody lub pożywienia — niemożnością jego zdobycia, a pozostaje niejasna, gdy niedotlenienie tkanek jest spowodowane uszkodzeniem mięśnia sercowego, niedostatkiem hemoglobiny, zablokowaniem enzymów oddechowych itp., a brak wody i substancji odżywczych nie jest wywołany ich brakiem w środowisku zewnętrznym, ale np. zaburzeniami procesów asymilacji i metabolizmu komórkowego. Mówiąc ogólnie, człowiek uświadamia sobie niebezpieczeństwo wówczas, gdy świadomie może mu zapobiec (np. usunąć przeszkodę w dopływie powietrza do płuc, walczyć o wodę i pożywienie), a nie zdaje sobie sprawy z niebezpieczeństwa, gdy świadoma aktywność jest bezcelowa, tj. gdy walka z niebezpieczeństwem odbywa się wewnątrz, a nie na zewnątrz ustroju. Świadomość jest jakby zarejestrowana dla zewnętrznego, a nie wewnętrznego środowiska ustroju. Uczucie lęku powstaje jednak zarówno przy zagrożeniu zewnętrznym, jak i wewnętrznym. W tym ostatnim jednak przypadku lęk jest

wzrasta w okresach. popędu seksualnego do okresów rui. u niektórych owadów akt seksualny kończy się śmiercią samca. że powodem lęku jest brak tlenu wywołany zawałem mięśnia sercowego. Zdarza się więc — . w czasie wojny. samce nieraz zacięcie walczą o zdobycie samicy. co mu zagraża. by w przyrodzie nie obserwowało się przykładów heroizmu związanego z prawem zachowania gatunku. Zasadnicze potrzeby ustroju muszą być przynajmniej w minimalnym stopniu zaspokojone. Jedna różnica wynika ze swoistego „egoizmu" żywego ustroju.Nie znaczy to. kataklizmów. Czynnikiem rozładowującym napięcie lękowe o podłożu seksualnym jest nie tyle sam akt spótkowania. które dla przeżywającego stan lękowy jest poza sferą procesów świadomych. Niemniej punktem wyjścia dla zachowania drugiego prawa biologicznego jest zawsze pierwsze prawo. a druga z różnego ustawienia sytuacji zagrożenia w czasie.bezprzedmiotowy. zagęszczenia . rozgrywających się bez udziału świadomości. by mogła rodzić się potrzeba wyładowania seksualnego. silną anemią. to lęk związany z drugim prawem biologicznym trwać może ad infinitum.wiedza" ta jest atrybutem wnętrza ustroju. u niego bowiem nie ma. zwłaszcza wyższego gatunku. Może więc on stwierdzić. Łatwość ta ma swoje ujemne strony.. zbiorowego zagrożenia. a przykładów narażania swego życia dla zdobycia partnerki lub obrony potomstwa czy nawet szerszej grupy społecznej — plemiennej. z reguły ostatnia zostaje wyparta. jego procesów autonomicznych. narodowej itp. Zachowanie własnego życia jest dla ustroju ważniejsze niż zachowanie życia gatunku Potrzeba powietrza. np.. Istnieją jednak między obiema sytuacjami zagrożenia istotne różnice. bo potrzeba sygnalizowana lękiem musi być w określonym czasie zaspokojona lub przychodzi śmierć.wywodzącej się zasadniczo z grupy rodzinnej — nigdy w historii ludzkości nie brakowało. Łatwość odsunięcia w czasie występuje szczególnie wyraźnie u człowieka. Popęd seksualny u człowieka rozkłada się dość równomiernie w ciągu niemal całego życia. jak u zwierząt. wody lub pożywienia jest silniejsza niż potrzeba związku seksualnego i gdy obie występują jednocześnie. Poznanie tych procesów i sterowanie nimi jest głównym celem medycyny. co wyładowania mu towarzyszące. Zwierzęta. gdyż może rozpoznać źródło zagrożenia wewnętrznego. Lekarz więc z racji swego zawodu dysponuje większą wiedzą niż laik w zakresie genezy lęku. lecz też z zachowaniem życia własnego gatunku. bo człowiek dotknięty tym uczuciem nie wie. u ludzi popęd seksualny często. zatruciem itp. . Jeśli bowiem lęk związany z pierwszym prawem biologicznym nie trwa długo. wewnętrznym krwotokiem. by mogło działać drugie prawo. gdyż nie ma granicy dla zaspokojenia tej potrzeby. nierzadko narażają swe życie dla obrony potomstwa. Zagrożenie prawa zachowania gatunku Lęk biologiczny wiąże się nie tylko z prawem zachowania własnego życia.

W okresie dzieciństwa. Nie jest to wprawdzie niebezpieczeństwo bezpośrednie. ich siła i stabilność należą do zasadniczej konstrukcji psychologicznej danego człowieka i właśnie dlatego. zwłaszcza wczesnego. że człowiek jest istotą społeczną. W miarę rozwoju człowiek staje się bardziej samodzielny. należy przypuszczać. wody lub pożywienia).. a uzależniony od środowiska stworzonego przez ludzi (cywilizacyjnego).do" otoczenia. ale . to jednak przewaga jednej z obu postaw nie zależy od osiągania ich punktów końcowych. Lęk społeczny. Postawa jest wyrazem dążenia do celu. Konsekwencją zależności od środowiska społecznego jest niebezpieczeństwo. „Środowisko macierzyńskie" Do truizmów należy twierdzenie. jak w przypadku zerwania łączności ze środowiskiem naturalnym. Nie znaczy to. że jest to konstrukcja zasadnicza. nawet krótkie izolowanie człowieka od jego środowiska społecznego jest równoznaczne ze skazaniem na śmierć. nie przyzwyczajony do współżycia ze środowiskiem przyrody. wynikające z zerwania z nim łączności. Szczególnie człowiek współczesnej cywilizacji. Typowym przykładem jest postawa agresywna okresu pokwitania. Przewaga jednej postawy emocjonalnej nad drugą. Lęk ten łatwo kojarzy się z postawą agresywną (analogicznie jak w wypadku lęku wywołanego głodem). jest punktem docelowym postawy „od".zwłaszcza u kobiet. Wprawdzie akt seksualny jest punktem docelowym postawy . iż zależą one przede wszystkim od czynników genetycznych i wczesnych uwarunkowań środowiskowych (klimatu wczesnego dzieciństwa). gdyż u nich brak wyładowania podczas stosunku seksualnego (anorgasmia) jest znacznie częstszy niż u mężczyzn . by u zwierząt życie społeczne nie odgrywało roli. jego osiągnięcie może nawet tę postawę osłabić i skierować ją w przeciwnym kierunku. rola ta u człowieka jest jednak bez porównania większa i trudno sobie wyobrazić życie i rozwój człowieka bez środowiska społecznego. które prowadzi niechybnie do śmierci na skutek braku zasadniczych dla życia metabolitów (tlenu. Byłoby jednak fałszywym uproszczeniem twierdzenie. ale pozostawiony wyłącznie sam sobie. Znane jest występowanie uczuć negatywnych do partnera po wyładowaniu seksualnym. bez pomocy otoczenia społecznego. czuje się bez niego całkowicie bezradny. Brak wyładowania seksualnego wzmaga napięcie lękowo-agresywne.że mimo pozornie prawidłowego życia płciowego występują ataki lęku o podłożu wyraźnie seksualnym. podobnie jak krańcowy akt agresji. mord. ma stosunkowo niewiele szans przeżycia. Wzrost rozwiązłości płciowej w okresie wojny można tłumaczyć potrzebą rozładowania tegoż napięcia. a uczuć pozytywnych do ofiary po wyładowaniu agresji. że brak wyżycia seksualnego jest przyczyną postawy lękowo-agresywnej.

jest środowiskiem sztucznym. że ogień jest niebezpieczny. a zwłaszcza u człowieka. Jednakże u zwierząt wyższych. Izolacja od środowiska naturalnego zapewnia nie tylko bezpieczeństwo rozwoju młodego organizmu. Natomiast o przychylności otoczenia dziecko uczy się bez przerwy. lecz też umożliwia rozwój metabolizmu informacyjnego.niebezpieczeństwo pośrednie. jako owo sparzenie ogniem zapałki lub klaps matki. Dzięki środowisku .zwyciężę lub zostanę zwyciężony". Najwyraźniej prawdziwość tego twierdzenia uwydatnia się w okresie życia płodowego i wczesnego dzieciństwa. zakrywa okrutne prawo życia. które od strony żywego ustroju przedstawiają się w formule . parząc sobie paluszek o palącą się zapałkę. tj. przez kontakt z drugą istotą tego samego gatunku. to sygnały oznaczające niebezpieczeństwo zostają sprawdzone tylko częściowo. Środowisko macierzyńskie czy to w formie własnego organizmu matki. a o niebezpieczeństwie jezdni uczy je klaps czy krzyk matki. gdyż jego potrzeby są wciąż przez nie spełniane. Przychylność jest . w związku z czym i zasadnicza orientacja staje się coraz bardziej orientacją wyuczoną. Chroni ją w ten sposób od praw w nim rządzących. a także człowiek. a nie wrodzoną. nie jest to nieprzychylność prawdziwa. We wczesnym dzieciństwie matka lub osoba spełniająca jej rolę stwarza to środowisko. to nieprzychylność ta jest tylko pozorem. rozróżniania sygnałów. Jeśli jednak sygnały zwiastujące przychylność środowiska mogą być w pełni sprawdzone. izolującym młodą istotę od zetknięcia z otoczeniem rzeczywistym. grożąca zagładą. zapewnia dziecku spełnienie jego zasadniczych potrzeb i usuwa niebezpieczeństwa jakie tkwią w każdym naturalnym środowisku.. Kontakt ze środowiskiem naturalnym uzyskuje się bowiem poprzez kontakt społeczny. według którego życie wymaga niszczenia innych istot żywych. Dziecko uczy się. Ten fałszywy „optymizm" w spojrzeniu na otoczenie i na własne w nim bezpieczeństwo wynika z różnego stopnia sprawdzalności sygnałów zwiastujących przychylność i nieprzychylność środowiska. które mogą oznaczać niebezpieczeństwo. a tym samym kres dalszej wymiany sygnalizacyjnej ze środowiskiem.macierzyńskiemu" świat otaczający chowa jakby swe pazury. Od pierwszych dni życia uczą się zwierzęta. ze względu na bogaty rozwój układu sygnalizacyjnego stosunek reakcji wrodzonych do nabytych przesuwa się wyraźnie na korzyść tych ostatnich. W życiu płodowym środowiskiem naturalnym jest organizm matki. czy też później w formie jej opieki.. A jeśli nawet świat otaczający wydaje się zły i nieprzychylny. pełne ich sprawdzenie oznaczałoby bowiem kres wszystkiego. Wymiana informacji z otoczeniem może bowiem rozwinąć się jedynie na bazie bezpieczeństwa. Bezsprzecznie zasadnicza orientacja w świecie otaczającym i związana z nią struktura metabolizmu informacyjnego jest częściowo wrodzona.

a sygnały otoczenia dodatnie lub ujemne wywołują na ogół tylko przejściowe z niej zboczenia. jak wiadomo. (Zachwianie tejże równowagi obserwuje się w różnego rodzaju zaburzeniach psychicznych. a także w nerwicach).od".. Znaczenie zatem sygnału świata zewnętrznego nie jest tak duże. ich wartość zależy od oceny społecznej. Przeciwne postawy . która jest znacznie większa w młodości niż na starość. a smutnemu — postawa .sprawdzana. W młodym wieku świat otaczający przyciąga bardziej niż w wieku starszym.od" otoczenia. a nieprzychylność przyjmowana na wiarę. a postawa „od" — postawie abstrakcyjnej.. uciekając przed nim lub go niszcząc nie możemy go poznać. na jaki stan równowagi ustroju trafi. tj.to nie to". powodującej izolację od bezpośredniego zetknięcia się z niebezpieczeństwami otoczenia. stwarzamy sobie tylko jego obraz mniej lub więcej fikcyjny. siła jednych nie może być wyraźnie wyższa od drugich.. . stanowiące zasadniczą orientację w świecie otaczającym. który może np. że negatywne postawy uczuciowe są zazwyczaj silniejsze i dłużej się utrzymują niż postawy pozytywne.od" świat odpycha. towarzyszy postawa „do". lepiej go poznajemy. by szukać dalej. Postawa „do" sprzyja więc poznawczemu realizmowi.. Dojście do źródła bodźca dodatniego wywołuje często uczucie niedosytu.do" lub . tzn. iż mogą występować one w pewnym stopniu endogennie. wytworzyć u dziecka reakcję obronną na widok jedzenia zakazanego w danej grupie społecznej lub na widok człowieka z grupy tej wykluczonego.. Ten sam sygnał zależnie od tego. Tym można by tłumaczyć fakt. W przypadku zasadniczych postaw oznacza to. Nigdy nie można dojść do źródła niebezpieczeństwa i je poznać. Sygnały ze świata otaczającego. może wywoływać postawę . gdyż to by się równało śmierci. podobnie jak pies w eksperymencie pawłowowskim może. którą jest śmierć. Sygnał dodatni lub obojętny może stać się ujemny lub odwrotnie. żywy ustrój idzie swoją drogą rozwoju. przy jednoczesnym trwaniu opieki macierzyńskiej. Zasada równowagi procesów przeciwstawnych implikuje ich przynajmniej częściową niezależność od czynników zewnętrznych. zwłaszcza sygnały negatywne. wówczas bowiem proces wyraźnie słabszy musiałby z czasem zaniknąć.. co wiąże się z ogólną dynamiką życiową. Ich spełnienie zawieszone jest bowiem w nieskończoności.do" i . wszelkie przeciwstawne procesy równoważą się. Otoczenie społeczne spełnia tu rolę eksperymentatora. a niemożność dojścia do źródła bodźca ujemnego zwiększa jeszcze napięcie lękowo-agresywne (oczekiwanie zła). świat przyciąga. jakby się zdawało. dążenie. Sygnały ujemne są więc bardziej fikcyjne niż dodatnie. Subiektywnym odpowiednikiem dynamiki życiowej jest nastrój. jak. przechodzą jakby przez filtr społeczny. uciekać na dźwięk dzwonka . zbliżając się do świata otaczającego. na zasadzie uwarunkowania społecznego. pogodnemu nastrojowi. W miarę rozwoju filogenetycznego wzrasta i komplikuje się metabolizm informacyjny ze światem otaczającym. niezależnie od sygnałów otoczenia.

Ceną deformacji obrazu rzeczywistości płaci się za porządek i bezpieczeństwo. piękne. są one bardziej wrośnięte w otoczenie. a dla człowieka — postawa abstrakcyjna. Tylko. możliwości są. przyjemne staje się to. Świat otaczający przyciąga lub odpycha nie dlatego. dobre. zwłaszcza tej jego części. a u człowieka wystarczy presja społeczna. ale społecznym. brzydkie. wywołane przez nią struktury czynnościowe mogą wiązać się z nią luźno lub w ogóle się nie wiązać. z wewnątrz — ze względu na mnogość możliwych struktur czynnościowych. i jej rzutowanie się w przyszłość. która zapewnia najbogatsze wzory łączenia się różnych sygnałów ze sobą (kora mózgowa). co zostało uznane za złe. choć też nie zawsze jest tym w rzeczywistości. lecz z tego względu. Filtr społeczny zniekształca obraz otaczającej rzeczywistości. Dziecko uczy się odbierać otaczający świat i nań reagować tak. Charakterystyczny dla rozwoju człowieka długi okres niezaradności i potrzeby opieki wynika więc nie tylko z konieczności zaspokojenia potrzeb życiowych młodego ustroju. z zewnątrz — ze względu na czułość receptorów i mnogość sygnałów na nie działających. odpycha to. że w danym momencie takim jest właśnie. sprowadza się przede wszystkim do niezwykłego w porównaniu ze światem zwierzęcym rozwoju układu sygnalizacyjnego. Skok filogenetyczny. dodatni lub ujemny znak sygnałów otoczenia nie jest znakiem naturalnym. potrzebne jest skojarzenie bodźców w zasadzie neutralnych (jak dźwięk dzwonka) lub pozytywnych (jak jedzenie) z bodźcem negatywnym (np. że możliwe jest oderwanie się od sytuacji zewnętrznej. a „abstrakcyjny" — od abstrahere — „odrywać"). Trafiający do ustroju sygnał może wyzwolić różnego rodzaju struktury czynnościowe. praktycznie biorąc. Połączenie człowieka ze światem otaczającym nie jest bezpośrednie i zamknięte w konkretnej sytuacji. Metabolizmowi informacyjnemu zagraża chaos z zewnątrz i wewnątrz ustroju. Zasadnicza orientacja w świecie staje się orientacją społeczną. Natomiast u zwierząt rozwój układu sygnalizacyjnego na to nie pozwala. które powinno zapewniać otoczenie społeczne. U człowieka układ sygnalizacyjny jest na tyle rozwinięty. np. (Słowo „konkretny" pochodzi od concrescere — „razem z czymś wzrastać". lecz dokonuje się poprzez skomplikowane powiązania społeczne. w formie zakazu słownego. który bez presji społecznej mógłby ulec rozchwianiu i oderwaniu się od społecznej rzeczywistości. do której ona przynależy. groźne. jakim było powstanie człowieka. co za takie zostało uznane przez otoczenie społeczne. bólowym). nieograniczone. że w ten właśnie sposób uformował się jego obraz na zasadzie społecznych uwarmikowań. że u psa. by wywołać reakcję obronną. jak również historia grupy społecznej-. Analizując więc akt sympatii czy antypatii w .lub na widok skrzynki z jedzeniem. jak odbiera go i nań reaguje jego otoczenie społeczne. typowa dla nich jest postawa konkretna. lecz też z konieczności formowania metabolizmu informacyjnego. a na odwrót. w których zawarta jest zarówno historia osobnicza danej osoby i jej przewidywanie przyszłości. który bez tej opieki byłby skazany na śmierć.

można nieraz lepiej odtworzyć przeszłość danego człowieka. Lęk społeczny a lęk biologiczny Fakt. Lęk. by nie być uważany przez otoczenie za tchórza lub by zdobyć blaszkę wątpliwej materialnej wartości. że przez długi okres rozwoju jest się całkowicie uzależnionym od otoczenia społecznego w zaspokajaniu podstawowych potrzeb i że wymiana informacji kształtuje się według jego norm. potępieniu. które stanowią w aktualnej sytuacji otoczenie społeczne. dlaczego naraża swoje życie tylko dlatego. i dzięki temu po- . Zasada nierozerwalności ze środowiskiem społecznym utrwala się wcześnie i naruszenie jej w jakimkolwiek momencie dalszego życia stwarza sytuację zagrożenia. Więź społeczna ogranicza swobodę poruszania się w otoczeniu. Zwierciadło społeczne (sprzężenie zwrotne) Naruszenie lub zerwanie więzi społecznej polega na odrzuceniu. że tylko w dzieciństwie zerwanie tej więzi grozi śmiercią. dlaczego ktoś odbiera sobie życie z obawy przed społecznym potępieniem. W tym sensie lęk społeczny jest równoznaczny z lękiem biologicznym. jakby miał stanąć przed plutonem egzekucyjnym. przez osobę lub grupę osób. a człowiek dorosły ma dużo swobody w poruszaniu się w świecie otaczającym. każde działanie może stać się przyczyną naruszenia tejże więzi. z którego się wywodzi itd. jest się bowiem jakby pod stałą obserwacją. Wprawdzie wydawać by się mogło. środowisko społeczne. Lęk ten staje się zrozumiały. które odbija nasze zachowanie się. Ten sam sygnał jednych może przyciągać do otoczenia.stosunku do konkretnego otoczenia. gdy weźmie się pod uwagę siłę więzi społecznej człowieka. który w konkretnej sytuacji wydaje się nieuzasadniony.. iż nie może on nigdy wyzwolić się od nacisku społecznego. niż aktualną sytuację. jest zrozumiały w historycznym aspekcie. a drugich od niego odpychać. Otoczenie społeczne spełnia rolę zwierciadła. że metabolizm energetyczny i informacyjny u człowieka dokonuje się dzięki jego powiązaniom z otoczeniem społecznym. W konkretnej sytuacji może wydawać się niezrozumiałe. co stanowi zasadnicze zagrożenie życia. iż zerwanie tych powiązań grozi przerwaniem procesów metabolicznych. to jednak swoboda ta jest złudna. dlaczego ktoś przed wystąpieniem publicznym reaguje tak silnym lękiem. Fakt. ośmieszeniu itp. każdy ruch. powoduje. zaciążył nad dalszym życiem człowieka tak dalece.

Zależnie od tej informacji zmienia się plan aktywności (. inaczej widzi go człowiek żyjący wśród przyrody. co określa się pojęciem zachowania {behavior). gdzie trafia pocisk. co dzieje się w jej otoczeniu. Układ chromosomalny sterujący procesami życiowymi komórki zmienia swą aktywność. informujące o tym. odbija się na całym rozwoju metabolizmu informacyjnego. Sama zresztą struktura morfologiczna układu nerwowego. zarówno . Uszkodzenie dróg nerwowych prowadzących sygnały zwrotne z mięśni. znacznie wyraźniej występujący w życiu ludzkim niż zwierzęcym. jak każdego układu sterującego: technicznego. Sygnały płynące od otoczenia społecznego spełniają rolę sygnałów zwrotnych. Spostrzega się przede wszystkim efekt własnego działania. Z chaosu potencjalnych sygnałów otoczenia trzeba bowiem coś wybrać. zwłaszcza filogenetycznie młodszych jego części. to każde jego działanie. Bez niej układ sterujący działałby zupełnie na ślepo i nigdy nie osiągnąłby swego cela. a inne hamowane. Z sygnałów zwrotnych informujących nas o efekcie naszego działania najważniejszą rolę odgrywają sygnały pochodzące od otoczenia społecznego.. jaki skutek wywarły one w otoczeniu. nie może być wykonywana bez sprzężenia zwrotnego. One stanowią jakby rdzeń. Urządzenie sterujące działem musi mieć informacje o tym. W wymianie sygnalizacyjnej z otoczeniem istotną rolę odgrywają więc sygnały zwrotne. Praca układu nerwowego. które osłabiają. Część sygnałów wychodzących z układu musi do niego wrócić z powrotem. i według nich korygować nastawienie działa. opiera się na zasadzie zamkniętego obwodu — część sygnałów wychodzących z komórki nerwowej wraca do niej z powrotem. W zależności od sfery działania inaczej percepuje się świat otaczający. wzmacniają lub przekształcają aktualną strukturę czynnościową. do których sygnały zostały wysłane. w zależności od bodźców zewnętrznych. inaczej stałby się sygnałem bezcelowym i niepotrzebnym. Pod ich wpływem jedne geny są aktywowane. spotyka się wiele przykładów sprzężenia zwrotnego. przede wszystkim kory mózgowej. jaki efekt wywołał w otoczeniu sygnał doń wysłany. a także w układzie endokrynnym. W układzie nerwowym. Sygnał ten nie może trafiać w próżnię. nadając każdemu sygnałowi. że fakt zależności od otoczenia społecznego. w selekcji pierwszeństwo mają sygnały zwrotne. informując o tym. w innych komórkach nerwowych. można traktować jako sygnał wysłany w otoczenie. milicjant. będącą planem aktywności całej komórki. Komórki nerwowe sterujące pracą mięśni otrzymują od tych mięśni stałe informacje o ich aktualnym stanie. Możliwe.zwala je korygować. biologicznego lub społecznego. a inaczej mieszkaniec wielkiego miasta.. artysta itd.struktura czynnościowa). wokół którego koncentrują się sygnały docierające do ustroju. prowadzi do poważnych zaburzeń ruchowych. Co się tyczy całościowego ujęcia ustroju. musi dawać jakiś efekt. jak w wiądzie rdzenia lub przy uszkodzeniu móżdżku itp. informując o tym. tj. to.

. które dla dziecka są społecznymi sygnałami zwrotnymi. przy czym siła modelująca sygnałów otoczenia jest dla tych specyficznych struktur czynnościowych w tym okresie znacznie większa niż w innych okresach życia. tj.wchodzącemu. który będzie przez to otoczenie akceptowany. Działa ona jak wąski kanał selekcyjny.do" lub . W pewnym okresie określone formy zachowania się (struktury czynnościowe) mogą najłatwiej się rozwinąć. mogą w ogóle stłumić wrodzoną tendencję do interakcji z otoczeniem (postawę „do"). która na każde spontaniczne zachowanie swego dziecka reaguje niepokojem. nierzadko kończący się śmiercią. Imprinting W każdym okresie życia występują specyficzne możliwości rozwoju. jaka zachodzi w tym okresie między żywym ustrojem a jego otoczeniem. które zetknąwszy się z człowiekiem w pewnym określonym okresie czasu po wykluciu się z jajka będzie za nim chodzić jak za swoją matką. przede wszystkim matką. W tym zaś okresie wystarcza niewiele bodźców. nie wywołując żadnej reakcji otoczenia. tak że w strukturze emocjonalnej przeważać już będzie stale postawa ucieczkowo-agresywna. przy specjalnie niekorzystnym układzie wzajemnego stosunku między dzieckiem a jego społecznym otoczeniem. przez który mogą przejść tylko nieliczne struktury czynnościowe. obojętnością lub jawnym potępieniem. Gdy sytuacja stanie się chroniczna. łatwo może spowodować zahamowanie spontanicznej aktywności. irytacją. Matka. Musi więc być takim sygnałem. tonę bowiem skazane są na stłumienie. to krzyk ten jest sygnałem o dużej mocy. a w innych rozwijają się one znacznie trudniej lub w ogóle ich rozwój jest już niemożliwy. to w końcu niemowlę zaprzestanie tej aktywności i popadnie w stan snu. charakter społeczny. Swoistą reakcję. mogą hamować jedne. zmieniającym złe w dobre. W nieco późniejszym okresie dziecko uczy się już modelować swoje sposoby zachowania według reakcji otoczenia. wówczas popada ono w stan marazmu — apatii i fizycznego wyniszczenia. Jeśli krzyk ten mimo wielokrotnego powtarzania wciąż będzie trafiać w próżnię. Ale jego moc jest całkowicie zależna od otoczenia społecznego. jak i wychodzącemu.od") prawdopodobnie w dużej mierze zależy od stosunku otoczenia społecznego do dziecka w pierwszych latach jego życia. matki. Zasadnicza orientacja uczuciowa (przewaga postawy . lub odwrotnie. określa się pojęciem . Reakcje tegoż otoczenia. a pobudzać inne formy aktywności. by specyficzne dla niego struktury czynnościowe w pełni się rozwinęły. tj. Jeśli krzyk niemowlęcia przywołuje matkę. Często cytowanym przykładem jest kaczątko. która swą aktywnością usuwa aktualne zagrożenie i niepokój zamienia w stan zaspokojenia i pewności.. jeśli krzyk nie przywołuje matki. gdy aktywność niemowlęcia nigdy nie spotka się z odpowiednią reakcją otoczenia społecznego. to może ją przywołać uśmiech.

Tak więc w pewnym okresie życia najłatwiej jest nauczyć się sztuki chodzenia. gdy uczy się ich jednocześnie z językiem macierzystym. nie można zmusić się do miłości. uwolnić się od lęku itp. Fakt. zachowania . Znacznie trudniej jest nauczyć umiejętności czytania i pisania osobę dorosłą. gdy zobaczył go po kilkuletnim okresie wzajemnego niewidzenia. Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć. a wpływ środowiska na ich kształtowanie w tym okresie jest większy. Sięgając pamięcią do okresu. a psychologa zachęcał krzykiem i ruchami do zajęcia tam jej miejsca. W tym też okresie utrwala się zasadnicza struktura stosunku uczuciowego do otoczenia i do samego siebie. że w pierwszych latach życia tworzy się impimting dla zasadniczych form interakcji z otoczeniem społecznym... ukrywania tego. że ten tak ważny dla dalszego rozwoju okres życia jest pokryty niepamięcią. bez możności świadomego kierowania nimi.od" i . Jeden z psychologów zwierzęcych opowiada dość zabawną historię o ptaku. podobnie jak dzieje się przy wyborze tej właśnie. jedzenia przy stole itd. jak postawić krok. Umiejętność gry aktorskiej. dziecko np.. a nie innej formy aktywności w czynnościach zautomatyzowanych. Decyzja przyjęcia tej.fasady". Utrwalone w okresie imprinting formy zachowania utrzymują się przez całe życie. picia kawy czy herbaty z łyżeczką w szklance lub filiżance.imprinting. Struktura czynnościowa w ten sposób powstała jest wyjątkowo trwała. mówienia. W Anglii dotychczas formy zachowania się przy stole są czułym wskaźnikiem pochodzenia klasowego. U człowieka przy znacznie większym bogactwie form zachowania się niż u zwierząt trudno mówić o imprinting w dosłownym znaczeniu tego słowa. Postacie z otoczenia społecznego tego okresu pozostają ważnymi postaciami przez całe życie. jest istotnym warunkiem utrzymania się w swej roli społecznej. można najwyżej swoje uczucia maskować. Niemniej i u niego obserwuje się okresy życia. W tym przypadku większość psychiatrów zgadza się z psychoanalitykami co do znaczenia pierwszych lat życia dla rozwoju zasadniczych postaw uczuciowych. stanowiąc jakby matrycę. co nie usuwa prawdziwej postawy uczuciowej. bardziej trudno jest ich się później oduczyć. tak i bez udziału świadomej decyzji czujemy do kogoś sympatię czy antypatię. bez większego trudu może nauczyć się języków obcych. a nie innej postawy uczuciowej dokonuje się poza udziałem naszej świadomości. dlaczego zasadnicze postawy emocjonalne w stosunku do otoczenia (postawa . w których pewne formy zachowania łatwiej się utrwalają. może tłumaczyć. Chłonność wówczas jest największa. na której modeluje się później stosunek do różnych osób. który w akresie imprinting Jego właśnie wybrał sobie za towarzysza. nienawiści. wygnał swoją wysiadującą jaja partnerkę z gniazda. co naprawdę się przeżywa. w którym uczyliśmy się takiej czynności.. Podobnie jak podczas chodzenia wykonuje się ruchy automatycznie i tylko w momencie zmęczenia lub na trudnej drodze zastanawiamy się. możemy prześledzić trudności wyboru właściwej formy aktywności. .do") są przyjmowane automatycznie. np.

tj.. nie ma .. Żywiąc uczucia negatywne do otoczenia. próby i błędy przy stawianiu pierwszych kroków.od" otoczenia.do" i . Granica ta powstaje stopniowo w miarę odbierania bodźców otoczenia i reagowania na nie.gdy jeszcze nie wytworzyła się granica między daną osobą a jej otoczeniem.ja" i . czyli w miarę formowania się metabolizmu informacyjnego.do" lub . widzimy jego wysiłek.. Stąd prawdopodobnie pochodzi dwukierunkowość postaw uczuciowych.. Pierwsza wymiana sygnałów z otoczeniem dokonuje się w świecie społecznym. jego wahania. Można z dość dużym prawdopodobieństwem przyjąć.nie" — życie dla nich jest przykre. Trudno określić. Obserwując dziecko uczące się chodzić. jeździć na nartach. w jakim stopniu na zasadniczą postawę emocjonalną wpływa struktura genetyczna. a świat odpychający. warunkujący dalszy przebieg życia uczuciowego. że w tym pierwszym okresie metabolizmu informacyjnego dokonuje się imprinting zasadniczej postawy uczuciowej (postawy . a wraz z nim kategorii przestrzennych i czasowych. a drugą do wewnątrz. te zasadnicze pojęcia tworzą się w miarę własnego działania i odbierania jego skutków. w procesach uczuciowych w pełni nigdy się ona nie wytwarza.tak" w stosunku do otoczenia. Matka jest głównym odbiorcą aktywności dziecka i z kolei jej aktywność na nie wpływa. a inne na . gdy jeszcze nie wytworzyła się granica między jednostką a jej otoczeniem. Sędziowie oceniający nasze . przebieg życia płodowego. Już bowiem u niemowląt zauważa się. a w jakim pierwsza wymiana sygnałów ze światem otaczającym. Ewolucja życia uczuciowego przebiega znacznie wolniej niż życia intelektualnego i tym należy tłumaczyć przetrwanie jego zasadniczych form z okresu wczesnego dzieciństwa. Wektor uczuciowy ma jednocześnie dwie strzałki — jedną zwróconą na zewnątrz. to samo dotyczy uczuć pozytywnych. W przeciwieństwie do procesów poznawczych. iż jedne są nastawione więcej na .świata otaczającego" ani przyczyny i skutku. wiele wysiłku.. mówić w obcym języku. że wymiana ta pozostawia trwały imprinting. pisać na maszynie. w których granica między przedmiotem a podmiotem przebiega wyraźnie. w każdym razie wydaje się. życie je cieszy i świat pociąga..np. Zasadnicza orientacja emocjonalna powstaje w okresie. ucząc się pływać. a tym samym przeszłości i przyszłości. W życiu płodowym i w pierwszych miesiącach życia pozapłodowego wypełnia się sobą całą „czasoprzestrzeń". żywi się je jednocześnie w stosunku do siebie. Znacznie trudniej jest prześledzić proces tworzenia się zasadniczej orientacji w świecie otaczającym. by z wielu możliwości wybrać najlepszą i wykonać ją jak najsprawniej.od").. wkładaliśmy. uraz porodu. . formowania się decyzji o przyjęciu postawy .. Orientacja ta tworzy się w tym okresie. Lęk moralny (internalizacja zwierciadła społecznego) Lęk moralny można traktować jako dalszy etap rozwoju lęku społecznego. Zwierciadło społeczne ulega tu internalizacji.

wskutek tego internalizacja w pierwszej fazie rozwoju staje się łatwiejsza. co było początkowo z zewnątrz. pamięć działa nań stabilizująco. są potężne i tajemnicze. Pierwszym z nich jest sam okres. znosi możność wpływania na niego. stwierdzeniach. w którym granica oddzielająca od świata otaczającego nie wytworzyła się w pełni. a w praktyce psychiatrycznej nieraz spotyka się przykłady objawów nerwicowych. Według przedstawionego wyżej modelu internalizacja zwierciadła społecznego polegałaby na zastąpieniu sygnałów zwrotnych pochodzących od otoczenia społecznego sygnałami pochodzącymi od własnych zapisów pamięciowych. stają się integralną częścią naszej osobowości — sokratesowskim daimonionem. w którym dokonuje się imprinting zwierciadła społecznego. Dzięki pamięci układ uniezależnia się od otoczenia. gdyż obraz ważnych postaci utrwalił się znacznie wcześniej i występują one w tej formie. Zniekształcenie własnego odbicia wskutek internalizacji Zniekształcenie odbicia własnego na skutek internalizacji można odnieść do dwóch czynników.zachowanie się i śledzący każdy nasz krok wchodzą do wnętrza. pod tym kątem widzenia rzeczywistość ulega wyolbrzymiającemu zniekształceniu. Drugim czynnikiem jest sama internalizacja. Freud i jego następcy podkreślają monstrualność rozmiarów superego. gdyż obejmuje procesy podświadome. jest poza zasięgiem naszej aktywności. Przejście z zewnątrz do wewnątrz łączy się z pewnym zniekształceniem odbicia. autonomicznym. jeszcze w tym okresie. pomimo że dana osoba przestała już być dzieckiem. Imprinting pierwszych społecznych sygnałów zwrotnych dokonuje się wcześnie. Postacie zwierciadła społecznego. w jakiej zostały utrwalone. a sumienie dotyczy tylko świadomych). W dzieciństwie spojrzenie na otoczenie społeczne jest z natury rzeczy spojrzeniem w górę. że człowiek jest sam dla siebie najsurowszym sędzią. a nawet pychotycznych. głosem sumienia czy freudowskim superego (pojęcie superego jest szersze niż pojęcie sumienia. wynikających ze świadomego lub podświadomego potępienia samego siebie. staje się on elementem nieoperacyjnym. fakt. a nieraz i katem. zmieniać je. co wyraża się w popularnych. przede wszystkim rodziców. wobec wewnętrznego jest się bezsilnym. Działać można tylko na zewnątrz: to co jest w środku. Zinternalizowane zwierciadło społeczne zwykle silnie powiększa w porównaniu ze zwierciadłem wewnętrznym. Dlatego zwierciadło społeczne zewnętrzne jest mniej groźne niż wewnętrzne — na zewnętrzne można wpływać swoim zachowaniem. staje się później integralną składową osobowości. . że jakiś element z przestrzeni zewnętrznej wszedł do przestrzeni wewnętrznej. To zniekształcenie utrzymuje się. to. bez niej byłby on skazany na ciągłe oscylacje pod wpływem zmiennych sygnałów otoczenia.

Plan genetyczny może realizować się jedynie poprzez wymianę energetycznoinformacyjną ze środowiskiem i jak wiadomo. może on zmieniać się pod wpływem bodźców otoczenia. które stały się dla niego wzorem i sędzią jego postępowania. Z faktu internalizacji zwierciadła społecznego można wysunąć dwa ogólne wnioski. że weszły do jego wnętrza. w wymianie sygnalizacyjnej ze środowiskiem istnieje między nimi pewne rozszczepienie wynikające stąd. gdyż rzeczą przypadku jest. tworzy się struktura społeczna. w jaką grupę społeczną dany człowiek trafi i jakim wpływom będzie podlegał. tj. Pierwszy z nich dotyczy wagi otoczenia społecznego dla rozwoju człowieka. Choć impimtmg ważnych postaci jest w dzieciństwie najsilniejszy. przenoszonej dzięki mechanizmowi dziedziczenia z pokolenia na pokolenie. Ponieważ sygnały pochodzące od otoczenia społecznego odgrywają rolę sprzężenia zwrotnego. one są najważniejszym sprzężeniem zwrotnym. czy też abstrakcyjnych wartości. gdyż obie są ze sobą integralnie złączone.Na tej samej zasadzie sytuacje z marzenia sennego przedstawiają się znacznie groźniej niż identyczne sytuacje na jawie. przy czym ulegającej w momencie przenoszenia przekształceniom na zasadzie głównie przypadkowości (podział mejotyeziny komórek rozrodczych i ich łączenie się). również w pewnej mierze przypadkowa. które dzięki temu. to jednak przez całe życie człowiek wchłania w siebie elementy otoczenia społecznego. Podobnie jest się bezsilnym wobec sędziego. a drugi — schisis (rozszczepienia) tejże struktury. czy to osób żywych. religii itp. Dziedziczenie społeczne Otoczenie społeczne działa na nas nie tylko od zewnątrz. W sterowaniu całością ustroju człowieka (jego zachowaniem się) zasadniczą rolę odgrywają sygnały pochodzące od otoczenia społecznego. pobudzającym lub hamującym rozwój planu genetycznego. będących ideałem dążeń danego człowieka i miernikiem jego wartości. który w nas samych się znajduje. W ten sposób obok struktury biologicznej człowieka. lecz też od środka. Schisis Mimo scalenia obu struktur. literatury. i to drugie działanie jest nawet silniejsze. genetycznej i społecznej (dziedziczenia biologicznego i społecznego). czy też postaci idealnych z historii. Oddzielanie obu struktur od siebie (dziedziczenia biologicznego od dziedziczenia społecznego) jest fikcją.. korektora . że proces wymiany ze środowiskiem jest procesem ciągłym i od narodzin aż do śmierci plan aktywności zmienia się pod presją otoczenia. W czasie snu jesteśmy bowiem pozbawieni możliwości działania i wpływania na rzeczywistość. na nowo jakby ożyły.

nowe formy reakcji. Podobnie jak tylko pewne formy energii otoczenia mogą być przez dany ustrój wykorzystane i w swoisty sposób przekształcone. tzn. nawet technicznym. W każdym układzie sterującym. Struktura ma charakter dynamiczny. że świadomość nie bierze w nich udziału. musi być wciąż niszczona i budowana na nowo. które. Wciąż.) po pewnym czasie ulegają automatyzacji. nowe bodźce działają na ustrój i wciąż pod ich. kiedy to z natury rzeczy patrzy się na otoczenie społeczne do góry. Powtarzające się sygnały otoczenia prowadzą do wygaszenia reakcji organizmu. zło i dobro. większe są różnice między poszczególnymi gatunkami i między jednostkami w obrębie gatunku. są wykonywane przy maksymalnie ekonomicznym zaangażowaniu układu sterującego metabolizmem informacyjnym. tj. W tym ujęciu lęk moralny byłby sygnałem niezgodności między jednym z planów aktywności a sprzężeniem zwrotnym. Konsekwencją internalizacji zwierciadła społecznego jest wewnętrzne rozdwojenie — id i superego. nie mogą wykroczyć poza struktura specyficzną dla . słowne itp. stają się sygnałami wysyłanymi w otoczenie.aktualnego planu aktywności. która jest miernikiem postępowania i celem dążenia. tj. Z drugiej strony w tej ustawicznej zmienności metabolizmu informacyjnego nie może on wyjść poza strukturę dla niego specyficzną. są one przez sam ten fakt odbierane w świadomości jako coś lepszego. tak i tylko pewne sygnały otoczenia są przez ustrój wychwytywane i w swoistą przezeń strukturę ułożone. szatan i anioł. istnieje konieczność współzawodnictwa miedzy przeciwstawnymi planami aktywności. Sygnały przez niego odbierane i wysyłane muszą być nowe. przestają być tymi samymi bodźcami. prowadząc do określonych przeżyć i określonych form reakcji. W zmienności tej jednak istnieje wyraźna niezmienność. który tworzy się pod korygującym wpływem sprzężenia zwrotnego. tj. lepszy jest ten plan. Dr Jekyll i Mr Hyde. Przy tym dobre jest to. gdy są uzewnętrznione. Lęk dezintegracyjny. co spełnia rolę sędziego. wpływem zachodzą w nim nowe reakcje. że jego imprinting dokonuje się w dzieciństwie. jako ideał. Ustrój wciąż musi być zasilany nowymi sygnałami otoczenia i wciąż sam tworzy. struktura. Cechą wymiany sygnałów z otoczeniem jest ustawiczna zmienność. do którego się dąży. ale nic całkiem nowe. informacyjnego Dynamiczna struktura metabolizmu Lęk dezintegracyjny powstaje przy każdorazowej zmianie struktury metabolizmu informacyjnego. w pewnym stopniu analogiczna do struktury metabolizmu energetycznego. Na idealizację zwierciadła społecznego wpływa wspomniany już fakt. co subiektywnie wyraża się tym. a powtarzające się sygnały ustroju (jego reakcje ruchowe. tworzy się określona struktura metabolizmu informacyjnego. Różnorodność jest tu wprawdzie znacznie większa niż w metabolizmie energetycznym.

danego ustroju. że rano zaświeci słońce. przez zaćmienie słońca. nie można wyczuć smakiem czy zapachem obecności substancji chemicznych. oddaje to. w jakim stopniu dana struktura aktywności utrwaliła się. przemawia za realnością wytworzonego obrazu. które na zewnątrz ujawniają się pod postacią sygnałów wysyłanych w otoczenie. i reagowaniu na nie różnymi formami ruchu. np. Prawdopodobne jest. że idąc trafiamy stopą na twardy i stabilny grunt. które dysponują aparaturą receptoryczno-nerwowo-efektoryczną. w ustrojach niżej stojących w rozwoju filogenetycznym poszczególna komórka może spełniać rolę zarezerwowaną dla układu sygnalizacyjnego (tj. który nie zapada się pod nogami ani nie . Zagadnieniem dotychczas nie rozstrzygniętym jest. efektorycznej i nerwowej). Człowiek nie odbiera światła spolaryzowanego lub pozafiołkowego. które traktować można jako sygnały wysyłane z ustroju — efektory). nie zostaje w ogóle przyjęte ani też nie może być przez organizm wytworzone. Tylko drobna część tego. nie można usłyszeć drgań powietrza. że działanie ustroju nie trafia w próżnię. tzn. zależny od tego. Przestrzenne i czasowe rozmieszczenie impulsów nerwowych. Ze strukturalności wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem wynika zasada prawdopodobieństwa — prawdopodobne jest to. w jakim stopniu odbierany obraz odpowiada rzeczywistości. w pewnym sensie analogiczna do strukturalności występującej w metabolizmie energetycznym. gdyż do tego przyzwyczailiśmy się od dziecka. czyli ich struktura. ale w rzeczywisty świat i w jakiś sposób go przekształca. a co w przeżyciu subiektywnym odbierane jest jako obraz otaczającego świata. Fakt. a nieprawdopodobne to. Prawdopodobne jest to. komórki receptorycznej. tak i z sygnałów do niego dochodzących buduje specyficzne dla siebie formy. Zasada prawdopodobieństwa Cechą więc metabolizmu sygnalizacyjnego jest strukturalność. ich przenoszeniu i integrowaniu — neurony. buduje specyficzne dla siebie białko. które nie drażnią odpowiednich receptorów. dociera do ustroju. To. nie mieszczących się w granicach częstotliwości słyszalnych. grupą komórek wyspecjalizowanych w odbieraniu bodźców — receptory. Sygnały wchodzące do ustroju i z niego wychodzące mają określony stopień prawdopodobieństwa. co się w tej strukturze nie mieści. Nie można ujrzeć fal elektromagnetycznych poza wąskim wycinkiem fal świetlnych. co dzieje się w świecie zewnętrznym. dana struktura utrwaliła się i jej naruszenie. co wokół się dzieje. zadrażnia jego receptory. co mieści się w strukturze tej wymiany. wytwarzając impuls nerwowy (oczywiście u tych ustrojów. budzi lęk. W receptorach sygnały otoczenia zostają przekształcone na sygnały własne ustroju — impulsy nerwowe. a odbierają je niektóre owady. co się w niej nie mieści. i podobnie jak każdy ustrój.

deus" dla określenia bóstwa. CAB. wywoła to uczucie grozy. 24. permutację. na grzęzawisku. W pierwszym przypadku ma się do czynienia z napięciem wewnętrznym i niepokojem towarzyszącym monotonii i nudzie życia. (Należy zwrócić uwagę na różnicę między połączeniem morfologicznym a czynnościowym. Warto tu może wspomnieć o etymologii słowa „dziwny". np. stąd też uczucia lęku lub śmieszności. W przypadku trzech komórek byłoby ich sześć: ABC. Uczucie lęku występuje na dwóch krańcach wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem — na krańcu zbyt dużego prawdopodobieństwa. zwany silnią (n!) 1 x 2 x 3 x 4 itd. To. wówczas możliwych połączeń czynnościowych między nimi byłoby AB i BA. co nie mieści się w normalnej strukturze wymiany informacji z otoczeniem. wywodzi się ono od aryjskiego pnia . Obliczenie liczby potencjalnych struktur czynnościowych w układzie nerwowym nie jest zadaniem łatwym i nie wiadomo. gdy wszystko. że twarz naszego rozmówcy nie zmieni się nagle w twarz wilka. Gdy jest inaczej. w czasie trzęsienia ziemi. przy czterech byłoby ich już 6 x 4. Stosując bardzo znaczne uproszczenia. . aż do n.. Miliardy komórek nerwowych mogą być aktywowane w odcinku tym. A i B. ACB. tworząc niezliczone kombinacje między sobą. Łuk odruchowy łączący receptor z elektorem jest u człowieka bez porównania dłuższy niż u najwyższych nawet zwierząt. gdy tak się stanie. Liczbę kombinacji określa tu wzór matematyczny. zwłaszcza wielkiej psychiatrii. tj. i na krańcu małego prawdopodobieństwa. co otacza. co nieprawdopodobne. a łacińskie . które zmieni się w śmiech. czy na razie w ogóle możliwym do wykonania.diw" — jaśnieć. można zastosować tu tzw. w drugim z poczuciem niepewności. kiedy nic nowego i niezwykłego zdarzyć się nie może. w czasie burzy na statku. niezwykle przyciąga i odpycha. To. zagrożenia i zagubienia się towarzyszącym niezwykłym przeżyciom. BCA. Gdyby układ nerwowy był zbudowany tylko z dwóch neuronów. W pierwszym przypadku byłoby możliwe tylko jedno połączenie AB = BA. stąd ich określenie jako dziwne lub dziwaczne. staje się dziwne i niezwykłe. a których psychiatra nie powinien do siebie dopuszczać. stąd indyjskie „dewas". kiedy przekonamy się. BAC. różnorodne struktury czynnościowe. że zostaliśmy oszukani i że była to tylko maska. W psychiatrii. która jednak okazuje się niegroźna i nie narusza utrwalonego sposobu widzenia świata. budzi w człowieku przeciwstawne uczucia lęku i ciekawości. Jednym ze sposobów wywoływania efektu komicznego jest przedstawienie struktury nieprawdopodobnej. natomiast w drugim istnieją możliwości dwóch połączeń. Prawdopodobne jest.kołysze. na skutek zaburzeń zmysłu równowagi. tj. wówczas naruszeniu utrwalonej struktury towarzyszy lęk. które one w otoczeniu budzą. promienieć. co ma największy stopień prawdopodobieństwa. w końcu więc zwycięża.. stykamy się znacznie częściej niż w normalnych stosunkach międzyludzkich z formami zachowania się i przeżyć o małym stopniu prawdopodobieństwa. CBA. gdyż odgrywa tu rolę kierunek przepływu informacji AB – BA).

Ponieważ 106 s jest równe około dwóch tygodni. struktur czynnościowych sprawiają. co zajmuje pewien czas. schizofreniczne urojenia i omamy. że czynnościowe połączenie między komórkami może mieć znak dodatni (pobudzenie) lub ujemny (hamowanie). zawsze może wyłączyć strukturę dla siebie odpowiednią. czyli około 52 tyg.Wzór ten nie uwzględnia wielu innych możliwości istniejących w układzie nerwowym. natomiast interoceptory (receptory odbierające sygnały z wnętrza ustroju) adaptują się znacznie wolniej. Powtarzające się sygnały otoczenia przestają wywoływać reakcję receptorów. że nihii novi in cerebro. l sekundę. bajki. Trawestując znane powiedzenie./rok = 800 lat. Z drugiej jednak strony układ sygnalizacyjny jest nastawiony na zmienność. W sumie potrzebujemy 2x1010 s. również 1010 s. co przychodzi z zewnątrz. Te niezwykle możliwości tworzenia różnorodnych. receptorach odbierających bodźce świata otaczającego. co zajmie czas np. Gradient trwałości Człowiek jest zamknięty w możliwościach własnej struktury układu sygnalizacyjnego. marzenia na jawie i we śnie. Następnie trzeba utworzyć sumę logarytmów. Układ nerwowy człowieka zbudowany jest z przeszło dziesięciu miliardów (l010) neuronów. np. nie może wyjść poza nią. Aby wykonać obliczenie tej liczby. Obserwowaną rzeczywistość wyprzedzają niejednokrotnie plany. że może polegać na miejscowej zmianie potencjału lub pełnym wyładowaniu całej komórki. 2 tyg. Nastawienie na zmienność obowiązuje w stosunku do środowiska otaczającego. W rzeczywistości więc możliwych kombinacji jest znacznie więcej. można rzec. Na znalezienie logarytmów potrzeba zatem l0 s. takich jak ta. nie trafia na teren całkowicie nie przygotowany. We wnętrzu ustroju . że to. a nie własnego. Zjawisko szybkiej adaptacji występuje w eksteroceptorach. Uwagi te zawdzięczam doktorowi Stanisławowi Olszewskiemu z Katedry Automatyki AGH w Krakowie. niż przewiduje wspomniany wzór. 100 s = 4 X 104 tygodni. Podane tu oszacowanie ma charakter orientacyjny*. tj. logarytmu-jemy poszczególne czynniki. obliczenie wymaga 2 x l010 s 4 X l04 tyg. że komórki nerwowe mają różne prawdopodobieństwo łączenia się z drugimi itp. czyli przy zastosowanym tu uproszczeniu liczba potencjalnych struktur czynnościowych powinna wynosić w przybliżeniu 1010! (silnia 10 miliardów).

Podobnie jak receptory przestają one reagować na powtarzające się sygnały. senność i wreszcie sen. Zarówno sygnały odbierane od otoczenia. Pod wpływem nowego bodźca zostaje na moment przerwana dotychczasowa aktywność ustroju (np.muszą być zachowane pewne stałe wartości (constans). pod wpływem nagłego hałasu przerywa się na chwilę rozmowę. sodu. który jest przerwaniem tegoż metabolizmu informacyjnego na całej powierzchni kontaktu ze światem otaczającym. ciepłoty. jonów potasu. odpowiednie receptory muszą tak długo reagować (tj. narządy zmysłowe odbierające sygnały z odległości. W razie naruszenia jakiejś stałej. Odruch orientacyjny Zmianę struktury wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem zewnętrznym określa się wg Pawiowa pojęciem odruchu orientacyjnego. następuje zwrot głowy. czasem też całego ciała. tj. tj. aż równowaga zostanie przywrócona. w głowie bowiem mieszczą się tele-receptory. a niezmienny — własny ustrój. dzięki czemu większy strumień sygnałów pada na powierzchnię receptoryczną. a te z kolei rozkład glikoaenu na glukozę. Zasada ta odnosi się nie tylko do receptorów. obniżenie poziomu cukru we krwi pobudzi wydzielanie adrenaliny i hormonów alikotropowych kory nadnerczy. nasłuchując. w kierunku źródła bodźca. osłabienie metabolizmu informacyjnego na określonym odcinku kontaktu z otoczeniem. że w metabolizmie sygnalizacyjnym obowiązuje ogólna zasada. poziom cukru itd. wytwarzać impulsy nerwowe). lub dzięki działaniu na zewnątrz. stężenia jonów wodorowych (kwasota tkanek i płynów ustrojowych). zdobycie i spożycie pokarmu powoduje powrót poziomu cukru do normy. Można by więc powiedzieć. co hałas ten oznacza). Szybka adaptacja do bodźców środowiska wewnętrznego kończyłaby się naruszeniem stałych ustroju. Obu tym komponentom odruchu orientacy]hego (przerwaniu aktualnej . iż zmienny jest świat zewnętrzny. największy na styku z otoczeniem wewnętrznym. Sygnały z wnętrza ustroju muszą działać tak długo. np. prowadzą do częściowego lub całkowitego przerwania wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem. Występuje wówczas rozproszenie uwagi. np. Równowaga zostaje przywrócona dzięki działaniu mechanizmów wewnątrzustrojowych. np. aż przez odpowiednie reakcje ustrój przywróci zachwianą równowagę. ale do wszystkich ogniw łańcucha wymiany sygnalizacyjnej. jeśli powtarzają się w sposób monotonny. jak i do niego wysyłane. zmęczenie. które stanowią konieczną dla życia strukturę. Struktura metabolizmu informacyjnego miałaby więc określony gradient trwałości. najmniejszy na styku z otoczeniem zewnętrznym. Zmienność pierwszego jest łatwo tolerowana a drugiego bardzo trudno.

wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem a skierowaniu telereceptorów na źródło bodźca) towarzyszy wyładowanie wegetatywne w postaci przyspieszenia akcji serca. Utrzymuje się z reguły dłużej niż ruchowy komponent odruchu orientacyjnego. wywołuje bicie serca. ten sam hałas uliczny. to schematycznie przedstawić je można następująco: pierwszą reakcją jest uczucie niepokoju. dotyczącej prawdopodobieństwa charakteru nowego bodźca. Jakiś niezwykły szmer wywoła silniejszą reakcję orientacyjną niż znacznie głośniejszy hałas uliczny. przypadkowy dźwięk. przykry już z powodu innych objawów nerwicowych. niespodziewanym bodźcem. W pierwszym wypadku występuje zbliżenie do źródła bodźca. że siła reakcji wegetatywnej i emocjonalnej na bodziec zewnętrzny nie jest tylko zależna od siły tegoż bodźca. wywołują niewspółmiernie silną reakcję orientacyjną. który w tym momencie wycofywał się z wymiany sygnalizacyjnej i tym samym był nie przygotowany do przyjmowania bodżców. zwłaszcza palców rąk i nóg. że przestaje nań reagować. gdy bodziec orientacyjny nie dociera do świadomości. wzrostu ciśnienia krwi. który w ciągu dnia przestał już działać. że coś zakłóca stan istniejący. Kontakt z otoczeniem. w rytm beta. uczucie gwałtownego lęku itp. że tylko komponent wegetatywny i śladowe uczucie niepokoju są jedyną oznaką. co prawdopodobnie zmienia opór elektryczny skóry (odruch skórnogalwaniczny). staje się wskutek tej nadwrażliwości . W okresie zapadania w sen. Wyrazem zmiany czynności bioelektrycznej mózgu pod wpływem bodźca zewnętrznego jest reakcja zatrzymania. Na tym kończyłaby się pierwsza faza odruchu orientacyjnego. do silnego i gwałtownego uczucia zaskoczenia. świadomości. Z codziennego doświadczenia wiadomo. jak sygnał telefonu. do którego człowiek mieszkający w mieście tak szybko się przyzwyczaja. ale też od stopnia jego niezwykłości i od aktualnego stanu. Druga faza. że jakiś bodziec zewnętrzny zadziałał na ustrój. Staje się więc z powrotem silnym bodźcem orientacyjnym. a w trzecim powrót do przerwanej przez bodziec aktywności. zmiany rytmu oddechowego. Siła reakcji wegetatywnej zwykle koreluje z siłą reakcji uczuciowej. które wahać się może od bardzo dyskretnego i zwiewnego uczucia niezadowolenia. może zacząć się dopiero po zapadnięciu zasadniczej decyzji. czyli do aktywności określanej jako faza badawcza odruchu orientacyjnego. Tylko w pierwszym wypadku może dojść do eksploracji źródła bodźca. Są tu trzy możliwości — plus. czyli przejście rytmu spoczynkowego alfa w rytm szybszy i mniej regularny (desynchronizacjaj. czyjś głos. w drugim ucieczka od niego. Co się tyczy subiektywnego obrazu wydarzeń wywołanych sygnałem otoczenia. ponieważ trafia na ustrój. zwiększenia potliwości skóry. wywołanego nagłym. Zdarza się. określana jako badawcza. Podobna sytuacja zdarza się w nerwicach typu neurastenicznego: zwykłe bodźce. Reakcja wegetatywna z towarzyszącym jej uczuciem nieokreślonego niepokoju występuje nawet wówczas. gdy wymiana sygnalizacyjna z otoczeniem redukuje się do minimum. tj. minus i zero.

nie może być całkiem nowy. Głównym objawem tego naruszenia jest obniżenie zdolności selekcyjnej układu sygnalizacyjnego. działając na ustrój zostaje natychmiast oznaczony określoną Wartością i zależnie od decyzji wartościującej kształtują się jego dalsze losy.. np. a pierwsza ulega zakłóceniom. już w pierwszych ogniwach łuku odruchowego. w ostrych i przewlekłych zespołach psychoorganicznych. Zdolność selekcji bodźców otoczenia można wyobrazić sobie w formie skali wartości. ta ostatnia jest wrażliwsza. większość ruchów przy chodzeniu jest wywołana sygnałami nie docierającymi do świadomości). ogólnie mówiąc w tych przypadkach. Z dwóch podstawowych czynności tegoż układu: pobudzenia i hamowania. Może on w ogóle nie wywoływać reakcji orientacyjnej lub może ją wywołać. co pożywienie dla metabolizmu energetycznego. może też wywołać reakcję świadomą. Naruszenie struktury zarówno metabolizmu energetycznego. a sygnały o małym znaczeniu mogą działać tak. co częściej się zdarza.jeszcze przykrzejszy. ponieważ nie . W tym sensie ustrój antycypuje to. Sygnał otoczenia nie jest więc czymś całkiem nowym. Z drugiej jednak strony musi on w jakimś stopniu do tej struktury pasować. Sygnały o wartości bliskiej zeru są w normalnej wymianie sygnalizacyjnej z otoczeniem od razu odrzucane na powierzchni receptorycznej lub w dalszych ogniwach łuku odruchowego. po ataku padaczkowym itp. gdy struktura wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem jest wyraźnie naruszona. Antycypacja Każdy sygnał otoczenia. co może go spotkać ze strony otoczenia. Może zostawić wyraźny ślad pamięciowy. mogą one przebić barierę selekcyjną. wyżej wspomnianych. które normalnie zostają zatrzymane na samej powierzchni receptorycznej lub. jakby miały duże znaczenie i odwrotnie. Skala wartości ulega wówczas rozchwianiu. ze stanu nieprzytomności. świadomy lub nieświadomy. zmieniającej się każdorazowo zależnie od aktualnej sytuacji ustroju i jego środowiska. który przebije się przez powierzchnię receptoryczną. sygnały otoczenia dla metabolizmu informacyjnego są tym. jak i informacyjnego. a być nie spostrzeżony. tutaj bez wyboru aktywizują cały układ sygnalizacyjny. inne trudniej. Tylko w sytuacjach upośledzenia metabolizmu informacyjnego. po narkozie. zmienia w mniejszym lub większym stopniu strukturę metabolizmu sygnalizacyjnego i jednocześnie go wzbogaca. Niewspółmiernie gwałtowna reakcja orientacyjna występuje też przy budzeniu się ze snu. stanowi zawsze pewne zagrożenie dla ustroju. jego wartość zostaje od razu w pierwszym zetknięciu oznaczona. Według tej skali jedne sygnały są łatwiej przepuszczane. może dotrzeć do świadomości (np. Bodźce.

Skomplikowany łańcuch czynności związany z analizą percepcyjną. że może obudzić kogoś ze snu. Subiektywnym sygnałem zagrożenia jest uczucie lęku. opartej na prawdopodobieństwie. tj. Rzutowanie w przyszłość. gdy nasze przewidywanie się nie spełniło. jest równa. przy braku tlenu niż przy braku pożywienia. rozpoznany znajomy okaże się obcą osobą. które na poziomie świadomości jest odczuwane jako zdolność przewidywania. że obserwowany przedmiot można zaliczyć do określonej kategorii zapisów pamięciowych. im dochodzący sygnał jest mniej prawdopodobny. W przypadku metabolizmu informacyjnego silą reakcji lękowej jest tym większa. nagle potkniemy się na jego nierówności. Jest ono zasadniczą . pojedynczy znak. Strzał z rewolweru wywoła silniejszą reakcję orientacyjną niż tej samej siły stuk motoru. gdy huk wybuchów bomb i pocisków staje się już czymś zwyczajnym. przy gwałtownej dysfunkcji hormonalnej niż przy łagodnej itp. gdy np. a tym samym gorzej mieszczący się w dotychczasowej strukturze interakcji z otoczeniem. Reakcja zaskoczenia. nagła cisza będzie tak silnym sygnałem. polegający przypuszczalnie na przyporządkowaniu wchodzących sygnałów istniejącym już zapisom pamięciowym. jest istotną cechą metabolizmu informacyjnego. wywoła słabszą reakcję lękową niż analogiczna zmiana występująca w chorobie psychicznej lub pod wpływem nieświadomego zatrucia substancją chemiczną wywołującą halucynacje. w czasie wojny. np. zażytego świadomie. wówczas akt chodzenia jest wykonywany przy całościowym zaangażowaniu układu sygnalizacyjnego. by rozpoznać znaną nam rzecz. po której się idzie. jest proporcjonalna do dysproporcji między przewidywaną a faktyczną formą zakłócenia metabolizmu informacyjnego. czym skończy się zachwianie struktury. Zmiana percepcji otoczenia pod wpływem LSD lub innego środka halucynogennego. a idąc dalej. rozgrywa się poza sferą świadomości. Siła reakcji lękowej jest proporcjonalna do stopnia gwałtowności zachwiania struktury. Świadoma jest ostateczna decyzja. powstała reakcja lękowa jest wynikiem naruszenia struktury określonego wycinka interakcji z otoczeniem — funkcji chodzenia. a w przypadku zachwiania struktury informacyjnej — o łęku dezintegracyjnym. gdy jest inaczej.wiadomo. Nagła ciemność wywołana zaćmieniem słońca da silniejszą reakcję lękową niż ciemność wywołana brakiem prądu elektrycznego. którą można traktować jako swoisty dla odruchu orientacyjnego rodzaj reakcji lękowej. W przypadku metabolizmu energetycznego będzie ona większa np. Przewidywanie nie jest wyłącznie czynnością świadomą. że droga. również energetycznego. Dzięki temu założeniu funkcja ta odbywa się automatycznie. na trudnej ścieżce górskiej. W przypadku zachwiania struktury ener-detycznej wymiany ze środowiskiem mówimy o lęku biologicznym. Zwykle wystarczy drobny szczegół. jesteśmy zaskoczeni. w ogóle metabolizmu. przy pełnym udziale świadomości. Gdy idąc chodnikiem.

Na przykład u człowieka skupionego nad pracą nowy bodziec na ogół zwiększa dezintegrację. w wyniku nałożenia się obu może się ona sumarycznie zwiększyć lub zmniejszyć. w przypadku kataklizmu lub ostrej schizofrenii. Niektórzy psychiatrzy mówią o pogotowiu lękowym. stanowi najważniejszy element struktury metabolizmu informacyjnego. występuje u każdego człowieka. W pojęciu planu mieści się widzenie przyszłości.cechą przyrody ożywionej. jaką jest człowiek. a na odwrót. co ma się dokonać. obok współrzędnych przestrzennych. W zależności od warunków środowiskowych możliwości realizacji planu genetycznego kurczą się lub rozszerzają.). nowe wrażenie. nakłada się na dezintegrację już istniejącą. wywołana strumieniem sygnałów z zewnątrz ustroju lub z jego wnętrza. co się już dokonało. w różnym zresztą nasileniu. „Przewidując" dalsze etapy swego rozwoju. Realizm przyrody polega na ogólnej zgodności planu z możliwościami środowiska. W tym ujęciu lęk jako subiektywny wyraz zachwiania porządku metabolizmu informacyjnego towarzyszyłby stale człowiekowi od prawie niedostrzegalnego niepokoju przy zwykłym odruchu orientacyjnym do paniki wynikającej z całkowitego rozbicia istniejącego porządku. W głównej mierze pogotowie to. od przyszłości. To ułożenie sygnałów stanowi aktualną strukturę czynnościową metabolizmu sygnalizacyjnego. przewidywanie. czyli to. realizuje swój plan genetyczny poprzez wymianę energii i informacji ze swoim środowiskiem. Każda żywa istota od najprostszej jednokomórkowej do najbardziej skomplikowane] wielokomórkowej. gdyż sygnał nerwowy jest jakościowo niezależny od rodzaju bodźców otoczenia. bowiem dzięki niemu może się wytworzyć nowa struktura metabolizmu informacyjnego (może powstać nowa myśl. "W ludzkiej świadomości ostro odcina się przeszłość. że granica ta nie jest tak ostra w świecie zwierzęcym. W jakim stopniu modyfikacja taka jest możliwa. jest wciąż sprawą dyskusyjną. od tego. u człowieka odpoczywającego. Możliwe. w pewnej przynajmniej mierze ustrój musi „przewidywać" zachowanie się środowiska w stosunku do siebie. Integracja i dezintegracja Dezintegracja struktury metabolizmu informacyjnego. Współrzędna czasu. co zostało już zrealizowane. rozproszonego analogiczny bodziec może ją zmniejszyć. Sam plan może zresztą ulec modyfikacjom pod wpływem środowiska. tak że obraz otaczającego świata tworzy się na zasadzie różnorodnego umiejscowienia sygnałów nerwowych na siatce czasowo-przestrzennej. który może się realizować jedynie w ustawicznej wymianie ze środowiskiem. poprzednia struktura musi być zburzona. rozprasza go. będąc związane z istniejącym w metabolizmie informacyjnym . a na jej miejsce zbudowana nowa. np. To ustawiczne burzenie i budowanie jest może najbardziej charakterystyczną cechą pracy układu sygnalizacyjnego. wspomnienie itp.

wzmożona potliwość dłoni. Oddychanie. uważając. Wprawdzie wiele funkcji sterowanych przez układ somatyczny rozgrywa się poza sferą świadomości — funkcje zautomatyzowane. mogą być traktowane jako sygnały wysyłane w otoczenie. które jest właściwie funkcją wegetatywną. od aktu woli. nie można nimi kierować własną wolą. rozszerzenie źrenic. jak chodzenie. choć de facto pochodzą z wnętrza ciała. gdyż sygnały pochodzące z układu ruchowego (z mięśni. Z drugiej strony pewne reakcje wegetatywne. nie jest jednak funkcją całkowicie autonomiczną. Układ wegetatywny określa się też jako autonomiczny. należą do domeny układu somatycznego. a drugi — z otoczeniem wewnętrznym.). Zaburzenia wegetatywne Uwagi neuroanatomiczne i neurofizjologiczne Układ nerwowy somatyczny i autonomiczny Układ sygnalizacyjny zwykło się dzielić na: somatyczny i wegetatywny (autonomiczny). zjeżenie się włosów itd. Pierwszy zajmuje się wymianą sygnałów z otoczeniem zewnętrznym. tym utrzymanie stabilnej równowagi staje się trudniejsze. w szczególności od decyzji wyboru danej struktury czynnościowej. pisanie itp.. mówienie. określane jako proprioceptywne. Pojęcie to ma uwypuklić jego niezależność od świadomych procesów psychicznych.. tj. czyli dla wszelkich form ruchu. że ich manifestowanie się na zewnątrz jest sprawą drugorzędną i że w istocie należą one do wewnętrznego metabolizmu informacyjnego. to jednak w razie potrzeby mogą one z powrotem być świadomie sterowane. więzadeł itd.pewnym rozchwianiem porządku. Mimo to traktuje się je jako reakcje wegetatywne. będąc niejednokrotnie ważną wskazówką orientacyjną co do stanu emocjonalnego. Natomiast funkcje wegetatywne są funkcjami sensu stricte autonomicznymi. Im układ sygnalizacyjny jest bardziej precyzyjny i wymiana informacji z otoczeniem bardziej skomplikowana. W przeciwstawieniu do układu wegetatywnego układ somatyczny nazywa się analogicznie układem wolicjonalnym. stawów. zblednięcie czy zaczerwienienie twarzy. gdyż może być zaŁeżne od aktu woli. Podział ten nie jest całkiem ścisły. ponieważ stanowią rodzaj sprzężenia zwrotnego dla sygnałów wychodzących z ustroju. np. . Granica między funkcjami wolicjonalnymi a autonomicznymi nie jest jednakże ostra.

Pod względem anatomicznym różnica między układem autonomicznym a somatycznym zaznacza się wyraźnie na obwodzie. wynika z odmiennego charakteru aktywności obu układów. stamtąd dochodzą sygnały i tira z kolei w formie ruchu są wysyłane. że układ współczulny jako pobudzający procesy destrukcji najsilniej działa wówczas. cieplną. Poruszając się na swoim terenie. sygnały są odbierane z różnych narządów ustroju i do nich z powrotem wysyłane. wektor przemiany energetycznej jest skierowany do ustroju. Układ współczulny wzmaga procesy kataboliczne. budowy. układ autonamiczny jest jakby bezpieczniejszy. Druga różnica lokalizacyjna polega na tym. Jego jednostki sterujące — ciała komórkowe neuronów — mieszczą się bliżej terenu oddziaływania. gdy ustrój przygotowuje się do walki lub ucieczki. a te właśnie grupują się głównie w środkowej części .Możliwe. Nie wdając się w szczegóły anatomiczne. jest to jakby wewnętrzny układ sygnalizacyjny. może bardziej do niego się zbliżyć. tj. Terenem oddziaływania dla układu autonomicznego jest własny ustrój. podczas gdy układ somatyczny oddala się od terenu obcego i bardziej od niego izoluje. a układ przywspółczulny w odcinkach skrajnych (głowowym i krzyżowym). jak się zdaje. Proces budowy jest bardziej skomplikowany. tj. a część współczulna jest zlokalizowana w większej odległości od terenu działania (skupiska komórek leżą przed kręgosłupem — zwoje przedkręgowe). w części centralnej zaciera się. To dziwne nieco połączenie z osią układu nerwowego może wynikać stąd. Natomiast dla układu somatycznego terenem oddziaływania iest środowisko zewnętrzne. a stosunkowo proste substancje chemiczne wydalane z ustroju itp. rozpadu. Duże masy mięśniowe muszą ulec wówczas aktywacji. w której oddychanie odgrywa ważną rolę. różnicę tę można ująć jako większą decentralizację układu autonomicznego. niż to się dzieje w układzie somatycznym. ośrodki sterujące muszą więc znajdować się bliżej miejsca działania. substancja i energia otoczenia zostają przekształcone na swoistą strukturę energetyczną i substancjalną ustroju. Ta różnica w lokalizacji. Układ współczulny i przywspółczulny Część przywspółczulna znajduje się bliżej narządów wewnętrznych (niektóre skupiska komórek nerwowych mieszczą się w samych narządach wewnętrznych lub w ich bezpośredniej bliskości). Specyficzna dla ustroju struktura energetyczno-substancjalna zostaje zmieniona na niespecyficzną — na energię mechaniczną. że układ współczulny łączy się z układem centralnym w jego części środkowej (piersiowo-lędźwiowej). że ta zależność wiąże się z funkcją mowy. Układ przywspółczulny wzmaga procesy anaboliczne. wektor wymiany energetycznej z otoczeniem jest skierowany na zewnątrz. niż proces burzenia.

osi ciała. Natomiast układ przywspółczulny, jako pobudzający procesy budowy, najsilniej działa wówczas, gdy ustrój przygotowuje się do funkcji pokarmowych i rozrodczych, a te lokalizują się w odcinku głowowym (otwór gębowy) i odcinku końcowym (odbyt pierwotny). W osi centralnej układu nerwowego zaciera się rozróżnienie lokalizacyjne układu współczulnego i przywspółczulnego. Trudno jest ściśle określić, które skupiska komórek nerwowych należą do jednego, a które do drugiego układu. Lokalizacja obejmuje poszczególne funkcje, główne skupiska komórek nerwowych sterujących oddychaniem i krążeniem znajdują się w dolnych odcinkach pnia mózgu (w rdzeniu przedłużonym i w moście), a ośrodki nerwowe dla przemiany wodnej, węglowodanowej, tłuszczowej, termoregulacji, funkcji pokarmowych i rozrodczych itd. — w podwzgórzu. Ośrodki te sterują zarówno układem współczulnym, jak i przywspółczulnym. Procesy anaboliczne i kataboliczne — konstrukcji i destrukcji — są tak ze sobą zespolone, że sterowanie nimi niezależnie od siebie jest niemożliwe. Widać z tego, jak zespolone są ściśle ze sobą dwa przeciwstawne procesy; budowy i niszczenia, na nich bowiem opiera się dialektyka życia. Podwzgórze i węchomózgowie Podwzgórze uważa się za główny ośrodek funkcji wegetatywnych. Podwzgórze łączy się przez przysadkę mózgową Z układem endokrynnym. Przysadka, podobnie jak podwzgórze w układzie wegetatywnym, odgrywa centralną rolę w układzie endokrynnym. Nie znaczy to, aby ośrodki wenetatywne znajdujące się w filogenetycznie starszych częściach ośrodkowego układu nerwowego — w rdzeniu i pniu mózgowym — były mniej ważne; uszkodzenie ich (np. ośrodków oddychania i krążenia w rdzeniu przedłużonym) może prowadzić do śmierci. Równie w młodszych filogenetycznie częściach mózgu znajdują się ważne ośrodki wegetatywne; są one ściśle zespolone z ośrodkami somatycznymi (tj. sterującymi wymianą sygnałów ze światem otaczającym), tak że oddzielenie ich jest często niemożliwe. Na przykład drażnienie pola ruchowego czy czuciowego w korze mózgowej wywoła jednocześnie zmiany naczynioruchowe w części ciała, której reprezentacja korowa została zadrażniona. Drażnienie starszych filogenetycznie części kory mózgowej (węchomózgowia) wywołuje silne reakcje wegetatywne, ale jednocześnie zasadnicze postawy w stosunku do otoczenia — wściekłości, paniki, pobudzenia seksualnego. Węch, który u człowieka jest zmysłem nie tak ważnym jak u innych ssaków, odgrywa, jak się zdaje, istotną rolę w filogenezie kory mózgowej. Sygnały węchowe determinują zasadniczą orientację w świecie otaczającym. Układ sygnalizacyjny węchowy tworzy jakby rdzeń, wokół którego narasta najwyższy, tj. korowy poziom metabolizmu informacyjnego. Węchomózgowie człowieka tylko w małym stopniu jest związane ze zmysłem węchu (bezpośrednio z nim

związana jest opuszka węchowa, a prawdopodobnie też jądra migdałowate), niemniej filogenetycznie z niego się wywodzi. Węch jest jedynym zmysłem, którego sygnały nie biegną przez główną stację przekaźnikową, tj. przez wzgórze (thalamus), lecz wprost zmierzają do kory mózgowej, co również może wskazywać na jego specyficzne znaczenie. Badania neurofizjologiczne przemawiają za tym, że drażnienie węchomózgowia, a także podwzgórza wywołuje wraz z reakcjami wegetatywnymi silne przeżycia uczuciowe. Dlatego też uważa się te części mózgu, przy zachowaniu całej ostrożności w lokalizowaniu funkcji psychicznych, za główny ośrodek życia emocjonalnego. Porównując mózg najniższych ssaków, np. gryzoni, z mózgiem człowieka, stwierdza się niewspółmiernie duży rozwój najwyżej uformowanych części kory mózgowej (neocortex) w porównaniu z filogenetycznie najstarszą częścią kory mózgowej (archicortex i mesocortex), tj. z węchomózgowiem, a także z podwzgórzem. Te części mózgu u najniższego i najwyższego ssaka są prawie identyczne. Skok filogenetyczny w rozwoju mózgu koncentruje się u człowieka na neocortex. Nastawionych neuroanatomicznie i neurofizjologiczme psychiatrów powyższe fakty skłaniają do raczej smutnych refleksji na temat tzw. wyższych uczuć ludzkich. A obserwując reakcje uczuciowe zwierząt wyższych (ssaków, ptaków) niekiedy dochodzi się do przekonania, że ich życie uczuciowe jest bardziej harmonijne i szlachetniejsze niż człowieka. Dysproporcja między gwałtownym rozwojem „nowej" kory mózgowej a niezwykle powolnym rozwojem „starej" nie wpływałaby więc korzystnie na harmonię życia uczuciowego. Wreszcie badania neurofizjologiczne nad pamięcią wskazują na to, że dla utworzenia zapisu pamięciowego konieczne jest przejście strumienia informacji przez węchomózgowie i podwzgórze, o trwałości zapisu pamięciowego decyduje m.in. komponent uczuciowy. Słuszne wydać się może popularne powiedzenie o kierowaniu się w życiu węchem. Wokół struktur anatomicznych związanych z tym zmysłem skupiają się struktury sterujące podstawowymi zachowaniami o silnym ładunku emocjonalnym (postawy ,,do" i ,,od"), a jednocześnie funkcjami wegetatywnymi i endokrynnymi. Filogenetycznie węch byłby zmysłem najważniejszy m w zasadniczej orientacji w świecie otaczającym. Węch i smak, zmysły zresztą do siebie zbliżone, stanowią granicę między metabolizmem informacyjnym a energetycznym. Od nich ostatecznie zależy decyzja, czy dana część świata otaczającego może zostać wchłonięta i zamieniona na strukturę własną ustroju, czy też należy ją od siebie odrzucić. Bodźce węchowe są też decydującymi sygnałami w doborze seksualnym. Wprawdzie znaczenie węchu i smaku u człowieka nie jest tak duże jak w świecie zwierzęcym, niemniej odgrywają one wyraźną rolę w doborze pokarmów, a także w doborze seksualnym. Sygnały z innych zmysłów muszą przejść przez węcho-mózgowie, aby utrwalić

się w pamięci. Wiadomo, że bodźce węchowe czy smakowe należą do tych, które najłatwiej nrzywołują wspomnienia z plastyczną żywością autentycznego przeżycia. Od struktur ośrodkowego układu nerwowego związanych ze zmysłem węchu i smaku, zależy więc decyzja wchłonięcia lub odrzucenia świata otaczającego nie tylko w sensie metabolizmu energetycznego, lecz też informacyjnego. Słusznie więc mówi się o ,,smaku" życia, gdyż wchłanianie tego, co wokół się dzieje, jest w strukturze morfologicznej i funkcjonalnej układu nerwowego dość ściśle związane ze zmysłem węchu i smaku. Sygnały dochodzące do kory mózgowej z różnych obwodowych pól receptorycznych spływają do węchomózgowia; tam prawdopodobnie zapada decyzja co do zasadniczej postawy: zbliżyć się, czy oddalić. Od tej decyzji zależy zasadniczy ton uczuciowy przeżycia wywołanego wchodzącymi do mózgu sygnałami, a także ich utrwalenie w palnięci. Doświadczenia na zwierzętach i obserwacje neurochirurgiczne u ludzi zdają się przemawidć za tym, że zniszczenie węchomózgowia uniemożliwia tworzenie nowych zapisów pamięciowych, natomiast nie ginie pamięć zapisów wytworzonych przed zabiegiem, Dalsza droga strumienia sygnałów prowadzi z węchomózgowia do podwzgórza, gdzie zależnie od zapadłej w węcho-mózgowiu decyzji występuje z kolei rozkaz większej lub mniejszej mobilizacji ustroju. Przy decyzji ,,od" jest ona większa niż przy decyzji „do". Walka i ucieczka wymagają bowiem większego wysiłku niż przyjazne zbliżenie się. Postawa ,,do" nastawia układ wegetatywny w kierunku anabolicznym, a postawa ,,od" — w kierunku katabolicznym. W ten sposób bodźce świata otaczającego rezonują się w całym ustroju, człowiek spostrzega świat nie tylko oczyma, uszami, węchem itd., ale też sercem, żołądkiem, jelitami., naczyniami krwionośnymi itd. We wszystkich narządach ustroju odzwierciedla się bowiem metabolizm informacyjny. Układ endokrynny poprzez podwzgórze i przysadkę mózgową bierze czynny udział w przygotowaniu ustroju do tego, co ma za chwilę nastąpić. Szczególnie ważną rolę odgrywa tu tzw. oś przysadkowo-nadnerczowa (przysadka i kora nadnerczy), do której taką wagę przykłada Selye w swojej teorii stresu. Teoria ta była dalszym rozwinięciem badań wybitnego fizjologa amerykańskiego Cannona nad zjawiskiem obserwowanym przez etnografów u niektórych plemion murzyńskich, tzw. śmierci woodoo. Lęk wyzwolony zaklęciem czarownika lub przekroczeniem tabu prowadzi do stanu skrajnej prostracji i w ciągu kilku dni do śmierci. Marginesowe uwagi o medycynie naukowej Badania nad zmianami fizjologicznymi i biochemicznymi, towarzyszącymi różnego rodzaju stanom uczuciowym, stanowią dziś rozległą dziedzinę wiedzy, tworzącą podstawę psychosomatyki. Koncepcja wpływu psychicznego na

gdzie przedmiot badania musi być uśmiercony. Powstanie medycyny naukowej było związane z rozdzieleniem psyche od soma. że jedyne prawa obowiązujące w obserwowanym układzie. a niekiedy zdrowemu zaszkodzić (w przypadku czarnej magii). Dziecko. Pierwszy polega na tym. Studia lekarskie zaczynają się od anatomii i histologii. co w skrzynce się naprawdę kryje. On planuje przebieg wydarzeń. Jest to znany problem . chcąc lepiej zapoznać się z motylem. na roślinach i zwierzętach niż na człowieku. że wyskakują z niej różne rzeczy. że koncentrując się na obserwacji skutków własnego działania. Wydaje mu się. W tym sensie łatwiej eksperymentować na przedmiotach martwych niż na żywych. ale nadal nie wiadomo. Przedmiot badany nie ma własnej przyszłości. patrzy w przyszłość. Eksperyment naukowy. zapomina on o granicy oddzielającej badany układ od otoczenia i o swoistości praw rządzących w obrębie układu. by móc go mieć na zawsze i w dowolnej chwili go badać. opiera się na zasadzie: działam i obserwuję wynik mego działania. Ciało bowiem musiało stać się przedmiotem podległym swobodnej manipulacji koniecznej do poznania zarówno jego struktury anatomicznej. tańce rytualne. a potem nieraz zabija. Znika w nim ruch i dialektyka życia i śmierci — umierania i odradzania się.. zapominając o tym. maski. które miały choremu przywrócić zdrowie. daje tylko fragmentaryczny. Drugi błąd związany jest z tym. jest skierowany w prze- . Eksperymentator jest inicjatorem zjawiska. działa się na nią w ten czy w inny sposób. a nierzadko spaczony wgląd w prawdziwe mechanizmy działania układu. że każdy układ ma swoistą organizację czynnościową i że to. Im łatwiej przedmiotem obserwacji da się swobodnie manipulować. który zafascynował je na łące. Dzięki śmierci obraz morfologiczny zostaje utrwalony. bez jego działania nie mogłoby ono powstać. co powoduje. bo jest ona w gestii badającego. czary itp. co żywe. które eksperymentator może łatwo popełnić: błąd granicy i błąd fałszywego determinizmu. Stopień swobody badacza wzrasta ze stopniem braku swobody badanego przedmiotu.czarnej skrzynki". Inaczej bowiem nie dałoby się poznać-morfologii ciała ludzkiego. że eksperymentator zbyt łatwo stawia znak równości między swoim działaniem a przyczyną. co obserwuje jako skutek własnego działania na badany układ. a przedmiot obserwowany w ten czy inny sposób reaguje na jego działanie. Na niej opierały się różnego rodzaju praktyki stosowane przez lekarzyczarowników: zaklęcia.czynności somatyczne stanowiła ideę przewodnią medycyny przednaukowej. jak i mechanizmów fizjologicznych i chemicznych. to tylko te które sam odkrył dzięki naruszeniu granicy przez eksperyment. który stał się podstawą medycyny naukowej. Dwa są główne błędy myślowe. Badający jest przyczyną. a badany skutkiem. trzyma go w rączce.. tym większe staje się pole działania dla eksperymentatora. stara się go schwycić. charakterystyczna dla wszystkiego.

a neurofizjolodzy koty). A tak wchodzi w życie z gotowym planem porządku — negatywnej entropii. Warto może wyobrazić sobie sytuację odwrotną: gdyby szczury badały zachowanie się człowieka testami dla nich specyficznymi. jakby testowany człowiek w nich wypadł. opartymi na bodźcach węchowych i smakowych. nie wiadomo. np. a w związku z tym — do uwag krytycznych. lecz jeśli wg fizyka Schroedingera określimy je jako przeciwstawienie się entropii — dążeniu materii do bezwładnego ruchu cząsteczek. w funkcjonowaniu żywego ustroju. mające różne cele i zadania. w jakim stopniu plan genetyczny wpływa na przyszłość danego ustroju. powstaje komórka nowotworowa. Zwierzęta doświadczalne.). Istotą życia jest bowiem ustawiczna wymiana energetyczno-sygnalizacyjna między ustrojem a jego środowiskiem. czym jest życie. Mimo to jednak zachowany jest wspólny plan aktywności. Tymczasem nie tylko w przyrodzie ożywionej. W każdym razie nie może się on rozwinąć bez udziału środowiska. ale też nieożywionej i w urządzeniach technicznych problem przyszłości jest równie ważny dla charakterystyki badanego przedmiotu. Integracja genetyczna.szłość. która rozmnażając się tworzy obcą i często wrogą (w przypadku nowotworów złośliwych) społeczność w macierzystym organizmie. Przykładem nieliczenia się ze specyfiką metabolizmu informacyjnego i swoistością jego determinizmu są niektóre doświadczenia stosowane do niedawna z wielkim zapałem w psychologii eksperymentalnej. dostosowanym raczej do człowieka niż do nich. dotyczących niektórych metod naukowych stosowanych w medycynie współczesnej. poddawane są różnego rodzaju testom na inteligencję (labirynty itp. . Powstają w ten sposób różnego rodzaju tkanki i narządy. Wszystkie komórki mają bowiem ten sam plan genetyczny. Przy rozpatrywaniu roli układu wegetatywnego i endokrynnego w ustroju dochodzi się nieuchronnie do refleksji nad znaczeniem czynników natury psychicznej. które doprowadziły do aktualnego stanu. Nie wiemy. Bez przekaźnika genetycznego każdy żywy ustrój musiałby od początku zaczynać ewolucję przyrody ożywionej. a badane są przyczyny. to wówczas plan genetyczny można traktować jako ułatwienie w wysiłku życia. plan ten ulegnie modyfikacji. zwykle szczury (psychologowie bowiem preferują szczury. w szczególności emocjonalnej. jak problem jego przeszłości i aktualnego stanu. Jak dotychczas nie można jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie. W miarę rozwoju filogenetycznego funkcje jednostek tej społeczności ulegają coraz większej specjalizacji. Gdy pod wpływem nieznanych nam jeszcze czynników w jednej z nich. endokrynna i nerwowa Na każdy ustrój wielokomórkowy można popatrzeć jak na społeczeństwo złożone z bardzo wielu jednostek (komórek).

którego dana wiadomość dotyczy. specjalnego systemu. Jego działanie jest stosunkowo powolne. rozwija się równolegle z tamtym. Jak wspomniano. że tło jest inne. zależnie od typu swoich dolegliwości. lekarz może mu pomóc. Bodźce otoczenia na zasadzie sprzężenia zwrotnego modyfikują genetyczny plan aktywności. Na przykład ta sama rzecz. Dolegliwości psychiczne — swoje niepokoje. Tym samym stwarza on jakby tło. spostrzegana w smutku czy w radości lub z uczuciem nienawistnym czy przyjaznym. zwykle kieruje się do lekarza chorób wewnętrznych lub innego specjalisty medycyny somatycznej. oczywiście najsilniej na ten narząd. Sygnał wysyłany przez gruczoł dokrewny działa na cały ustrój. Symptomatologia zaburzeń wegetatywnych Skargi cielesne w chorobach somatycznych i nerwicach Chory na nerwicę rzadko trafia wprost do psychiatry. rozchodząca się z krwią po całym ustroju i wywołująca reakcję w tych narządach. Przeżycia te formalnie mogą być identyczne. W ten sposób powstała integracja endokrynna. jest dolegliwość cielesna. nerwowego. W miarę powstawania ustrojów wielokomórkowych i specializowania się poszczególnych komórek do wykonywania określonych funkcji plan genetyczny wymagał wzmacniania tj. co chorego najwięcej niepokoi i w czym. Układ endokrynny nie jest systemem sygnalizacyjnym zbyt zwrotnym. do którego jest skierowany. wyda się zupełnie inna. ale na skutek tego. Jest to zrozumiałe. ale reaguje tylko ten. Od nich zależy. bo tym. łatwiej ulega uprzedmiotowieniu. co prawda znacznie wolniej. urazy i kompleksy — może sam sobie próbować tłumaczyć i z nimi gorzej lub lepiej radzić. W życiu subiektywnym byłaby tu pewna analogia ze stanami uczuciowymi. dzięki czemu łatwiej jest je oddać w . który by integrował funkcje wielokomórkowej społeczności i jednocześnie przystosowywał je do sytuacji w świecie otaczającym. na którym mogą rozminąć się bardziej szczegółowe i zmienne aktywności ustroju. działanie jego jest znacznie dłuższe niż impulsu. a także precyzyjność wyzwalania właściwych reakcji niezbyt duża. Widocznie jest on potrzebny i nie mógł być przez układ nerwowy zastąpiony. co i w jaki sposób z tego planu zostanie zrealizowane. smutki. jego zdaniem. które też stanowią tło dla bardziej szczegółowych i zmiennych przeżyć. Ciało jest jakby bardziej na zewnątrz. jest to sygnał typu to whom it may concern — każdy może go odebrać. stają się czymś innym. wobec bólu fizycznego staje bezradny. Sygnały szybciej i łatwiej trafiają tu do właściwych odbiorców. sterowane już przez układ nerwowy. mimo że jest ta sama. Niemniej układ endokrynny w trakcie rozwoju filogenetycznego nie zostaje wyrugowany przez układ nerwowy.Współcześni genetycy w przeciwieństwie do dawnych są skłonni przypisywać planowi genetycznemu większą plastyczność. Znacznie precyzyjniej sprawą integracji wielomiliardowej społeczności komórkowej kieruje układ nerwowy. w której rolę sygnału spełnia substancja chemiczna. które sygnału tego oczekują.

Zasadniczą cechą snu jest znaczna redukcja wymiany energetycznoinformacyjnej ze środowiskiem. jak już wspomniano.. a także znacznie bardziej odległych okresów życia. człowiek korzysta z zapasów nagromadzonych w ciągu dnia (jeśli dzień jest okresem czuwania). Zalicza się do podstawowego rytmu biologicznego. umiejscawiające się w różnych częściach ciała. mniej jest w nich emocjonalnie zaangażowany.ręce lekarza. rytmu dnia i nocy. wchłania się i przekształca na strukturę własną ustroju to. Oczywiście nie jest to równoznaczne z jej rozpoznaniem.tzw. tworzą się sceny marzenia sennego. zamknięcie się w sobie. mrowienia i drętwienia palców rąk i nóg. jesień życia. poza tym jest z nimi jakby bardziej złączony. gdyż. Zarówno więc typ skarg. zaburzenia seksualne. Zaburzenia snu Sen jest zjawiskiem w przyrodzie powszechnym. Chory somatycznie łatwiej oddziela od siebie swoje dolegliwości. pod zespołem nerwicowym może się kryć poważna nieraz choroba somatyczna lub choroba psychiczna. Drugim takim podstawowym rytmem jest rytm rozwoju odpowiadający porom roku: wiosna. Dopływ informacji jest też zredukowany do minimum. Wciąż jeszcze bardzo mało wiemy o życiu psychicznym w czasie snu. nie potrafi o niczym innym myśleć ani spojrzeć na nie bardziej obiektywnie. brak apetytu i związany z tym ubytek wagi. niż to się zdarza w chorobach czysto somatycznych. Marzenia senne. jak i sposób ich przedstawienia pozwalają na ogół od razu podejrzewać nerwicę. Nie wiadomo. bóle głowy. mniej więcej co jedną do półtorej godziny. Poza tym sposób przedstawiania przez chorego dolegliwości jest dla nerwic dość charakterystyczny. bóle serca. Metabolizm energetyczny przesuwa się wyraźnie w kierunku procesów anabolicznych. z jakimi zgłaszają się do lekarza chorzy na nerwice. o czym świadczy charakterystyczny dla nich zapis elektroencefalograficzny. . Jednak niektóre z nich częściej się powtarzają i są dla nerwic dość typowe. REM (rapid eye moyements) — przyspieszenie rytmu bioelektrycznego mózgu i wystąpienia szybkich ruchów gałek ocznych. tzn. chory jest zazwyczaj bardziej zaniepokojony swoimi objawami. wysiłku i spoczynku. są w pewnym sensie przejawem tendencji anabolicznych. Z fragmentów informacji nagromadzonych w ciągu poprzedniego dnia. lato. w jakim stopniu przewaga procesów anabolicznych dotyczy też metabolizmu informacyjnego. Do najczęstszych dolegliwości nerwicowych można zaliczyć bezsenność. występujące w sposób regularny. co w ciągu dnia zostało zdobyte. bóle brzucha. Poza tlenem niczego z zewnątrz się nie przyjmuje. bóle wędrujące. Skargi cielesne. Następuje. aktywność zewnętrzna spada prawie do zera. duszności. są bardzo różnorodne i trudno je wszystkie wymienić.

należałoby przyjąć. specyficzne.jakby krótkie filmy. Jest to aktywność w pewnej mierze twórcza. Natomiast jest ono pozbawione elementów wolicjonalnych. in. istotnych w każdym procesie twórczym. Tam też Hess w latach trzydziestych na podstawie swych doświadczeń na zwierzętach lokalizował ośrodek snu. składających się tylko z kilku neuronów i dochodzących do określonych pól receptorycznych w korze mózgowej. jak też różnego typu zaburzenia świadomości dają uszkodzenia pnia mózgu (ściślej mówiąc rdzenia przedłużonego. jest strukturą bardziej swoistą niż obrazy powstałe na jawie. Jak wykazały badania Moruzzlego i Magouna (1949). nie wpływa na stan przytomności. Zniszczenie tylnej części podwzgórza. jak organiczne zwykle zaczynają się od okresu bezsenności. Zaburzenia snu należą do dolegliwości najczęściej spotykanych w psychiatrii. chory drzemie w ciągu dnia. szkoła pawłowowska). np. tj. a jest bardziej ożywiony w ciągu nocy. Obecnie uważa się. Analogiczne efekty. zwłaszcza w otępieniu starczym. W przeciwieństwie do klasycznych dróg czuciowych układ siateczkowy stanowi drogę niespecyficzną. tzw. przez nowotwór. w którym na małej przestrzeni skupiają się wszystkie drogi doprowadzające i odprowadzające. Jeśli analogicznie jak w metabolizmie energetycznym cechą tworzonych struktur czynnościowych jest ich swoistość. że rytm snu i czuwania wiąże się z aktywnością układu . następuje często odwrócony rytm snu. a drażnienie układu siateczkowego wywołuje reakcję obudzenia nawet w głębokim stanie śpiączkowym (komatycznym). że marzenie senne bardziej oddaje prawdę o danym człowieku. a tylna — z układem współczulnym. Na tym stanowisku stali antagoniści lokalizacyjnej koncepcji Hessa (m. a tym samym składających się z bardzo wielu neuronów. Zaburzenia te wiązano z uszkodzeniem okolicy podwzgórzowej. prowadziło do stanów śpiączkowych (stąd jego nazwa encephalitis lethargica). Wirusowe zapalenie mózgu. W psychozach organicznych. co prowadzi do zaburzeń świadomości. nie wszystkie drogi wstępujące mają wpływ na stan przytomności. prowadzi do stanów śpiączkowych. Ostre psychozy zarówno endogenne. które formują się pod większą presją otaczającej rzeczywistości. znosi stan przytomności. impulsy pochodzące z różnych narządów zmysłowych ulegają w nim wymieszaniu i w tej formie docierają do całej kory mózgowej i do wszystkich jej warstw (drogi klasyczne. toteż bezsenność jest niejednokrotnie pierwszym objawem zwiastunowym zbliżającej się psychozy. mostu i pnia). występujące w sposób epidemiczny po pierwszej wojnie światowej. Rytm snu i czuwania może zatem równie dobrze zależeć od dopływu bodźców do kory mózgowej. docierają tylko do warstwy IV odpowiednich korowych pól receptorycznych). tj. Przednia część podwzgórza jest związana z układem przywspółczulnym. dróg nerwowych zbudowanych z neuronów o krótkim aksonie. Zniszczenie klasycznych dróg czuciowych. Natomiast zniszczenie układu siatecz-kowego. skutkiem czego łatwo więc mogą ulec uszkodzeniu.

Chorzy stosują różne sposoby. przysłowiowe liczenie owiec. by sprowadzić upragniony sen. Stan maksymalnego napięcia uwagi i stan komatyczny. co przekonanie. trzeba stosować coraz wyższe dawki środków nasennych i zmieniać ich rodzaj. im więcej się o tym myśli. lecz też od sygnałów pochodzących z kory mózgowej (odgrywają one tu rolę sprzężenia zwrotnego). Od aktywności układu siateczkowego zależy aktualna pozycja między obu biegunami. Skutkiem tego. by sprowadzić sen: czytanie nudnych książek.siateczkowego.czy tej nocy będę spał". W krajach kapitalistycznych producenci środków nasennych szybko dochodzą do fortuny. o którego skuteczności chory jest przeświadczony. Im bardziej chce się zasnąć. gdy walczy się z sennością. i rzeczywiście zasypia. W nerwicach najczęściej spotyka się duże trudności w zasypianiu. kąpiel przed spaniem itp. Najmniej wysiłku wymaga zażycie środka nasennego. związanego z uporczywą myślą . to dzieje się to na zasadzie zmniejszenia napięcia lękowego. spędza sen z oczu. że bardzo chce się zasnąć.. Choć sen nie jest zjawiskiem tylko wegetatywnym. że ustrój na ogół szybko się do nich adaptuje. Granica między stanem przytomności a nieprzytomności nie jest ostra. Na tej zasadzie może działać nasennie każdy środek. że stanowi on skuteczną broń przeciw bezsenności. przede wszystkim dlatego. co zgadza się z koncepcją continuum. w czasie której przewalają się przez głowę najprzykrzejsze myśli i obrazy. zwłaszcza dla fazy depresyjnej. spacery. We śnie. Na podstawie badań elektroencefalograficznych rozróżnia się w czasie snu różne fazy jego głębokości. Jeśli lek nasenny działa nadal w mdłych dawkach. Natomiast dla cyklofrenii. a który w rzeczywistości nawet nie ma działania nasennego. Chorzy nerwicowi kładą się spać z lękiem. tym szansę są mniejsze. a zwłaszcza działających na układ nerwowy. podobnie jak w stanie czuwania. sama myśl o bezsennej nocy. Aktywność ta jest zależna nie tylko od sygnałów zmysłowych pochodzących z otoczenia i z samego wnętrza ciała. że zażycie lekarstwa sprowadzi sen. Jest ona odwrotnością sytuacji.. są krańcowymi biegunami continnum wyrażającego różne stany świadomości. chory ma pewność. charakterystyczne jest bardzo wczesne budzenie się. Istotne jest tu nie tyle nasenne działanie leku. Charakterystyczną cechą wszystkich leków. że zaśnie. stanowi jedną z takich faz. gdy chce się za wszelką cenę nie dopuścić do zaśnięcia. uważany za odpowiednik marzeń sennych. Świadomość. Poza tym aktywujący układ siateczkowy jest szczególnie wrażliwy na wszelkie zmiany chemizmu swego bezpośredniego otoczenia. toteż po krótszym lub dłuższym czasie działanie ich staje się coraz słabsze. a ośrodek snu Hessa traktuje się jako część tego układu. gdyż obejmuje właściwie . wspomniany uprzednio REM. Bezsenna noc jest męczarnią. istnieją więc różne stopnie nasilenia. w którym już bodźce myślowe nie wywołują reakcji obudzenia. toteż są one stosowane w olbrzymich ilościach. jest to. na ogół bez większych efektów. redukuje niepokój.

charakterystyczne dla okresu niemowlęcego. in. woda i pożywienie. Tęskni za . tzn. Poczucie bezsilności i towarzyszące mu na zasadzie dialektycznej sprzeczności poczucie wszechmocy. gdy jest głodne. Bezsilność jest cechą wczesnego dzieciństwa. np. po zapaleniu mózgu lub ranie postrzałowej głowy. tym silniejsze dążenie do władzy (do infantylnej wszechmocy). W miarę rozwoju zdobywa się władzę nad otoczeniem. Neurotyk rzesto czuje się samotny. że treść marzenia sennego staje się rzeczywistością. m. Co więcej. Dlatego też w leczeniu nerwicowej bezsenności istotny jest moment. gdy ma mokre pieluszki. wobec których jest bezsilny. Prawdopodobnie w ten sposób zmniejsza ono swój lęk przed nocą i samotnością. Zaburzenia psychotyczne występują wówczas. Za dnia świat z powrotem staje się zwyklejszy i przystępniejszy. Niejednokrotnie dziecko kładąc się spać. do kierowania wolą. podobnie jak funkcje sensu stricto wegetatywne znajduje się on poza sferą działania woli. (marzenia sennego). groźnymi wizjami. jest to znany problem impotencji — im więcej się chce. jak powietrze. Nerwicowy lęk przed bezsenną nocą jest też lękiem przed samotnością. ze przez całą noc nie zmrużyli oka.dobrym misiem". koncentruje się on bowiem na zjawiskach. tym mniej się może. do którego mógłby się przytulić i bezpiecznie w jego obecności zasnąć. budzi się go za każdym jej pojawieniem się w zapisie elektroencefalograficznym. groźny. Zaburzenia wegetatywne stawiają człowieka z powrotem w pozycji niemowlęcia. niezrozumiały przez swe otoczenie zdany tylko na siebie. Negatywne uczucia wzmagają zaburzenia wegetatywne. Jest to reakcja w zasadzie infantylna. znikają lub przynajmniej zostają stłumione już w dzieciństwie. W nocy nasila się poczucie osamotnienia. Chorzy często skarżą się. działanie wolicjonalne zakłóca przebieg czynności autonomicznych i zautomatyzowanych. Sama ciemność budzi niepokój. niemniej obowiązuje w nim zasada autonomii. To. Opisywane są wprawdzie przypadki bezwzględnej bezsenności. Badania eksperymentalne nad snem zdają się wskazywać na to. Skarg takich nie można traktować dosłownie. Przypadki te należą do rzad- . staje się on tajemniczy. albo oba uczucia razem. Sen jest równie potrzebny do życia. polegających na tym. musi przytulić się do swego misia lub do ręki matki czy ojca. Im większa jest bezsilność. co sprzeciwia się woli. gdy nie może dosięgnąć czegoś rączką itd. Poczucie bezsilności wyzwala lęk lub agresję. bezsenność.. gdy pozbawia się badanego tej fazy snu. że nie zaśnie.wszystkie funkcje życiowe. w ten sposób bowiem reaguje niemowlę (stąd wywodzi się jego krzyk. częściowo przynajmniej podporządkowuje się je własnej woli. człowiek czuje własną wobec niego bezsilność. człowiek zostaje sam ze swoimi myślami. lękami. zmienia się obraz rzeczywistości. trwającej nawet latami.). budzi negatywne uczucia. w którym chorego przestaje nękać obawa. Chory przez krótkie zazwyczaj okresy śni na jawie. Całkowity brak snu w ciągu 3—4 dób prowadzi z reguły do zaburzeń psychotycznych. Powstaje typowe nerwicowe błędne koło. że w powstaniu zaburzeń istotną rolę odgrywa faza REM.

Zazwyczaj chorzy podający.kości i wymagałyby. budzi u nich uzasadnione poczucie krzywdy. Napięcie emocjonalne i związane z nim wyładowania w układzie wegetatywneendokrynnym . zlany potem. zwłaszcza typu neurastenicznego.przez noc nie zmrużyli oka". Sny w nerwicy są często koszmarne. a przeciwnie. Można wstać wypoczętym po kilku godzinach snu. nasila się z chwilą ustania aktywności dziennej. Pawłów tłumaczył zaburzenia nerwicowe rozchwianiem równowagi między procesami pobudzenia i hamowania. Sen w nerwicy nie przynosi odpoczynku. że stan nerwicowego napięcia — niepokój. przykre myśli. Stan porannego zmęczenia jest dość typowy dla nerwic. gdyż są tak wymęczeni walką z bezsennością. w której aktywność ruchowa redukuje się do minimum i w której nie trzeba przeciwstawiać się sile ciężkości. bezczynność zwiększa niepokój. ile godzin się śpi. pozycji leżącej. Sen między innymi charakteryzuje się przejściem z eksterocepcji na interocepcję. tj. trudno odpowiedzieć. a czuć się zmęczonym. towarzyszące przykrym marzeniom sennym. W stanie nerwicowego napięcia trudno odrężyć się. a nawet po jednej godzinie. które w ciągu dziennej aktywności zacierają się. — nie mija z chwilą udania się na spoczynek. Przerwanie rutynowych zajęć dnia kieruje tory myślenia na tematykę konfliktową. Przeżycia bólowe (a więc interoceptywne. dolegliwości cielesne itd. Dlaczego tak jest. że .. w czasie snu sygnały z wnętrza ustroju nabierają większego znaczenia niż sygnały z zewnątrz. przybierają w nocy na sile. I nie jest istotne. śpią z częstymi przerwami. że nerwicowiec w ciągu dnia nie jest w pełni obudzony. Normalny rytm aktywności i odpoczynku jest w nerwicy zachwiany. mięśnie nie rozluźniają się. a ze wzrostem niepokoju wzrastają somatyczne dolegliwości. Wstępem do snu jest odcięcie od bodźców otoczenia — wyszukanie możliwie zacisznego miejsca. Prawdopodobnie w związku z utrzymującym się napięciem mięśniowym występuje przed zaśnięciem nagłe zrywanie się całego ciała lub kończyn (noga lub ręka sama skacze) i drętwienie czy mrowienie palców rąk i nóg. Napięcie nerwicowe nie mija z chwilą udania się na spoczynek. Chory nieraz budzi się w nocy z uczuciem silnego lęku. tzn. Nie bez wpływu na samopoczucie i nastrój w ciągu dnia są marzenia senne poprzedzającej nocy. jak się zdaje. z biciem serca. mogą też tłumaczyć stan porannego wyczerpania. weryfikacji. Można przypuszczać. Biologicznym celem snu jest wypoczynek. a w czasie snu nie śpi dość głęboko. rozbitym. w ich świadomości zostają tylko okresy czuwania. że noc nie była całkowicie bezsenna. nie można oderwać się od . Przekonanie ich o tym. przyjęcie pozycji ciała. Wyrażając tę myśl popularnym językiem. często zbliżonej do pozycji płodowej. tylko w jakim stanie się budzi. „wyżętym" po kilkunastu godzinach snu. można stwierdzić. są przygotowane do ucieczki lub walki. przerwanie największego dopływu bodźców zewnętrznych przez zaniknięcie oczu itd. jakby rzeczywiście całą noc nie spali.

Wyjaśnienia zjawiska należałoby szukać raczej w stanach hipnotycznych. w których. że chory często w ciągu nocy budzi się i że jego marzenia senne obracają się wokół konfliktów i wyrastają na podłożu emocjonalnym o znaku ujemnym. zwłaszcza w młodym wieku. serca. większości objawów nie da się świadomie naśladować. pod wpływem sugestii łatwo wywołać różnego rodzaju zmiany reakcji wegetatywnych i inne zaburzenia typu nerwicowego. często narzekają na bezsenność. tzn. tj. pokarmowego itp. rano wstają znużeni. Zaraźliwość nerwicowych zaburzeń wegetatywnych Bywają ludzie. stąd wyraźna przewaga snów lękowych. nie chodzi tu w każdym razie o zwykłe naśladowanie. nie mają apetytu itp. W takich przy-padkach chronicznych i wybiórczych dolegliwości można by myśleć o wycinkowym upośledzeniu układu wegetatywnego. gdy np. krążenia. jak obecnie bóle głowy czy serca. oraz w udzielaniu się zasadniczych postaw uczuciowych („zaraźliwość" klimatu uczuciowego).konfliktowych tematów i od uporczywej myśli. matka i córka cierpią od młodych lat na bóle głowy. np. jakie obserwuje się w pewnych okresach historycznych czy w różnych kręgach kulturowych. nie zawsze świadczy o tym. którzy od młodych lat mają trudności ze spaniem. Na przykład omdlenia były tak częstym objawem nerwicowym u kobiet na przełomie wieków XIX i XX. tzn. o swojego rodzaju puncturn minoris resistentiae. Analogicznie spotyka się ludzi. stąd słuszne przypuszczenie o ich genetycznym podłożu. żołądka. „czy zasnę". od osób bliskich przyjmuje się zwykle nieświadomie styl reagowania nerwicowego. budzą się wielokrotnie w ciągu nocy. „Zaraźliwością" objawów nerwicowych można tłumaczyć mody na określone zaburzenia wegetatywne. nie mogą zasnąć. Na przykład fakt. że mają one ku temu dziedziczną skłonność. Styl ten łatwo. jak wiadomo.zaraźliwe". „Zaraźliwość" objawów nerwicowych nie jest zjawiskiem łatwym do wytłumaczenia. oddechowego. W chorobach somatycznych spotyka się również słabszą odporność pewnych układów. to ma on szansę zawsze w przyszłości towarzyszyć konfliktowym sytuacjom. uczuć lęku i agresji. którzy od najmłodszych lat cierpią na bóle głowy. W przypadku rodzinnego występowania zaburzeń układa wegetatywnego należy być ostrożniejszym w przyjmowaniu tła genetycznego. że babka. Na trudne sytuacje życiowe reagują bezsennością. Skłonności do pewnych chorób występują niejednokrotnie rodzinnie.. ból głowy raz wystąpi jako reakcja nerwicowa na trudną sytuację. ulega utrwaleniu. Napięcie to powoduje. Dolegliwości nerwicowe są . Zaburzenia łaknienia Zaburzenia łaknienia w nerwicach występują w dwóch formach: jego braku lub .

Cielesny związek z matką. bilans energetyczny jest ujemny. a głodu nie odczuwać. spotyka się ludzi. jego apetyt przybiera charakter nerwicowy. po pewnym czasie coraz mniejsze ilości pokarmu zaspokajają głód. Gdy wskutek napięcia nerwicowego traci się chęć do jedzenia. że jest głodny. Ocena wpływu genetycznego musi jednak być ostrożna. Gdy natomiast chory redukuje nerwicowe napięcie ustawicznym jedzeniem. zostaje przywrócony w każdym momencie karmienia i usta są tą częścią ciała. Nadmiar ciężaru utrudnia mu wydatkowanie energii (mniej się rusza). nim ustali właściwe rozpoznanie. Na ogół nie spotyka się ludzi grubych wśród ludzi biednych i ciężko pracujących fizycznie. otaczający świat wchłania się przez usta i akt ten iest źródłem erotycznej przyjemności. W takich skrajnych sytuacjach (anorexia nervosa) dochodzi oczywiście do ogromnego wyniszczenia. nadmiar energii zostaje zdeponowany w postaci tłuszczu. tak i potrzeba jedzenia należą do podstawowych potrzeb zwierzęcych i ludzkich. Przyjmowanie pokarmu jest warunkiem wymiany energetycznej z otoczeniem. Nadmierny apetyt jest najczęstszą przyczyną otyłości. Niemałą rolę odgrywa tu styl jedzenia panujący w danej rodzinie a ten między innymi zależy też od sytuacji ekonomiczne. a charakter jej utrwalony. Na pewno nie bez wpływu są tu skłonności dziedziczne. w drugim zaś jedzenie staje się jedyną przyjemnością życia. oo jest dodatkowym źródłem niepokoju dla chorego. natomiast przebieg nerwicy jest wprawdzie łagodny. że jest zdenerwowany. ale przewlekły. Jeśli jest ono niedostateczne. Brak łaknienia jest częstszy: prowadzi on do znacznych nawet spadków ciężaru ciała. Poznawanie przedmiotów otoczenia zaczyna się od wkładania ich do ust. już od niemowlęcia wykazują zwykle nadwagę ciała. a ci co do jedzenia odnoszą się z niechęcią — niedowagę. U chorych nerwicowych zarówno z brakiem łaknienia. a także dla lekarza. ustrój więcej energii wydatkuje niż przyjmuje z otoczenia. Przy nadmiernym przyjmowaniu pożywienia bilans energetyczny jest dodatni. je nie dlatego. którzy od najmłodszych lat cierpią na nadmierny apetyt lub jego brak. Ci co „kochają jeść". toteż w końcu chory może dosłownie nic nie jeść. jakby cała niechęć do życia skoncentrowała się na jedzeniu. Podobnie jak potrzeba snu. a nawet śmierci (na tej zasadzie ujemnego bilansu opierały się hitlerowskie obozy zagłady — Vernichtungslager). tylko dlatego. która przede wszystkim . Obserwuje się rodziny grubasków i chudeszy. W obu przypadkach działa nerwicowe błęde koło. a także innych zaburzeń wegetatywnych. W jednym wypadku jest nim wstręt. jak i z jego nadmiarem obserwuje się charakterystyczny stosunek emocjonalny do jedzenia.nadmiaru. Według Freuda pierwszą fazą rozwoju libido jest faza oralna. które na skutek nerwicy stało się szare i przykre. W tych przypadkach objawy nerwicowe są zazwyczaj mniej ostre niż przy spadku ciężaru. skutkiem czego jeszcze więcej przybiera na wadze. podobnie jak w przypadku bezsenności. co w końcu może doprowadzić do skrajnego wyniszczenia. zerwany w chwili urodzenia.

gdyż postępując w ten sposób pogłębia się emocjonalny stosunek do tego problemu. tj. co między innymi objawia się zmniejszeniem popędu seksualnego. gdy znajdują się w warunkach. co już Szekspir zauważył. a nie tylko przez układ wegetatywny. w których nie muszą zajmować się swoją dietą — w wojsku. Wmożenie popędu ma charakter nerwicowy. Na ogół jednak nerwicy towarzyszy obniżenie nastroju. nie można bowiem żyć bez wypoczynku i bez pokarmu. stąd większa potrzeba zmiany i atrakcji. Z matki rozszerza się łączność ze światem przez usta na inne przedmioty otoczenia. że są to funkcje zasadnicze dla zachowania życia własnego i życia gatunku. Nerwicowy charakter wzmożenia popędu sprawia.związek ten utrzymuje. Zaburzenia seksualne Nerwicowe zaburzenia snu i łaknienia stanowią zagrożenie pierwszego prawa biologicznego. Trzecią grupę tego typu zaburzeń stanowią zaburzenia seksualne. kontakt z nim bolesny. Natomiast ludzie otyli łatwo tracą na wadze. który jest tego świata najbliższym przedstawicielem. Byłby to przykład nerwicowej regresji — cofnięcia się do wcześniejszych ontogenetycznie form zachowania się i przeżywania. . charakterystyczny dla nerwicowych zaburzeń łaknienia. co oczywiście osłabia chęć erotycznego zbliżenia. Funkcje związane z podstawowymi prawami biologicznymi są sterowane przez cały układ nerwowy. Najczęściej spotyka się w nerwicach zaburzenia o charakterze minusowym — obniżenie popędu i sprawności seksualnej. szybko się też nim nuży. Ten sposób odbierania otoczenia koncentruje się na partnerze seksualnym. że podobnie jak w jego wzmożeniu pod wpływem alkoholu. w szpitalu itp. narasta niechęć i zobojętnienie. np. Często występuje autoerotyzm jako najłatwiejsza forma wyładowania. ile się waży. niemniej właśnie dlatego. rzadziej o charakterze plusowym — w postaci wzmożonego popędu. a z nim ogólnej dynamiki życiowej. częste sprawdzanie. godzą one w drugie prawo biologiczne — zachowania życia gatunku. a chudzi przybierają. Świat w nerwicy staje się przykry. zachowania własnego życia. zaostrzają się konflikty. towarzyszy mu słabsze lub nieudane wykonanie. W tym sensie są one czymś więcej niż tylko zaburzeniami wegetatywnymi. szuka się wyładowania seksualnego dla zmniejszenia nerwicowego niepokoju. przez zalecanie skomplikowanych diet tuczących czy odchudzających. są one w głównej mierze autonomiczne i od woli niezależne. Leczenie nerwicowe otyłości czy chudości nie może więc polegać na zwracaniu uwagi na problem jedzenia. w sanatorium. partnera seksualnego traktuje się jako przedmiot tego wyładowania. drażniący. Emocjonalny stosunek do jedzenia. jest zjawiskiem prawidłowym w okresie niemowlęctwa.

staje się dla niej równie wstrętne jak jego przedstawiciel. Do rzadkości należy brak ejakulacji (wytrysku). próby gwałtu. nadżerka szyjki macicy itd. ale popularny ze względów anegdotycznych.. mówi się o anorgazmii pierwotnej. a kobiety na brak wyładowania (anorgasmia). zamiast wytrysku — wyciek. która doprowadza do seksualnego wyładowania (wytrysk u mężczyzn. Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń wegetatywnych zaburzenia . co niejednokrotnie jest wyrazem stosunku uczuciowego do partnera lub do życia seksualnego w ogóle. która jest oczywiście znacznie trudniejsza do leczenia niż wtórna. objaw stosunkowo rzadki. ich objawy nerwicowe nasilają się. u kobiet szczytowanie). Akt seksualny może u nich budzić wręcz wstręt. Niemożność rozłączenia się partnerów (penis capfiyus) bywa nierzadko powodem kompromitacji. u kobiet druga. pochwy. a nawet ma do niego wstręt. Kobiety jeszcze ostrzej niż mężczyźni odczuwają brak przyjemności w stosunku. ale o charakterze ruchowym. Wyciek taki zdarza się nawet bez erekcji. nie potrafią bowiem wyłączyć się z tematyki nerwicowej. Jeśli natomiast na skutek niepełnego rozwoju popędu seksualnego lub zahamowania go pod wpływem jakiegoś urazowego przeżycia. Obniżenie przyjemności stosunku seksualnego jest dość typowe zarówno dla kobiet. Akt seksualny może być bolesny (dyspareunia). może być traktowane jako objaw nerwicowy typu konwersji histerycznej. Mężczyźni odczuwają w czasie stosunku i po nim zmęczenie. w której dochodzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych w narządach płciowych (czego u mężczyzn wynikiem jest wzwód prącia) i do wzmożonego wydzielania gruczołów śluzowych (dzięki czemu zmniejsza się współczynnik tarcia). od woli niezależnym. U mężczyzn najczęściej jest zaburzona pierwsza faza. oraz fazę współczulną. W takich przypadkach. że stosunek może im zaszkodzić. Gdy kobieta zrazi się do swego partnera. co. zanim przyjmie się tło nerwicowe. co nierzadko zdarza się w małżeństwie.Sam akt seksualny jest sterowany głównie przez układ wegetatywny. należy wykluczyć zmiany organiczne. jest pochwica (vaginospasmus). widoku aktu seksualnego u rodziców itd. jeśli nie jest wywołane zmianami organicznymi. Nie można na rozkaz wywołać orgazmu. Mężczyźni obawiają się. jak stan zapalny przydatków. w samym akcie seksualnym nie są emocjonalnie zaangażowani. wówczas życie seksualne. np.. Z punktu widzenia pracy układu wegetatywnego można w akcie seksualnym rozróżnić dwie fazy: przywspółczulną. Natomiast dość często występuje osłabienie ejakulacji. jak i mężczyzn cierpiących na merwice. jak w wypadku autoerotyzmu czy gry miłosnej. dawniej miłe. Mężczyźni najczęściej cierpią na brak erekcji ( impotentia ). tym samym jest aktem autonomicznym. Analogicznym objawem. można tylko do niego doprowadzić za pomocą tych czy innych technik. kobieta nigdy nie odczuwa przyjemności w czasie stosunku. jest to anorgazmia wtórna.

Jako ogólną zasadę można by przyjąć. mężczyzna nigdy nie był zdolny do stosunku seksualnego. Inne zaburzenia wegetatywne W przeciwieństwie do omówionych zaburzeń. pieczenia palców rąk i nóg. dwunastnicy. drętwienia. gdyż w niej nierzadko znaleźć można przyczynę zaburzenia. bóle mięśniowe. bóle serca. są wywołane skurczami naczyń krwionośnych. Wówczas me należy jednak koncentrować się tylko na sprawach seksualnych. żołądka. że wiążą się one przede wszystkim ze skurczem mięśni gładkich.seksualne mogą wystąpić jako jedyny objaw nerwicy. częstą przyczyną bólów w czasie stosunku u kobiet (dysparcunia) są stany spastyczne mięsni gładkich pochwy i macicy. Patofizjologiczny mechanizm tego typu zaburzeń wegetatywnych nie jest jeszcze dobrze poznany. można w zasadzie sprowadzić do zaburzeń w skurczach mięśni gładkich. nie obejmują one całości ustroju i jego funkcji zasadniczych. bóle brzucha. Zaburzenia w oddawaniu stolca w postaci nawykowego zaparcia lub biegunek również są spowodowane dysfunkcją ruchowego aparatu wegetatywnego. Zdaniem niektórych autorów odgrywa też rolę w ich powstawaniu skurcz mięśni prążkowanych pokrywy czaszki. Zaburzenia seksualne dzieli się na pierwotne i wtórne. trudności w oddawaniu moczu. Niemniej są one niejednokrotnie tak dokuczliwe. w publicznych ustępach). pęcherzyka żółciowego). zaparcia stolca i biegunki.. że zaburzenia pierwotne są znacznie trudniejsze do leczenia. gdy występują już po krótszym lub dłuższym okresie prawidłowego funkcjonowania. Nerwicowe zawroty głowy są wywołane zmianami naczynio-ruchowymi w układzie błędnikowym. lecz zbadać całą historię życia chorego. tj. Również zaburzenia seksualne. kobieta nigdy nie odczuwała przy stosunku przyjemności). Najczęstszą przyczyną nerwicowych bólów serca są skurcze naczyń wieńcowych. jelita grubego. niemożość oddania moczu w niektórych sytuacjach. Częste u nerwicowców uczucie zimna zwłaszcza rąk i stóp (zimne. dolegliwości tego typu. Nie trzeba dodawać. Poza tym zbytnie koncentrowanie się na objawie nerwicowym zwykle objaw ten nasila. wilgotne dłonie). np. są bardziej wybiórcze. Mówimy wtedy o nerwicy seksualnej. iż cała uwaga chorego na nich się koncentruje. gdy występują od początku (np. Bóle brzucha są wywołane spastycznymi skurczami mięśni gładkich w różnych odcinkach przewodu pokarmowego (przełyku. I tak bóle głowy w nerwicach mają najczęściej charakter naczynio-ruchowy. To samo dotyczy zaburzeń w oddawaniu moczu (częstomocz. częściowo też prążkowanych. Rrak wzwodu jest wywołany niedostatecznym rozszerzeniem się przestrzeni naczyniowych prącia. o których była mowa. wiąże się ze skurczem naczyń . zwłaszcza okolicy lędźwiowo-krzyżowej itp. co uwydatnić się może w elektrokardiogramie (EKG). co bóle i zawroty głowy. a także mięśni prążkowanych krocza. mrowienia. O pierwotnych mówi się wówczas. a o wtórnych.

niemniej oddaje ono istotę ogólnej zasady. które krępują swobodę działania. powiek. Oba te szczytowe rodzaje aktywności spotykają się z najsilniejszym oporem zarówno zewnętrznym. że aktywność ruchowa jest zasadniczą cechą człowieka. wykonywanego przez mięśnie gładkie. W porównaniu z innymi możliwymi formami aktywności mają one na ogół małe szansę realizacji. które tkwią w samym człowieku. lub zamkniętymi drzwiami. ogólne uczucie zmęczenia fizycznego — mają swą prawdopodobną przyczynę w zwiększonym napięciu odpowiednich mięśni prążkowanych. niepotrzebne ruchy. Największa potrzeba działania występuje wówczas. Gdy nie ma ona ujścia w działaniu celowym. niemowlę. które są na zewnątrz. wyzwala się ona w formach niecelowych.krwionośnych skóry i tkanki podskórnej przy jednocześnie wzmożonej aktywności gruczołów potowych. własnego . przed którymi nerwowo spaceruje się czekając na ważne spotkanie. a dopiero na dalszym planie — ruchu manifestującego się na zewnątrz (zakres działania mięśni prążkowanych). wówczas realizuje potrzebę aktywności w bezcelowych ruchach. iż znaleźli się w ślepej uliczce. skrępowane powijakami. głowy. uczucie zmęczenia w oczach i drgania powieki. mogą być różnego rodzaju przeszkody. Analizując historię życia chorych rzeczywiście dochodzi się do wniosku. w zdenerwowaniu wykonuje się liczne. Chorzy na nerwicę często się skarżą. Skurczami naczyń krwionośnych należy też prawdopodobnie tłumaczyć mrowienia. w drugiej zaś w mięśniach prążkowanych anty grawitacyjnych (utrzymujących wyprostną postawę i przeciwdziałających opadaniu części ciała. Znaczną więc część omawianych tu zaburzeń wegetatywnych można sprowadzić do nieprawidłowej funkcji ruchu — przede wszystkim ruchu w zakresie narządów wewnętrznych. jak i wewnętrznym. pod wpływem siły ciężkości). Nadmiar wyładowania ruchowego jest jakby rekompensatą za to zatrzymanie się na drodze życia. drętwienia. Uniemożliwienie ruchu zewnętrznego powoduje. gdy uczucia zbliżają się do jednego z dwóch przeciwstawnych biegunów — zespolenia się z otoczeniem w akcie seksualnym lub do zniszczenia go w akcie mordu. znieczulice w palcach rąk i nóg. jak i całego świata zwierzęcego. niemożność wyboru między przeciwstawnymi planami aktywności itp. Powijakami. że życie dla nich stanęło na miejscu itp. a często wręcz szkodliwych. wędrujące bóle mięśniowe w różnych częściach ciała. tułowia. że aktywność wyładowuje się w ruchu wewnętrznym. że nie ma dla nich drogi wyjścia z sytuacji konfliktowej.ja chcę". Jest to oczywiście ujęcie raczej symboliczne.. jak obowiązujące normy społeczne. Najsilniej jednak działają nie te przeszkody. pręży się i krzyczy. ale te. że ich osobnicza ewolucja utknęła w martwym punkcie. które jest realizacją jego planów. Gdy człowiek nie ma możliwości celowego działania. lęk przed potępieniem przez otoczenie. . że zatrzymali się oni na drodze swego życia. W pierwszej grupie najczęściej spotyka się zaburzenia w mięśniach gładkich naczyń krwionośnych i przewodu pokarmowego. np. Bóle krzyża. np.

Gdy w momencie złości z rozkoszą zabiłoby się swego chwilowego przeciwnika, wówczas nie tylko zaciskają się pięści, ale też naczynia krwionośne, ściany przewodu pokarmowego itd. Gdy uczucia dochodzą do swych ekstremalnych biegunów, często przeplatają się z sobą, agresja jest źródłem rozkoszy, a akt seksualny łączy się z agresją. Byłoby zbyt dużym uproszczeniem sprowadzić wszelkie zaburzenia wegetatywne występujące w nerwicach do wyładowania ruchowego we wnętrzu samego ustroju. Zaburzenia wegetatywne wynikają z mobilizacji całego ustroju do walki bądź ucieczki. Mobilizacja ta wiąże się z zasadniczą postawą emocjonalną. Obejmuje ona wszystkie funkcje ustroju, a nie tylko ruchowe. Zmienia ona procesy biochemiczne, fizjologiczne, a także psychiczne. Niemniej niemożność wyładowania się na zewnątrz w celowym działania i przeniesienie ciężaru aktywności na ruch wewnętrzny oddaje, jak się zdaje, istotę zaburzeń wegetatywnych, spotykanych w nerwicach. W każdym razie w leczeniu nerwic istotnym momentem iest zabieg odwrotny: zmiana ruchu wewnętrznego na zewnętrzny. Już samo wypowiedzenie kłopotów, dolegliwości konfliktów zmniejsza natężenie zaburzeń wegetatywnych, gdyż mowa jako jedna z form ruchu zewnętrznego dale ujście dla nie wyładowanej tendencji do działania, osłabiając tym samym wyładowanie się jej w ruchu wewnętrznym. Podobne działanie ma zalecana w nerwicach praca fizyczna; wyładowanie w ruchu zewnętrznym zmniejsza natężenie ruchu wewnętrznego, który jest w dużej mierze przyczyną różnych cielesnych dolegliwości nerwicowych. Jeśli zaburzenia wegetatywne są wyrazem mobilizacji ustroju, która towarzyszy negatywnym postawom uczuciowym, to powstaje pytanie, jak wytłumaczyć fakt, iż trwają one miesiącami, a nawet latami. Trzy czynniki odgrywają tu prawdopodobnie rolę. Negatywne postawy uczuciowe ulegają łatwo utrwaleniu. Mówi się o ,,zapiekłych uczuciach". Uczucia nienawiści do najbliższych, do całego świata, poczucie krzywdy, chęć zemsty, poczucie winy mogą tkwić w człowieku niemal przez całe życie, stwarzając tym samym stałe pogotowie do walki, która wprawdzie nie przychodzi, ale ustrój jest do niej zmobilizowany. Procesy wegetatywne mają duży stopień inercji. W przeciwieństwie do układu somatycznego, który steruje stosunkiem do otoczenia, układ wegetatywny, jako odpowiedzialny za porządek we wnętrzu ustroju, jest nastawiony na większą stabilność. Stąd zakłócenie powstałe w układzie wegetatywnym ma większe szansę utrzymywania się; wolniej wygasa niż zakłócenie w układzie somatycznym (tj. sterującym stosunkiem ze światem otaczającym). Trzecim wreszcie czynnikiem jest prawdopodobnie wrodzona nadpobudliwość układu wegetatywnego. U jednych ludzi reakcje wegetatywne są stosunkowo słabe, u innych bardzo silne. Dość często obserwuje się tendencję do reagowania określonymi zaburzeniami wegetatywnymi, np. bólami głowy, brzucha, atakami duszności itd., tak jakby pewny odcinek układu wegetatywnego był u danego

człowieka bardziej podatny na ujemne wpływy otoczenia i stanowił główne ujście dla wyładowania aktywności ruchowej, o której uprzednio była mowa. Prawdopodobnie jest to wrodzona słabość jakiegoś odcinka układu wegetatywnego, choć nie można wykluczyć utrwalenia się pewnych wzorów zachowania we wczesnym okresie życia. Jak już wspomniano, istnieje bowiem pewna ,,zarażliwość" reakcji wegetatywnych. Taką „zaraźliwą" reakcją jest np. ziewanie. W czasie ostatniej wojny spotykało się nagminnie u żołnierzy, zwłaszcza angielskich i amerykańskich, zaburzenia wegetatywne serca. Interniści są skłonni rozpoznawać nerwice narządowe, np. serca, żołądka, jelita grubego itp., co wprawdzie z punktu widzenia psychiatrycznego nie jest słuszne, gdyż nerwica nie jest chorobą poszczególnego narządu, ale całego człowieka, niemniej zwrócenie uwagi na dysfunkcję układu wegetatywnego i zlokalizowanie tej dysfunkcji może czasem ułatwić postępowanie diagnostyczne i terapeutyczne np. przez dokładniejsze zbadanie danego narządu i zapisanie leków działających wybiórczo na daną część układu wegetatywnego, choć w dalszej fazie leczenia zbytnia koncentracja na „dotkniętym" nerwicą narządzie może być wręcz szkodliwa. Nie tak rzadko w praktyce lekarskiej spotyka się ludzi od dziecka cierpiących na określony typ zaburzeń wegetatywnych. Zwykle okazuje się, że jedno z ich rodziców miało analogiczne dolegliwości; w takich przypadkach trudno, jak już zaznaczono, rozstrzygnąć, czy dana skłonność była odziedziczona, czy też odwzorowana. Niezwykle interesującym, choć niezbyt poznanym, zjawiskiem jest meteoropatia. Polega ona na silnej reakcji układu wegetatywnego, połączonej z uczuciem niepokoju, na zmiany atmosferyczne. Człowiek taki jest „żywym barometrem"; reaguje bólami głowy, biciem serca, ogólnym rozbiciem psychofizycznym, niepokojem, podnieceniem itp. na zmiany ciśnienia barycznego (najczęściej na niże) i dzięki temu może nieraz lepiej niż Wicherek przewidywać pogodę, Analogiczne nasilanie się objawów obserwuje się w reumatyzmie, choć może mieć ono inną genezę. Meteoropatia typu wegetatywnego występuje dość często u neurotyków, a także u ludzi o konstytucjonalnie chwiejnym układzie wegetatywnym. Nie wiadomo, jakiego rodzaju sygnały działają tu na układ wegetatywny; niektóre badania wskazuje iż pewną rolę odgrywa jonizacja powietrza. W każdym razie są to sygnały niedostępne świadomej percepcji. Analogicznie, jak się zdaje, zjawisko, tylko w znacznie silniejszym stopniu, występuje u zwierząt, dzięki czemu mogą przystosować się do zmian pogody. W jakimś sensie byłaby to zdolność przewidywania przyszłości. Zaburzenia wegetatywne stanowią poważny problem współczesnej medycyny, o czym świadczyć może fakt, że większość leków działa na układ wegetatywny. Tak potężnie rozbudowana we współczesnej medycynie farmakoterapia jest w głównej mierze farmakoterapią układu wegetatywnego.

Egocentryzm

Dlaczego irytujący Cechą charakterystyczną dla osób chorych na nerwicę jest ich przekonanie, że nie ma ludzi bardziej nieszczęśliwych i chorych niż oni. Wszelkie próby ukazania im cierpień innych ludzi kończą się niepowodzeniem. Gdy na oddziale wśród chorych nerwicowych znajduje się chory w obłożnym stanie, mimo że zdają sobie oni sprawę z powagi jego sytuacji, to jednak uważają, że on cierpi mniej niż oni. Ich charakterystyczny sposób mówienia, który nieraz po kilku zdaniach pozwala zorientować się, że ma się do czynienia z neurotykiem, polega głównie na eksponowaniu zaimków ,,ja", ,,mój" oraz przymiotników dosadnie malujących ogrom ich cierpienia. Cecha ta jest wprawdzie charakterystyczna dla osobowości histerycznej, ale spotyka się ją zasadniczo w każdej nerwicy. Rozmawiając z chorym na nerwicę, odnosi się wrażenie, że jest on zamknięty w kokonie uprzedzonych przez siebie cierpień, konfliktów, urazów. Nie może się z niego wydostać, a świat otaczający nie dochodzi do niego bezpośrednio, ale poprzez skłębione nici jego urazowych nastawień. Zasadniczym momentem w leczeniu jest rozbicie tego kokona egocentryzmu. Gdy chory ujrzy, że nie tylko on cierpi na świecie, że nie jest najnieszczęśliwszy z ludzi, można mieć nadzieję, że zaczął przełamywać swój egocentryczny opór i dzięki temu obiektywnie patrzeć na samego siebie. Egocentryzm jest cechą, która najwięcej irytuje otoczenie, nie wyłączając lekarzy. Godzi ona bowiem w poczucie wspólnoty w widzeniu świata. Aczkolwiek każdy ma swój własny świat, to jednak jest on częścią świata wspólnego wszystkim ludziom (heraklitowskiego — koinos kosmos). To włączenie się w ludzką wspólnotę wymaga rezygnacji z tego, co najbardziej osobiste. Przeżycia najbardziej własne musza być obciosane, aby pasowały do przeżyć innych ludzi inaczej byłoby się narażonym na wykluczenie z kręgu ludzkiej wspólnoty, co spotyka psychotyków. Świat chorych na nerwicę nie jest jednak ,,innym" światem. Trapią ich te same

urazy. że pierwszym odczuciem żywej istoty jest poczucie egocentryzmu. A punktem centralnym tych współrzędnych jest właśnie poczucie własnego „ja". Egocentryzm jest subiektywnym wyrazem faktu. góra-dół. w którym energie i sygnały otoczenia zostają w swoisty i niepowtarzalny sposób zorganizowane. którym jest własne . Bliższe jest to. że jest się „pępkiem" świata. niż to. ale też trzeba mu coś dać z siebie. . a przypuszczalnie u każdej żywej istoty obdarzonej zdolnością odczuwania. Podobnie punktem centralnym dla współrzędnych przestrzennych (przód-tył. Punktem centralnym współrzędnych czasu i przestrzeni w tym układzie jest własne . strona lewa i prawa) jest własne aktualne położenie. a czas inny jest czasem obcym. Rady tego typu nie przynoszą im ulgi. w rodzaju: „trzeba się wziąć w garść". gdyż świat ten swoiście porządkuje. od którego nie można tylko brać. który nie przeżył ostatniej wojny. wprawdzie na czas znacznie krótszy..ja" w chwili obecnej. na co nie ma żadnego wpływu. jest ona na ogół równie daleka. jak wojny napoleońskie. W pierwszym wypadku świat otaczający jest bowiem tym dającym. im bardziej przeważa postawa „biorę" nad postawą „daję". w którym się żyje jest czasem własnym.. . jemu służy. że ktoś podkreśla swoją „inność" zajmując się tylko sobą.konflikty.ja".nie trzeba tylko myśleć o sobie" itp. Czas.. co odległe. nawet ich dolegliwości zdarzają się. iż jest się centralnym układem odniesienia. jak odległości przestrzenne na krańcach horyzontu. W drugim natomiast wypadku świat otaczający staje naprzeciw niego jako równy partner. a odległość czasu między nimi dla niego się zaciera. Dla młodego człowieka. w którym odległości stają się równie trudne do oceny. Dlatego człowieka zdrowego irytuje. Stąd biorą się rady dawane chorym'na nerwicę. Każdą żywą istotę można bowiem uważać za układ. I od tego punktu mierzy się dystans czasu i przestrzeni. Centralny układ odniesienia Nerwicowy egocentryzm jest w zasadzie tylko zaostrzeniem cechy normalnie występującej u każdego człowieka. co każdego człowieka. jest tym silniejsze. jak i sygnalizacyjnym. z czym człowiek bezpośrednio się styka. „każdy człowiek ma swoje zmartwienia". ludziom zdrowym. według nich bowiem układa się własny porządek morfologiczny i czynnościowy ustroju. Współrzędne czasu i przestrzeni odgrywają zasadniczą rolę w metabolizmie zarówno energetycznym. Dlatego można przypuszczać. „Biorę" i „daję" Poczucie. w ten sposób staje się ona punktem centralnym swego świata. Współrzędną czasu dzieli się na przeszłość i przyszłość od punktu. sprzeczne uczucia. spełnia wszystkie potrzeby człowieka. gdy on sam musi z własnej „inności" rezygnować.

zmniejsza nasilenie postawy egocentrycznej. Dziecko czuje się punktem centralnym swego świata. Można jednak przypuszczać. wszystkie jego potrzeby są spełnione. jak chory z nerwicą i nie czuje się tak nieszczęśliwy. gdyż nie ma możliwości wejścia w świat przeżyć istot żywych poza człowiekiem. Zresztą obserwacja zwierząt zdaje się wskazywać na to. Dlatego postawa egocentryczna w dzieciństwie i wczesnej młodości jest zjawiskiem naturalnym. uczy rozpoznawać w otoczeniu jednostki podobne do siebie. W okresie wzrostu przeważają procesy anaboliczne (biorę) nad katabolicznymi (daję). nie dają się uchwycić i pochłonąć.Wytwarza się pewnego rodzaju postawa animistyczna. jest bezradny. która jest przeciwieństwem postawy egocentrycznej. jak on. a raz bierze.. że rozwój układu sygnalizacyjnego ułatwia obiektywizację własnego stosunku do otoczenia.ja". Interakcja z otoczeniem. a raz jest się kierowanym. świat zaludnia się istotami podobnymi do własnego . w której raz się daje. W nerwicy jednak egocentryzm znacznie wykracza poza te granice. że na niższych szczeblach filogenezy zachowanie egocentryczne zaznacza się silniej niż na wyższych. że zmniejsza się ona w miarę rozwoju ontogenetycznego. postawa „biorę" przeważa u niego z konieczności nad postawą „daję". z której śmiało można wyjść na „podbój świata" — sięgać ręką po każdy przedmiot i wkładać go do ust. raz się kieruje. czy analogiczny spadek postawy egocentrycznej obserwuje się w rozwoju filogenetycznym. Jest to postawa. Egocentryzm dziecka jest postawą wyjściową. Chory somatycznie nigdy nie jest tak skoncentrowany na swoim cierpieniu. mają swoje życie. Te same ilości energii i sygnałów są brane z otoczenia. co wysyłane do niego. są w oczach . Również egocentryzm dziecka ma inny charakter niż u chorego na nerwicę. W egocentryzmie nerwicowym jest wyraźna pretensja w stosunku do otoczenia — „nikt mnie nie rozumie". wymaga opieki otoczenia. Trudno powiedzieć. Równowaga między „biorę" i „daję" jest w pewnej mierze analogiczna do równowagi między procesami anabolicznymi i katabolicznymi metabolizmu energetyczno-informacyjnego. proporcja „ja" i świat otaczający staje się bardziej realna. W dalszym dopiero rozwoju wypadków przedmioty otoczenia stawiają opór. w której otoczenie zapewnia macierzyńską opiekę. ale tego faktu nie podkreśla ani też nie jest z tego powodu nieszczęśliwe. a tym samym — zmniejszenie egocentryzmu. Troska pieszczota pojawiają się dopiero u wyższych gatunków zwierząt. Swoistość egocentryzmu nerwicowego Każdy człowiek chory czuje się trochę jak dziecko. Jako ogólną zasadę można przyjąć. chcąc jakby w ten sposób wchłonąć w siebie cały otaczający świat. Każda choroba łączy się z pewną regresją do dziecięcego egocentryzmu. dziecko znajduje się w jego centrum. „nikt nie chce mi pomóc". które mają swoje wymagania i swoje prawa.

Egocentryzm jest w nerwicy jedyną możliwą postawą. Egocentryzm człowieka chorego jest wynikiem jego słabości. nie ma więc czasu na inne sprawy i nieraz jest zmuszony żądać pomocy otoczenia. która pozostaje nie zmieniona. innym. płuca" itp. gdyż nie ma. czuje się w nim zagrożony. niemniej sam fakt. jak chory psychicznie. nadal zdrowa. obcym dawnemu sobie. staje się kimś nowym... jest się nim objętym. braku rozeznania itd. co im dałem". a jednocześnie bliska. i na resztę. W chorobie somatycznej dochodzi do rozszczepienia między chorą częścią ciała a resztą ustroju.dziecka podobne do niego.ja". może wywołać objawy nerwicowe. uważa. że czuje się chory. potrzeby opieki ze strony otoczenia. jak chory somatycznie. jakie stanowi każda choroba. będącą jej antytezą. przestaje się być tym. kim się było. Tak jakby był chory tylko pojedynczy narząd. a nie cały organizm. W początkach choroby somatycznej. gdy stale musi o niej myśleć i o nią się troszczyć. w którym proporcje są już całkiem odmienne. Chory z nerwicą znajduje się na granicy między chorobą somatyczną a psychiczną. gdyż jego . Rozszczepienie jest tu mechanizmem obronnym.ja" jest inne i jego świat jest inny. zdrowej części siebie. mówi się „mam chore serce. gdyż cały czuje się chory. gdyż każda choroba pociąga za sobą dysfunkcję całego ustroju. świadczy o tym.. nim powyższy mechanizm zacznie działać. Nie może już on odszczepić części chorej od zdrowej. dochodzi w nim jeszcze roszczenie w stosunku do otoczenia —„ ja mam prawo od nich wymagać troskliwości za to wszystko. Wówczas zostaje to odszczepione i położone na karb chwilowego działania w afekcie. Przeciwieństwem jest choroba psychiczna. przestaje być integralną częścią całości. Psychotyk nie może być egocentrykiem. Analogicznie przedstawia się egocentryzm starców. która daje poczucie własnego . Mimo że znajduje się on jeszcze we wspólnym ludzkim świecie. Jego egocentryzm wynika z konieczności zajmowania się tą oddzieloną częścią siebie. choć bliższe prawdy byłoby określenie „jestem cały chory". w której już odszczepienie „złego" nie działa. ani też nie żyje. całościowe zagrożenie ustroju. Człowiek chory somatycznie jest jakby rozdzielony: na część chorą (może nią być nawet całe ciało). z nimi zaczyna gaworzyć i bawić się.. gdy coś w naszym postępowaniu przez nas samych zostało potępione. która jest mu obca i wroga. Rozszczepienie to wyraża się nawet w potocznej mowie. przymusu zewnętrznego. że "wszyscy są od niego zdrowsi i szczęśliwsi i dlatego pragnie zrozumienia i pomocy ze strony otoczenia. o czym była wyżej mowa.ja". że ani jego . którą mógłby się normalnie z otoczeniem kontaktować. Całość ta pozostaje zdrowa. w innym świecie. ani jego świat nie stały się inne. żołądek. Jego kontakt ze światem otaczającym jest zawsze bolesny. w ten sposób z postawy egocentrycznej przechodzi się w postawę animistyczną. Analogiczny mechanizm obronny działa w ocenie własnej. dyż chory czuje się . że nie przeszedł na drugą stronę granicy. dzięki któremu to co „złe" zostaje odrzucone. Wówczas człowiek czuje się cały chory.

w . Określenie . a nie tylko w nim samym.. dotyczyć części ciała lub całego ciała. jego stosunek do świata się nie zmienia. interesować się światem i czuć się nim zmęczonym mieć cel w życiu i czuć jego bezsens — nie można być chorym. jak i otoczenia. wprowadza nas. Natomiast w nerwicy można owo fatalne „ja jestem chory" wypowiedzieć. że w aktualnej sytuacji to .chorym całościowo (jego „ja" jest chore w tym sensie. gdyż wówczas nie trzeba byłoby koncentrować się stale na sobie. to może tylko świadczyć. która przestaje być częścią podmiotu — . a staje się przedmiotem.ja jestem chory". Nie ma człowieka. Im silniej jest ono związane z przymiotnikiem „chory". Człowiek chory wycofuje się z życia. a ono jest u niego chore. gdyż każdy kontakt z otoczeniem jest bolesny. Egocentryzm nerwicowy. który by nie miał przejściowych objawów nerwicowych.Jestem" — wyraża chwilę obecną. to nie ma ona egocentrycznej utraty proporcji. musi więc przede wszystkim zajmować się sobą. które zmusza człowieka do zajmowania się tylko sobą i swoim cierpieniem i odsuwa go od normalnego życia? W tym zdania najważniejszym słowem jest ....ja". chronione. roztrzęsiony. otoczone opieką zarówno jego właściciela. w istotę tei choroby.. Egocentryzm byłby więc objawem wskazującym na zakłócenie w relacji danego człowieka z jego środowiskiem. "jakby obdarto go ze skóry. Ma on wrażenie. jak chory w ciężkim stanie somatycznym.ja jestem zdrów" — człowiek nadal jest tym. być szczęśliwym i cierpieć. chętnie oddawanym opiece specjalistów. która ujawniła. nad sobą zastanawiać. który jest dla otoczenia szczególnie denerwujący. nawet w ciężkiej chorobie somatycznej nie wypowiada się fatalnego „ja jestem chory". lecz stara się chorą część od siebie odrzucić. która wciąż nie jest jasna. nieszczęśliwy.ja". który już nie potrafi chorej części od siebie odrzucić i czuje się całkowicie ogarnięty chorobą. tzn. bo w przypadku nerwicy nie znajduje on żadnych obiektywnych zmian tłumaczących poczucie choroby. Jeśli w przelotnym zakłóceniu równowagi psychicznej przychodzi autorefleksja. cieszyć się życiem i nim martwić. że trzeba coś w nim lub w otoczeniu zmienić. po drugie — nie może zajmować się kimkolwiek ani czymkolwiek innym. tym bardziej trzeba się sobą samym zajmować. . wszystko go rani. Zaburzenie nie jest przelotne. Na czym polega to poczucie: . ale stan ten mija po kilku godzinach lub dniach.ja" stało się niewydolne. nie czuł się obolały. gdyż każdy świadomy kontakt musi przejść przez integrujące „ja". iż zaszła jakaś zmiana.. że „ja" cały jestem chory). Dopiero słowo „ja" nadaje trwałości stanowi choroby. W zasadzie więc nerwicowiec czuje się jak chory . Mówiąc . Oczywiście dla każdego lekarza takie stwierdzenie jest szokujące.chory" może bowiem. kim był.wzięty" chorobą. tym trudniej jest ustawić siebie w normalnej relacji ze światem zewnętrznym bowiem „ja" wypełnia wszystko. a w chorobie somatycznej są one widoczne. Jeśli to „ja" musi być osłonięte. jak już powiedziano. jak się zdaje. By móc normalnie żyć.. Jak uprzednio zaznaczono.

od momentu poczęcia aż do śmierci musi się rozwijać. Egocentryzm bowiem wbrew pozorom nie jest wyrazem miłości do samego siebie. by inni się też nim interesowali.której własne „ja" wszystko przesłania. Ten nadmierny ładunek uczuciowy skierowany do własnej osoby pochodzi stąd. Drugim czynnikiem zmniejszającym postawę egocentryczną jest uzyskanie w rozmowach z lekarzem spokojniejszego i obiektywniejszego spojrzenia na samego siebie. że znalazł się w ślepej uliczce. Człowiek może wciąż stwarzać nowe . nie jest źródłem przyjemności. jak i jego otoczenie mają wrażenie. W nerwicy zarówno sam chory. przestałoby się je widzieć. że uczucia zostały zablokowane w swym ujściu na zewnątrz.. którym chory wciąż się zajmuje i żąda. Egocentryzm jest wyrazem buntu przeciw własnemu losowi. Własne . lecz też do każdej jednostki. który zmniejsza postawę egocentryczną jest znalezienie drogi wyjścia z impasu. ale niepokoju i ambiwalentnych uczuć. przestaje o niej myśleć.ja". Rozmawiając z chorymi na nerwicę z reguły dochodzi się do ich konfliktów uczuciowych z najbliższym otoczeniem. Historię jej życia można nakreślić jako krzywą rozwoju. Kochając siebie. wpływa na stosunek uczuciowy do otoczenia. U człowieka jednak dzięki niezwykłemu w porównaniu ze światem zwierzęcym rozwojowi układu sygnalizacyjnego ewolucja dotyczy przede wszystkim form czynnościowych. w których przeważają uczucia negatywne. łatwiej jest kochać innych. Egocentryzm nie jest egoizmem. lecz gdy ból przejdzie. jaką uzyskuje się w rozmowach z lekarzem obiektywizację własnego autoportretu. Egocentryzm a ewolucja jednostki Trzecim czynnikiem. Rozwój polega na tworzeniu wciąż nowych form morfologicznych i czynnościowych. że kreci się on wokoło. Zwiększa to poczucie własnej wartości. na chwilę zwraca na nią uwagę. jest w nim agresja w stosunku do siebie i do świata. Wyładowanie uczuć negatywnych w stosunku do najbliższych osób w czasie rozmów z lekarzem stanowi już pewne dla nich ujście i dzięki temu zmniejsza postawę egocentryczną chorego. Analogicznie gdy człowiek idąc urazi się w nogę. Zaburzenie jednak nie jest zupełnie stałe. Egocentryzm jest właśnie wyrazem wypaczonego stosunku do samego siebie. gdyż wówczas wystąpiłoby przyzwyczajenie do ułomności własnych i otoczenia. Człowiek należący do przyrody nie jest wyłączony spod praw ewolucji. W egocentryzmie stosunek do siebie jest ambiwalentny — „kocham i nienawidzę". w którym siebie w pełni się akceptuje i walczy o swoje prawa z krzywdą nieraz innych ludzi. Obowiązujące w przyrodzie prawo ewolucji odnosi się nie tylko do całych gatunków. biegnącą od najprostszych form do najbardziej skomplikowanych. Pewna stabilizacja stosunku uczuciowego do siebie. W znanej formule etycznej o miłości i bliźniego najtrudniejsza do spełnienia jest część druga: „jak siebie samego".

Objaw ten polega na zamknięciu się w nerwicowy krąg przyczyny i skutku. Wzrost napięcia lękowego wzmaga objawy wegetatywne.od" i postawa twórcza . Gdy np. koncentracja uwagi staje się . Subiektywnie odczuwa się ewolucję własnych form czynnościowych jako potrzebę aktywności — aktywności twórczej. konstrukcja jego układu nerwowego jest tak bogata. Jeśli nerwicę będziemy traktować jako reakcję na zatrzymanie się w rozwoju. którego ruch naprzód został zahamowany.nad"). jego niepokój wzrasta. Wszelka aktywność twórcza. Trzy czynniki odgrywające rolę w wyprowadzeniu chorego z postawy egocentrycznej — uporządkowanie stosunku uczuciowego do otoczenia i do samego siebie oraz stworzenie możliwości twórczej aktywności — dotyczą trzech podstawowych wektorów. że nigdy nie jest on w stanie wyzyskać tkwiących w niej możliwości. wówczas egocentryzm staje się zjawiskiem zrozumiałym. Jak wspomniano. Błędne koło Przykłady Poczucie kręcenia się wkoło. kurcze żołądka. te z kolei zwiększają uczucie lęku. Zrozumienie postawy egocentrycznej ułatwia zrozumienie istoty nerwicy jako zakłócenia trzech podstawowych. Nerwicowy lęk wywołuje szereg zaburzeń wegetatywnych. znalezienia się w sytuacji bez wyjścia łączy się też z czwartym osiowym objawem nerwicy.. że coś złego dzieje się w jego organizmie. skutkiem czego chory myśli o swojej niewydolności umysłowej i o tym. Ułatwia bowiem realizację tkwiącej w człowieku potrzeby przekształcania świata „na obraz i podobieństwo swoje". które doprowadza do punktu martwego w krzywej rozwoju.. zamyka się ludzka aktywność (zasadnicze postawy uczuciowe . w której przekształca się zarówno siebie. ustępowanie egocentryzmu jest zwykle pierwszym sygnałem ustępowania nerwicy. ..do". choćby w ramach stosowanej w lecznictwie terapii zajęciowej. Niemożność koncentracji uwagi kieruje uwagę chorego na sam proces uwagi i na czynniki zakłócające. Te same trzy czynniki mają zasadnicze znaczenie w wyleczeniu z nerwicy. wektorów ludzkiej aktywności. Kilka przykładów może zilustrować istotę zagadnienia.formy swej aktywności. który obok wektora „do" i „od" określa zasadnicze kierunki ludzkiej aktywności. boi się po prostu. co mu w pracy przeszkadza. w których. Jest on kręceniem się wokół własnej osi człowieka. jak i otaczający świat według własnego plany. ktoś nagle odczuje bóle głowy lub bicie serca. zmniejsza postawę egocentryczną. mianowicie z objawem błędnego koła. Jest to wektor „nad".

Poczucie winy jest przyczyną doszukiwania się we wszystkim własnej winy. że „to tylko nerwica". by z niego się wyrwać. Każdy chory ma bowiem dla siebie typowe błędne koło. gdyż chory znów czuje się nie zrozumiany i odtrącony. Drażliwość często spotykana w nerwicach wywołuje odpowiednią reakcję otoczenia. Nasilenie objawów nerwicowych wzmaga negatywne nastawienie lekarza do chorego. co z kolei zwiększa objawy nerwicowe. tym bardziej jest poirytowany i jeszcze silniej gryzie. a im jest on większy. teoretycznie ad infinitum. Chory z natręctwami im silniej z nimi będzie walczył. Im silniej pies gryzie swój ogon. co tylko wzmoże jego stan rozdrażnienia itd. co z kolei wzmaga poczucie krzywdy. co znów zwiększa jego postawę egocentryczną. tym więcej go boli. Lekarz zdezorientowany objawami nerwicowymi. Chory drażliwy będzie walczył z osobami i przedmiotami wywołującymi u niego rozdrażnienie. Wysiłek chorego koncentruje się na tym. wskutek czego musi być coraz silniejsze. W ujemnym sprzężeniu zwrotnym jego wzrost wywołuje spadek ilości sygnałów wysyłanych przez układ. Poczucie krzywdy odbija się na zachowaniu chorego w stosunku do otoczenia. tym one bardziej będą mu dokuczać.. Chory z poczuciem krzywdy im usilniej będzie szukał sprawiedliwości. Jest to przykład dodatniego sprzężenia zwrotnego. która z kolei wzmaga wewnętrzne napięcie i rozdrażnienie itd. z którym się walczy. gdy po wielu badaniach dochodzi do wniosku. Sprzężenie zwrotne dodatnie Sytuacja przypomina psa gryzącego swój ogon. Przykładów tego typu można by przytoczyć znacznie więcej. Walcząc z dolegliwością nerwicową wywołuje się wzrost jednego z ogniw łańcucha przyczynowego. daje odczuć często nieświadomie swoje rozczarowanie choremu. tym bardziej nerwicowy krąg wokół niego się zacieśnia. tym silniejsza staje się tendencja do obciążania własnego sumienia. analogicznie sprawa będzie się przedstawiać z innymi zaburzeniami wegetatywnymi. Powiązanie członów przyczynowych w nerwicowym kole jest tego rodzaju. bo im bardziej się wysila. Nerwicowy egocentryzm powoduje odsuwanie się otoczenia od chorego. z którego wyjść nie może.jeszcze gorsza. Stabilność układu jest w ten sposób zachowana. a to znów zwiększa jego objawy nerwicowe. (Na przykład w termostacie wzrost temperatury ponad wyznaczoną normę powoduje spadek w wytwarzaniu . dzięki czemu ciężar poczucia winy rośnie. i jego wołanie o pomoc trafia na coraz większą pustkę. co mu najbardziej dokucza. wskutek czego objawy jej staną się jeszcze dokuczliwsze. że wzrost jednego powoduje wzrost następnego. na co otoczenie reaguje zazwyczaj negatywnym nastawieniem uczuciowym do chorego. co w końcu prowadzi do nasilenia się objawu. A więc chory cierpiący na zaburzenia potencji będzie głównie na niej się koncentrował. tym bardziej będzie się czuł pokrzywdzony.

zwiększyłby ilość wytwarzanego ciepła. Czasem wystarczy podanie środków zmniejszających napięcie lękowe. Zapalenie nerek łączy się zwykle z anemią. poczuwszy ból zajmuje się np. coraz większy lęk przed nimi czuje. Przykłady . Układ o dodatnim sprzężeniu jest układem niestabilnym.ciepła). a także w medycynie somatycznej. lecz też w innych zaburzeniach psychicznych. W przykładzie z psem odpowiadałoby to sytuacji. co z kolei ujemnie wpływa na pierwotne schorzenie itp. odczuwający lęk przed ludźmi. Po pewnym czasie równowaga zostaje jednak przywrócona. mogą przyczynić się do przerwania utrwalonego błędnego koła. która z kolei jest przyczyną gorszego utlenienia tkanek i zmniejszenia odporności. W terapii nerwic rozbicie błędnego koła jest ważnym momentem. w której pies zamiast coraz silniej gryźć swój ogon. Każda choroba jest bowiem w jakimś sensie naruszeniem istniejącej równowagi ustroju. aby osłabić jedno z ogniw błędnego koła (lęk nerwicowy). Wydaje się. rozdrażnienie. dążącym do autodestrukcji. przygnębienie itp. wskutek czego coraz trudniej mu do ludzi się zbliżyć. dzięki czemu sygnały bólowe ulegają stopniowo wygaszeniu. Człowiek nieznerwicowany w sytuacji konfliktowej może też wykazać objawy nerwicowe — niepokój. Możliwości te polegają na działaniu ujemnego sprzężenia zwrotnego. życie toczy się dalej. umożliwia ono choremu wyjście naprzód. W przypadku psa sprzężeniem zwrotnym są bodźce bólowe biegnące od gryzionego ogona. coraz bardziej zamyka się w swoim świecie. dla których tak trudno choremu wyjść z egocentrycznego kręcenia się wokół własnej osi. przyjemnym obgryzaniem kości. (Wzrost temperatury w termostacie zamiast zmniejszać.. zajmuje się on już czymś innym. Niekiedy przejściowa zmiana warunków życia. które wywołują jeszcze silniejsze gryzienie. Dopływ bodźców ujemnych zostaje w ten sposób zredukowany. odsuwa się od otoczenia. . że zjawisko błędnego koła jest charakterystyczne dla każdej choroby. a z czasem w ogóle przerwany.błędnego koła" można spotkać nie tylko w przypadku nerwic. czyli skierowuje go na drogę ewolucji. zaburzenia wegetatywne. naruszeniem przekraczającym możliwości samoregulujące danego układu. w którym chory znajduje oparcie i może przed nim wyładować swe tłumione uczucie i odnaleźć swą własną wartość itp. Nerwicowe błędne koło jest jedną z przyczyn. W dodatnim sprzężeniu jest odwrotnie — jego wzrost powoduje wzrost sygnałów wysyłanych przez układ. dzięki czemu układ odzyskuje zachwianą stabilność.. Na przykład schizofrenik. gdyż zamiast jak neurotyk tkwić w sytuacji konfliktowej. rpzmowy z lekarzem.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful