P. 1
A. Kępiński - Psychopatologia Nerwic - Rodzaje nerwic, Objawy osiowe nerwic

A. Kępiński - Psychopatologia Nerwic - Rodzaje nerwic, Objawy osiowe nerwic

|Views: 2,618|Likes:
Wydawca: Marcin Labus

More info:

Published by: Marcin Labus on Apr 10, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/21/2013

pdf

text

original

PSYCHOPATOLOGIA NERWIC

ANTONI KĘPIŃSKI

Rodzaje nerwic
Uwagi wstępne Częstość występowania nerwic Trudno nawet w przybliżeniu określić częstość występowania nerwic. W badaniach epidemiologicznych, zależnie od tego, jak dokładnie je przeprowadzono i jakie przyjmowano kryteria granicy między nerwicą a normą psychiczną oraz między nerwicą a psychopatią, odsetek neurotyków w ogólnej populacji społeczeństw naszej cywilizacji waha się od kilku do kilkudziesięciu procent. Duży odsetek pacjentów zgłaszających się do lekarzy różnych specjalności (niepsychiatrów) stanowią chorzy nerwicowi. Na ogół przyjmuje się, że do lekarzy ogólnie praktykujących i do internistów zgłasza się ich przeszło 50°/o. Można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że nie ma chyba człowieka współczesnej .cywilizacji, który by przez krótki przynajmniej okres swego życia nie wykazywał wyraźnych objawów nerwicowych. Dlatego stosunkowo łatwo każdemu zrozumieć przeżycia typowe dla tej jednostki chorobowej. Nerwice i nerwice rzekome Dwie, dość powszechne, sytuacje pozwalają w pewnym przybliżeniu wczuć się w przeżycia neurotyka. Jedną z nich jest oczekiwanie trudnego zadania, np. egzaminu, spotkania z ważną osobą, wystąpienia publicznego, a drugą stan po zwykłym zatruciu alkoholem (popularny „kac"). Niepokój, rozdrażnienie, różnego rodzaju przykre sensacje wywołane rozchwianiem równowagi układu autonomicznego (dystonia vegetativa), jak bicia serca, ściskanie w dołku podsercowym, bóle głowy, bóle brzucha, parcie na pęcherz czy kiszkę stolcową, pocenie rąk, drżenie ciała itd. są każdemu znane z własnego doświadczenia. W nerwicy taki stan trwa tygodniami, miesiącami, a nawet latami. Dlatego .nie można się dziwić choremu, że czuje się pokrzywdzony i niezrozumiany, gdy lekarz po dokładnym zbadaniu i wykonaniu różnego rodzaju badań pomocniczych oświadcza mu ,,panu nic nie jest", ,,to tylko nerwy" itp, Porównanie nerwicy do sytuacji przedegzaminacyjnej i do stanu po zatruciu alkoholem wskazuje na istotny fakt, że identyczne objawy mogą wystąpić

zarówno pod wpływem czynników natury psychicznej (np. lęk przed egzaminem), jak i fizycznych (np. .działanie substancji toksycznej). Różne więc zasadniczo czynniki etiologiczne mogą wywołać analogiczną dysfunkcję ośrodkowego układu nerwowego, W praktyce lekarskiej nierzadko spotykamy się 2 faktem, że objawy typowo nerwicowe są zwiastunem chorób somatycznych lub psychicznych lub im towarzyszą. By odróżnić je od nerwic prawdziwych lub psychonerwic, wywołanych tylko czynnikami natury emocjonalnej, mówi się wówczas o nerwicach rzekomych lub „pseudo nerwicach". Pomyłki diagnostyczne są nieuniknione, gdyż zdarza się, że objawy nerwicowe są jedynymi objawami rozpoczynającej się choroby somatycznej i dopiero dalszy rozwój wypadków wykazuje, że nie była to nerwica, lecz początki choroby nowotworowej, miażdżycy mózgu, choroby Gravesa-Basedowa itp. To samo dotyczy chorób psychicznych. Objawy nerwicowe mogą 'być zwiastunem schizofrenii, cyklofrenii, psychoz organicznych, ataku padaczkowego. Trudno tu jednak mówić o pomyłce diagnostycznej, gdyż rozpoznanie w psychiatrii jest przede wszystkim rozpoznaniem objawowym i jeśli nie ma np. objawów schizofrenicznych, a są tylko objawy nerwicowe, nie można rozpoznawać schizofrenii. Objawy nerwicowe nie tylko wyprzedzają choroby somatyczne i psychiczne, lecz też im często towarzyszą, zwłaszcza w stanie zejściowym choroby i w okresie rekonwalescencji. Nie sprawiają one wówczas większych trudności diagnostycznych, gdyż już wiadomo, z jaką chorobą ma się do czynienia. Rozpoznanie nerwicy Rozpoznanie objawów nerwicowych nie jest sprawą trudną: niepokój i napięcie psychiczne, które jakby promieniują z chorego i udzielają się otoczeniu, oraz typowe skargi pozwalają od razu, nawet laikowi, określić danego człowieka lako „nerwowego", co odpowiada najogólniej pojęciu nerwicy. Trudności powstają dopiero przy próbie odpowiedzi na pytanie, skąd biorą się objawy nerwicowe, czy są tylko krótkotrwałym stanem przejściowym towarzyszącym określonej sytuacji (np. sytuacja przedegzaminacyjna lub po zatruciu alkoholem), czy i pod nimi kryje się jakaś poważniejsza choroba somatyczna lub psychiczna, czy też wynikają z różnego rodzaju konfliktów emocjonalnych. Tylko w tym ostatnim przypadku ma się prawo rozpoznać nerwicę. Ta pewnego rodzaju wszechobecność objawów nerwicowych wywołuje niejednokrotnie u lekarza swoisty stan niepokoju diagnostycznego. Lekarz nie jest pewny, czy pod nerwicą nie kryje się coś poważniejszego, i nim. postawi rozpoznanie nerwicy, stara się wszystkie inne możliwości wykluczyć. Stawianie diagnozy per exclusionem nie jest zadaniem łatwym, gdyż nigdy nie wiadomo, czy o czymś się jeszcze nie zapomniało i w ten sposób można chorego bez końca wysyłać na różnego rodzaju badania dodatkowe. Niepewność lekarza

zwiększa niepokój pacjenta i tym samym pogłębia jego objawy nerwicowe. Na ogół przyjmuje się, że większym błędem w sztuce jest przeoczenie choroby somatycznej i traktowanie jej jako nerwicy niż traktowanie nerwicy jako choroby somatycznej. Częściej lekarze popełniają drugi błąd. Czynnościowy szmer serca, drobne odchylenia w czynnościach układu dokrewnego itp. traktują jako przyczynę zaburzeń nerwicowych pacjenta, utwierdzając go tym samym w poczuciu choroby, a nawet kalectwa, nieraz na całe życie. Przedstawione trudności diagnostyczne, jak się zdaje, rzucają pewne światło na istotę objawów nerwicowych. Objawy nerwicowe występują mianowicie wówczas, gdy ustrojowi zagraża niebezpieczeństwo i gdy nie może sobie poradzić z sytuacją zewnętrzną lub wewnętrzną, w której się znalazł. Zagrożenie może bowiem pochodzić z zewnątrz, jak w cytowanym przykładzie sytuacji sprzedegzaminacyjnej, lub z wewnątrz, jak w stanie po zatruciu alkoholem. Uczucie lęku, które zawsze w mniejszym lub większym stopniu towarzyszy nerwicy, jest sygnałem niebezpieczeństwa zagrażającego ustrojowi. Istnieje tu pewna analogia z bólem, tylko że ból wskazuje, przynajmniej w przybliżeniu, gdzie należy szukać źródła zagrożenia. Natomiast lęk wyprzedza moment bezpośredniego zetknięcia się z czynnikiem szkodliwym. Obowiązkiem lekarza jest to źródło zła odkryć, a przynajmniej intensywnie go poszukiwać. Nie zawsze bowiem to się udaje. Niemniej sam kontakt z lekarzem i możność szczerego przed 'nim wypowiedzenia się oraz różnego rodzaju środki farmakologiczne, zmniejszające napięcie lękowe i poprawiające nastrój, redukują objawy nerwicowe niezależnie od ich etiologii. Klasycznym przykładem jest wspomniany przez Jaspersa. pacjent, który z powodu moczówki prostej był leczony intensywnie .psychoterapią; działo się to w czasach, gdy rozpoznanie tej choroby nie było jeszcze tak proste, jak obecnie. Pod wpływem psychoterapii stan chorego znacznie się poprawił, co wyrażało się między innymi znacznym spadkiem wydalania moczu. Mimo to chory w jakiś czas potem umarł z powodu guza okolicy podwzgórzowej mózgu, który 'był przyczyną jego dolegliwości. Podobnie więc, jak w wypadku. bólu, można objawy nerwicowe zmniejszyć, nie usuwając ich przyczyny. Klasyfikacja nerwic Trudności występują nie tylko w szukaniu etiologii objawów nerwicowych, lecz też w próbach ich klasyfikacji. Mimo że są one tak ewidentne, iż laikowi nie sprawia trudności ich rozeznanie, to jednak ich racjonalny podział, zwłaszcza oddzielenie objawów istotnych (osiowych), występujących w każdej nerwicy, od objawów mniej ważnych (brzeżnych lub typologicznych), charakterystycznych tylko dla pewnych typów nerwic, nie jest zadaniem łatwym. Dotychczas więc klasyfikacja nerwic jest dyskusyjna. Trudności klasyfikacyjne wynikają z dużej różnorodności objawów nerwicowych i ich indywidualności, mianowicie każdy człowiek demonstruje

Następnie przejdziemy do omówienia objawów osiowych. Uszkodzone włókno nerwowe — nim wystąpią objawy porażenne (znieczulenia w wypadku nerwu czuciowego) — daje objawy przeczulicy: przykładem może być rwa kulszowa (ischias). histeryczną. Osłabienie idzie zwykle w parze z nadmierną pobudliwością. Osłabienie ma zazwyczaj charakter stałego uczucia zmęczenia i zwiększonej męczliwości. nerwica lękowa.inny szereg objawów. Postawa chorego. Wyraźnie tu występuje jedność psychofizyczna. jak i fizycznej. Opis zaczniemy od objawów brzeżnych. gdy ich wyboru trudno dokonać. One więc pozwalają dzielić nerwice na różne typy według tego. które z nich dominują.). jest w zasadzie symptomatologiczny. zarówno w sferze psychicznej. Gdy w nerwicy neurastenicznej dominuje osłabienie. Objawy należące do różnych typów nerwic często występują w różnym nasileniu u tego samego chorego. Istnieją różne podziały nerwic. gdyż one umożliwiają wyodrębnienie charakter y stycznych typów nerwic. jak i zagranicznej. które z kolei . W przeciwieństwie do objawów osiowych. objawy brzeżne nie pojawiają się w każdej nerwicy. wyraz twarzy noszą piętno znużenia.. a w każdym razie nie w tym samym nasileniu. Czuje się on fizycznie jak po ciężkiej: pracy lub po wyczerpującej chorobie. mówi się o jej formie hipostenicznej. a gdy drażliwość — o formie hiperstenicznej. i podaje się nazwę kilkuczłonową (np. słabość nerwów" (gr. jak zresztą wszystkie klasyfikacje w psychiatrii. które występują w każdej nerwicy i dlatego nie mogą służyć za kryterium klasyfikacyjne. co nie wydaje się słuszne. odczuwa bóle mięśniowe. nerwica wegetatywna). Osłabienie i drażliwość są w nerwicy głównymi objawami. trudno jest zmęczenie psychiczne oddzielić od fizycznego.pozwolą nam wniknąć głębiej w psychopatologię nerwic. Przedstawiony w tej książce podział jest na ogół z różnymi drobnymi odchyleniami stosowany w psychiatrii zarówno polskiej. Wówczas objawy dominujące służą do określenia nerwicy lub. hipochondryczno -depresyjna itd. Nerwica neurasteniczna Zmęczenie Słowo neurastenia znaczy dosłownie . Podział nerwic. Wyróżnia on pięć typów nerwic: neurasteniczną. Mianowicie objawy 'można grupować w różny sposób i taki podział z natury rzeczy jest arbitralny. anankastyczną (natręctw) i depresyjną. hipochondryczną. asthenos = słaby). Niekiedy objawy osiowe uważa się za klasyfikacyjne (np. jego ruchy. zwłaszcza w . nerwica neurasteniczno-histeryczna.

Są to najczęstsze skargi związane ze zmęczeniem psychicznym. Chory ma wszystkiego dość. jest przykrą koniecznością. teatr. Napięcie to jest też odczuwane w mięśniach twarzy. Dla neurastenika fakt. Z uczuciem zmęczenia wiąże się zwiększona męczliwość. zaburzenie potencji najczęściej w formie przedwczesnego wytrysku i impotencji u mężczyzn. zmęczenie gałek ocznych. zniechęcenia. zapomina. W każdym razie poranek neurasteniczny z poczuciem ogólnego skacowania jest bardzo charakterystyczny dla tej nerwicy i dzięki niemu łatwo rozróżnić zmęczenie fizjologiczne od nerwicowego. co zresztą uwidacznia się w mimice. często budzą się. trudnością zapamiętywania. występuje ono najsilniej z rana. które jest najintensywniejsze po dniu wytężonej pracy. Możliwe. Dopiero pod wieczór staje się bardziej ożywiony. drgania powiek. mianowicie odczucie obręczy ściskającej głowę (kask neurasteniczny). Ma zwykle różne dolegliwości wegetatywne. bezpośrednio po obudzeniu.. trudno mu napisać zwykły list.rozkręca się". To paradoksalne zjawisko może wynikać stąd. . ale nawet rozrywka. | Bóle głowy mają dość typowy charakter. Poza tym może tu odgrywać rolę negatywne nastawienie emocjonalne do czekającego dnia. chorych dręczą koszmarne sny. uczuciem rozproszenia. wszystko mu przeszkadza. mały wysiłek fizyczny wywołują bicie serca. To samo odnosi się do wysiłku umysłowego. że w przeciwieństwie do zmęczenia fizjologicznego. nie może się skupić. kołatania serca. Męczy nie tylko praca. Zmęczenie umysłowe objawia się przede wszystkim niemożnością skupienia uwagi. Człowiek zmęczony szybciej się męczy niż wypoczęty. zamiast bawić. wywołują zmęczenie. a uczucie zmęczenia zwykle wtedy maleje. a anorgazmii u kobiet. że sen nie daje odpowiedniego odpoczynku. Charakterystyczne dla neurastenicznego zmęczenia jest to.okolicy lędżwiowo-krzyżowej. bóle brzucha. nie rozumie. przelewa się). Nawet wstanie z łóżka staje się wysiłkiem. wszystko go męczy. Książka. kino. Wejście po schodach. jak bolej głowy. co też należy prawdopodobnie odnieść do wzmożonego napięcia mięśniowego (mięśni powiek i gałek ocznych). co przed chwilą słyszał lub przeczytał itp. że kask neurasteniczny jest wywołany wzmożonym napięciem mięśni pokrywy czaszki. odczucie ucisku wewnątrz głowy (wata w głowie). Męczliwość jest więc konsekwencją typowego dla nerwicy neurastenicznej uczucia zmęczenia. Niekiedy chorzy skarżą się na ciężkość powiek. uczucie zamętu w głowie (w głowie huczy. sen ich jest zwykle płytki. bóle mięśniowe itp. Wszystko męczy. Rozdrażnienie Rozdrażnienie neurasteniczne polega na zwiększonej pobudliwości na wszelkie . co można| tłumaczyć wzmożonym napięciem mięśni antygrawitacyjnych. że musi znów zaczynać dzień. co czyta. trudno im zasnąć. Proste zadania stają się trudne i męczące.

nudzić się" i . w aktualnej sytuacji. który jest dla niego przykry i wrogi. a nudząc się.. Uczucie zmęczenia znika.spieszyć" jest . Pojęciem przeciwstawnym do słów . Swoim zachowaniem wprowadzają stan znerwicowania w podległej im grupie społecznej. mieć czas oddzielający go od punktu docelowego poza sobą. Zarówno jednak spiesząc się. to wszystko na zasadzie nerwicowego błędnego koła potęguje irytację chorego (neurastenia hipersteniczna).neurotyk chce mieć poza sobą. by móc znaleźć się w innym. Chorego dosłownie wszystko drażni i denerwuje jak w alkoholowym „kacu". przy czym bodziec niezależnie od swego rodzaju nabiera odcienia bólowego. rozdrażnienia itp. ma cel przed sobą. gdy jest się czymś zainteresowanym. dusi irytację w sobie. co dociera w danej chwili do chorego. W drugim przypadku nudzi się. co znów prowadzi . jak i nudząc. z błahych powodów wybuchają gniewem 'na swoich podwładnych. chce od niego uciec. mają nadmiar spraw do załatwienia. występuje wtedy mobilizacja układu wegetatywno-endokrynnego do walki lub ucieczki.interesować się". co do niego dociera.ma uczucie. a może też ją wyładowywać w formie wybuchów gniewu. czas obecny . Tzw.. Powstaje stąd uczucie zmęczenia. żyją w stałym pośpiechu. Uczucie zmęczenia zwiększa jeszcze 'nastawienie .. wydają sprzeczne polecenia.do zaostrzenia się zachowania otoczenia w stosunku do niego. gdy godzinami czeka w kolejce lub przez cały dzień kręci się po miejscu swej pracy.bodźce. wszystko bowiem. walczy on z czasem obecnym. że człowiek spiesząc się. staje się bolesne i wskutek tego wywołuje zbyt silną reakcję. jakiego one nabierają. Reakcję tę chory może tłumić. ma ton przykry. występuje ona u ludzi na kierowniczym stanowisku. co prowadzi do mobilizacji układu wegetatywno-endokrynnego i potęguje uczucie wyczerpania (neurastenia hiposteniczna). lepszym czasie. zniszczyć go. nerwica dyrektorska Typowym przykładem formy hiperstenicznej jest tzw. nic właściwie nie robiąc? W pierwszym przypadku śpieszy się — chce dotrzeć do celu. Wynika ono ze wspomnianego przewrażliwienia na bodźce otoczenia i z odcienia bólowego. Wszystko. celu tego nie ma. jakby go odarto ze skóry. odbierają nieraz kilka telefonów. 'nerwica dyrektorska. Jest on dla niego przeszkodą. chce też mieć czas aktualny poza sobą.. którzy z tych czy innych względów nie mogą podołać zadaniom. . różnica polega na tym. Dlaczego człowiek czuje się zmęczony. Pośpiech i nuda Uczucie pośpiechu lub nudy jest dość typowe dla nerwicy neurastenicznej. Słowo to wywodzi się od łacińskiego „interesse — być w czymś". być w aktualnym czasie. które może być znacznie większe niż po intensywnej pracy umysłowej czy fizycznej. co znów na zasadzie błędnego koła zwiększa ich znerwicowanie.

która reaguje na wszelkiego rodzaju uszkodzenie osłabieniem swej funkcji i w pierwszej fazie wzmożoną pobudliwością. iż są to w istocie objawy osiowe uszkodzenia żywej komórki. Można by podejrzewać. Szczególnie wyraźnie występuje to w komórkach nerwowych bardzo wrażliwych na czynniki szkodliwe. można by tłumaczyć w ten sposób.. którzy od wczesnej młodości prawie stale czują się zmęczeni i rozdrażnieni. społeczeństw cywilizacji technicznej. ludzie. których życie męczy i jest niejednokrotnie przykrym obowiązkiem. a więc wszystkie czynniki określane mianem organicznych. Różnego rodzaju choroby somatyczne (zwłaszcza choroby zakaźne) w okresie rekonwalescencji na pierwszym planie przedstawiają obraz neurastenicznego zmęczenia i rozdrażnienia. Objawy te można traktować jako wskaźnik pewnego zneurastenizowania. chemiczne lip. Obok zespołu neurastenicznego spotyka się tu równie często inne formy nerwic. że objawy neurasteniczne często towarzyszą chorobom o wyraźnie organicznej etiologii. cerebrasthenia posttraumatica). Pośpiech i nuda są zaliczane do ujemnych cech współczesnej cywilizacji. Objawy neurastenii na podłożu organicznym Objawy neurasteniczne należą do najczęściej spotykanych w nerwicach rzekomych o etiologii somatycznej. ludzie. Prawdopodobnie czynniki urazowe zarówno natury organicznej. Miażdżyca naczyń mózgowych zaczyna się zwykle zespołem neurastenicznym. „Urodzeni" neurastenicy Istnieją jednak „urodzeni" neurastenicy. tlenkiem węgla) pozostawiają po sobie objawy typowo neurasteniczne. Nierzadko też zaczynają się objawami neurastenicznymi (choćby grypa). że czynnikami szkodliwymi są zarówno urazy mechaniczne. Występują one w następstwie upojenia alkoholowego. Późne następstwa urazów czaszki przybierają najczęściej formę przewlekłego zespołu neurastenicznego (tzw. Natomiast nie można tego powiedzieć o nerwicach rzekomych. jeśli chodzi o ustrój ludzki. Fakt. jak i psychicznej wywołują analogiczną reakcję obronną w postaci mobilizacji układu wegetatywno-endokrynnego i na tym założeniu opiera się popularna koncepcja stresu Selyego.negatywne do sytuacji aktualnej. Charakterystyczne jest to. Niemniej pewne analogie zdają się istnieć. Powstaje nerwicowe błędne koło. Oczywiście porównywanie reakcji całego ustroju do reakcji poszczególnej 'komórki jest dość ryzykowne. Ostre i przewlekłe zatrucia substancjami toksycznymi (np. że dla nich . które występują jako zwiastuny lub stan zejściowy w psychozach endogennych (schizofrenii i cyklorremi). jak też urazy natury emocjonalnej.

od aktualnych potrzeb i sytuacji zewnętrznej oraz wewnętrznej wytwarza się hierarchia ważności. aktualny fenotyp. Na przykład siatkówka oka ludzkiego składa się z około 6 milionów czopków i 110 milionów pręcików. Sama konstrukcja morfologiczna układu nerwowego wskazuje na tego typu selekcję.samo życie jest urazem. który chce o wszystkim wiedzieć i o wszystkim decydować. a w górę — Informacje. obok których. Próba interpretacji neurofizjologicznej Układ nerwowy spełnia rolę układu sterującego. On integruje ich aktywność i dostraja do sytuacji w otoczeniu. Liczne elementy obrazu wzrokowego powstałego w siatkówce giną . rzeczywista sytuacja polityczna).nieważne w pewnych sytuacjach mogą stać się ważne w innych. gdy jest syty. Na przykład człowiek głodny zaczyna zwracać uwagę na restauracje i sklepy spożywcze. Między wierzchołkiem a podstawą istnieje stały. Schematycznie każdy układ sterujący. przestają je w końcu respektować. a podstawę — końcowy efekt realizacji tegoż planu (np. a często też do samego siebie. jak społeczny. U takich ludzi spotyka się zwykle utrwalone nastawienie negatywne emocjonalne do otoczenia. czyli aparatu władzy w wielomiliardowej społeczności komórek ustroju. zarówno techniczny. biologiczny. wiele ze sobą sprzecznych. Gubi się on w chaosie informacji ważnych i nieważnych. jak rozkaz został wykonany (sprzężenie zwrotne) i w ogóle co dzieje się na obwodzie. co ma być w danej chwili wykonane. jakie dany układ reprezentuje. aktualny produkt maszyny. w dół biegną rozkazy. ważne zmieszane z nieważnymi. gdyż jest ich zbyt wiele. Zależnie od celów. nim dojdzie do ich końcowej realizacji. według której odbywa się selekcja sygnałów (informacji). odbieranych i wysyłanych w otoczenie. przechodzi obojętnie. można przedstawić w postaci piramidy. Utrwalone negatywne podstawy emocjonalne prowadzą do stałego napięcia układu wegetatywno-endokrynnego. dwukierunkowy przepływ informacji. zaprogramowanie w układzie technicznym. a nerw wzrokowy tylko z jednego miliona włókien. Między wierzchołkiem a podstawą piramidy mieści się szereg jakby stacji przekaźnikowych. w których z jednej strony rozkazy biegnące w dół zostają stopniowo opracowane. plan genetyczny w układzie biologicznym. a ci. którzy wysyłane przez niego rozkazy odbierają. Zły jest aparat władzy. W każdym aparacie władzy istotnym zagadnieniem jest zdolność odróżnienia spraw ważnych od nieważnych. tak że do szczytu dochodzą tylko informacje globalne lub aktualnie istotne. a tym samym są przyczyną ustabilizowanego zespołu neurastenicznego. Informacje . której wierzchołek reprezentuje zasadniczy plan danego układu (np. program polityczny w układzie społecznym). a z drugiej strony informacje biegnące w górę ulegają stopniowej selekcji.

czy kryteria ważności są rzeczywiście słuszne. Proces eliminacji zależy od wielu czynników.stąd.więc. dzieje się to na niższych poziomach piramidy. homuncuus) z olbrzymimi ustami. angażuje się w nie całościowo. . gdyż w głowie jego jest z nadmiaru bodźców szum i chaos. Analogiczna selekcja dokonuje się w kierunku odwrotnym (od podstawy do wierzchołka piramidy). które normalnie dokonują się automatycznie. mówienie. rękami.chodź". stąd to uczucie. wewnętrzny rozkaz: . wszystko jest ważne. w miarę rozwoju „poważnieje się". czyli procesu uczenia się. Jedną 2 charakterystycznych cech zespołu neurastenicznego jest upośledzenie zdolności eliminacyjnej układu nerwowego. np. w którym naczelne czynniki sterujące o wszystkim chcą wiedzieć i o wszystkim decydować. wskutek czego o niczym nie wiedzą i o niczym nie decydują. że niczego nie może zapamiętać. podobnie zresztą jak zwierzę. językiem. gdy człowiek dorosły napotyka przy ich wykonaniu jakieś trudności. jak 'nieważne — dochodzą 'do świadomości.. to samo dzieje się. uczucie stałego pośpiechu i wewnętrznego napięcia) wydaje on decyzje impulsywne. jak aktualne potrzeby ustroju. które odbierają nasze aparaty zmysłowe. chory skarży się. Inną sprawą jest. „pisz". Człowiek. wymagają dużej mobilizacji. Sygnały — zarówno ważne. nim osiągnie on korę wzrokową. Natomiast dziecko. nie trzeba już wchodzić w szczegóły wykonania. Można by więc zespół neurasteniczny przyrównać do złego systemu władzy. bez udziału świadomości lub 'tylko z minimalnym jej udziałem. To samo dotyczy sygnałów wysłanych na zewnątrz. tylko nieliczne docierają do świadomości. W okresie dzieciństwa wszystko interesuje. zależnie od Ważności funkcji przez nie spełnianych (mięśnie aparatu mowy i ręki są znacznie ważniejsze niż mięśnie tułowia i nóg).tyle mam na głowie". wszystko bawi. jego konstytucja indywidualna i gatunkowa (w każdym gatunku świata zwierzęcego inaczej on wygląda) i wreszcie od historii osobniczej ustroju. co dotyczy bezpośrednio lub pośrednio zachowania życia własnego i życia gatunku.. co szczególnie się zaznacza w hiperstenicznej postaci zespołu neurastenicznego. Decyzje. że rozkazy biegnące z niej do odpowiednich grup mięśniowych ulegają w różnym stopniu selekcji. z dużym ładunkiem emocjonalnym. Mając zbyt wiele do decydowania (. ważne jest tylko to. u neurastenika stają się trudne. Jeśli jakaś funkcja jest przez człowieka opanowana. uwaga jest rozproszona. że życie tak męczy. że wszystko zapomina. ucząc się tych funkcji. uczy się stale od początku swego życia odróżniać rzeczy ważne od nieważnych. to wystarczy prosty. „mów". bez udziału świadomości. pisanie. a znikomym tułowiem i zanikłymi kończynami dolnymi wynika . inne zostają po drodze wyeliminowane. Z wielu obrazów. chodzenie. Karykaturalna postać człowieka w obszarach ruchowych kory (tzw.

że miał on w swojej praktyce przeważnie pacjentów typu histerycznego. które chce rodzić dzieci. współcześni Freudowi psychiatrzy atakowali go między innymi też za to. cierpi i gniewa się. że histeria występuje także u mężczyzn. a dżgane ościeniem żądzy wszystko opanować próbuje. Kiedy w okresie dojrzałości długi czas owoców nie wydaje. że choroba ta jest wywołana wędrowaniem macicy po ciele kobiety. Błądzi 'po całym ciele. by byli symulantami. .Nerwica histeryczna Uwagi historyczne Nazwa histeria pochodzi z greckiego hystera. Zarzucany Freudowi panseiksualizm może wywodzić się stąd. najczęściej w postaci zahamowania jego pełnego rozwoju (infantylizm). Jeszcze do czasów Freuda przeważało przekonanie. Określenie to nie znaczy jednak. które nie ulega rozumowi. iż jest to choroba kobiet. odetchnąć nie daje. „La grande simulatrice" Józef Babiński (1857—1832). Istnieje więc swoiste. żeby jak drzewa owoc wydały. wybitny neurolog i psychiatra.. U nich rzeczywiście można było doszukać się zaburzeń w sferze popędu seksualnego. jakoby chorzy naśladowali objawy występujące w innych chorobach. nazwał histerię „la grande simulatrice" (wielka symulantką). wiara w seksualne podłoże nerwicy histerycznej nie "była czymś nowym już za czasów Platona. W starożytności bowiem uważano. w kłopoty najgorsze wpędza i wszelkiego rodzaju inne choroby powoduje. iż twierdził. a potem go zerwały"*. = macica (w wieku XIX w polskim słownictwie lekarskim używano nazwy {”macinniczność"). To jest ukryte w ciele zwierzę. tj. że sama histeria naśladuje objawy występujące w innych chorobach. nie jest to jednak reguła. Jak widać z zacytowanego fragmentu. uczeń Charcota. lecz wskazuje na fakt. Ale już Platon uważał. pokąd jednej i drugiej płci żądza i miłość do tego nie skłoni. U kobiet znowu są pochwy i macice tak zwane z tego samego powodu. W „Timajosie" tak bowiem pisał: „Dlatego u mężczyzn organy wstydliwe są nieposłuszne i samowolne jak zwierzę. że jest inaczej. zatyka przewody powietrzne.

to w 'nerwicy histerycznej rzutowanie to jest skierowane na zewnątrz. mówimy o konwersji [conyerto = zwracam. skierowuję). Niektórzy psychiatrzy. Nerwicowy ból głowy może być identyczny a nawet silniejszy od bólu głowy występującego np.organicznej" (np. Jeśli więc w innych formach nerwicy konflikty emocjonalne rzutują się przede wszystkim do wewnątrz. Częstoskurcz serca może być objawem emocjonalnego wzburzenia. czynnościowymi. Zaburzenia układu wegetatywnego są bardziej własne w tym sensie. ruchu. ból brzucha wywołany wrzodem trawiennym) nie bez znaczenia są czynniki psychogenne (stan emocjonalny chorego. ale też niewydolności krążenia. Większość jednak ogranicza pojęcie konwersji do objawów występujących w czynnościach regulowanych przez układ nerwowy . W dosłownym pojęciu konwersji należałoby więc do niej zaliczyć też objawy wegetatywne. Odbija się ono na funkcji tej części układu nerwowego. Objawy konwersyjne dzielone są zwykle na trzy grupy zaburzeń.zasadnicze podobieństwo między objawami wywołanymi przez określone zmiany organiczne a objawami tzw.somatyczny") i która jest w subiektywnym odczuciu podległa normalnie aktowi woli. wadliwy sposób odżywiania.wymioty — objawem wstrętu.. a więc w sprawie wyraźnie . że w biologii ma z reguły do czynienia z etiologią wieloczynnikową. tak powszechnych w nerwicach. nikt może o nich nie . Zadaniem lekarza jest uchwycenie właściwej etiologii obserwowanego objawu. lecz też poważnego zaburzenia układu trawiennego.. Przy tym lekarz nie powinien zapominać. zwłaszcza francuscy. że dzieją się we wnętrzu ustroju. genetyczna skłonność do zaburzeń przewodu pokarmowego itp. wywołując dysfunkcję układu autonomicznego łącznie z układem endokrynnym. przeżywania siebie i otaczającej rzeczywistości. przy guzie mózgu. a więc zależnych od woli... gwałtowne chudnięcie może świadczyć o nerwicowym braku łaknienia i nerwicowych zaburzeniach metabolizmu. która steruje wymianą sygnałów ze światem zewnętrznym (okład nerwowy . od woli niezależnych. natomiast wyłącza z niego objawy występujące w funkcjach regulowanych przez układ autonomiczny (wegetatywny). jego urazy i konflikty) i na odwrót — w sprawie psychogennej (np. czucia oraz wyższych form zachowania się.}. Cała sfera zaburzeń wegetatywnych. należy do tej grupy objawów. lecz również o ciężkiej chorobie wyniszczającej itd. zresztą w ten sposób je traktują. Konwersja Tam gdzie czynniki natury emocjonalnej (psychogenne) rzutują na sferę cielesną.somatyczny". W samym więc objawie konwersji-histerycznej można dopatrzeć się cech ekstrawersji. Nerwowe bóle serca 'czy brzucha nie dają się niejednokrotnie odróżnić od bólów o podłożu organicznym. nerwicowym bólu brzucha) mogą mieć znaczenie czynniki organiczne (np. w których zmian tych nie ma.

osobowość histeryczna jest bowiem typem osobowości niedojrzałej. są często wołaniem o pomoc otoczenia lub wyrazem protestu w stosunku do niego. nadwrażliwość wzrokowa czy słuchowa itp. w zaburzeniach psychicznych — stany nadmiernego pobudzenia lub zahamowania. Jest ich tak wiele i są tak zmienne w zależności od epoki i kręgu [kulturowego. Oczywiście. Jest to jakby regresja do wcześniejszych i bardziej prymitywnych form zachowania się i przeżywania. A wszelka choroba niezależnie od tła etiologicznego wyzwala tendencje regresywne — w chorobie chce się być z powrotem dzieckiem i szuka się pomocy i opieki otoczenia. W każdej grupie. lecz też występujących na skutek zmian organicznych lub rozpoczynającej się psychozy — dochodzi do ich ujawnienia się. można z kolei odróżnić zaburzenia polegające na wzmożeniu lub zahamowaniu funkcji. Niemniej w wielu zespołach nerwicowych — i to nie tylko pochodzenia psychogennego. W tym ostatnim przypadku psychiatrzy chcąc w rozpoznaniu zasygnalizować. ślepota. i tak •w" zaburzeniach ruchu spotykamy różnego rodzaju hiperkinezy (ruchy nadmierne) i różnego rodzaju -porażenia. podkreślając w ten sposób. Objawy konwersyjne Trudno wyliczyć nawet pobieżnie wszystkie ważniejsze objawy konwersji histerycznej. w zaburzeniach czucia — zniesienie danej funkcji percepcyjnej (znieczulice. nadmiernej pamięci (hiperamnezji) i jej utraty (amnezji). a nie o objawy histeryczne. iż nigdy nie wiadomo. że nerwica niehisteryczna występuje u człowieka z wyraźnymi cechami osobowości histerycznej.). czy któregoś się nie pominęło. czuciowych i psychicznych. nie wyczerpuje on bez reszty wszystkich możliwości.wiedzieć. głuchota histeryczna) lub jej podwyższenie (przeczulica. jak każdy podział. że chodzi tu o osobowość histeryczną. Nie jest to stanowisko słuszne. nerwice innego typu zdarzają się u osób z wyraźnymi cechami histerycznymi. depressivo-hysterica. Osobowość histeryczna Pojęcie nerwicy histerycznej mylone jest dość często z pojęciem osobowości histerycznej. anancastico-hysterica itd„ choć słuszniej byłoby postawie rozpoznanie neurosis neurasthenica in individuo hysterico itd. konwersyjne) dzieli się na trzy grupy: zaburzeń ruchowych. objawy histeryczne (tj. dodają do właściwego rozpoznania typu nerwicy przymiotnik histeryczny i tak rozpoznają neurosis neurastbenicohysterica. jeśli przedtem były one niewidoczne. . gdyż nierzadko objawy konwersji histerycznej występują u ludzi nie wykazujących cech histerycznej osobowości na odwrót. podczas gdy objawy konwersji histerycznej są skierowane na zewnątrz. uporczywy ból. Jak już wspomniano.

iż chory w czasie pisania tak silnie napina mięśnie. ruchy mimowolne typu pląsawiczego. Są to „zrywania" w kończynach górnych lub dolnych. występuje najczęściej w formie różnego rodzaju ruchów mimowolnych. a paznokcie wrastały w ciało. gdy na zmiany organiczne nakładają się zmiany czynnościowe. napina wszystkie mięśnie. Przeciwny rodzaj zaburzeń ruchowych. Choroba ta jest w pewnym 'sensie chorobą zawodową. typowe zmiany w napięciu mięśniowym. że nawet wytrawni neurolodzy mają trudności diagnostyczne. Zaburzenia na tle organicznym mają dość wyraźną i określoną symptomatologię. Dość charakterystyczne dla porażeń histerycznych jest olbrzymi wysiłek. a więc układ porażonej kończyny będzie nietypowy. Ruchy te są bardzo trudne do odróżnienia od . gdy chory odwróci od niej uwagę. nie mogąc wstać z powodu porażenia histerycznego nóg. którzy latami leżeli w łóżku. torsyjnego. Chory taki ma zachowaną siłę w nogach. Natomiast nie tak rzadko spotyka się dzisiaj histeryczną astazję-abazję. pomagając sobie drugą ręką. polegający na ich nadmiarze. Niemniej zdarza się. że ręka jest usztywniona i subtelne ruchy związane z pisaniem są niemożliwe. Natomiast czasem udaje się zaobserwować ruch porażonej kończyny. różnice w odruchach głębokich. Dziś już rzadko spotyka się chorych. szczególnie często u nauczycieli. objawu Babińskiego). Polega on na tym. Chorzy tacy nie byli rzadkością przed kilkudziesięciu laty i opisy takich przypadków można znaleźć w dawniejszych podręcznikach neurologii i psychiatrii.Objawy konwersyjne ruchowe Odróżnienie niedowładów i porażeń histerycznych od organicznych na ogół nie jest trudne przy pewnej znajomości neurologii. by uruchomić porażoną kończynę. Występują one szczególnie wówczas. atetotycznego. nie stwierdza się objawów patologicznych (np. odruchy głębokie pozostają równe w obu 'kończynach. które z racji swego zawodu muszą dużo pisać. Porażenia były u nich tak 'długotrwałe. Chory wykonuje tylko zygzaki lub pisze bardzo niezdarnie. niemożność utrzymania się w pozycji stojącej i niemożność chodzenia. W porażeniach czynnościowych (histerycznych) spotykamy się z większym bogactwem obrazu. Również często spotyika się dziś kurcz pisarki (graphospasmus]. zmiany napięcia mięśniowego inne niż spotykane w organicznych porażeniach wiotkich czy spastycznych. który nie odpowiada 'dość sztywnemu obrazowi 'porażenia organicznego. gdyż porażona ręka latami była zaciśnięta w pięść. tj. w wypadku porażeń ruchowych charakterystyczne jest ułożenie kończyn. na które często skarżą się chorzy na nerwicę nie tylko histerycznego typu. jaki chory wkłada. że występowały przykurczę i zaniki mięśniowe. a jednak porażona część ciała ani 'drgnie. /występuje u osób. ale w pozycji stojącej nogi uginają się pod nim i upada na ziemię. drżenia i drgawki całego ciała lub poszczególnych kończyn. wykrzywia twarz. poci się.

zdarzają się szczególnie często u dzieci. jak zbyt częste mruganie powiekami. że brak odruchów z gardła jest patognomoniczny dla histerii. odgrywa też rolę jako najprostszy sposób wyładowania napięcia emocjonalnego. gdyż znalezienie takiego znieczulonego miejsca było podstawą do poddania danej osoby próbie czarownic.analogicznych ruchów mimowolnych. niezależne lub tylko w małym stopniu zależne od aktu woli. Różnego rodzaju ruchy mimowolne w rodzaju tików.. poza swoim zasadniczym znaczeniem jako forma aktywności skierowana na zewnątrz. Czasem miejsca znieczulone przedstawiają się w formie plackowatej. Podobnie jak w wypadku porażeń rozkład konwersyjnych zaburzeń czucia nie odpowiada rozkładowi spotykanemu w sprawach organicznych. na egzamin czy ważne spotkanie łatwiej znosi się czas oczekiwania. ruchów pseudo-pląsawiczych. Do ruchów mimowolnych o charakterze czynnościowym należą różnego rodzaju tiki. niezwykłe ruchy ręki czy nogi. Większość autorów nie zalicza ich do konwersji histerycznej. Każdy ruch. Tiki można traktować jako utrwalone stereotypy ruchowe. polegające na skurczu naczyń krwionośnych. przede wszystkim prążkowia. trudno jednak przyjąć za jej przyczynę zniesienie czucia w pochwie. Najczęściej obejmuje on całą połowę ciała. Czynniki natury emocjonalnej dają w tych wypadkach bardzo podobny efekt jak uszkodzenie organiczne. W miejscach znieczulonych występują niekiedy zaburzenia wegetatywne. Dawniej uważano nawet. Mówi się o „rękawiczkowym" lub . obgryzanie paznokci itd. Nierzadko ruch taki ma charakter czynności przymusowej. Na tej zasadzie czekając np. że dany ruch powtarzany jest często. później już występuje niezależnie od woli i trudno lub w ogóle się go nie udaje powstrzymać aktem woli.pończochowym" zniesieniu czucia. z czasem treść emocjonalna związana z natręctwem ruchowym znika i zostaje sam tik. występujących przy uszkodzeniu ośrodków podkorowych. najpierw dowolnie. na skutek którego głębokie nawet przebicie skóry nie wywołuje krwawienia. Anorgazmia jest wprawdzie bardzo częsta u kobiet o osobowości wyraźnie histerycznej. czynności przymusowych. Tiki można by traktować jako utrwaloną formę wyładowywania napięcia emocjonalnego.. gdyż obszar znieczulicy w ten sposób niekiedy się przedstawia. krzywienie twarzy w stereotypowy sposób. Dawniej określano je jako „stigmata diaboli". Porażona kończyna jest pozbawiona czucia. . stale się powtarzające. Objawy konwersyjne czuciowe Zniesienie czucia dotyku i bólu najczęściej występuje razem z porażeniami. spacerując tam i z powrotem lub wykonując jakieś bezcelowe ruchy ręka-mi niż siedząc lub stojąc w całkowitym bezruchu. jak np. Często zaczynają się one w ten sposób. jedną lub obie kończyny. Dość często zniesienie czucia występuje w gardle i w pochwie.

w czasie bombardowania. W histerycznych stanach ekstatycznych może wystąpić niezwykłe intensywna percepcja otaczającej rzeczywistości. brzucha. wówczas trudno je odróżnić od stymulacji. niekiedy o niezwykłym charakterze. Trzymając się ściśle definicji konwersji. w delirium alkoholowym). że szamani w czasie tańca obrzędowego. a nie wegetatywnym. Podobnie jak histeryczna ślepota najczęściej zdarza się pod wpływem silnych napięć emocjonalnych. wpadając w trans hipnotyczny. na przykład na polu walki. Histeryczna utrata węchu z reguły obejmuje też utratę zdolności odczuwania ostrych zapachów. Do zaburzeń o charakterze ruchowym. Tego typu intensyfikacja percepcji jest trudna do odróżniania od analogicznych stanów występujących w ostrej schizofrenii lub w padaczce. Są to bóle bardzo uporczywe. których percepcja zależy od podrażnienia nerwu trójdzielnego i nie występuje w utracie węchu o etiologii organicznej. które podtrzymywały górne powieki. po kontuzjach. ale upośledzających zdolność widzenia. ograniczające się do jednego miejsca. w psychozach intoksykacyjnych. Bóle w histerii mają na ogół bardziej zlokalizowany charakter. Bólami najczęściej spotykanymi w nerwicy histerycznej są bóle głowy. gdyż odnosi się ono do zaburzeń czynnościowych powstałych w układzie nerwowym somatycznym. Widzenie przedmiotów w zmniejszonych proporcjach (mikropsje) lub w zwiększonych (makropsje) zdarza się najczęściej w zespołach psychoorganicznych (np. Histeryczna utrata smaku łączy się często z patologicznym brakiem łaknienia [anorexia nervosa}. Różnicowanie bólów histerycznych z wegetatywnymi ma charakter sporu raczej akademickiego. genitaliów. natomiast bóle w dystonii . o czym była już mowa. serca. nieraz też jakościowo zmieniona. Ślepota histeryczna zdarza się stosunkowo rzadko. Nadmierna wrażliwość na bodźce zmysłowe jest typowa dla zespołów neurastenicznych i wiąże się prawdopodobnie ze zmniejszoną zdolnością selekcji sygnałów. Najczęściej spotykanym w czasach współczesnych objawem konwersji histerycznej jest intensyfikacja percepcji bólowej. Rzadziej spotyka się histeryczną ślepotę lub głuchotę w roszczeniach o rentę. są głównym objawem i są silniejsze niż bóle występujące w innych typach nerwic na skutek zaburzeń funkcji układu wegetatywnego. ale spotykane jest też w histerii. mogli swobodnie przebijać nożem swoje ciało i nie pojawiała się ani kropla krwi. należałoby w ogóle bóle pochodzące z wnętrza ciała z tego pojęcia wykluczyć. należy zaliczyć blepharospamus. Nie ustępują one po środkach przeciwbólowych. polegający na kurczowym zaciskaniu powiek. (Na przykład histeryczny ból głowy określa się jako clavus hystericus — gwóźdź histeryczny). dokuczliwe. natomiast często spotyka się koncentryczne zwężenie pola widzenia (też uważane za objaw charakterystyczny dla histerii).Znany jest fakt. (Jeden z chorych leczonych ambulatoryjnie w krakowskiej klinice psychiatrycznej skonstruował sobie specjalne okulary z drutu. Głuchota histeryczna też jest rzadka. takich jak amoniak. tak by mógł widzieć).

z wypadkiem. nie zawsze zresztą uświadomionego. Jest to popularnie zwana . np. rentę. przewodu pokarmowego. Nie jest to jednak świadome wykorzystywanie dodatnich aspektów choroby w celu uniknięcia niemiłej sytuacji. że jego cierpienia są przez otoczenie. typowe dla ciąży powiększenie brzucha. któremu uległ. po urazach głowy. krwawienia z dróg oddechowych. a który przez otoczenie został. Z rozmów z chorym można się zwykle zorientować. Wyzdrowienie jest niemożliwe. zwolnienia się z przykrych obowiązków itp. jak zresztą niektóre z innych objawów konwersji histerycznej (porażenia. Każda choroba oprócz ujemnych ma też swoje strony dodatnie. mogą wystąpić u zwierząt domowych (najczęściej u psów i kotów). a szczególnie przez lekarzy nie doceniane. większą troskliwość ze strony współmałżonka. na szczęście rzadko. Tzw. łącznie z wydzielaniem siary.. czyli symulacja. Jeśli nawet dzięki niej chory uzyskuje korzystne dla siebie cele. Tego typu sytuacje występują w sprawach rentowych. Wzrasta bowiem poczucie krzywdy. mimo że ich obiektywne przyczyny już wygasły.. im bardziej chce uzyskać rentę. Przykładem zwodniczości obrazu klinicznego jest ciąża histeryczna. związane np. co z kolei wzmaga jego objawy nerwicowe. lub że choroba jest dla niego środkiem do osiągnięcia jakiegoś celu. że dołączają się inne. Niekiedy chirurg ulega naciskowi chorego.wegetatywnej są na ogół na nie podatne.ucieczka w chorobę". bardziej obiektywne objawy. lżejsze . że ciąża histeryczna. ataki drgawkowe). zwłaszcza gdy obraz kliniczny nie jest jasny. o którą walczy. Bóle takie mają swoje uzasadnienie fizjologiczne w doznanym urazie. Jednakże ich uporczywość. nasilenie i często oporność na środki przeciwbólowe nasuwają podejrzenie sprawy czynnościowej. lecz też zmiany w gruczołach sutkowych. zlekceważony. zmianę nastawienia najbliższego otoczenia. że żywi on silne poczucie krzywdy. tym więcej nasilają się jego objawy nerwicowe. Uporczywość bólów może skłaniać chorego do szukania interwencji chirurgicznej. Zdarza się bowiem. Chory starający się o rentę jest w sytuacji błędnego koła. zabiegach operacyjnych). które mogą przyczyniać się do utrwalenia objawów nerwicowych lub do utrzymania się dolegliwości w sprawach o etiologii organicznej. Warto dodać. złamaniach. narządu rodnego na skutek wzmożonej przepuszczalności naczyń krwionośnych. w której nie tylko występuje zatrzymanie miesiączki. jak gorączka pod wpływem zwiększonej wrażliwości ośrodków termoregulacyjnych. o charakterze jednakże czynnościowym. jego zdaniem. W nerwicy chory rzeczywiście cierpi. gdyż równałoby się ono utracie przez chorego poczucia słuszności sprawy. ucieczka w chorobę Dużo trudności diagnostycznych i terapeutycznych sprawiają bóle typu histerycznego występujące w sprawach organicznych (np.

mowa skandowana. Większość autorów nie traktuje jąkania tego typu jako objawu konwersji. przestrach wywołany niespodziewanym bodźcem bólowym przerywa czynnościowy niedowład mięśni krtani. jak w symulacji. należy wspomnieć o zaburzeniach mowy. i zostaje gwałtownie stłumiona. należą jąkanie. Chory np. a raczej przyjmuje. Analogicznie jak tiki jest ono utrwalonym stereotypem ruchowym. co stanowi treść życia świadomego. krtani. że treść marzenia sennego w takim wypadku mogła działać jako bezpośredni wywoławczy bodziec emocjonalny. W razie wątpliwości. języka. czy ma się do czynienia ze sprawą czynnościową. że objawy występują bez uchwytnej przyczyny. dyzartria. lecz na zasadzie mechanizmów psychicznych. przestraszyło się pożaru itp. bełkotliwa. Jąkanie i zacinanie występuje zazwyczaj w dzieciństwie. Jąkanie typu wyraźnie histerycznego występuje u ludzi dorosłych. np. jest mniej stereotypowe i bardziej dramatyczne. zacinanie się. rzadziej w ataku wściekłości itp. tiki twarzy towarzyszące mówieniu. nagłego przerażenia. Histeryczna afonia występuje zwykle w następstwie silnego wstrząsu psychicznego. dyzartria dla paralysis progressiva). które ulegają na skutek histerycznej konwersji zakłóceniu. najczęściej na skutek nagłego i silnego bodźca emocjonalnego o charakterze łękowym (dziecko np. zostało zaatakowane przez psa. związanych z samym wykonawczym aparatem ruchowym (mięśnie oddechowe. czy organiczną. np. wpadło do wody i zaczęło się topić. podobnie jak afonia. w czasie mówienia . Nie jest zresztą wykluczone.). gardła. Natomiast stosunkowo często zdarza się. Do zaburzeń mowy. Na ogół treść marzenia sennego jest w wyraźnej sprzeczności z tym. Zaburzenia mowy Przechodząc do bardziej skomplikowanych form aktywności. ładunek emocjonalny związany z tą nie dochodzącą do świadomości walką między przeciwstawnymi treściami odbija się na funkcji somatycznego układu nerwowego. rozstrzyga badanie wziernikowe krtani. z których sam nie zdaje sobie sprawy. Najczęściej spotyka się utratę głosu (aphonia hysterica). chory budzi się rano z porażoną kończyną. Ustępuje też najłatwiej pod wpływem nagłego bodźca emocjonalnego (starym i na ogół niezawodnym sposobem leczenia afonii jest faradyzacja krtani. to osiąga ten cel nie przez świadome dążenie. chory mówi ledwo słyszalnym szeptem.' chory krzyczy pełnym głosem).. Niektóre z nich są charakterystyczne dla pewnych zaburzeń organicznych (mowa skandowana — dla sclerosis dissemmata. Niemniej wystąpić one mogą jako objaw konwersyjny. warg).warunki pracy itp. W histerycznych porażeniach i zaburzeniach czucia rzadko spotyka się tak wyraźne połączenie czasowe wystąpienia objawów z bodźcem emocjonalnym. że urazowy bodziec emocjonalny uszkadza funkcję w danym okresie rozwojowym najświeższą i tym samym najdelikatniejszą.

dyzartryczna) spotyka się raczej rzadko. albo też. Całkowite zahamowanie funkcji mowy określa się pojęciem mutyzmu. gdyż jest zjawiskiem zbyt powszechnym.krzywi się. Najczęściej zdarza się afazja typu amnestycznego. Mutyzm histeryczny na ogól łat-| WQ odróżnić od mutyzmu występującego w schizofrenii ka-tatonicznej. skandowana. aby można je traktować jako objawy histerycznej konwersji. nie powiązanych ze sobą. Nie jest ona na ogół traktowana jako objaw histeryczny. czynniki natury emocjonalnej mogą utrudniać lub ułatwiać czynność mówienia. Zaburzenia psychiczne . jak w afazji sensorycznej. Inne rodzaje zaburzeń mowy (mowa bełkotliwa. zwłaszcza że brak jest innych objawów neurologicznych przemawiających za sprawą organiczną. zwłaszcza zlokalizowanych w pniu mózgowym (tzw. niezrozumiałych. Rzadko jednak zdarza się. W odróżnieniu od zaburzeń występujących w sprawach organicznych są one mniej stereotypowe. Natomiast w prawdziwej afazji. Podobnie jak wyżej wspomniane zaburzenia mowy mutyzm wystąpić może pod wpływem silnego bodźca emocjonalnego. Również rzadko spotyka się zaburzenia mowy przypominające afazję. że stan emocjonalny prowadzi do pobudzenia lub zahamowania ruchowego. Ten szczebiot histeryczny (diarrhea veibomm lub logonhea) nasila się zwykle w stanach napięcia emocjonalnego. przeciwnie niż w innych rodzajach. chory. w zaburzeniach mowy powstałych na skutek ograniczonego uszkodzenia odpowiednich ośrodków mózgowych. by uważać ją za chorobową. wypowiada się wiele słów. podobnie jak w afazji motorycznej wykrztusza się z siebie tylko pojedyncze słowa lub sylaby. gdy pod wpływem zablokowania emocjonalnego nie można przypomnieć sobie znanego słowa. W mutyzmie histerycznym. co określa popularne stwierdzenie. samemu też nie rozumie się wypowiedzi otoczenia. że ktoś zaniemówił ze wzruszenia. po ataku padaczkowym lub w padaczkowych stanach pomrocznych oraz w niektórych1 organicznych uszkodzeniach mózgu. nadyma. czerwienieje itp. Mutyzm histeryczny jest czasem wyrazem negatywnej postawy uczuciowej do otoczenia. Potok słów staje się czynnikiem rozładowującym wewnętrzne napięcie. gestykulacji czy pisma. Obowiązuje tu. by tego typu emocjonalne zaburzenia mowy utrzymywały się przez czas dostatecznie długi.język w gębie".mimiki. mutisme akinetique). milczy. U łudzi z cechami osobowości histerycznej spotyka się tendencję do nadmiernej gadatliwości. co odgrywa ważną rolę w rehabilitacji. mutyzmu. bardziej różnorodne i bogatsze w swym obrazie. ogólna zasada. niezrozumiałe dla otoczenia. Afazja histeryczna zbliżona do afazji motorycznej lub sensorycznej należy do rzadkości.. w ciężkiej depresji. Pod wpływem silnego wzruszenia można stracić . tj. jak obrażone dziecko. chory potrafi nawiązać kontakt z otoczeniem za pomocą . a więc odnoszące się do samego zapisu pamięciowego słowa. tak że rozpoznanie konwersji histerycznej nie jest trudne.

Krzyczy. że nie odnosi obrażeń. atak histeryczny. rzuca się na ziemię. nie reaguje na żadne bodźce. ekstazy miłosnej. Z drugiej strony jednak u ludzi z cechami osobowości histerycznymi. głęboki sen następujący po ataku jest typowy dla ataku padaczkowego. W czasie ataku chory wyginał ciało w ten sposób. drze włosy. za czasów Charcota". w których rozróżnienie ich charakteru jest niesłychanie trudne. W wieku XIX używano pojęcia histero-epilepsji. które wyrażają drzemiące u chorego stany uczuciowe. infantylnymi i impulsywnymi stwierdza się znacznie częściej niż w ogólnej populacji patologię w zapisach EEG.Do najczęstszych zaburzeń psychicznych. które można traktować jako histeryczną konwersję. mimo zahamowania ruchowego można dostrzec w mimice.. W atakach histerycznych czasem występują takie formy zachowania. dawną osobowośc chorego. jest znieruchomiały. Niekiedy ataki padaczkowe przeplatają się z atakami histerycznymi. pręży ciało. ze zwiększoną tendencją do napadowych wyładowań. Jednak zdarzają się ataki. przestrachem). ekstazy religijnej. Przebieg ataku jest zazwyczaj pokryty niepamięcią. a nie histerycznego. ubranie. które w miarę rozwoju diagnostyki psychiatrycznej zostało odrzucone. że dotykał ziemi tylko głową i piętami). wybitny psychiatra i neurolog francuski]. objawu Babińskiego). Chory. niejednokrotnie trzeba go karmić. a nawet wręcz niemożliwe. zwykle wpatrzony w jeden punkt. Chory w czasie ataku tak pada na ziemię. nienawiści. najczęściej w formie niedojrzałości bioelektrycznej. zamąconej i silnie emocjonalnie wzburzonej. między innymi typu napadowego. Nie stwierdza się występujących w ataku padaczkowym objawów neurologicznych (sztywności źrenic. płacze. [Jean Martin Charcot (1825—1893). Jest on bardziej powierzchowny. Stanem przeciwstawnym do gwałtownych wyładowań ruchowych jest osłupienie (stupor) histeryczne. Najprostszym jest tzw. Osoby takie są też skłonne do histerycznych reakcji. W przeciwieństwie jednak do ataku padaczkowego przebiega bardziej chaotycznie i bardziej różnorodnie. trwa zwykle znacznie dłużej. depresyjnego lub organicznego. Zwężenie świadomości może się wiązać z atakiem drgawkowym. Napadowe wyładowania w zapisie elektroencefalograficznym przechylają diagnozę w kierunku padaczki nawet w tych formach ataków. są one bardziej powierzchowne niż analogiczne zespoły występujące w ostrej . można go nieraz przerwać nagłym bodźcem bólowym lub emocjonalnym (np. lęku itp. wybitnego znawcy histerii. Na ogół stupor histeryczny łatwo jest odróżnić od stuporu katatonicznego. Tu napięcie emocjonalne prowadzi do całkowitego zahamowania ruchowego. To samo dotyczy histerycznych zespołów zamąceniowych. i z reguły nie zanieczyszcza się. popularne były łuki histeryczne — ara en cerde. Atak zwykle przechodzi spontanicznie po kilkunastu minutach. Osoba nim dotknięta sprawia wrażenie podnieconej. np. (Przed kilkudziesięciu laty. przypadkowych gestach i celowych ruchach nie zmienioną. które dawniej na podstawie tylko obrazu klinicznego zaliczono by do histerii. należą zwężenia świadomości o różnym nasileniu i różnym klinicznym obrazie.

też być histeryczną realizacją tkwiącej w danym człowieka chęci ucieczki od trudnej sytuacji życiowej lub. obawa przed odpowiedzialnością sądową itp. Czasem też w histerycznych zespołach zamąceniowych dostrzega się tematykę związaną. trudności w pracy pobyt w wojsku. W jasnym stanie pomrocznym chęć. co jest.. w schizofrenii i w padaczce. zostaje zrealizowana. gdy jasny stan pomroczny występuje bezpośrednio lub w jakiś czas po urazie głowy. Jedynie w histerii mogą one ulec realizacji. co dotychczas z nim się działo. William James w swych . w jaki sposób znalazł się w tak odległej miejscowości. zmienić swojej roli w życiu.Dr Jekyll i Mr Hyde". czasem tylko jego fragmenty są z pamięci wymazane. a nawet swego nazwiska. miejsca zamieszkania i wszystkiego. bo mogą też pojawić się w innych trudnych dla chorego sytuacjach. w starczych stanach zamąceni owych. uciec od tego. który by nie chciał być czasem kimś innym. padaczce i w psychozach organicznych. Literackim przykładem realizacji złych tendencji tkwiących w każdym człowieku jest znana nowelka Stevensona . jest pochodzenia padaczkowego. Zaczyna życie jakby od nowa. niejednokrotnie do miejsc. Zdarza się. Chory po wypadku zaczyna swoją wędrówkę. pragnienie przygody.. aby wszystko zacząć od nowa.schizofrenii. Zespół Gansera lub pseudodemencja (otępienie rzekome) Wernickego zdarzają się najczęściej w warunkach więziennych. polega na wymazaniu przeszłości z pamięci. na najprostsze pytania daje odpowiedzi bezsensowne. Poriomania występuje też u osób upośledzonych umysłowo. Stopień zwężenia świadomości bywa różny i często oscylujący. tam założył sklepik. . jak u dzieci i młodzieży. czasem momentem wyzwalającym są aktualne warunki życia. fugi) może . choć nie jest to reguła. który w jasnym stanie pomrocznym wywędrował z Anglii do Stanów. które wiążą się u niego z miłymi wspomnieniami.Zasadach psychologii" podaje przykład pastora Bourne'a. Przypadek ten jest często cytowany w podręcznikach psychiatrii jako przykład histerycznej zmiany osobowości. Niekiedy wędrówki takie zaczynają się spontanicznie. np. Nie ma chyba człowieka. Trudno w nich często rozstrzygnąć. a w jakim — histerycznego. co było. Przypadki jasnych stanów pomrocznych są rzadkie. jako pan Brown. że cały epizod ucieczki jest pokryty niepamięcią. napięta atmosfera domowa. Chory nie pamięta swego nazwiska. Chory taki zachowuje się bezradnie. Niepohamowany pęd do ucieczek (poriomania. jasnych stanach pomrocznych jest on stosunkowo nieznaczny. Trudności tego typu występują przede wszystkim wówczas. Do cech osobowości histerycznej należy też tendencja do łatwego przekreślania tego. w jakim stopniu zwężenie świadomości. a wymazać to. bez uchwytnej przyczyny. nie pamięta swojej przeszłości. Tendencje te jednak mogą pozostać tylko w sferze mniej lub więcej uświadomionych marzeń. W tzw. co było. by po kilku miesiącach zbudzić się pewnego poranka z powrotem jako pastor Bourne z uczuciem zdumienia. z konfliktami i marzeniami chorego. polegające na wymazaniu z pamięci całej historii życia.

czuły się bowiem przemienione w kotki. Około r. Rola ta.. U Eskimosów zdarza się psychoza. Do rzadkości należy zmiana osobowości polegająca na przyjęciu roli zwierzęcia. 1700 w jednym z zakonów kobiecych we Francji wszystkie mniszki zaczęły miauczeć. pożerającego ludzi. Toruje ono drogę do wyzwolenia się z gniotącego napięcia. Zaczyna się ona głębokim stanem depresyjno-lękowym. Możliwe. Prostych przykładów dostarcza obserwacja zachowania się ludzi w tłumie. Wielki znawca histerii. swym zainteresowaniem tą jednostką chorobową i teatralnymi demonstracjami chorych spowodował. może początkowo świadomie grana. które nie pozwala czuć się godnym roli człowieka. ruchowej czy też histerycznych sposobów zachowania się. że była to raczej histeryczna zmiana osobowości. Charcot. Można przypuszczać. że zostanie przemieniony w whitico. stała się w końcu jego drugą osobowością. W wiekach średnich zdarzały się epidemie likantropii. entuzjazmu. lub też chęć wyzwolenia swych . Na oddziałach psychiatrycznych nierzadko obserwuje się wzajemne indukowanie się chorych własnymi objawami typu konwersji bólowej. Nastrój jest obniżony lub wesołkowaty. gdyż poczucie zmiany w zwierzę nie jest w tej chorobie rzadkością. Ludzie nią owładnięci byli przekonani. iż są zmienieni w zwierzęta. Między wiekiem XI a . Chory jest ogarnięty obawą.które sprawiają wrażenie prymitywnej symulacji. Jeśli w otoczeniu chorego znajdują się ludzie. a przy tym odczuwają potrzebę wyładowania napięcia emocjonalnego. tj. krowa ma pięć nóg. którzy wykazują cechy osobowości histerycznej. U jej podłoża mogło tkwić poczucie winy.głupiego" było jedynym wyjściem z trudnej sytuacji. Reakcja jednego człowieka — paniki. Gdy dobry szaman nie odczyni złych uroków rzuconych na chorego. wówczas może on rzeczywiście rzucić się na kogoś z rodziny. i naśladowali je. że byli wśród nich schizofrenicy. które normalnie tłumi w sobie. ze względu jednak na epidemiczny charakter zaburzenia należy przypuszczać. nudnościami.złych instynktów" w roli zwierzęcia. Puerylizm występujący też najczęściej w warunkach więziennych polega na zachowaniu przypominającym zachowanie się bezradnego dziecka. zabić go i zjeść. „Zaraźliwość" histerii Jedną z cech histerycznych sposobów zachowania się jest ich łatwość udzielania się otoczeniu.. zwana whitico. połączonym z brakiem łaknienia. prawdopodobnie o charakterze histerycznym. przeważnie w wilki. 2 plus 2 jest 5. która swą teatralnością przypomina reakcję histeryczną — łatwo udziela się towarzyszącym osobom. że w szpitalu epidemicznie występowały dramatyczne formy histerii. mogą oni łatwo „zarazić się" zachowaniem chorego. Obraz tej psychozy przypomina nowelkę Stevensona: człowiek zostaje przemieniony w swoje złe alter ego. wymiotami i biegunką. np. że dla chorego przyjęcie roli . demona w postaci olbrzymiego szkieletu z lodu. nienawiści.

że zostali ukąszeni przez pająka Lycosa tarantula... trudnych sytuacjach. Zahipnotyzowany. ruchowe. Wita. a czasem wykonują ruchy dokładnie odwrotne niż otoczenie. zwłaszcza ludzi o pewnej pozycji społecznej (echo-lalia}. Wybuchy prymitywnej agresji łatwiej występują w tłumie itp. na skutek skurczu naczyń krwionośnych w miejscu znieczulonym przy przekłuciu igłą nie ukaże się kropla . którzy starali się dotknąć pępka głową. Wita pochodzi prawdopodobnie stąd. Popularne w średniowieczu sekty biczowników.Zaraźliwość" objawów histerycznych rzuca pewne światło na tworzenie się naszych form zachowania się. Zaczyna się atakiem łęku. na wojnie. . można wywołać za pomocą sugestii w transie hipnotycznym.ja". W formie epidemicznej występowała też wspomniana wyżej Ukantropia (wilkołactwo). formie epidemii występuje choroba opisana po raz pierwszy na Malajach pod nazwą latah. onanizować się. senatus mała bestia". może nie mieć czucia w jakiejś części ciała. Chore początkowo powtarzają w koło własne słowa i całe zdania. zarówno czuciowe. Czasem w. następnie powtarzają słowa ludzi z otoczenia.. połączonego często z wyobrażeniem. Wśród ogólnego podniecenia kobiety zachodziły w ciążę. by ujrzeć chwalę Boga. brzmią nader wulgarnie i obleśnie (coproSalia). np. Wielu z nich miało ataki drgawkowe. Nazwa tańca św. w Kongo. Madagaskarze. które by indywidualnie zostały zahamowane. były raczej objawem zbiorowego fanatyzmu niż histerii. jak obejmujące wyższe formy zachowania się. w miarę jak stają się wyraźne. Filipinach.My" poprzedza . W końcu zaczynają mruczeć niezrozumiałe słowa.. Na tej samej zasadzie pewne formy zachowania się. Tworzą się one łatwiej kolektywnie niż indywidualnie. w obozach koncentracyjnych itp. adamitów. Muzyka miała stanowić skuteczne leczenie. chodzących nago. Ludzie dotknięci tą chorobą gromadzili się wokół kościołów. stąd nazwa tarantulizm. Dotknięci nią uważali. występują łatwiej w formie kolektywnej. Histeria a hipnoza Wszystkie właściwie objawy konwersji histerycznej.XV w wioskach niemieckich i flamandzkich wybuchały epidemie tańca św. Podobna epidemia wybuchła w wieku XV w południowych Włoszech. palamitów. podobnie jak histeryk. na Syberii. pić alkohol. że w kaplicy św. ale znana też pod innymi nazwami w Japonii.My" łatwiej odhamowuje się niż „ja".. śpiewali i tańczyli bez przerwy przez kilka dni i nocy aż do utraty przytomności. Wita w Zabern leczono dotkniętych tą chorobą. Obserwuje się to zjawisko szczególnie w nowych. Chłopcy zwykle wspólnie zaczynają palić papierosy. . że nastąpiły na jadowitego węża. dotychczas utrzymała się taneczna melodia tarantella. Występuje ona u kobiet w średnim lub starszym wieku. Przykład jednej osoby toruje formy zachowania się innych osób. Birmie. W dalszym rozwoju choroby naśladują ruchy otoczenia {echopraxia).senatores boni viii. tym można tłumaczyć przysłowie . które. .

które zwykle tłumione. Analogicznie postępuje histeryk. dążeń. jak zwierzę itd. która subiektywnie jest odczuwana jako „ja”. . że coś nim owładnęło. lecz odszczepionej z całości części. myśli. którego chory nie może rozwikłać. może halucynować itd. dysocjacja. nad czym nie ma on władzy. Analogicznie człowiek uniesiony gniewem czy innym uczuciem. bierze tu wyraźnie górę. Zahipnotyzowany działa na zasadzie automatu. im więcej chory się wysila. może on nie władać którąś z kończyn. są sprzeczne lub w ogóle niemożliwe do podjęcia. porażenia. W ten sposób nie podlegają już one psychice jako całości. tylko coś w nim w głębi : tkwiącego kieruje jego zachowaniem. czyli kompleks. hipnotyzowany może zachowywać się jak dziecko. W niej jednak rozszczepienie sięga znacznie głębiej niż w histerii. węzeł uczuciowy. nie włada on już w pełni sobą. Chory zresztą niejednokrotnie sam zdaje sobie sprawę. odszczepia się jakby od całości życia psychicznego.. uzyskując własną autonomię steruje jakby na własną rękę procesami normalnie podlegającymi zintegrowanej aktywności układu nerwowego. Natomiast w histerii odszczepieniu ulega większa część — jakiś zasadniczy konflikt. tym objawy konwersyjne stają się gwałtowniejsze. . może wykazywać nadmierną pamięć (łu-permnezję) lub jej utratę (amnezję). — jeden z twórców współczesnej psychopatologii — uważał. nabiera własnej autonomii i zaczyna samodzielnie sterować pewnymi procesami psychicznymi czy fizycznymi. która normalnie jest tłumiona i nie ma możliwości uzewnętrznienia się w jakiejkolwiek formie aktywności. Pierre Janet (1859—1947) wybitny psychopatolog francuski. tylko woli hipnotyzera. może usztywnić całe ciało. W wypadku konwersji somatycznej tym drugim władcą jest tajemnicza choroba. mogą wystąpić różnego rodzaju drgawki. Jak już wspomniano. Problem integracji jest osiowym zagadnieniem schizofrenii. część ciała lub część psychiki jest poza zasięgiem jego woli. znieczulice itd. jak zakochany. że zasadniczym mechanizmem w histerii jest odszczepienie.krwi. ma nieraz wrażenie. mimowolne ruchy. Część psychiki. skutkiem czego jego decyzje. A w przypadku histerycznych zaburzeń psychicznych jest nim przysłowiowe „drugie ja". Dysocjacja Uczeń Charcota. Wszystkie te formy zachowania się nie są wynikiem jego. jak w łuku histerycznym. jej aktom woli.. by utraconą władzę odzyskać. którym kieruje hipnotyzer. która wywołuje uporczywe bóle. Chory nie jest w stanie syntetyzować sprzecznych uczuć. On staje się źródłem perturbacji somatycznych lub psychicznych. że to nie on. aktów woli.. czyli akty woli. przestając panować nad sobą.alter ego".

„Abreaction" Jedną z często stosowanych od czasów Freuda metod leczenia konwersji jest . ogranicza się tylko do choroby. w którym zbyt wiele informacji dochodzi do władz centralnych i zbyt wiele rozkazów z nich wychodzi. niekiedy pacjenci są bardzo zbulwersowani swoimi objawami. że chorych z konwersją histeryczną cechuje niejednokrotnie . że właśnie jego takie cierpienie spotkało. a nawet do podświadomości. co powinno ulec selekcji. przeżywanemu subiektywnie jako akt woli. które zostały stłumione i stały się czynnikiem dysocjującym. zmartwienia. uwalniając w ten sposób resztę od integralnego wysiłku. urazy. autonomiczną całość. jak w wadliwym systemie biurokratycznym. Dzięki niej konflikty. tworzącym autonomiczne centrum integracyjne. tj.odreagowanie" sytuacji konfliktowej. gdyż nie może on sobie poradzić z nadmiarem informacji. W tych ostatnich sterowanie jest utrudnione na skutek upośledzenia selekcji sygnałów. Chodzi przede wszystkim o wyładowanie uczuć. które były przedtem źródłem tego niepokoju. Natomiast konwersja histeryczna obejmuje te czynności ustroju. w którym tworzą się kliki rządzące się własnymi prawami. w rauszu po środku narkotycznym (narkoanaliza) czy w czasie rozmowy z lekarzem ma przeżyć to. Natomiast w konwersji histerycznej powstaje autonomiczny ośrodek sterowania. którzy do objawów konwersji nie zaliczają zaburzeń układu wegetatywnego.belle indifference" — zadziwiająca obojętność w stosunku do tak dramatycznych nieraz objawów.Próba interpretacji neurofizjologicznej Z punktu widzenia czynności układu nerwowego problem konwersji histerycznej przedstawiałby się odwrotnie niż zespołów neurastenicznych. jak w wadliwym systemie biurokratycznym. Na słusznym stanowisku stoją psychiatrzy. Nie jest to oczywiście reguła. Niemniej nawet w takich wypadkach niepokój nerwicowy maleje. tworzy odrębną. zostają zepchnięte na dalszy plan świadomości. Konwersja jako objaw upośledzenia czynności integracyjnych . oddzielić ważnych od nieważnych.. co było powodem jego nerwicowej reakcji. Chory w transie hipnotycznym. czasem nawet wykazuje on zadowolenie. gdyż układ ten z natury rzeczy jest autonomiczny. wyzwolony z całości.. „Belle indifference” Już dawni autorzy podkreślali. gdyż to. W konwersji histerycznej integracja zostaje pozornie zachowana. które normalnie podlegają jego maksymalnemu wysiłkowi integracyjnemu. Objawy konwersyjne rozgrywają się jakby poza chorym. W zespołach neurastenicznych procesy integracyjne ustroju są upośledzone.

to. że objawy konwersji poprzedzają schizofrenię lub zespół . oddziela się od całości. nie znika całkowicie. a z możliwych form aktywności te. który aktywuje odrzucone w procesie ontogenetycznej ewolucji struktury czynnościowe. Musi zapaść decyzja. Jeszcze ostrzej i pełniej występuje w schizofrenii problem ujawnienia się nie wykorzystanych możliwości ludzkich. nie wymaga specjalnego wysiłku. co odrzucić. natomiast na poziomie wymiany informacyjnej wysiłek staje się konieczny. W konwersji histerycznej problem integracji jest rozwiązany stosunkowo prosto. Wysiłek w wymianie informacyjnej wiąże się z koniecznością wyboru właściwej struktury czynnościowej. a co zachować. W ten sposób w czasie snu mogą wystąpić struktury czynnościowe w postaci marzeń sennych. To. którą stanowi upośledzenie funkcji integracyjnych. w histerii czy hipnozie mogą pojawić się objawy somatyczne lub psychiczne nieprawdopodobne w normalnym życiu danego człowieka.Zdarza się. Histeryczna dysocjacja jest w tych przypadkach pierwszym sygnałem upośledzenia procesów integracyjnych. zostaje w jakiś sposób utrwalone w zapisach pamięciowych i może być aktywowane przy zaburzonym procesie integracji. natomiast wymiana energetyczna (procesy anaboliczne i kataboliczne) może wprawdzie wpływać na świadomość pośrednio. co człowieka męczy i jest źródłem jego niepokojów. zmieniając nastrój. na poziomie wymiany energetycznej z otoczeniem dokonuje się w głównej mierze automatycznie. stanowiąc autonomiczny ośrodek integracyjny. Nie wiemy. a jednak w jakimś sensie w nim tkwiące.psychoorganiczny. które nigdy nie powstałyby na jawie. Niemniej właśnie takie pomyłki zdają się wskazywać na pewną wspólność istniejąca między różnorodnymi zespołami chorobowymi. winy itp. Dla lekarza pomyłki tego typu są źródłem diagnostycznego niepokoju. Integracja dokonuje się kosztem zubożenia możliwości rozwoju różnych form aktywności ustroju. Wiemy tylko tyle. gdy konwersja histeryczna okazuje się np. Niemały to bowiem blamaż. nastawienia emocjonalne. guzem mózgu.. w jakim stopniu wysiłek ten jest świadomy i jak świadomość u istot niższych od człowieka się kształtuje. nie stanowi jednak bezpośrednio treści przeżyć świadomych. które najlepiej stosują się do aktualnej sytuacji. . który jest jedną z najbardziej zasadniczych cech przyrody ożywionej. co zostało odrzucone. Porządek. gdyż z chaosu informacji dochodzących do ustroju trzeba wybrać ważne. że treść ludzkiej świadomości jest związana przede wszystkim z wymianą informacyjną. tj. poczucia krzywdy. stopień przytomności.

jak wiadomo. Ból sprawia. że lekarz go nie rozumie. Człowiek chory jest zwolniony ze swych społecznych obowiązków i najbliższe otoczenie otacza go opieką. Chorzy ci byli przysłowiową kopalnią złota dla lekarzy i farmaceutów. że uwaga chorego z otoczenia przenosi się na . naprawdę wszystko go boli. Ośmieszenie jest. który zanudza ich swoimi skargami i któremu nic nie pomaga. a u którego mimo najskrupulatniejszego badania nic obiektywnie stwierdzić nie mogą. Nic dziwnego. że lekceważy jego dolegliwości. tj. bóle wędrują z jednego miejsca w drugie. gruźlicę. Lekarz czuje się zniechęcony. Hipochondryk nie udaje choroby. bolą mięśnie. zabierając im cenny czas. drętwieją palce u rąk i nóg. Bywają w praktyce lekarskiej sytuacje odwrotne: gdy chory czuje się zdrów. że jeśli ktoś zajmuje pozycję chorego bezpodstawnie.. stawy. Między lekarzem a chorym hipochondrycznym tworzy się typowe nerwicowe błędne koło. dba się o niego i pielęgnuje. przedmiotowe i podmiotowe pojecie choroby W hipochondrii występuje ostro zagadnienie różnicy między przedmiotowym a podmiotowym pojęciem choroby. gdy przestanie boleć głowa. budzi niechęć lekarzy. najczęściej używaną i najskuteczniejszą formą społecznej agresji. Jeśli nerwica histeryczna wywołuje nieraz w otoczeniu napięcie dramatyczne. Lekarze nie stanowią w tym wypadku wyjątku. chorobę nadciśnieni ową. Hipochondryk czuje się chory. a chory czuje się pokrzywdzony. co z kolei powoduje ich narastanie i tym większą niechęć lekarza. serce. to nerwica hipochondryczna spotyka się z postawą pogardliwo-pobłażliwą. Boli głowa.Chory z urojenia" był od wieków tematem lepszych i gorszych dowcipów. kości.). Z socjologicznego punktu widzenia pozycja chorego jest pod pewnym względem korzystna.Nerwica hipochondryczna Rola chorego . Za czasów prywatnej praktyki negatywne nastawienie emocjonalne do chorych hipochondrycznych było równoważone korzyściami materialnymi. osłania się go przed codziennymi troskami i trudnymi decyzjami. chory. że mimo wysiłków diagnostycznych nic u chorego nie znalazł i że wysiłki terapeutyczne nie przynoszą rezultatów. nie będąc rzeczywiście chorym. budzi to w otoczeniu poczucie krzywdy i sprzeciw. brzuch. wstępne stadia choroby nowotworowej. a lekarz tej choroby w nim nie znajduje. a lekarz znajduje w nim chorobę nieraz bardzo poważną (np. Cofa się on jakby na czas choroby do okresu dzieciństwa — nie musi pracować. . uogólnioną miażdżycę itd. zaczyna dokuczać serce itd.

Nie można się też dziwić. są odczuwane podmiotowo. w sumie osłabiających poczucie zdrowia. przewodu pokarmowego itp. że został ciężko raniony. Żołnierz w podniecenia walki może nie czuć. przedmiotowym stwierdzeniem.. Jego oczy odwracają się jakby od świata otaczającego i kierują się na wnętrze organizmu. że organizm jest w porządku. tzn. że jego poczucie zdrowia zależy w równej mierze od sprawności jego narządów. oraz: celowość przyjęcia roli człowieka chorego. utraty osoby bliskiej itp. kontaktów z ludźmi. tzn. jako . Dziecko. aby. ale też z powodu niepowodzeń w pracy. marzenia. które stają się udręką codziennego życia. a dziewczyna w podnieceniu seksualnym nie odczuwa bólu wywołanego przerwaniem hymenu. dociekania naukowe itp. jeśli chodzi o człowieka. związków uczuciowych. ono staje się ogniskiem jego przeżyć psychicznych. W tym banalnym przykładzie zilustrowane są dwa zasadnicze czynniki wpływające na poczucie choroby: negatywny stan emocjonalny (lęk przed lekcją).własne ciało. w życiu erotycznym. stosuje różne ograniczenia. Nie żałuje on pieniędzy na lekarzy i drogie lekarstwa. nie jest symulantem. Człowiek obiektywnie chory może czuć się zdrowy i odwrotnie. Nie można się więc dziwić. wyprzeć z kolei ból ze świadomości. tylko zachować nadwątlone zdrowie. odczuwane jest bowiem jako przedmiot. Można się czuć chorym z powodu zaburzeń układu krążenią. Za objawy osiowe w hipochondrii można uznać poczucie choroby i bóle. Natomiast uczucia. W hierarchii przeżyć psychicznych "ból zajmuje jedno z czołowych miejsc. Poczucie zdrowia nie zależy tylko od sprawnego funkcjonowania narządów organizmu. która zwalnia z obowiązków społecznych. Hipochondryk czuje się chory i niewiele tu pomagają zapewnienia lekarzy i negatywne wyniki badań dodatkowych. ale od sprawnego funkcjonowania całości ustroju. że hipochondryk jest skoncentrowany na własnym ciele. akty woli itp. który przeszkadza w realizacji marzeń i planów i jest źródłem przyjemności oraz przykrości. jak też od jego sukcesów życiowych. czuje się rano chore. z otoczeniem itp. Oznacza to. które bojąc się jakiejś lekcji. poczucie zdrowia nie zawsze idzie w parze ze zdrowiem obiektywnym. że wszystkie wysiłki chorego zmierzają do ulżenia cierpiącemu ciału. jako soma (ciało) i psyche. Bolący ząb wyprze ze świadomości najpiękniejsze marzenia erotyczne. fantazje artystyczne. Lęk przed niepowodzeniem osłabia poczucie zdrowia. którym trzeba kierować. Tylko przeżycia o wyjątkowej sile mogą. Ciało jest do pewnego stopnia częścią świata otaczającego. który może prowadzić do różnego rodzaju zaburzeń wegetatywnych. Psyche i soma Człowiek odczuwa siebie w sposób dualistyczny. myśli. ciało to jest obolałe. wypiera inne treści ze świadomości na jawie i we śnie. Jak wyżej wspomniano. jest ustawicznym źródłem bolesnych doznań.

Nie są one bowiem dostępne manipulacji. czy widok dzieła sztuki. zmieniać ich.ja". dotknąć..ja". jak się zdaje. na co wpływa różnica receptorów (eksteroceptory odbierają sygnały z powierzchni ciała. do pewnego stopnia.. że ciało staje się obce. gdyż jest ono subiektywnym wyrazem procesu życia. czy znajdują się one bliżej przedmiotu — ciała. Ząb jest przedmiotem. Nie posiadają więc zasadniczych cech przedmiotu — nie przeciwstawiają się podmiotowi. zęba sztucznego lub znieczulonego. jak psychicznego. ból wówczas zniknie.. Ból zęba jest przeżyciem związanym z określonym miejscem ciała. tj. Narządy wewnętrzne ciała są mniej . Powszechna we wszystkich chyba językach lokalizacja przeżyć psychicznych . Połączenie to jest istotnym warunkiem odczuwania ciała jako własnego. np. czego nie spotyka się w przypadku zęba należącego do innej osoby. gdy uszkodzi się drogi nerwowe. Mimo niezwykłej zmienności przeżyć psychicznych.sygnalizowane doznaniami przyjemnymi (gdy ból ustaje) lub przykrymi (gdy ból nasila się). nie można z nimi walczyć. która wskutek ucisku na nerw kulszowy utraciła połączenie sygnalizacyjne z ośrodkowym układem nerwowym. Każde przeżycie jest bowiem z natury rzeczy psychiczne. W tym sensie jest ono nieśmiertelne. ale bardzo . W subiektywnym ujęciu świat istnieje tak długo. w pewnej nawet mierze wiecznym lub. jak istnieje . nogę.ja" jako centralny punkt odniesienia całego świata. Staje się obcym przedmiotem. Poczucie własnego „ja".. Sztuczność tego podziału ujawnia się przy próbach klasyfikacji przeżyć na psychiczne i somatyczne.. można to miejsce usunąć lub znieczulić. takiego. ściślej mówiąc.przedmiotowe" niż części zewnętrzne. przeciwstawiające się jego ustawicznej zmienności wynikającej z charakteru wymiany energetyczno-informacyjnej i będące subiektywnym wyrazem integrujących zdolności ustroju.ja" jest czymś stałym. a interoceptory z jego wnętrza). podobnie jest nim cierpienie. a stare raczej odrzucane — podmiot . jest. zarówno powstałe na skutek urazu fizycznego. punktem wyjścia dla dichotomicznego podziału soma i psyche.. ponadczasowym.moim": wszelkie na nim manipulacje są na żywo odczuwane. czy wywołuje ją np. Swe przeżycia człowiek dzieli jednak na psychiczne i zmysłowe lub cielesne zależnie od tego. Przyjemność jest przeżyciem psychicznym niezależnie od tego.. którego łączność sygnalizacyjna z ośrodkowym układem nerwowym jest zerwana. gdyż wszelkie na nim operacje są natychmiast .ja" niż jego powierzchnia. które traktować można jako zasadnicze przeżycie związane z procesem życia. gdyż wszystko wokoło i w nas samych się zmienia. wynikającej z istoty metabolizmu informacyjnego — wchłaniane są bowiem przede wszystkim nowe bodźce.. łaskotanie. zerwanie połączenia sygnalizacyjnego powoduje. a niezmienne jest . Poza tym obraz wnętrza ciała w porównaniu z jego zewnętrznym obrazem jest mglisty. Wnętrze ciała jest bliżej naszego . Podobnie odczuwa się zdrętwiałą część ciała. czy podmiotu — .ja". Ząb jest przedmiotem.część . poruszyć itp.

zmęczony. wyjałowienie. i ludzie niewykształceni. nawet wówczas. niezadowolenia. śledziona. własne ciało jest źródłem zadowolenia. że w obniżeniu nastroju. mózg itp. niezdolność koncepcyjnego myślenia. rehabilituje się w ich oczach. skarżą się oni na obniżenie pamięci.człowiek chory somatycznie czuje się osłabiony. Psychiatrzy pracujący wśród tzw. Człowiek przygnębiony czuje się też fizycznie obolały. I chory. iż u dotkniętego nim człowieka obraz własnego ciała był punktem neuralgicznym. u człowieka o wyczulonym sumieniu i poczuciu moralności — w jego autoportret etyczny (poczucie winy. Sprawność cielesna u człowieka pracującego fizycznie jest głównym sprawdzianem prawidłowego funkcjonowania jego ustroju. nieraz odczuwa bóle ze strony różnorakich narządów wewnętrznych. wywołane jakimkolwiek procesem chorobowym. że depresje u ich pacjentów najczęściej w ten sposób się przejawiają. Przeciwnie. że w przypadku doznań z wnętrza ciała (interocepcji) zaciera się podział przeżyć na psychiczne i somatyczne. człowiek wesoły ma zwykle też dobre samopoczucie fizyczne.w różnych narządach ciała (serce. Powyższe uwagi nie stanowią reguły. Natomiast u ludzi pracujących umysłowo obniżenie nastroju wywiera niekorzystny wpływ na ich funkcje umysłowe. Zespół hipochondryczny może więc być wskaźnikiem. którą by się chętnie nieraz zniszczyło. co dla kogoś jest najcenniejsze. jego nastrój zwykle się obniża. Depresje nierzadko zaczynają się złym samopoczuciem fizycznym i różnego typu skargami hipochondrycznymi. wątrobą.że zespół objawów hipochondrycznych jest jedynym sygnałem istniejącej choroby somatycznej i dopiero znacznie później występują zmiany w badaniu fizykalnym czy też w badaniach dodatkowych. odbija się na ogólnym samopoczuciu. który przez całe miesiące był traktowany przez lekarzy jako hipochondryk. Zwłaszcza u ludzi pracujących fizycznie depresja może przebiegać w formie zespołu hipochondrycznego. przede wszystkim samopoczucie fizyczne jest upośledzone. że uszkodzenie wnętrza ciała nie wpływa zupełnie na samo- . np. Mały stopień przedmiotowości wnętrza ciała w porównaniu z jego zewnętrzną powierzchnią. nic też dziwnego. Depresja trafia w to. u których depresja przebiega właśnie w formie hipochondrycznej. to znów głównym celem i atutem życia. pewności siebie lub też poczucia niższości. zmęczony.) jest właśnie wyrazem tej bliskości. osłabiając jednocześnie ich wiarę we własne zdolności diagnostyczne. ciało jest przeszkodą. osłabiony. u których skargi hipochondryczne nie występują mimo głębokiego obniżenia nastroju. urojenia grzecznościowe). Zdarza się. udręki. zdarzają się intelektualiści. W linii życiowej chorego można się doszukać śladów narcyzmu w postaci zbytniego związania uczuciowego z własnym ciałem. dumy. ludów pierwotnych zwracają również uwagę. gdy dynamika życiowa jest ogólnie osłabiona. dostępną eksterocepcji i manipulacji sprawia. Zdarza się tez. Z drugiej jednak strony uszkodzenie wnętrza ciała. Przy tym uczucia te mogą mieć znak dodatni lub ujemny. brak inicjatywy itp. gdy obiektywny stan jego organizmu nie jest najlepszy.

za chorego uznać tego. Zapach własnego ciała odczuwa się znacznie słabiej niż innych ludzi i przedmiotów otoczenia lub w ogóle się go nie odczuwa. jak świata otaczającego. Poczucie zdrowia lub choroby jest wypadkową wielu czynników. wskutek czego ton głosu własnego jest inny. przyczyna i skutek są jednocześnie odczuwane przez tę samą osobę. niż odbiera go otoczenie (nieco wyższy). jaką jest twarz. może nawet większy niż ze świata otaczającego. który czuje się zdrów. gdyż mimo woli przed lustrem robi się miny. Ze zdziwieniem ogląda człowiek siebie na zdjęcia. z których obiektywny stan somatyczny nie zawsze odgrywa najważniejszą rolę. Dotyk własnego ciała ma inny charakter niż dotyk obcego przedmiotu. Wprawdzie olbrzymi strumień sygnałów. czy odwrotnie. którą widzi otoczenie. słyszy się siebie głównie za pośrednictwem przewodnictwa kostnego. Lekarz może się nieraz znaleźć w trudnej sytuacji. zwłaszcza filmowym. łączą się w nim bowiem dwa doznania — dotykającego podmiotu i dotykanego przedmiotu (ciało staje tu bowiem przedmiotem poddanym dotykowej eksploracji). Odczuwanie zapachu własnego ciała najczęściej w sposób przykry jest zazwyczaj oznaką poważnego zabużenia psychicznego (np. A więc nawet obraz powierzchni naszego ciała. wzrok i słuch. nie taki. Twarz odbita w lustrze nie jest na ogół tą twarzą. Jeśli chodzi o inne zmysły. Natomiast przedmioty otoczenia są tylko przedmiotami. często obserwowana u niemowląt. nie mogą stać się podmiotami. W niej bowiem własne działanie jest ściśle związane z tegoż działania skutkiem. nie widzi się tak ważnej części ciała. mimo że odbierany za pomocą eksteroceptorów jak świat otaczający. Obraz własnego ciała Obraz własnego ciała tworzy się na innej zasadzie niż obraz otaczającego świata. podczas gdy badanie wskazuje na szereg zmian somatycznych. jest percepowany inaczej niż otoczenie. Nie jest wykluczone. Obraz naszego . jest poza tym fragmentaryczny i niepełny. mimo że obiektywne badanie na chorobę nie wskazuje. że pierwszym zalążkiem ścisłej sekwencji przyczyny i skutku. kto się nim czuje. Jeśli chodzi o wnętrze naszego ciała. która tak silnie tkwi w umyśle ludzkim. dociera stale do ośrodkowego układu nerwowego. odgrywają w jego tworzeniu nieznaczną rolę. do którego jest mniej przyzwyczajony niż do zwykłej fotografii. czy uznać za chorego człowieka. to sprawa przedstawia się jeszcze gorzej. to odbiór też jest zmieniony. Bezpośrednio oglądać można tylko części swego ciała — przednią część tułowia i kończyn.poczucie chorego. schizofrenii) i traktowane jest jako halucynacja. Główne kanały informacyjne. jest właśnie eksploracja dotykowa własnego ciała. Czuje się on zupełnie zdrów i dopiero dokładne badanie lekarskie ujawnia chorobę. to jednak sygnały te nie znajdują swego odbicia w naszej świadomości.

ale też stale od niej sygnały przyjmuje. ale tylko niektóre są w stanie go odebrać i nań zareagować. Uwagi neurofizjologiczne Na podstawie badań histologicznych można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć.wnętrza pozostaje ciemny i mglisty. to szczególnie wyraźnie są one reprezentowane przez części kory mózgowej najstarsze i . która nie miałaby połączenia nerwowego. tak zróżnicowanej pod względem wykonywanych funkcji. Niezwykle skomplikowany proces utrzymania porządku w tej społeczności. że nie ma komórki ustroju. Dzięki nim jest stale au courant tego. W ten sposób układ sterujący całego ustroju jest w stałym kontakcie z układami sterującymi (jądrami komórkowymi) wszystkich jednostek wielomiliardowej społeczności komórkowej. Sygnał wysłany w postaci ciała chemicznego. Zresztą oba układy są funkcjonalnie ściśle ze sobą powiązane i układ nerwowy wobec endokrynnego odgrywa rolę sterującą. dociera do wszystkich tkanek ustroju. wydzielanego przez gruczoł dokrewny. Nawet u ludzi dobrze obeznanych z budową ciała. odbieraniem od niego sygnałów i z kolei wysyłaniem sygnałów w otoczenie w postaci różnego rodzaju aktywności ruchowych z mową łącznie (układ somatyczny lub wolicjonalny). układowi wegetatywnemu (autonomicznemu). Sterowanie tą olbrzymią społecznością komórkową jest funkcją równie. obok sygnałów wychodzących istnieją sygnały wchodzące do układu. adresat może być tu z góry wyznaczony. Jest on jakby ogólnym apelem do wszystkich. jak autonomicznego układu. Kora mózgowa jest zaangażowana w aktywności zarówno somatycznego. tj. na który mogą zareagować tylko wybrani. a zespoły hipochondryczne przebiegają u nich w ten sam sposób. jak sygnał wysłany w otoczenie został przyjęty i jaką w nim wywołał reakcję. np. Co się tyczy funkcji wegetatywnych. jeśli nawet nie bardziej skomplikowaną niż sterowanie całością zachowania się ustroju w stosunku do otoczenia. Wiener ten rodzaj sygnałów w układach samosterujących porównuje do listów z nagłówkiem to whom it may concern. a nawet bardziej dramatycznie. niż u ludzi nie znających się zupełnie na budowie i funkcjach ludzkiego ciała. Układ endokrynny odgrywa tu rolę drugorzędną. jeśli chodzi o ich własne ciało. zawdzięcza się głównie układowi nerwowemu. komórek ustroju. Natomiast sygnały wysyłane przez układ nerwowy działają bardziej wybiórczo. percepują je oni równie słabo jak laicy. Ośrodkowy układ nerwowy nie tylko wysyła sygnały do wielomiliardowej rzeszy . a ściśle mówiąc. włókno nerwowe dochodzi prawdopodobnie do jądra każdej komórki ustroju. Zasadą wszelkich układów samosterujących jest sprzężenie zwrotne. których zadaniem między innymi jest informowanie. u lekarzy. co dzieje się w podległej mu społeczności komórkowej i jak jego rozkazy zostały przez nią wypełnione.

korę przedczołową (część płatów czołowych leżąca do przodu od pól ruchowych). odpowiednio głębokim. Wprawdzie za pomocą odpowiednich ćwiczeń można prawdopodobnie dojść do większej zdolności kierowania funkcjami wegetatywnymi. że wnętrze ciała może podlegać świadomym aktom woli. od paroksyzmu bólu do paroksyzmu rozkoszy. W tym przypadku władza nad tym. Te wyjątki świadczą o tym. Przecięcie. a u człowieka w ogóle do zniesienia funkcji danego zmysłu. jak to potrafią hinduscy jogowie. w których. istotne dla utrzymania ich sprawności. jak to robi się w Jeukotomii. węchomózgowie (visceral brain} i przez tzw. jak wiadomo. czym normalnie kierować nie potrafimy. co analizatory korowe funkcji somatycznych. Interwencja świadomości. od receptora do pola projekcyjnego i od pola projekcyjnego do receptora. Również w transie hipnotycznym. do bardzo poważnych zaburzeń. a także zmysłu równowagi) prowadzi. do niej dochodzą sygnały z wisceroceptorów (receptorów narządów wewnętrznych). jak się zdaje. zakłóca nawet przebieg prawidłowego sterowania. Lokalizacja tych odczuć jest na ogół bardzo nieprecyzyjna. Badania neurofizjologiczne wskazują na to. nie potrafimy też kierować aktywnością narządów wewnętrznych. ruchy robaczkowe jelit. Aczkolwiek sygnały z wnętrza ciała dochodzą do kory mózgowej. Analizator korowy funkcji wisceralnych nie odgrywa więc tej roli. . że kora przedczołową jest polem projekcyjnym dla wnętrza ciała. Na tym polega jego autonomia. jak we wszystkich czynnościach zautomatyzowanych. a odcinek podwzgórze — kora mózgowa stanowi jakby dodatek. łuk odruchowy jest tu krótszy. o różnej skali nasilenia. Świadomość wnętrza ciała ogranicza się do niejasnych odczuć przykrych lub przyjemnych. przemianę podstawową itp. Układ wegetatywny sam sobie radzi ze swoimi zadaniami. wiemy dokładnie. a więc włókien projekcji wisceroceptorycznej. co i gdzie się dzieje. jak we wszystkich zresztą projekcjach. przechodzi na hipnotyzera. najwyższym jego ośrodkiem jest podwzgórze i węchomózgowie. Odczucia z wnętrza ciała są mgliste. nie. że sterowanie czynnościami wnętrza ciała nie wymaga ingerencji kory przedczołowej. ścięgien.najmłodsze. tj. Zniszczenie korowych pól projekcyjnych dla eks-teroceptorów i proprioceptorów' (receptory narządu ruchu — mięśni. normalnie jednak. Dojście sygnałów z narządów wewnętrznych do kory przedczołowej nie jest. w każdym razie nie w ten sposób. bez którego regulacja wnętrzem ciała może nadal sprawnie przebiegać. wszelkie decyzje dotyczące funkcji wegetatywnych rozgrywają się poza sferą świadomości. jak to się dzieje z sygnałami pochodzącymi z powierzchni ciała i z otoczenia. strumień sygnałów jest dwukierunkowy. . włókien łączących podwzgórze z korą przed-czołową. Należy więc przypuszczać. można kierować niektórymi funkcjami wegetatywnymi zahipnotyzowanego. nie powoduje uchwytnych zaburzeń w czynnościach narządów wewnętrznych. nie docierają jednak do świadomości. przez tzw. jednak zwykły człowiek nie potrafi aktem woli wpływać na akcję serca.

Natomiast do przednich części płatów czołowych (kora . nie ma więc ona punktu . że przednia dotyczy przyszłości. które dochodzą do węchomózgowia.Zasadą w leczeniu zaburzeń wegetatywnych jest odwrócenie od nich uwagi chorego. zwykle traci równowaga gdyż zwraca uwagę na czynności. jak na ten świat działamy. uspokoić bicie serca. a tylna opracowaniem planu otoczenia.przedczołowa") trafiają sygnały z narządów wewnętrznych (wiscerocepcja). Podobnie bywa w czynnościach zautomatyzowanych. Jedynie uczucie przyjemności lub przykrości w różnych odcieniach może być subiektywnym odpowiednikiem skomplikowanych funkcji związanych ze sterowaniem wnętrzem ciała. które były niegdyś w centrum świadomości. Im bowiem bardziej stara się on zasnąć. któremu powie się nagle: . Powstają one najczęściej w tych sytuacjach. a wykonanie ich wymagało wiele wysiłku woli. jak koło ci się obraca". Interocepcją. tym gorzej dana funkcja przebiega. zwrócenie na nie uwagi psuje ich wykonanie (rowerzysta. stanowiące sprzężenie zwrotne dla sterowania ruchem. które już od dawna wykonuje automatycznie). Bruzda środkowa (rowek Rolanda) dzieli korę mózgową na część przednią i tylną. one prawdopodobnie ukierunkowują formy zachowania się ustroju w świecie otaczającym. Kora przednia zwiaduje opracowaniem planu działania. czynności wegetatywne zawsze były poza sferą świadomości w sensie możności kierowania nimi. pisanie itp. W nerwicy ograniczenie to wynika z konfliktu między dwiema tendencjami.popatrz. Plan aktywności nie tworzy się. dając informacje o jego "wewnętrznych potrzebach. jak plan ruchu został zrealizowany.. Najbliżej rowka Rolanda do tzw. informują one o tym. Niemożność decyzji powoduje zwrócenie uwagi na własne ciało. który jest przynajmniej w pewnej mierze uwarunkowany własnym działaniem.). rozważania natury neurofizjologicznej mogą w pewnym stopniu ułatwić zrozumienie genezy zespołów hipochondrycznych. Można też zasadniczy podział kory mózgowej na przednią (cortex piaerolandica) i tylną (cortex postroJandica) przedstawić w ten sposób.. bardzo zresztą ogólne. a tylna przeszłości. mówienie. W przeciwieństwie do czynności zautomatyzowanych (chodzenie. Obraz otaczającego świata zmienia się zależnie od tego. gdy możność organizowania planu aktywności zostaje ograniczona. Wahania progu świadomości dla interocepcji Powyższe. wywołać normalny wzwód itp. pól ruchowych docierają sygnały z aparatu ruchowego (pro-priocepcja). próg ten przekracza. natomiast do części przedniej dochodzą sygnały z wnętrza ciała. Wypracowanie formy zachowania się (sygnału ruchowego) byłoby więc wynikiem zderzenia informacji płynących z wnętrza ciała i z jego otoczenia.. normalnie działająca poniżej progu świadomości. Część tylna przyjmuje i wypracowuje sygnały ze świata otaczającego (eksterocepcja) z wyjątkiem sygnałów węchowych i smakowych.

Wówczas dojście sygnałów interoceptywnych do świadomości kieruje uwagę na potrzeby ciała. człowiek byłby owładnięty chaosem doznań płynących ze swego ciała. Zdarzyć się ona może. Używając porównania technicznego. Niemożność decyzji stwarza jakby pustkę w sektorze przyszłościowym układu sterującego. Na odwrót. w której potrzebna jest pomoc świadomości. oczy nawet we śnie są zwrócone na zewnątrz. Rzeczywiście. Nawet w chorobie sny dotyczą świata otaczającego. co mogłoby się dziać. Gdyby było inaczej. Dziecko. Psychika nasza nie jest przystosowana do pobierania sygnałów interoceptywnych. Zdaniem niektórych autorów z eksterocepcji przechodzi się na interocepcję. można powiedzieć. stanowią dysfunkcję tegoż układu. . a nie we wnętrzu ciała. która przynajmniej w pewnej mierze jest zbliżona do roli dziecka szukającego opieki w otoczeniu. Niemniej sygnały interoceptywne w marzeniu sennym zostają przetworzone na sceny rozgrywające się w świecie otaczającym. Ból zęba znika na interesującym przedstawieniu. intensywna recepcja sygnałów otoczenia usuwa ze świadomości istniejącą intero-cepcję. że bóle zwiększają się w nocy. stoi wobec dwóch przeciwstawnych możliwości spełnienia obowiązku. które przed ' pójściem do szkoły zaczyna boleć głowa czy brzuszek. że sytuacja jest analogiczna do tej. Jest rzeczą powszechnie znaną. co wymaga przezwyciężenia lęku przed szkołą i ucieczki przed trudną sytuacją. w której pilot automatyczny daje czerwony sygnał wzywający do pomocy pilota żywego. uwolnione od automatycznego wpływania na formowanie się sposobów zachowania się staje się przeżyciem świadomym. gdy organizm nie potrafi sobie poradzić z funkcjami wegetatywnymi na drodze własnych automatyzmów. W nerwicach zaburzenia układu wegetatywnego. Gdy zmniejsza się tempo wymiany sygnałów ze światem otaczającym. wówczas łatwiej strumień sygnałów intero-ceptywnych dociera do świadomości. gdyby interocepcją docierała do świadomości. budzi zastanowienie fakt. Różnego rodzaju dolegliwości hipochondryczne są ilustracją tego. która na ogół nie może być regulowana w zakresie własnych automatyzmów ustroju. Dojście sygnałów interoceptywnych do świadomości należy więc traktować jako sytuację wyjątkową. Pustka ta wypełnia się interocepcją. Powstaje chroniczna sytuacja awaryjna. W czasie snu następuje odcięcie od sygnałów otoczenia. bez udziału świadomości. będące jednym z ich objawów osiowych.zaczepienia. zmusza do wycofania się z aktywności w świecie otaczającym i do przyjęcia roli chorego. noc zawsze dla chorego jest najcięższa. że olbrzymia ilość sygnałów płynących z wnętrza ciała nie dociera do świadomości. W każdej też nerwicy istnieje mniejszy lub większy komponent hipochondryczny. Przykładem mogą być koszmarne sny po przejedzeniu lub sny erotyczne przy mocnym pobudzeniu seksualnym.

np. choroba nie jest udawana. W tym wypadku choroba somatyczna odgrywa rolę czynnika wyzwalającego (tzw. iż trudno mu wrócić do dawnej pozycji. . jak już wspomniano. a negatywne postawy uczuciowe nasilają zaburzenia układu wegetatywnego. gdy dołączą się wspomniane już momenty roszczeniowe (gdy np. gdyż dolegliwości nerwicowe są tak przykre.neurosis rusticana". wycofanie się z honorem z przykrych' obowiązków czy sytuacji społecznych. niejednokrotnie broni pacjenta przed poczuciem klęski życiowej. Nerwicy nie można mieszać z symulacją. Zdarza się. Tzw. w której doszło do takiego rozprężenia. A jeśli nawet taka myśl przyjdzie mu do głowy zostaje ona rychło stłumiona. że jest: się chorym. nieraz z obojętnego lub wrogiego stosunek otoczenia zmienia się w opiekuńczy i współczujący. że nerwica hipochondryczna powstaje nagle po stosunkowo błahym niedomaganiu fizycznym. Fakt. Chory zresztą rzadko zdaje sobie sprawę. Zwykle w takich przypadkach do utrwalenia się nerwicy przyczynia się swoistość roli chorego. z reguły nasila objawy nerwicowe. rola chorego jest pod pewnymi względami społecznie korzystna.. jak ja cierpię". wygodniejszy tryb życia itd. to teraz patrzcie. Wytwarza się typowe nerwicowe błędne koło. W Polsce tego typu nerwice są nierzadkie wśród ludności wiejskiej. że chorzy latami nie pracują. chory stara się o rentę związaną z wypadkiem lub z chorobą). np. choroba wprowadziła go w nową sytuację (rola chorego). w którym jakakolwiek próba zaatakowania postawy chorego wzmaga objawy chorobowe. nie wychodzą z domu. rodzicach. Czasem swą pozycją chorego pacjent podświadomie mści się na swoich najbliższych. człowiek ostatkiem sił trzyma się w swej pozycji.. Chory narażony na atak swojej pozycji chorego. w wypadku perspektywy staropanieństwa itd. Sytuacja znacznie pogarsza się. iż choremu trudno przyjąć dodatnie strona swej choroby.celowość" nerwicy polega właśnie na korzyściach płynących z przyjęcia roli chorego.. stąd ich żartobliwa nazwa . np. w wypadku niepowodzenia w studiach. One są dowodem. współmałżonku. zmusza otoczenie do zmiany stosunku i do zajęcia się jego osobą..Byliście dla mnie niedobrzy. że chory nie jest naprawdę chory. tym silniej broni jej swymi objawami. Co więcej. poprawa stosunku ze strony współmałżonka. nie są osiągane świadomie.. nieraz uciążliwych. Sytuacja emocjonalna już od dawna nabrzmiała. a nawet nie wstają z łóżka.Korzystne aspekty choroby Poza tym. reakcja spustowa). tzn. że jest naprawdę chory i że otoczenie krzywdzi go posądzeniem o udawanie choroby. . . po grypie. np. wzmaga się bowiem poczucie krzywdy i agresji do otoczenia. po lekkim urazie głowy itp. Zdarza się. zarzut ze strony otoczenia. Niekiedy nerwice hipochondryczne bywają niezwykle uporczywe. zwalnia go bowiem od wielu obowiązków społecznych. lecz prawdziwa. Korzyści te. że dzięki nerwica coś zyskuje. gdy trzeba wracać z powrotem do rodzinnej wioski.

stwarza większy dystans wobec konfliktowych przeżyć. Należą tu chorzy. W historii życia hipochondryków spotyka się zakłócenia w formowaniu się obrazu własnego ciała. jest obraz własnego ciała. korzyści wynikające z roli chorego. Spotyka się je też u osób. zmniejsza . oceniany jako zły (np. w okolicy styku ciemieniowo-skroniowo-potylicznego). lub chorzy. u których naruszenie obrazu własnego ciała wiąże się z zachwianiem poczucia własnej płci. które z natury rzeczy uderzają w poczucie męskości czy kobiecości. Na niej opiera się porządkowanie sygnałów wchodzących do układu nerwowego i wychodzących z niego. które mają dużo konfliktów z uregulowaniem swego życia seksualnego lub którym życie to nie daje zadowolenia. Tego typu zespoły hipochondryczne spotyka się w okresach pokwitania i przekwitania. zdradę małżeńską). którzy od dziecka na skutek słabowitości i chorowitości prawdziwej lub częściej wmówionej przez zbyt troskliwych rodziców mieli oczy zwrócone na swe ciało. Obraz własnego ciała staje się w ten sposób karzącym wykonawcą sumienia. na której budują się związki czasowo-przestrzenne z otoczeniem. onanizm. Dolegliwości hipochondryczne mogą być także wyrazem kary podświadomie nałożonej sobie za popełniony czyn. Inną grupę stanowią chorzy. prawej u praworęcznych. Wspomniane tu elementy (zaburzenie integracji wewnątrzustrojowej. Z psychologicznego punktu widzenia obraz własnego ciała wraz z poczuciem własnej płci odgrywa zasadniczą rolę w tworzeniu się obrazu samego siebie (selfconcept). czy też pięknej budowie — było stałym źródłem dumy i przesadnego zainteresowania. naruszenie obrazu własnego ciała. konflikt między przeciwstawnymi tendencjami uniemożliwiający projekcję w przyszłość. który z kolei wiąże się z poczuciem własnej odrębności i wartości.Rola zaburzeń obrazu własnego ciała w genezie zespołów hipochondrycznych Ważnym elementem w genezie zespołów hipochondrycznych. najczęściej w formie narcystycznego zainteresowania w sensie negatywnym lub pozytywnym. lęk typu moralnego) mogą się wzajemnie przeplatać. a tym samym zmniejsza panujący w nim nieporządek. W ten sposób pośrednio ich poczucie płci jest zagrożone. Analiza ich wtrakcie rozmów z chorym prowadzi go do większego wglądu we własne życie emocjonalne. Z punktu widzenia neurofizjologicznego obraz lub schemat własnego ciała jest zasadniczą strukturą. Można to zagadnienie rozpatrywać w różnych płaszczyznach. pustka w perspektywie przyszłościowej. Zaburzenia schematu własnego ciała występują najczęściej w uszkodzeniach półkuli niedominującej (tj. dla których ciało — czy dzięki urodzie. Są one cielesną manifestacją lęku moralnego.

w wypadku receptorów nociceptywnych z wnętrza ciała. gdzie zdecydowanie stanowią one większość. toteż ograniczyć się trzeba do jego bardzo ogólnego przedstawienia. Potrzeba znacznie większej energii niż w wypadku innych receptorów. Nie jest jednak wykluczone. nie symuluje on swojej choroby. nie całkiem poznane. receptory bólowe mają bardzo duże możliwości odbioru. a swędzenie — bliżej negatywnego. . przeżycie z pogranicza bólu i przyjemności. stanowi. Percepcja bólu Dolegliwości hipochondryka nie są wyimaginowane. to receptory bólowe dają ogólną orientację o tym. jak się zdaje. przy czym łaskotanie jest bliżej bieguna pozytywnego. znajduje swe oblicze w aktywności receptorów bólowych. że dwubiegunowość emocjonalna: bolesne — przyjemne. a przy silnym — bólowymi. które wyspecjalizowały się w odbieraniu określonych sygnałów świata otaczającego czy też wnętrza ustroju i są nieczule na wszelkie inne próbki energetyczne poza zasięgiem ich specjalności. Swędzenie też przypuszczalnie jest wynikiem zadrażnienia receptorów bólowych. czy odczucia są przyjemne. staje się źródłem nieprzyjemnego uczucia wzdęcia. Skąd bierze się uczucie bólu? Zagadnienie jest niezwykle skomplikowane i jeszcze. Łaskotanie polega prawdopodobnie na delikatnym podrażnieniu receptorów bólowych.się dzięki temu napięcie lękowe i związana z nim postawa hipochondryczna. Natomiast ich czułość w porównaniu z innymi receptorami jest bardzo mała. W podstawowej dichotomii przeżyć: przyjemne — przykre. Działa na nie energia mechaniczna. gdy jednak przekroczy ono pewną granice. by były one tylko źródłem przykrości. podobnie jak łaskotanie. że w małych dawkach te same bodźce mogą być źródłem przyjemności (np. lecz nie jest też bólowe. które przy słabym podrażnieniu są receptorami przyjemnościowymi. czy coś nie uszkadza zewnętrznej powierzchni ciała lub jego wnętrza. by wywołać sygnał nerwowy. Możliwe. bodźce bólowe przechylają równowagę w kierunku ujemnym (przykre). Zbudowane są po prostu z nagich (pozbawionych osłonki mielinowej) zakończeń włókien nerwowych. elektryczna. Bodźce bólowe wywołane drapaniem w wypadku swędzenia są odczuwane przyjemnie. Jeśli poprzez inne receptory układ nerwowy otrzymuje zarówno ilościowo. też trudno przypuścić. nie jest to wprawdzie przeżycie przyjemne. czy przykre). chemiczna. Receptory bólowe są pośród różnorodnych receptorów najsłabiej zróżnicowane. cieplna. Stąd pochodzi zresztą ich druga nazwa: receptory nociceptywne [noxa — szkoda). Rozdęcie ścian żołądka wywołane przyjęciem pokarmu jest odczuwane przyjemnie. W przeciwieństwie do innych receptorów. jak i jakościowo sprecyzowane sygnały wydarzeń środowiska zewnętrznego i wewnętrznego. ciało jego jest rzeczywiście obolałe. w bogatej w receptory bólowe okolicy genitalnej siła bodźca decyduje o tym.

która jest dość dokładna. Są one bardziej zagęszczone na powierzchni przedniej niż na tylnej (na kończynach powierzchniami przednimi są powierzchnie dłoniowe lub stopowe. że ich okres adaptacji jest długi. Rozmieszczenie receptorów bólowych na powierzchni ciała nie jest równomierne. które przestają wytwarzać impuls nerwowy. informacje stare są nieważne. a po chwili występuje już ból długotrwały o charakterze rozlanym. Mają więc one charakter dzwonka alarmowego. ale prawdopodobnie fakt. a tylnymi — grzbietowe). odnosi się też do wisceroceptorów (receptorów narządów wewnętrznych). gdyż kierunek ruchu jest do przodu. póki ktoś nie przyjdzie i go nie wyłączy. to zagadnienie adaptacji zostało głównie zbadane na proprioceptorach (receptorach narządu ruchu). lub — gdy to niemożliwe— póki nie wytworzy się nowy stan równowagi. o szybszym i wolniejszym przewodnictwie. W przeciwieństwie do eksteroceptorów. dzięki czemu są one przystosowane do chwytania wciąż nowych informacji z otoczenia. Z cech eksteroceptorów mają tę. interoceptory i receptory bólowe wyładowują się tak długo. że są źródłem świadomego przeżycia. a bardziej ogólna w wypadku sygnałów interoceptywnych. aż sytuacja bodźcowa nie ulegnie zmianie (np. Jeśli chodzi o interoceptory. tj. to interoceptory nastawione są na regulację. dopóki nie zostanie usunięte źródło bólu). Bodźce bólowe interoceptywne dają prawdopodobnie tylko jeden rodzaj bólu — bez dokładnej lokalizacji. rozkłada się gęstość rozmieszczenia receptorów bólowych (jest ich więcej na opuszkach palców niż na tułowiu). wytworzone z poszczególnych obojętnych sygnałów. działają tak długo. że oba rodzaje bólu są przenoszone innymi włóknami nerwowymi. podając jednocześnie jego lokalizację. gdy bodziec zbyt długo się powtarza. Jeśli bowiem eksteroceptory są nastawione na informacje (zachowują się więc jak dobrzy reporterzy — obchodzą ich tylko nowe rzeczy). Przypuszcza się. Receptory bólowe są jedynymi receptorami. a tym samym ważności czynnościowej danej części powierzchni ciała. nie ma bowiem osobnych receptorów przyjemności. który dzwoni tak długo. póki czynnik zakłócający (bodziec) nie zostanie usunięty. Jedynie sygnały bólowe mają swój określony znak emocjonalny. Przednia powierzchnia ciała jest bardziej niż tylna narażona na urazy świata otaczającego. które należą jednocześnie do dwóch zasadniczych klas: eksteroceptorów i interoceptorów (receptorów powierzchni i wnętrza ciała). Jeśliby receptory bólowe były źródłem tylko bólu.Inne sygnały są emocjonalnie obojętne: dopiero wyższe struktury czynnościowe. Sygnały bólowe informują o niebezpieczeństwie już istniejącym. cała równowaga między przeciwstawnymi biegunami uczuciowymi byłaby zachwiana. są źródłem przyjemności lub przykrości. Przy bodźcach bólowych pochodzących z powierzchni ciała odczuwa się najpierw krótki ból o dokładnej lokalizacji. a z interoceptorów tę. że adaptacja jest w nich długa. Zagęszczenie receptorów bólowych zwiększa się na przestrzeni . Zależnie od częstości kontaktu z otoczeniem. jeśli chodzi o powierzchnię ciała.

gdzie niebezpieczeństwo bardziej zagraża wskutek częstszych kontaktów z otoczeniem lub z uwagi na ważność danej części ciała. genitaliów) i w okolicy narządów zmysłowych (w okolicy oczu. ma uprzywilejowane stanowisko.granicznej między powierzchnią a wnętrzem ciała (w okolicy jamy ustnej. jak się zdaje. Rozkład receptorów bólowych na powierzchni ciała wskazuje wyraźnie na ich funkcję obronną. które przy silnym zadrażnieniu są źródłem nieprzyjemnych uczuć zmęczenia i bólu mięśniowego. ścięgnach. nosa. Zasadniczym bodźcem jest tu najprawdopodobniej przesunięcie stężenia jonów wodorowych (pH) środowiska w kierunku większej kwasowości na skutek gromadzenia się kwasu mlekowego. to również największe zagęszczenie receptorów bólowych występuje na powierzchniach granicznych — stawach. to na podstawie obserwacji chirurgów można przypuszczać. Stąd wydaje się celowe tak gęste rozmieszczenie receptorów bólowych jako źródła sygnałów ostrzegawczych w miejscu największego natężenia kontaktu z otoczeniem. receptory bólowe skupiają się więc na powierzchniach granicznych. że uczucia przyjemne. gdyż najłatwiej budzi aktywność kory mózgowej. są związane ze słabym zadrażnieniem tych samych receptorów. Niemniej właśnie jama ustna ma najbardziej bezpośredni kontakt z otoczeniem. występujące podczas ruchu i wysiłku mięśniowego. odbytu. Ból zęba każe człowiekowi wątpić o celowości tak gęstego unerwienia bólowego zębodolu. w tkance łącznej oddzielającej poszczególne włókna mięśniowe. dochodzące do każdej komórki ustroju i kończące się prawdopodobnie w jej jądrze komórkowym. które ulegają wymieszaniu w aktywującym układzie siateczkowym. Nie jest wykluczone. produkty przemiany materii występujące w nadmiernym stężeniu przy dużym wysiłku mięśniowym. jaką rolę w percepcji bólowej spełniają zakończenia nerwowe. lecz tez aferente (odbierające od niej informacje). Jak wiadomo z codziennego . Zęby w filogenetycznej swej roli spełniają rolę narządu chwytnoagresywnego. Mają one ostrzegać przed niebezpieczeństwem i dlatego jest ich więcej tam. Jeśli chodzi o narząd ruchu. Z wielu sygnałów. rogówka oka ma tylko receptory bólowe). Sygnały wychodzące z komórek ustroju odgrywają przede wszystkim rolę w utrzymaniu stałej równowagi w wielomiliardowym społeczeństwie komórkowym. Na przykład neurochirurg może krajać mózg na żywo. a bolesne są tylko mięśnie gładkie i tkanka łączna. uszu. ale mogą one dawać jakieś słabe echo w świadomości w postaci ogólnego samopoczucia. Dla narządów wewnętrznych otoczeniem są otaczające je tkanki ustroju. powięziach mięśniowych. tj. Prawdopodobnie nie są to tylko włókna eferentne. Obecność włókien wyłącznie eferentnych byłaby sprzeczna z zasadniczym prawem układów sterujących. jak i odpływu sygnałów [input i output). ból występuje przy uszkodzeniu naczyń krwionośnych lub opon mózgowych. Prócz bodźców mechanicznych działają tu bodźce chemiczne. sygnał bólowy. Co się tyczy wnętrza ciała. wymagającym zarówno dopływu. tj. iż narządy miąższowe są niebolesne. sterujące aktywnością komórki. Nie wiadomo.

Chorzy w stanie podniecenia maniakalnego lub schizofrenicznego często nie odczuwają bólu fizycznego. bodziec bólowy zawsze zdoła wyrwać z głębokiego snu. ich świadomość jest tak zaabsorbowana różnymi sprawami. co ma stać się sygnałem. Kant pisze o tym. Jest on zawsze obarczony znaczeniem. do wyższych poziomów układu. Dzięki niej spostrzegamy to. Chorzy tacy niejednokrotnie leczą się długo u internistów. na co zostaliśmy nastawieni w naszym rozwoju filogenetycznym i ontogenetycznym i na co skierowują nas aktualne potrzeby. a przede wszystkim ze wzgórzem i podwzgórzem. gdy inne bodźce zawodzą. Człowiek radosny. odnoszącą się do określonego typu czynników działających. w receptorach. stąd jej zastosowanie przy uporczywych bólach nie reagujących już na środki przeciwbólowe i narkotyczne. Niemniej istnieje ona na wyższych poziomach układu nerwowego. jest on też najsilniejszym bodźcem orientacyjnym. Jak wspomniano. sygnalizuje niebezpieczeństwo. jak się zdaje.. jak i reaktywnego pochodzenia. Zdarzają się depresje zarówno endogennego. Pewne bodźce zostają odrzucone przez receptor jako stare. Ból psychiczny jest w nich wyrażony w formie bólu fizycznego. pełen wigoru życiowego lub aktywnie czymś zajęty słabiej odczuwa ból niż człowiek smutny. z różnych czynników działających na receptor tylko niektóre zostają przekształcone na sygnał nerwowy. jak inne bodźce orientacyjne. Bodziec bólowy nie jest bodźcem obojętnym. zawsze bowiem wywoła przerwanie aktualnej wymiany sygnałów z otoczeniem i nie wygasa tak łatwo. zmniejsza percepcję bólową. Selekcja ta jest znacznie wyraźniejsza na wyższych poziomach ośrodkowego układu nerwowego. mniej ważne są zatrzymane. Być może więc kora „przedczołowa" odgrywa rolę w percepcji . jak wypracował własną metodę zwalczania bólów podagrycznych. ważniejsze — puszczone dalej. niemałą rolę odgrywają informacje biegnące z wyższych poziomów układu sygnalizacyjnego do receptora.przedczołową" z jądrami podkorowymi. jak wybiórczą. przecięcie włókien nerwowych łączących korę . Selekcja ta dokonuje się już na najniższym poziomie. tj. w których jedynym objawem są skargi natury somatycznej. tj. odwrotnie proporcjonalny do ogólnej dynamiki życiowej. że ból nie jest w stanie do niej dotrzeć. W .doświadczenia. W układzie sygnalizacyjnym dokonuje się stała selekcja sygnałów. Selekcja bodźców bólowych na poziomie receptorów jest słaba. receptory te wytwarzają sygnał nerwowy mimo powtarzania się tego samego bodźca. Próg percepcji bólowej jest. na który ustrój może nie reagować lub po krótkim czasie przestać nań reagować.. odcinający się od otoczenia lub nudzący się.decyzji". Zjawisko adaptacji receptorów polega właśnie na selekcji. a co ma od razu zostać odrzucone. nim zostanie odkryty właściwy charakter choroby. one modulują jego czułość zarówno ogólną. Leukotomia. Mianowicie w czasie ataku podagry silnie koncentrował się nad jakimś interesującym go zagadnieniem filozoficznym.

. przede wszystkim cierpliwie wysłuchać wszystkich skarg i dokładnie zbadać chorego fizykalnie oraz wykonać podstawowe badania dodatkowe. że zespół hipochondryczny jest pierwszym zwiastunem istniejącej dezintegracji funkcji wegetatywnych i dopiero po pewnym czasie występują inne. W chorobach somatycznych leukotomia nie usuwa percepcji bólu. w niewielkim wprawdzie odsetku przypadków. chaotyczne (np. Natomiast sygnały z wnętrza ciała (wisceroceptywne) i sygnały bólowe znacznie łatwiej wywołują zakłócenie istniejących struktur czynnościowych. bardziej skomplikowane badania.). uchwytne już badaniem fizykalnym. Ze wskazań psychiatrycznych do leukotomii. Kilka uwag praktycznych hipochondrycznymi o postępowaniu z pacjentami W stosunku do chorego z zespołem hipochondrycznym należy zachować dużo cierpliwości. związany z bólem. u człowieka ogarnietęgo pustką życiową. Jeśli ta najmłodsza filogenetycznie część kory mózgowej odgrywa rzeczywiście zasadniczą rolę w wypracowywania struktur czynnościowych. a drugie o grożącym mu bezpośrednio niebezpieczeństwie.bólu i to zarówno psychicznego. dawniej bardzo szerokich. objawy choroby somatycznej. obecnie utrzymały się jedynie bardzo uporczywe stany depresyjne oporne na wszelkie inne metody leczenia. ekstazy miłosnej. intensywnej koncentracji nad jakimś problemem itp. nudzącego się lub żyjącego w konflikcie. gdy pustkę życia wypełnia hipochondryczne zainteresowanie własnym ciałem. natomiast ustępuje komponent lękowodepresyjny. zmienne. Ale właśnie to pozorne szczęście jest ich nieszczęściem. że tam właśnie dochodzą sygnały wisceroceptywne i bólowe. . . że . żyją w pustce. w wypadku walki. z którego nie widzi drogi wyjścia). Dość często spotyka się nerwice hipochondryczne u ludzi. Zależnie od tych informacji istniejące struktury czynnościowe muszą nieraz ulec radykalnej zmianie. od niego należy zacząć. którzy nie mają większych trudności w domu i w pracy i właściwie powinni czuć się szczęśliwi.. gdy istniejąca struktura jest bardzo silna (np.chory ma zawsze rację". jak fizycznego. gdy te są słabe. A pustka jest przyczyną obniżenia progu percepcji bólowej i interoceptywnej. Do zmiany nie dochodzi. to zrozumiały staje się fakt. a w razie potrzeby inne. że psychiczny komponent bólu wiąże się z funkcją kory . Można by więc przypuszczać. które mają być w krótszym lub dłuższym czasie zrealizowane. chory może pokazać dokładnie bolące miejsce. którym nieźle w życiu się wiedze.przedczołowej". należy iść za kierunkiem jego „spojrzenia". Ponieważ skupia on swą uwagę na wnętrzu własnego ciała. Pierwsze dają bowiem informacje o potrzebach ustroju. Zdarza się bowiem. W myśl zasady. Do pewnego stopnia analogiczną sytuację obserwujemy niekiedy w prostej formie schizofrenii. gdy wskutek tego są oni znudzeni życiem.

czy chęć ucieczki z istniejącej sytuacji w dogodniejszą pozycję społeczną chorego bądź chęć zdobycia przez tę pozycję większej troskliwości najbliższego otoczenia. że lekarz nie poznał się na chorobie i ją zlekceważył. gdy chory zapadnie na chorobę somatyczną dostatecznie poważną. czy wreszcie zachwiany obraz własnego ciała. Poczucie krzywdy. co go boli. utrudniając. W postępowaniu z chorymi hipochondrycznymi należy w miarę możności rozładować postawę walki o uznanie własnej choroby. Dzięki temu stopniowo warstwa hipochondryczna rozpływa się. Hipochondryk niejednokrotnie musi walczyć o uznanie swojej choroby przez otoczenie. Osiąga się to przez poważne traktowanie dolegliwości chorego i dokładne badanie somatyczne. Zwykle splata się kilka czynników współistniejących. Dolegliwości hipochondryczne. i niepokój chorego. pozwala mu lepiej zrozumieć jego sytuację.Dokładne badanie usuwa niepokój lekarza. że lęk nerwicowy koncentruje się w sytuacji bezsensownej lub sprzecznej z dominantą przeżyć chorego. na zasadzie błędnego koła. niemożność planowania przyszłości z powodu istotnego konfliktu lub z powodu depresyjnego zamknięcia przyszłości czarną ścianą beznadziei. pozwala mu znosić cierpliwie dotkliwe nieraz dolegliwości. ustępują. dolegliwości cielesne. W tej paradoksalnej sytuacji fakt. uporządkować nieco sprzeczne postawy uczuciowe. co tkwi u podłoża jego hipochondrii: czy poczucie pustki i nudy życia. związane z przeświadczeniem. co powoduje zmianę nastawienia otoczenia i lekarzy. że mógł przeoczyć objawy organiczne. że jego choroba została uznana. Rozmowa z chorym na temat. zwłaszcza jego seksualnej składowej. jest dodatkowym momentem nerwicorodnym zwiększającym. jak już wspomniano. gdy treść jego przeżyć jest poważnie traktowana. już poza warstwą hipochondryczną. stwarzając jakby autonomiczną i niezależną od reszty psychiki całość. Nerwica natręctw Objawy anankastyczne w życiu codzienny Nerwica anankastyczna lub nerwica natręctw charakteryzuje się tym. Chory nabiera zaufania do lekarza tylko wówczas. trwające nieraz latami. Dopiero w dalszym etapie rozmów z chorym można zorientować się. . a nieraz uniemożliwiając choremu normalne życie. która w sposób perseweracyjny daje znać o sobie. że ciężkie cierpienia są nie uznawane i lekceważone. a dzięki samej wypowiedzi rozładować istniejące napięcia emocjonalne.

muszą iść określoną drogą do miejsca pracy itp. lecz też na ich magicznym działaniu broniącym przed uczuciem lęku. przeznaczenie. który występuje lub przynajmniej powinien występować w jego pojęciu przy zetknięciu się z władzą boską lub ludzką. mają dzień zepsuty. że tą drogą można spokojnie poruszać się między ludźmi. wstaje i sprawdza. okaże się zbyt ciasne. a po chwili niepokój znów wraca i na nowo trzeba dokonać aktu sprawdzenia. burzy (tego rodzaju fobie występują prawie wyłącznie u kobiet). Naruszenie tych „rytuałów" dnia codziennego wywołuje u nich niepokój. Są ludzie specjalnie uczuleni pod względem specyficznego porządku w określonych wycinkach swego życia.wciąga". Są ludzie. W zabawach dzieci można czasem obserwować elementy anankastyczne. itp. Dają gwarancję. fatum.. słowo czy liczba . że jakaś melodia. inną drogą nie można do niego dotrzeć. przy którym pracują. czy drzwi są zamknięte lub czy gaz jest wyłączony itp. jakby samo zejście z tej magicznej drogi stanowiło laesio majestatis. którzy boją się panicznie myszy. pieniądze. że miejsce. Podobnie można wielokrotnie sprawdzać. myśl mniej lub więcej bezsensowna. tak że nie można się jej pozbyć. W życiu społecznym tendencje anankastyczne ujawniają się w formie rytuałów. im bardziej chory walczy z objawami. Każdemu może się zdarzyć. Naruszenie form współżycia budzi niekiedy większy niepokój i poczucie winy niż ugodzenie w drugiego człowieka przy zachowaniu tych form. a także dopatrzyć się ich można w niektórych formach życia społecznego. a więc czynności wykonywanych stereotypowo. . tak że nie zdoła on utrzymać równowagi i runie w przepaść. a nawet szkodliwy. "W mniejszym stopniu i mniej rygorystycznie różnorakie formy życia społecznego zabezpieczają przed bezpośrednim zderzeniem się człowieka z człowiekiem. W swoisty dla siebie sposób składają ubranie przed wieczornym spoczynkiem lub muszą mieć swoje rzeczy ułożone w określony sposób w kieszeniach ubrania lub na stole. uporczywie w niej tkwi. zamknięcia. Analogia między czynnościami przymusowymi a społecznymi rytuałami zdaje się polegać nie tylko na tym. lub też... Przekroczenie rytuału wywołuje łęk. że są one stereotypowo powtarzane. w wojsku. Cechą objawów nerwicy natręctw jest przymus. uspokajają się dopiero wówczas. klucze. np. ludzkiego lub boskiego. na którym stoi. tym silniej one występują.wejdzie do głowy". Trzymanie się utartej ścieżki rytuału broni człowieka przed lękiem. dużej wysokości. Objawy anankastyczne w śladowym nasileniu występują w codziennym życiu ludzi zdrowych. ma się nieraz ochotę skoczyć w dół. na dworach królewskich .Ananke oznacza po grecku konieczność. że ulegnie tej bezsensownej chęci. gdy mogą przywrócić naruszony porządek. Rytuał występuje w kultach religijnych. człowiek boi się. w dyplomacji. Duża wysokość . czy się ma w kieszeni bilet. Rytuał odgrywa rolę magicznej drogi do władcy. wysiłek woli jest wobec nich bezskuteczny. Czasem przed zaśnięciem nachodzi człowieka niepokój.

gdy ich nie wykonuje. aby nie nastąpić na linie łączące płyty chodnika. co mu dokucza. powtarzania zasłyszanego lub przeczytanego zdania itp. Człowieka o głębokich zasadach moralnych mogą męczyć myśli o wyuzdanej treści erotycznej lub też pełne agresji w stosunku do osób darzonych przez niego uczuciem. nieraz chowa przed samą sobą wszystkie ostre przedmioty. a tym samym bezsensownym. tym natarczywiej go one nachodzą. W obawie. tj. że tę straszną myśl może zrealizować. Myśli natrętne Objawy anankastyczne mogą wystąpić w trzech formach. wypowiadanie magicznych zaklęć lub wykonywanie dziwnych ruchów. jest ona szokująca przez kontrast z zasadniczą tematyką przeżyć chorego. Matka. z czym usiłuje walczyć. choć stosunkowo rzadko. myśli natrętne o tematyce emocjonalnie obojętnej. Te i podobne czynności. czynności przymusowych {compulsiones} i natrętnych lęków (phobiae). lub stałe noszenie ze sobą jakiejś oznaki (dawniej dzieci bawiły się „w zielone". które zresztą niejednokrotnie przeplatają się u tego samego chorego. Najczęściej jednak tematyka nie jest obojętna. włączyć do własnego świata przeżyć. mogą do tego stopnia stać się nawykiem. na ich widok odczuwa silny lęk. urojenie jest myślą jak najbardziej własną. zapoczątkowane w zabawie. Tematyka myśli natrętnych bywa różnorodna. Myśli tego typu wywołują w nim przerażenie. które mają w zabawie określone znaczenie. myśl natrętna jest jakby poza światem jego przeżyć.. przeciwnie. tj. by dziecko to udusić lub przebić nożem. stanowiącą trzon przeżyć chorego. dzisiaj np. Bezsensowne jest to. podporządkowane woli i celowe. Ich wspólną cechą jest perseweracyjny przymus. wykonywania w myśli pewnych działań matematycznych. powtarzanie się w sposób stereotypowy i zwykle wbrew woli chorego oraz obcość.chodzenie w ten sposób. a im bardziej z nimi walczy. przymus powtarzania jakichś liczb. uważa je za ciężki grzech. chory odczuwa je jako coś obcego. W myślach natrętnych typu kontrastowego odsłania się . stale musiały mieć przy sobie jakiś przedmiot zielonego koloru. oznaka szeryfa jest tego typu talizmanem). Na odczuciu obcości polega zasadnicza różnica między myślą natrętną a urojeniem. jak np. która swe nowo narodzone dziecko (najczęściej pierwsze) darzy bardzo silnym uczuciem. czy daną rzecz możemy . i dlatego musi ciągle je powtarzać. Człowiek głęboko religijny może być trapiony przykrymi dla niego myślami o treści bluźnierczej lub na widok świętych obrazów mogą mu przychodzić do głowy najbardziej drastyczne wyobrażenia scen seksualnych. Poczucie bowiem sensu i bezsensu w dużej mierze zależy od tego. czymś autonomicznym i obcym. mianowicie w formie myśli natrętnych (obsessiones). Zdarzają się.strawić". co nie odpowiada naszemu wewnętrznemu porządkowi. że dziecko odczuwa wyraźny niepokój. jest przerażona natrętną myślą.

jest nieprawdziwe. Tematyka myśli natrętnych może się koncentrować wokół ustawicznego sprawdzania siebie — „czy dobrze zrobiłem".kim jestem". że to. czy dana czynność została dobrze wykonana. a więc przeżycie najbardziej pierwotne. wówczas wydaje mu się. ale wskutek powtarzania częściowo zautomatyzowane. nierealne. natrętnych wspomnień z dawnych czasów. że naprawdę istnieje. niekiedy zmienione w czwartym wymiarze — czasu. tym silniej go one nachodzą. W takich momentach zachwiane jest poczucie rzeczywistości własnego istnienia. co go otacza. zrobił dobrze. nad którą dawniej często w ogóle się nie zastanawiał. jest mu znane (deja vu). Chory stale przeżywa wątpliwości. co widzi. że zwykle dotyczą one czynności rutynowych. czy dobrze napisał receptę. a więc takich. ksiądz. zmuszają chorego do jej powtórzenia. że to. Charakterystyczny dla natręctw jest fakt. który normalnie nie interesuje specjalnie danego człowieka. jest nowe i niezwykłe [jamais vu). Wkrótce po sprawdzeniu wątpliwości rodzi się na nowo. czy nie opuścił lub nie przekręcił jakiegoś słowa w czasie ważnej części obrzędów religijnych. Do zjawisk depersonalizacyjnych zalicza się też zmianę odczuwania własnego ciała. Rozmyślania te mogą dotyczyć zwykłych wydarzeń dnia codziennego.. „filozoficznych" w rodzaju . „czy czegoś nie zapomniałem". sprawdzenie siebie przytłumia go tylko na chwilę. płaskie lub zmienione w kolorycie. Chory. W pierwszym przypadku chory ma poczucie nierzeczywistości otoczenia. Wątpliwości. Jest tak omotany skrupułami. wydaje mu się. Samokontrola w trakcie ich wykonywania odbywa się częściowo poza świadomością.. najczęściej szare. Wszystko są to czynności dla danych ludzi ważne. czy dobrze się wyspowiadał. czy nie pomylił się w rachunkach. czy rzecz. chce się oderwać od tych myśli i im więcej z nimi walczy. Niepokój niepewności jest nienasycony. musi czasem siebie uszczypnąć. aptekarz. co widzi. w których częste powtarzanie doprowadziło do ich pewnej automatyzacji. W natręctwach wątpliwości aktywność samokontroiująca jakby się mści za jej spychanie na margines świadomości i uporczywie staje się jej centralnym punktem. jeśli chodzi o sam fakt życia. „po co jestem". pytań.jakby druga strona medalu psychiki danego człowieka. że wszystko. „czy jestem naprawdę". „czy dobrze powiedziałem". czasem pozbawione trzeciego wymiaru. chory czuje. lub odwrotnie. że już na wszelką inną aktywność psychiczną niewiele mu pozostaje siły. księgowy. Inną formą myśli natrętnych jest uporczywe myślenie na dany temat. W drugim przypadku — depersonalizacji — chory sam sobie wydaje się nierzeczywisty. Potwierdzałaby się w nich Jungowska koncepcja „cienia" (każde przeżycie ma w podświadomości swój .cień" o przeciwnym znaku emocjonalnym). by przekonać się. człowiek często chodzący do spowiedzi. normalna kontrola samego siebie rozrasta się tu do patologicznych rozmiarów. że cały maleje lub rośnie bądź jakaś część ciała zmienia swą . A więc lekarz będzie się zastanawiał. jak zwykle w natręctwach. czy dobrze ją zrealizował. Na tle takiego rozmyślania mogą wystąpić epizody derealizacyjne lub depersonalizacyjne.

że dotknęli czegoś brudnego i dlatego muszą zaraz oczyścić się z brudu. że się zabrudzili. Mimo stosowania różnych środków ostrożności mają wrażenie. natrętnych wątpliwości lub wiary w magiczną skuteczność czynności przymusowej. Prowadzi to niejednokrotnie do dotkliwej egzemy skóry rąk. kończą się jej powtórzeniem (np. gdyż zostaje w nich naruszona zasadnicza struktura własnej osoby lub otaczającego świata. tym większy odczuwa przymus ich wykonania. w przypadku sprawdzania. i co chwilę myją ręce. Im silniej chory z nimi walczy. Symptomatologia czynności przymusowych jest bogata. W rozmowach z chorym zwykle dochodzi się do symbolicznego znaczenia zabrudzenia. Potrzeba wykonania czynności natrętnej wyrasta najczęściej na podłożu fobii. złożone jak do modlitwy). Rzeczywistość . Zachwianie poczucia własnej rzeczywistości odbija się więc przede wszystkim na jej aspekcie cielesnym. Najczęściej lęk przed zabrudzeniem oznacza lęk przed kontaktem seksualnym.ja" jest cielesna. Objawy derealizacyjne i depersonalizacyjne nie należą do grupy objawów anankastycznych. rytuały przy ubieraniu i rozbieraniu. czy jakaś czynność została wykonana należycie. np. Tego typu czynności przymusowe są znacznie częstsze u kobiet. Wątpliwości. „odczynianie" (wykonywanie różnego rodzaju czynności. Do częstych natręctw ruchowych należy przymus mycia rąk. Rozmyślania na temat swojej nicości i marności otaczającego świata mogą w końcu doprowadzić do zaprzeczenia ich rzeczywistości. ręce stają się olbrzymie itp. Poczucie rzeczywistości naszego „ja" wiąże się ściśle z poczuciem rzeczywistości naszego ciała. zawsze im towarzyszy świadomy akt decyzji. Najczęściej spotyka się je w schizofrenii i w padaczce. Czynności przymusowe Czynności przymusowe (compulsiones) polegają na powtarzaniu w stereotypowy sposób jakiejś czynności wbrew własnemu rozsądkowi i własnej woli. Mimo wielokrotnego powtarzania czynności przymusowe nigdy nie ulegają automatyzacji. wkrótce jednak potrzeba jej wykonania wraca na nowo. Ale decyzja jest z góry przesądzona. Niejednokrotnie chorzy trzymają ręce stale w jednej pozycji (np. Właściwie należy je traktować jako objawy rozszczepienne (schizofreniczne). to zwykle na tle agresywnych uczuć w stosunku do siebie i otoczenia. czy nie ma pomyłki w napisaniu recepty . czy nie zrobić. dobrze podsumowana kolumna liczb. Wykonanie czynności przymusowej przynosi chwilową ulgę.. by niczego nie dotknąć. Jeśli występują one w nerwicach. które mają uchronić przed złem). Najczęściej spotyka się przymusowe mycie rąk. i to decyzji o dużym współczynniku wahania się: zrobić to. Powstaje on na podłożu natręctw dotykowych. mimo wahania i walki w końcu czynność zostanie wykonana. sprawdzanie siebie (czy dobrze wykonało się określoną czynność).wielkość. zwłaszcza w jej postaci skroniowej. głowa puchnie. Chorzy mianowicie mają wrażenie. czy drzwi zostały zamknięte.

Skrupulatność w wykonywaniu przymusowej czynności powoduje. Niepokój zmusza go do jej powtórzenia. ile razy trzeba czynność powtórzyć. trzy razy. Chory odczuwa silny niepokój. Wreszcie celem samej czynności przymusowej może być odczynienie zła. Tylko ona może zabezpieczyć przed złym wykonaniem. Fobie Natrętne lęki (phobiae) są przez niektórych autorów traktowane oddzielnie od innych objawów anankastycznych ze względu na dominujące w nich uczucie lęku. Nie są to jednak czynności automatyczne. potrząsa głową. . Fobie. Chory musi w określony sposób wstać z łóżka. którym chce się on przeciwstawić. wykonywane często nieświadomie. np. Poza tym fobie zwykle przeplatają się z myślami natrętnymi i czynnościami przymusowymi. toteż trzeba zacząć ją na nowo. jak np. ręką czy nogą.). chory musi przekłuwać oczy na fotografii drogiej mu osoby lub jadąc tramwajem musi za każdym razem dotknąć łokciem piersi młodej kobiety. gdy czynność zostanie wykonana). Niekiedy czynność przymusowa ma charakter wyraźnie symboliczny. gdyż lęk towarzyszy też myślom natrętnym (sama myśl może budzić łęk. Czasem czynności rytualne mają charakter śmieszny dla otoczenia. głową. że można coś takiego pomyśleć. siedem razy itp. gdy chory musi obejść dokoła co którąś latarnię uliczną lub wykonywać określony ruch. np. które na chwilę rozładowuje się. symbolizuje ona czynność o charakterze seksualnym lub agresywnym i jest jakby jej namiastką. jak w przypadku tiku powstałego na skutek histerycznej konwersji lub utrwalenia się nawyku ruchowego. Inaczej bowiem wszystko staje się złe i nieważne. jak inne objawy anankastyczne. koncentrujące na sobie całą uwagę chorego. Liczba określająca. odgrywa rolę liczby magicznej. ale nie może. jeśli rytuał określonej czynności przekroczy nawet w najdrobniejszym szczególe. musi iść określoną drogą itp. cechują się perseweracyjnym przymusem. W tym ostatnim przypadku czynności przymusowe mogą przypominać tiki nerwowe. w określonym porządku ubierać się. chory np. idąc do pracy. w przypadku przymusowego mycia rąk. Stanowisko takie nie wydaje się jednak słuszne. np. Często czynności przymusowe są wynikiem fobii. Niekiedy daną czynność powtarza się określoną ilość razy. lecz jak najbardziej świadome. wykonuje strzepujący ruch ręką lub wyrzuca nogę w charakterystyczny sposób. niezależne od woli. a niemożność oderwania się od myśli natrętnej też często wywołuje silny niepokój) i czynnościom przymusowym (niewykonanie czynności przymusowej prowadzi do narastającego uczucia niepokoju. gdyż za każdym razem tkwi jakiś drobny błąd w jej wykonaniu.itp. że musi być ona wielokrotnie powtarzana. występują stale w określonej sytuacji.

toteż uciekając przed nią. który jest osiowym objawem nerwicy. gdyż lęk stale wraca. Dysponując słownikiem greckim. W krańcowych przypadkach o niczym innym nie potrafi on myśleć ani niczym innym się zająć. Śmierć jest końcem wszystkiego. będąc na granicy dezintegracji. które zawsze w mniejszym lub większym stopniu tkwią w człowieku. ostrych przedmiotów. 'który powstawał od chwili poczęcia. Zdarzają się wypadki. zabrudzenia się. Choroba psychiczna jest też w odczuciu subiektywnym końcem dotychczasowego porządku. Jest to jednak szansa dość złudna. towarzyszy mu najczęściej gwałtowne wyładowanie wegetatywne — bicia serca. że nie ma powodu bać się otwartej czy zamkniętej przestrzeni. że z obawy przed atakiem takiego lęku chory może odebrać sobie życie. często absurdalnej sytuacji. Nic więc dziwnego. można nazwy tego rodzaju mnożyć w nieskończoność. że nie ma sensu bać się zabrudzenia i unikać dotknięcia pewnych przedmiotów. Przed lękiem tym nie można uciec. zaburzenia równowagi itp. chory robi wszystko. gdy sytuacja wyzwalająca tkwi w człowieku. W niej się jakby skrystalizował i wskutek tego już w innych sytuacjach nie występuje. W przeciwieństwie do nieokreślonego niepokoju lęk anankastyczny jest niezwykle silny.Nomenklatura psychiczna dysponuje wieloma określeniami dla różnego rodzaju fobii. zostaje jakby zamknięty w określonej. poty. agoraphobia — lęk przed przestrzenią otwartą. powstaje możliwość ucieczki przed lękiem. a nie poza nim. zamknięty w areszcie. by uniknąć sytuacji wyzwalającej fobię. lecz także dla samego chorego. np. mdłości. a także w nerwicach rzekomych. Ponieważ sytuacji tej można uniknąć. osoba może być źródłem natrętnego lęku. np. co wyzwala lęk. Na przykład chory z lękiem przed wychodzeniem na ulicę może latami nie opuszczać swego mieszkania. ale też wielu innych zaburzeń psychicznych. końcem swoistego porządku. przedmiot. W fobiach lęk. można unikać zamkniętej czy otwartej przestrzeni. kontaktów. a z nim myśl o wyzwalającej go sytuacji. Im . Dlatego też obecnie nazwy te wychodzą z użycia. wobec których można się zaczerwienić. Absurdalność lęku natrętnego jest widoczna nie tylko dla otoczenia. Staje się niewolnikiem swego lęku. Wszystko inne staje się nieważne wobec niebezpieczeństwa zetknięcia się z tym. Tymczasem w lękach natrętnych możliwość ucieczki zawsze istnieje. że trudno go traktować jako objaw nerwicy natręctw. dotychczas istniejący człowiek umiera dla siebie i społeczeństwa. claustrophobia — lęk przed zamkniętą przestrzenią. gdyż jego integracja jest zawsze bardzo chwiejna. gdyż każda sytuacja. że mają do czynienia z takim koncentratem lęku. ale nie może on tego lęku sobie wyperswadować. Lęk przed śmiercią lub przed chorobą psychiczną jest tak powszechny w nerwicach różnego rodzaju. z pomocą których można by zrealizować swoje agresywne myśli natrętne itp. ereutophobia — lęk przed zaczerwienieniem się itp. Wie on dobrze. wciąż się nią żyje. Paroksyzmalny lęk przed śmiercią biologiczną lub psychologiczną jest krańcowym wyrazem obaw. chory cierpiący na klaustrofobię. a także niektórych chorób somatycznych. które groziłyby zakażeniem się chorobą weneryczną. osób.

są wówczas przelotne i ustępują równolegle z innymi objawami nerwicowymi. który po powodzi w laboratorium przez kilka lat wykazywał paniczny lęk przed wodą. zwłaszcza pierworódek). Lęk przed zabrudzeniem może np. tym silniej ona występuje.. Objawy anankastyczne w innych zaburzeniach psychicznych Objawy anankastyczne nie ograniczają się tylko do nerwicy natręctw.. W zespołach psychoorganicznych i w padaczce tendencje perseweracyjne mogą przybrać formę objawów anankastycznych. derealizacyjnymi i typu deja vu i jamais vu.bardziej walczy ze swoją fobią. iż sytuacja wyzwalająca fobie jest rzeczywiście dla niego niebezpieczna (np. Zdarza się jednak. lęk najczęściej o cechach ambiwalentnych. Przymus (ananke) a wolność woli Cztery zagadnienia wyłaniają się przy analizie nerwicy natręctw — przymusu. Luofobia (lęk przed chorobą weneryczną) jest czasem wyrazem poczucia winy w związku z niemoralnym w oczach chorego kontaktem seksualnym. na zasadzie . występują też w innych nerwicach. a żyjących dobrze z mężami. W tym ostatnim przypadku leczenie nerwic jest zwykle łatwiejsze. Czasem. Może ona polegać na wytworzeniu się patologicznego odruchu warunkowego jak u psa przez Pawiowa opisywanego. Wyjście na ulicę jest jakby symbolem bardziej swobodnego życia erotycznego. a rozbicie czasowo-przestrzennej struktury obrazu otoczenia i samego siebie może w stadiach początkowych przejawiać się objawami depersonalizacyjnymi. daje się uchwycić genezę fobii. cechą odróżniającą objawy anankastyczne od urojeniowych jest krytycyzm w stosunku do ich treści. że chory w końcu może uwierzyć. Jak już uprzednio wspomniano. Mogą wystąpić w schizofrenii. . choć niezbyt często. oznaczać lęk przed kontaktem seksualnym. Lęk przed ostrymi przedmiotami może być wyrazem ukrytych tendencji agresywnych skierowanych do osoby darzonej nierzadko najwyższym uczuciem (ten typ fobii występuje u matek. wyjście na ulicę może skończyć się jego nagłą śmiercią lub naprawdę jest chory na raka czy kiłę). że jest się zdalnie kierowanym). Lęk przed wyjściem na ulicę spotyka się nieraz u kobiet nie zaspokojonych seksualnie w małżeństwie. Niekiedy w treści natrętnych lęków można doszukać się tłumionych przez chorego tendencji najczęściej seksualnych lub agresywnych. najczęściej w formie derealizacji lub depersonalizacji.chciałbym i boję się". dotknięcie pewnych przedmiotów będzie dla niego groźne. W depresjach występuje z reguły tendencja do uporczywych przykrych myśli. Objawy anankastyczne mogą trwać z dłuższymi i krótszymi przerwami od dzieciństwa (mniej więcej od okresu pokwitania) lub mogą wystąpić w wieku dojrzałym. W tych przypadkach zaciera się granica między natręctwem a urojeniem. fobii i natręctw graniczących z urojeniami oraz czynności przymusowych zbliżonych do automatyzmu psychicznego (wrażenie.

Fakt.). można ustalić łańcuch przyczynowy. Liczba możliwości zmniejsza się na korzyść rzeczywistości. mniejsze dla ssaków niż dla ryb. magicznego myślenia i perseweracji. Patrząc z zewnątrz. jeden bliźniak jest energiczny i dominujący. a drugie syntoniczne. może on zawsze wybrać jedną. a drugi — egoistycznie itp. iż w pewnym momencie ich rozwoju zaistniała możliwość wyboru między dwoma przeciwstawnymi sposobami . Odnosi się wrażenie. można przewidzieć z mniejszym lub większym prawdopodobieństwem zachowanie się każdego żywego ustroju. Istnienie wolnej woli z subiektywnego punktu widzenia jest faktem niezaprzeczalnym. gdyż istnieje zawsze pewna swoboda ruchów. że dalsza linia rozwoju idzie w tym. tj. Akt świadomej decyzji jest ostatnim ogniwem z długiego łańcucha wydarzeń. Jednym z podstawowych przeżyć człowieka jest zdolność wyboru. Dzięki temu luzowi przy identycznej konstelacji przyczyn mogą wystąpić odmienne skutki. wychowywanych w identycznych prawie warunkach. a nie innego zachowania się — stąd przekonanie o determinizmie panującym w przyrodzie ożywionej. które doprowadzają do urzeczywistnienia potencjalnych struktur czynnościowych. W chwili decyzji przyszłość zamienia się w przeszłość. a drugi uległy i bez inicjatywy. można dostrzec u nich wiele cech i sposobów zachowania się odmiennych. jedno staje się wyraźnie dominujące. jedno autystyczne. to należy przypuszczać. a nieraz przeciwstawnymi sposobami zachowania się. Bez przerwy decydujemy się na ten czy inny sposób zachowania się. a nie w innym kierunku. czy zrobić tak. możność dokonania wyboru między odmiennymi. Jeśli z dwóch jednojajowych bliźniąt. a drugie submisyjne.krystalizacji lęku. nie stoi w sprzeczności z faktem pewnego luzu w łańcuchu przyczynowym (luz taki istnieje nawet w zjawiskach przyrody nieożywionej. Obserwując historię życia bliźniąt jednojajowych wychowywanych w tym samym środowisku (a więc obarczonych tymi samymi determinantami genetycznymi i analogicznymi determinatami środowiskowymi). niniejsze dla zwierząt niż dla roślin itp. jeden nastawiony altruistycznie. jest więc ono mniejsze dla człowieka niż dla małp "człekokształtnych. tworzących się bez przerwy w życiu ustroju. Jeśli tej możności wyboru jest on pozbawiony. np. zagadnienie prawdopodobieństwa jest podstawowym problemem współczesnej fizyki). że dany sposób zachowania się jest zdeterminowany genetycznie i środowiskowo. powodując. że nawet przy bardzo ścisłym ustaleniu związków przyczynowych nie można w stu procentach przewidzieć przyszłości. a także człowieka (prawdopodobieństwo trafnego przewidywania maleje w miarę wzrastania liczby potencjalnych sposobów zachowania się. prowadzący do takiego. Patrząc z zewnątrz. czuje się automatem i sam bunt przeciw skrępowaniu jest już wyborem. a często nawet antagonistycznych. a każda decyzja zmniejsza liczbę istniejących możliwości. Przed każdym świadomym działaniem występuje moment wahania. czy inaczej. Spośród wielu możliwości form zachowania się. które w ostatecznej redukcji sprowadzają się do dwóch przeciwstawnych.

istnieje bowiem wiele wypustek doprowadzających sygnały do ciała komórkowego (dendryty). informujących o tym. Wybór jednej z dwóch możliwości przesądza już dalszy rozwój wypadków. w szczególności sygnałów zwrotnych. piękno — brzydota. a drugie w innym na niekorzyść różnorodnych funkcji. który wybrał typ zachowania się uległy. od dopływu sygnałów. jak zawarte w tym planie możliwości zostaną zrealizowane. Wybór jest zależny od zaprogramowania [co w ustrojach żywych odpowiada planowi genetycznemu). która w ostatecznym kształcie jest zawsze wyborem między przeciwstawnymi tendencjami. ale jedne z nich wyspecjalizowały się w jednym kierunku. Pod wpływem wielu różnorodnych sygnałów. a w szczególności jego bliźniaczy brat czy siostra przyjmie pozycję dominującą. ale od warunków środowiskowych zależy.. Komórka nerwowa nie może spełniać funkcji rozrodczych czy trawiennych. i od pamięci rejestrującej wydarzenia zaszłe w układzie. są tylko dwie odpowiedzi możliwe: „tak" lub „nie" . wynika z konieczności podejmowania decyzji. by ta postawa przestała istnieć. które do niego dotarty. ale w formie sfrustrowanej i jej możliwości realizacji z każdym nowym wyborem będą mniejsze. Nie jest wykluczone. białe — czarne. powoduje. Sama budowa komórki nerwowej wskazuje na konieczność decyzji. jak plan został zrealizowany. a więc sygnały. które dochodzą do komórki nerwowej. musi ona stworzyć własną odpowiedź. Patrząc na żywy ustrój jako na układ sterujący musimy przyjąć moment decyzji za istotny w jego funkcjonowaniu. tylko w postaci już bardzo utajonej i niemożliwej do zrealizowania. miłość — nienawiść. a tylko jedna wyprowadzająca (akson). gdyż nawet w technicznych układach samosterujących ich zasadniczym zadaniem jest właściwy wybór spośród możliwych form aktywności (termostat musi wybrać z dwóch możliwości: podwyższyć czy obniżyć temperaturę. Najlepiej widać to w ustrojach wielokomórkowych: każda komórka ma ten sam plan genetyczny. choć — nim zapadła decyzja dalszego jej rozwoju — możliwości te istniały i prawdopodobnie istnieją nadal. które w nich tkwiły na początku rozwoju. że jego najbliższe otoczenie w ten sposób będzie go traktować. istnieją. +1 — —l itd. gdyż zasadnicze zaprogramowanie (struktura genetyczna) jest we wszystkich komórkach ustroju takie samo. syntoniczny — autystyczny). W ten sposób jego zakres możliwości ulegnie redukcji. że tak silnie tkwiąca w człowieku tendencja do widzenia siebie i otaczającego świata w biegunowych przeciwieństwach: dobro — zło. Plan genetyczny wyznacza każdej żywej komórce linię rozwoju. Nie znaczy to. a postawę dominującą będzie mu trudniej przyjąć obecnie niż przed powzięciem krytycznej decyzji. W konkretnym przykładzie bliźniak. automatyczne urządzenie celownicze musi wybrać właściwy kierunek wyrzucenia pocisku itp. będzie tkwiła ona w nim nadal. Problem decyzji występuje szczególnie wyraźnie w układzie nerwowym.).zachowania się (dominujący — submisyjny. Część z nich nigdy nie ma się wyzwolić. oraz powzięte decyzje.

Pracę układu nerwowego można by traktować jako polegającą na decydowaniu. by nie można wrócić do formy odrzuconej. Patrząc na żywy utrój jako na układ sterujący. To. by się ona w ogóle nie dokonywała. nie zginęło. a w szczególności cały układ nerwowy. Przygotowują komórkę nerwową do ostatecznej decyzji (tak — nie). biologicznych. Uświadomienie procesu decydowania występuje wówczas. nożem i widelcem. tak lub nie. a druga odrzucona. co zresztą jest zrozumiałe. Nie znaczy to jednak. a praca takich układów (technicznych. jednak np. niż je miał przed odrzuceniem. które są przygotowaniem do odpowiedzi ostatecznej. wtedy angażuje ona cały ustrój. a na układ nerwowy jako na część ustroju wyspecjalizowaną w funkcji sterowania. gdyż wariant odrzucony ma już mniejsze szansę realizacji. Szansę te jednak maleją w miarę powtarzania możliwości wybranej. nie zastanawia się nad tą czynnością. W miarę powtarzania proces decydowania ulega automatyzacji. które są tylko miejscową odpowiedzią komórki nerwowej na dochodzący do niej sygnał. We wczesnym okresie życia człowieka problem: raczkować czy chodzić. nad przepaścią. gdy decyzja staje się ważna. tylko tkwi w podświadomości i jest przyczyną dotkliwych nieraz perturbacji psychicznych. nie możemy problemu decyzji ograniczać jedynie do decyzji świadomych. decyzja dokonuje się poza progiem świadomości. Decyzja jest bowiem zasadniczą funkcją każdego układu sterującego. Decyzja świadoma jest tylko drobnym. jak odrzuconym wariantem aktywności. nawet w wieku dojrzałym można raczkować. stają się one z . są w jakiś sposób zarejestrowane i zawsze mają szansę ujawnienia się. który nauczył się w w dzieciństwie posługiwać przy jedzeniu łyżką. a odrzuceniu nieodpowiednich schematów aktywności. Decyzja. I w pewnym już wieku kwestia wyboru formy poruszania się przestała być problemem. by wybrać pozycja stojącą. nie angażują jej w całości jak potencjały czynnościowe. W układzie nerwowym możliwości odrzucone nie giną. do aktu woli. Prócz tego mogą powstać potencjały miejscowe. niemniej bardzo ważnym ułamkiem tej funkcji. Pojęcie psychoanalityczne stłumienia nie jest niczym innym. Nie znaczy to jednak. że jedna możliwość aktywności zostaje przyjęta. co zostało odrzucone. Podobnie człowiek ma wiele wahań i wątpliwości. W miarę powtarzania wyboru stawał się on coraz łatwiejszy. angażował całą aktywność psychiczną. gdy fałszywy krok może być przyczyną śmierci. gdyż układ nerwowy spełnia rolę układu sterującego. niemniej funkcja układu nerwowego polega na wybraniu odpowiednich do tej czynności ruchów. na pewno wymagała wysiłku. tj. decyzji.(powstanie lub niepowstanie potencjału czynnościowego). Człowiek. W ten sposób każda decyzja jest redukcją możliwości tkwiących w układzie. społecznych) polega na wydawaniu. ale same decyzją nie są. Każda decyzja polega na tym. Decyzje odnoszące się do chodzenia dokonują się poza progiem świadomości. Dalsze następstwo wydarzeń idzie po linii możliwości wybranej.

nim stały się myślami natrętnymi. Czasem treść przeżycia anankastycznego pozwala nam przypuszczać.powrotem świadome.. że człowiek ten mógł się tak zachować. W schizofrenii. gdyż nie może swobodnie sterować swoim zachowaniem i kierować swoimi myślami. spotyka się różnego typu objawy z grupy natręctw. którzy sprawiają od najmłodszych lat wrażenie skrępowanych różnymi normami. że dana tendencja tkwiła w psychice chorego. a teraz jakby mści się na nim. czy uwolnić się od bezpodstawnego lęku. by zabić najdroższą osobę. Stosunek taki rodzi siłą rzeczy bunt wynikający z chęci uwolnienia się od zależności. Myśli. będąc w towarzystwie. jest zawsze ambiwalentny: uczucia pozytywne splatają się z negatywnymi. Przymus anankastyczny polega na tym. stosunek wzajemny władcy i niewolnika. jak posługiwać się widelcem i nożem. Chory nie może odrzucić myśli natrętnej. gdyż zawsze występuje wahanie między „tak" i . czyli na ukierunkowaniu decyzji i ich zautomatyzowaniu. oparty na całkowitej zależności. by się uniezależnić. odczuwa. które przykłada szczególną wagę do dobrych manier przy stołe. . że wszelkie próby uwolnienia się z niego kończą się jeszcze większą zależnością. zbeszcześcić przedmioty wyznawanego kultu religijnego itp. kiedy kwestia decyzji jest najtrudniejsza. nie pozwalając się usunąć. stłumione uczucia negatywne mogą się wyzwolić w formie objawów anankas-tycznych. Odrzucone możliwości zachowania się nie giną jednak i mogą być w pewnych sytuacjach zrealizowane. zwłaszcza na początku i u schyłku ostrego procesu. którzy są niezdolni do swobodnego decydowania. Szczególnie myśli natrętne o treści seksualnej lub agresywnej nasuwają tego typu interpretację. gdyż jest się jeszcze słabym.nie". to taka. analogicznie można się zastanawiać nad tym. od której jest się w ten sposób zależnym. bunt z góry skazany na niepowodzenie. Proces wychowania w głównej mierze polega na wzmacnianiu jednych. Każda próba buntu kończy się większą zależnością. a tłumieniu przeciwstawnych form zachowania się. Związek uczuciowy z osobą. U ludzi z nerwicą natręctw spotyka się często typ osobowości. że mechanizm selekcjonujący zostaje osłabiony. gdyż ich prawdziwe pragnienia i dążenia byłv zawsze gwałcone poczuciem obowiązku. nie zastanawiając się nad tym. Osobowość psycha-steniczna. jeden bez drugiego żyć nie może. nasuwający podejrzenie komplikacji w procesie decydowania. tylko została kategorycznie odrzucona. potrzeby wykonania bezsensownej czynności. A więc osobowości typu obsesyjnego to ludzie. tkwiły głęboko w człowieku jako odrzucone warianty zachowania. jakby coś wewnątrz w nim tkwiło i paraliżowało jego swobodę wyboru. budząc nieraz zdziwienie otoczenia. Nie czuje się on już panem siebie.. W osobowości infantylnej utrwalił się typowy dla wczesnego okresu rozwoju symbiotyczny stosunek do otoczenia. który w tej chorobie wyraźnie ulega rozszczepieniu. Mogą być one też wyrazem zaburzenia procesu decyzji. Błędne koło stosunku symbiotycznego polega właśnie na tym. gdyż wtedy jasno uświadamia się niemożność życia bez drugiej osoby. że można wybrać inną możliwość. Po pewnym treningu niektóre czynności wykonuje się automatycznie.

jak to się dzieje w nerwicy natręctw? Zjawiska masowego lęku i nienawiści. wówczas lęk towarzyszący objawom choroby natręctw zdaje się być uzasadniony (np. przymusowych czynności i fobii. to jednak zawsze jest niewspółmierny do całej sytuacji (jak w przysłowiowym lęku przed myszą). że ma on innego kroju mundur lub inny odcień koloru skóry. gwałtowny atak lęku — zaburzeniami wegetatywnymi. Częściej jednak lęk wydaje się nam zupełnie nieuzasadniony.Krystalizacja lęku Krystalizacja lęku polega na tym. dlaczego bać się myszy. . jakie obserwuje się w czasach wojny. Czy jednak odpowiedź na nie jest prawdziwa? Czy raczej rzekoma przyczyna nie jest tylko złudnym pozorem. dlaczego wpadać w panikę. Anankastyczna krystalizacja lęku godzi więc w poczucie przyczynowości w przypadku stanów uczuciowych. że im więcej czegoś się boimy. Przyczyna jest tu bowiem rażąco niewspółmierna i każdy. tym łatwiej w to wpadamy. które wprowadzają chorego w stan paniki). Stają się one głównym tematem jego myśli. Potwierdza się tu ogólna prawidłowość. Dlatego wyraźnie widać. co budzi uczucie lęku. Człowiek. naprawdę nie może być jego przyczyną. niemniej zjawisko to występuje w czynnościach przymusowych i w myślach natrętnych. Pytania te zmierzają do przyczynowego określenia stanów emocjonalnych.. dlaczego jesteś smutny. że nawet wtedy. iż sytuacja ta nie może być istotną przyczyną lęku. a nawet sam chory. jednym i drugim towarzyszy z reguły silne uczucie lęku. a w każdym razie niewspółmierny (np. wskazują na tkwiące w człowieku możliwości wyładowań emocjonalnych. Podobnie jak u nerwowych pań koncentruje się tkwiący w nich lęk i uczucie wstrętu na myszy. chciałby się od nich uwolnić. który po zapoznaniu się z drugim mógłby stać się jego najlepszym przyjacielem dzięki społecznemu indukowaniu się pewnych nastawień emocjonalnych.". że ogranicza się on do sytuacji związanej z tematyką natręctw. gdy udaje się wykryć jego genezę i jest on w pewnej mierze uzasadniony.). klaustrofobia powstała wskutek zamknięcia dziecka w ciemnym pokoju). z którym dany stan efektywny się łączy. dotknięcia pewnych przedmiotów. które ten lęk uzasadniają (niepokój nerwicowy możemy tłumaczyć różnymi trudnościami życiowymi i konfliktami. że to. W nerwicy natręctw lęk występuje w sytuacji z reguły niewspółmiernej do wyzwalanego przez nią uczucia. tkwi gdzie indziej. że często stawiamy pytania: . W zwykłym bowiem lęku nerwicowym możemy wykryć różne przyczyny. zły itp. Czasem udaje się prześledzić genezę tematyki anankastycznej. gdy nie wykona się jakiejś czynności według ananka stycznego rytuału itd. Krystalizacja lęku powoduje. że prawdziwa przyczyna. Chory boi się swoich natrętnych myśli. zostaje jego zaciętym wrogiem tylko dlatego. co z kolei zwiększa częstość ich występowania. zdaje sobie sprawę. Najwyraźniej to zjawisko można obserwować w fobiach: określona sytuacja wyzwala lęk. Skłonność człowieka do myślenia przyczynowego powoduje. czego się boisz.

jest istotną cechą objawów anankastycznych. ubierać się i rozbierać z zachowaniem rytualnego porządku itp. Każda komórka nerwowa ma tendencję do spontanicznych wyładowań. Fakt. jest to więc zagadnienie. musi myć ręce określoną ilość razy lub iść określonymi ulicami do pracy. chory nie ma możności ich zatrzymania. że pewne formy aktywności bronią go przed nieokreślonym niebezpieczeństwem. Na poziomie neurofizjologicznym perseweracja jest zasadniczym elementem pracy układu nerwowego. jak wspomniano. Perseweracja Perseweracja. może być zatrzymany w układzie nerwowym i tym samym łatwiej się utrwalić (wytworzyć zapis pamięciowy). Myślenie magiczne Myślenie magiczne w nerwicy natręctw przejawia się w przeświadczeniu chorego. czynności przymusowe lub fobie stale się powtarzają w stereotypowy sposób. Zwykłe środki tu nie pomagają. ale jego pewne cechy można prześledzić w myślach natrętnych i w fobiach. Poza tym. które są tłumione przez sygnały dochodzące z zewnątrz (z innych komórek nerwowych lub receptorów): można by powiedzieć. dzięki specyficznym połączeniom między neuronami (chodzi tu głównie o tzw. że ma stłumioną tendencję perseweracyjną.. Wskutek perseweracji sygnał. czy tylko pozorna. gdyż jej utrzymywaniu się przeszkadzają wciąż nowe strumienie sygnałów i wciąż na . Najwyraźniej myślenie magiczne występuje w czynnościach przymusowych. a praktycznie — aż do następnego strumienia sygnałów. czy relacja między uczuciem a jego przedmiotem jest istotna. że myśli natrętne. dochodzący do receptora i trwający nieraz tylko ułamek sekundy. które w normalnych warunkach nie mają łatwych dróg wyładowania. który perswerowaną aktywność przerwie.tak na nim skupiają się negatywne uczucia. irracjonalnego i nie dającego się zwalczyć wysiłkiem woli opanowuje świadomość chorego. teoretycznie rzecz biorąc — w nieskończoność. skłania go do magicznego nastawienia. a w literaturze chyba najwyraźniej zostało przedstawione przez Szekspira w „Śnie nocy letniej". Udręka chorego pochodzi właśnie stąd. czyli powtarzanie tej samej formy aktywności niezależnie od bodźców otoczenia. Przekroczenie lub zaniechanie tych form wywołuje silne uczucie lęku. W globalnej aktywności układu nerwowego perseweracja nie ujawnia się. w jego pojęciu może pomóc tylko magia. Chory np. Chodzi o to. wyzwolone w nich formy aktywności mogą powtarzać się w identyczny sposób. które w tradycji ludowej ma swą bogatą historię (zmiana uczuć pod wpływem uroków lub specjalnych ziół). obwody zamknięte). że coś obcego.

często obserwuje się zachowanie się i przeżywanie typu perseweracyjnego — powtarzanie tych samych zwrotów. tych samych ruchów. w zdenerwowaniu powtarza się po kilka razy te same słowa lub wykonuje te same ruchy). perseweracyjny rytm pewnej grupy komórek nerwowych (ognisko padaczkorodne) opanowuje inne komórki nerwowe. Uszkodzenie układu nerwowego powoduje uszczuplenie możliwości tworzenia różnorodnych struktur czynnościowych. zarówno ostrych. W zespołach. automatyzmów itp. Wówczas też można obserwować zachowania i przeżywania typu perseweracyjnego (np. W ten sposób tendencje perseweracyjne biorą górę nad antyperseweracyjnymi. Nierzadko też w czystych przypadkach nerwicy natręctw można odkryć nieznaczne objawy uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. Trudno być pogodnym. zostaje zahamowana i wówczas w globalnej aktywności układu nerwowego ujawniają się stłumione normalnie tendencje perseweracyjne. Klasycznym przykładem zwycięstwa tendencji perseweracyjnych nad antyperseweracyjnymi jest padaczka. gdy trapią złe myśli lub fobie itp. Zdarza się. wynikająca z prawie nieograniczonego bogactwa możliwości tworzenia wciąż nowych struktur czynnościowych. obniżenie nastroju jest więc w niej zjawiskiem powszechnym. Na poziomie zachowania się i przeżyć perseweracja w padaczce przejawia się w powtarzaniu się tych samych form ataków. gdy wszystko drażni. gdy ciało jest obolałe. Komponent perseweracyjny odgrywa ważną rolę w genezie objawów anankastycznych. Nerwica depresyjna Depresja nerwicowa a cyklofreniczna (endogenna) Każda nerwica łączy się z cierpieniem. a w końcu cały układ nerwowy. a także w stanach silnego napięcia emocjonalnego. Możliwe. gdy człowiek się czuje zmęczony i nie do życia. psychoorganicznych. że czynnik genetyczny w nerwicy natręctw działa właśnie poprzez wzmożenie tendencji perseweracyjnych. aury. gdy nęka stale napięcie wewnętrzne i niepokój.nowo powstające struktury czynnościowe (neural patterns). W pewnych warunkach jednak antyper-seweracyjna tendencja układu nerwowego. tej samej mimiki emocjonalnej. W niej spontaniczny. jak i przewlekłych. że objawy te są następstwem organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego (jak np. w stanach po zapaleniu mózgu). . Analogiczne zahamowanie występuje w czasie snu i w stanach półsnu.

. jak i ruchowe — w obu jednostkach chorobowych mogą być identyczne. neurastenicznymi. Przedstawione trudności diagnostyczne nie są zazwyczaj tak duże. z niego dopiero rozwijają się różnorodne postawy uczuciowe w rodzaju poczucia winy.oczyszczony". wówczas łatwiej przyjąć cyklofrenię. wywołujące długotrwałe napięcia emocjonalne. Niemniej. Przy dokładniejszym zbadaniu w nerwicy ujawniają się zazwyczaj sytuacje konfliktowe.Wyodrębnianie zatem nerwicy depresyjnej jako osobnej jednostki nozologicznej może wydawać się niesłuszne. agresji do siebie i do otoczenia. Jeśli zwrócono na nie uwagę. obserwuje się dość często nerwice. czy bez nerwicowych konfliktów. Argument powtarzalności nie wyłącza jednak nerwicy. a w drugiej jest on pierwotny. by znów za jakiś czas wrócić. Odróżnienie jednak. troski o przyszłość itp. że codzienne nieporozumienia i spięcia urastają do miary nie dających się rozwiązać problemów i mogą być błędnie traktowane jako przyczyna depresji. Ale w depresji pochodzenia endogennego (cyklofrenicznej) również można znaleźć różne sytuacje konfliktowe. winy. a nawet histerycznymi. poczucia krzywdy. Zdarza się jednak. mimo że przestały one na razie działać jako czynnik nerwicorodny. że depresja endogenna może się maskować objawami hipochondrycznymi anankastycznymi. nie jest łatwe. po przejściu objawów chorobowych. które można uznać za przyczynę nerwicy. Wówczas chory z depresją pojawia się nam jakby . a nie z pierwszym skokiem depresji. Obecność innych objawów nerwicowych przechyla rozpoznanie w kierunku nerwicy. że objawy nerwicy spontanicznie występują i ustępują. Ten aspekt jest zresztą dość istotny w ocenie wysiłków terapeutycznych. Dla nich właśnie można zarezerwować określenie nerwic depresyjnych. co jest pierwotne. gdy mamy do czynienia z kolejnym. gdyż czasem spontaniczna remisja może być poczytana za wynik leczenia. istnieje pewien element endogenii. natomiast chory z nerwicą nie wyzwala się od swych problemów i wewnętrznych konfliktów. a co wtórne. Smutek i zahamowanie — zarówno psychiczne. bez skrzywień osobowości. to głównie . gdyż nie jest łatwo odróżnić ją od lżejszych postaci fazy depresyjnej cyklofrenii. w których obniżenie nastroju jest objawem dominującym. jak się zdaje. by odróżnienie obu postaci depresji (nerwicowej i endogennej) było w praktyce niemożliwe i by tym samym obowiązująca od lat w psychiatrii klasyfikacja nozologiczna była nieużyteczna. zwłaszcza w obecnej dobie. sfrustrowanych ambicji. Najłatwiej odróżnić depresję endogenną od nerwicy depresyjnej ex post. Nerwica depresyjna stwarza nieraz trudności diagnostyczne. powodujący. Analiza psychopatologiczna pozwala niekiedy odróżnić depresję nerwicową od cyklofrenicznej. W pierwszej smutek jest wtórny do różnorodnych konfliktów. Trudności diagnostyczne zmniejszają się. W nerwicach bowiem też. gdyż samo obniżenie nastroju powoduje. niechęci do otoczenia i do siebie.

podczas gdy dolegliwości nerwicowe są traktowane jako wynik różnorodnego rodzaju szkodliwych postaw emocjonalnych. że stają się zupełnie obce.dlatego. jak np. Choć nie rozumiemy. jest często cechą cyklofreników. Jednym ze sposobów ułatwiających różnicowanie depresji nerwicowej z endogenną jest ocena własnych reakcji emocjonalnych w stosunku do chorego. Psychotycy są uwolnieni od sądów oceniających na tej zasadzie. Oporów tych nie ma na ogół w przypadku psychoz. nie jest tak ostra. a zatem jako pewnego rodzaju . Poza tym dołączają się niejednokrotnie aspekty natury konstytucjonalnej. aby móc wczuć się w cierpienia chorego. stłumione uczucia nienawiści. wówczas wczucie się w nie jest bardzo trudne. nienawidząc. poczucie krzywdy. . Agresja ta może mieć różne powody. zwłaszcza w jej formach łagodnie przebiegających.. Jest on jasny w uczuciach pozytywnych. co jest nami samymi. znajduje się w sytuacji w pewnej mierze uprzywilejowanej. niemożność wyładowania postawy despotycznej — by wymienić bardziej z nich typowe. dlaczego stłumiona agresja wywołuje obniżenie nastroju. poczucie winy. Granica między tym. w pewnym też stopniu istnieje w nerwicach. Uczucia można by przedstawić w formie wektora skierowanego na zewnątrz. niezaspokojone ambicje itp. W przypadku depresji endogennej budzi on prawie z reguły współczucie. normy psychicznej nie jest daleki. jak to Kretschmer pierwszy zauważył. jego nieuzasadnione poczucie krzywdy. lecz prócz tego zasadniczego kierunku istnieje strzałka wektora skierowana do wewnątrz. łatwo wczuwamy się w jego smutek i rozpacz. kocha się też siebie.. Trzeba zwalczyć w sobie postawę oceniającą. by koloryt tych obu światów był odmienny. Tłumiona agresja Smutek nerwicowy często łączy się ze stłumioną agresją. a tym. W nerwicy depresyjnej syntonia (współbrzmienie uczuciowe) z chorym jest zjawiskiem znacznie rzadszym. nie będąc osądzony. Nasuwa się pytanie. że granica między małą a dużą psychiatrią (cyklofrenia należy do psychoz endogennych) nie zawsze jest ostra i że komponent endogenny.. skąd uczucia te u chorego się biorą. że są psychotykami („varii"). a nawet niemożliwe (jak to się niejednokrotnie dzieje w schizofrenii i w zespołach psychoorganicznych). Drażnią nas jego pretensje do całego świata i do samego siebie. W cyklofrenii. by podkreślić fakt. Kochając. Dzięki temu cyklofrenik.kara za grzechy". Jest on zrozumiany. odskok od granic tzw. Są oni . charakterystyczny dla grupy psychoz endogennych.dotknięci" chorobą. Chory nerwicowy łatwiej niż psychotyk wyzwala nastawienie oceniające. nienawidzi się także siebie. a ciemny w negatywnych. Gdy przeżycia psychotyczne stają się tak odmienne od przeżyć przeciętnego człowieka. jesteśmy nimi poruszeni. Syntonia konstytucjonalna. które zazwyczaj nie jest pozytywne. co w naszych przeżyciach stanowi świat otaczający.

Zwykle działa tu mechanizm błędnego koła. niezadowolenia z siebie. które musiały zostać stłumione z lęku przed karą. czy nie. które agresję do przedmiotu nienawiści jeszcze bardziej wzmagają. jakby chcąc wynagrodzić sobie jego niedostatek w dzieciństwie. wstrętu. który fizjologicznie tłumaczymy mobilizacją wegetatywnóendokrynną. kryją się często uczucia tłumionej nienawiści bądź urazy. Działanie zmniejsza wewnętrzne napięcie. u którego podłoża leżą uczucia negatywne wobec frustrującego otoczenia. niezależnie od tego. W ujęciu pawlowowskim reakcje emocjonalne są ontogenetycznie starsze niż reakcje typu poznawczego lub manipulacyjnego. gdy dany człowiek czuje się odtrącony przez otoczenie. przyzwyczajone zawsze do znajdowania się na pierwszym planie. „Bagaż” emocjonalny W nerwicach pod fasadą smutku. czuje się pokrzywdzone. W ten sposób człowiek ciągnie za sobą bagaż przeszłości w swoich reakcjach uczuciowych. Jest to znane uczucie ulgi. Nie jest to stan przyjemny i on w dużej mierze powoduje nerwicowe obniżenie nastroju. a nie znajdując go. które wskutek tego. Wyładowanie agresji nie jest jednak lekarstwem na uczucia negatywne. wracają z tą samą siłą np. negatywne nastawienie emocjonalne do otoczenia czy obniżenie nastroju. lub choćby swą złość wyładuje na martwych przedmiotach. gdy tylko sytuacja aktualna choć trochę przypomina dawną sytuację urazową. nienawiści do osób najbliższych. Zapiekłe uczucia o znaku ujemnym stwarzają stały stan napięcia wewnętrznego. mimo że już dawno przestało być dzieckiem. Pod nerwicowym smutkiem można odkryć uczucia wrogości. czy aktualnie prowadzą one do działania. która była w subiektywnym odczuciu za mało czuła i troskliwa. co jest pierwotne. Dziecko. wraca za każdym razem. pokrzywdzenia. gdyż staje się on przyczyną tych przykrych uczuć. mogą wydawać się niewspółmierne do aktualnej sytuacji. I tak uczucia negatywne do zbyt surowego ojca. trwające niejednokrotnie od lat dziecinnych. Samo obniżenie nastroju łączy się bowiem niejednokrotnie z postawą lękową lub agresywną w stosunku do otoczenia. Dynamiczny stereotyp emocjonalny jest w porównaniu z innymi stereotypami najmniej zmienny. wobec przełożonego. gdy nie znajdzie się w uprzywilejowanej pozycji. na skutek tego powstałe powiązania odruchowe są silniejsze i trwalsze. że są tym bagażem obciążane. pogardy. Trzeba być jednak ostrożnym w ocenie. Fakt . wpada w smutek. gdy człowiek wypowie. Żal do matki. co mu leży na sercu. który staje się w ten sposób jakby figurą zastępczą ojca. Po akcie agresji rodzą się uczucia winy. Szuka on w otoczeniu matczynego ciepła. które na zasadzie psychicznego rezonansu za każdym razem odżywają.Uczucia negatywne wiążą się ze znaczną mobilizacją ustroju do walki lub ucieczki. żalu.

wytwarzają się nici wzajemnej swoistej sympatii. Uczucia wreszcie. który czuje się skrzywdzony przez drugą osobę. Uczucia mają tendencję do generalizacji. stałe napięcie wewnętrzne prowadzi w końcu do zmęczenia i spadku sił. nienawidząc bliskiej osoby. Wkrótce jednak następuje ich odbicie na zewnątrz. Patologia zaczyna się wówczas. nienawidzi się też siebie. bliskim kontakcie człowiek nie wytrzymuje utrwalonych uczuć negatywnych. Amplituda uczuciowa się zwiększa. jest ona w jego opinii winna temu. ze w pełni zasługuje ona na wyrządzoną jej krzywdę. nienawidzi się całego świata. na zewnątrz i do wewnątrz. by nastrój człowieka żywiącego trwale uczucia negatywne był obniżony. Poczucie winy i krzywdy w ten sposób właśnie często ze sobą się splatają. Prowadzi to z reguły do pewnego rozszczepienia uczuciowego (ambiwalencji). stwarza to zbyt długotrwałą mobilizację ustroju do walki. lecz na zasadzie generalizacji rozszerza je na całe otoczenie. Zagęszczenie i generalizacja uczuć W bliskim kontakcie z drugą osobą zawsze dochodzi do zagęszczenia emocjonalnego. mają dwie jednoimienne strzałki wektorowe. czuje się skrzywdzony przez cały świat. kto jest smutny. Co więcej. w poczuciu winy jest się przezeń oskarżanym. Poczucie krzywdy i winy Częstą przyczyną negatywnego nastawienia uczuciowego do otoczenia. Osoba skrzywdzona przedstawia się wskutek tego w coraz ciemniejszych kolorach i w końcu dojrzewa przekonanie krzywdziciela. W przypadku poczucia krzywdy występuje bunt . Człowiek. W poczuciu winy uczucia o znaku ujemnym są przede wszystkim zwrócone przeciw ich nosicielowi. Nawet między katem i ofiarą. gdy strony te są skazane na dłuższe bliskie obcowanie. Są to dostateczne powody. Nienawidząc kogoś bliskiego. a także do siebie. Także w poczuciu winy występuje tendencja do generalizacji. jest poczucie krzywdy i poczucie winy. mianowicie z zasady „keep smilling". że przez nią krzywdzący doznał wewnętrznych cierpień. co może wyniknąć z obowiązujących tam wzorów zachowania się. Nie można stale kogoś nienawidzić.ten szczególnie silnie podkreślają psychiatrzy amerykańscy. zazwyczaj nie ogranicza tylko do niej swych negatywnych uczuć. W stałym. człowiek dotknięty tym uczuciem znajduje się stale w pozycji oskarżonego. jak już wspomniano. do przysłowiowego „kocham i nienawidzę". jest społecznie potępiony. W poczuciu krzywdy oskarża się cały świat. W obu tych postawach uczuciowych można doszukać się koncepcji świata na wzór sprawiedliwego ojca. a tym samym zły. gdy postawa uczuciowa utrwali się na biegunie ujemnym.

każda próba realizacji własnych zamierzeń napotyka znaczny opór. drudzy są nią przytłoczeni. które powstały na skutek patologicznego układu współżycia obu małżonków. a z drugiej zaś strony dzięki rozwojowi środków komunikacji i informacji wzrasta poziom aspiracji. a gdy się to nie udaje. Osoba. choć niechętne. jakim widziało się go przed ślubem. między innymi dlatego. stawia opór. nie pozwala na realizowanie wielu marzeń i planów.. W nerwicach małżeńskich. Tego też typu nerwice depresyjne spotyka się nierzadko u . toteż oba typy osobowości traktuje się jako niedojrzałe. Opór. Jej mechanizm jest następujący. godnym jedynie zniszczenia. gdyż kontakty z otoczeniem uczą konieczności rezygnacji z jednych pragnień i prób realizacji siebie na rzecz innych. próby zmiany napotykają opór nie do przezwyciężenia. która mimo wspaniałych osiągnięć nie daje człowiekowi zadowolenia. budzi ona wewnętrzną agresję. to jest takich. Poczucie krzywdy spotykamy częściej u osób z cechami psychastenicznymi. a świat.przeciw światu. a gdy to nie pomaga. Postawa despotyczna jest w swej istocie postawą infantylną. Jest to problem smutku naszej cywilizacji. który nie pozwala na realizowanie siebie samego. Pierwsi chcą wyskoczyć ponad ocenę otoczenia. W miarę rozwoju proporcja despotyczna słabnie. A końcowym etapem agresji jest zniszczenie. wywołuje również uczucie agresywne. Świat nie jest taki. Ale ani jedni. jaką byśmy chcieli ją widzieć. jaki stawia otoczenie w próbach realizacji tkwiących w każdym człowieku tendencji twórczych. jak byśmy chcieli. Dlatego jest światem złym. wyroku . Współmałżonek nie jest taki. Człowiek który cierpi na depresję z powodu frustracji swej postawy despotycznej. często komponent depresyjny wysuwa się na plan pierwszy. w ikońcu zostaje tylko uczucie tłumionej agresji. staje się światem obcym. a w związku z tym także stosunków społecznych. bardziej dopasowanych do warunków otoczenia. ani drudzy nie wytworzyli własnej skali ocen w stosunku do siebie. a w przypadku poczucia winy — przyjęcie. która pozwala na ustawiczną zmianę planów aktywności. który — jeśliby można dowiedzieć się o przeżyciach w tym okresie życia — odpowiadałby stanowi depresji. nie jest taka. Postawa despotyczna Przyczyną agresji w stosunku do otoczenia może być frustracja postawy despotycznej. Niemowlę na niespełnienie swych życzeń reaguje krzykiem. z którą musimy współżyć. zachował infantylny despotyzm. szarym. po dłuższym lub krótszym czasie wpada w stan apatii i marazmu. płaczem. iż wskutek niezwykłego skomplikowania stosunków produkcji. a stracił dynamikę i plastyczność młodości. który z tą idealną koncepcją się nie zgadza. Nie spełnia on naszych wymagań. Czuje się własną niemoc. tendencji zmierzających do przekształcenia otoczenia „na obraz i podobieństwo" twórcy. a nawet wrogim. pobudzeniem ruchowym.sprawiedliwego" świata. chcemy ją zmienić.

2) napadowej (paroksyzmów lękowych. Układ ten jest w stałym pogotowiu do walki i ucieczki (fight and fight reaction). zwłaszcza neurastenicznych. zaburzenia wegetatywne. Nerwicowy lęk pojawia się najczęściej w postaci: l) stałej (nieokreślonego niepokoju). Trudniej im niż młodym dostosować się do zmieniających się warunków życia. kiedy przeżycia te wykraczają poza tzw. Objawy osiowe nerwic Lęk Formy lęku nerwicowego Za objawy osiowe nerwicy można uznać: lęk. którym nieraz towarzyszy lęk przed śmiercią lub chorobą psychiczną) oraz 3) zlokalizowanej (gdy lęk odnosi się do określonej części ciała lub konkretnej sytuacji). egocentryzm i nerwicowe „błędne koło". Możliwe bowiem. uczucia te bowiem (lęk i agresja) zwykle chodzą w parze. Stałe wewnętrzne napięcie odbija się na czynnościach układu endokrynno-wegetatywnego. występujących w formie ataków. jakby mu coś zagrażało. dla których wszystko nie jest tak. budząc jednocześnie agresję. Forma i nasilenie lęku w nerwicach bywają różnorodne. co z kolei na zasadzie błędnego koła zwiększa stan wewnętrznego napięcia. że w innych epokach i w innych kręgach kulturowych przeważały bardziej dramatyczne formy lęku. że w przypadkach. toteż można się słusznie spodziewać. Lęk jest zjawiskiem powszechnym w przeżyciach człowieka. stąd podwyższenie odruchów głębokich. W każdej jednak nerwicy występuje. Niekiedy niepokój ten koncentruje się na jakichś drobnych trudnościach i konfliktach. Dotyczy to również układu ruchowego: napięcie mięśniowe jest wzmożone. . Nieokreślony niepokój (free floating anxiety) należy do form lęku spotykanych najczęściej w nerwicach.osób starszych. uczucie znużenia i bóle mięśniowe. jakby one chciały. W różnych też psychiatrycznych zespołach chorobowych wysuwa się on na plan pierwszy. i tak częste w nerwicach. świat otaczający drażni je i irytuje. tworząc jakby punkt krystalizacyjny dla innych objawów. jakby coś przykrego miało go spotkać. Lęk nie jest więc objawem specyficznym dla nerwic. które urastają wówczas do wielkich problemów. Jest to uczucie trudne do sprecyzowania. przynajmniej w naszej cywilizacji i w naszej epoce. chory odczuwa stałe wewnętrzne napięcie. normę. z silnymi zaburzeniami wegetatywnymi. występować będzie on częściej i z większym nasileniem.

Chorzy mają często uczucie. która lęk prowokuje (fobie). Co więcej.zamarł" lub „oszalał" z przerażenia. którą uporczywie musi się wykonywać (czynności przymusowe) i wreszcie wokół sytuacji. zwłaszcza schizofrenii. W pierwszym przypadku źródłem niepokoju staje się własne ciało lub jakaś jego część: określony narząd — mózg. co z kolei skłania do szukania podobieństw w przeżyciach towarzyszących tym zasadniczym wspólnym postawom ruchowym. której nie można się pozbyć (natręctwo). w zawale serca. wywołuje się u niego stan zastygnięcia w bezruchu (tzw. słusznie przypuszczać. w której lęk niejednokrotnie przekracza granice ludzkiej wytrzymałości. biegunka. Natomiast w zespołach anankastycznych (natręctw) lęk lokalizuje się wokół myśli. czynności.Jeśli niepokój nerwicowy jest uczuciem stałym. Lęk zlokalizowany polega na tym. Przedmiotem takim może być własne ciało albo określona sytuacja. jak się zdaje.. połączonych z niezwykle silnym wyładowaniem wegetatywnym: bicia serca. zwykle nie mających nic wspólnego z jego genezą. Totstellreflex) lub gwałtowne. pojawiają się stany zastygnięcia w bezruchu (stupor catatonicus) lub burzliwego podniecenia (furor catatonicus). skutkiem czego docierają one do świadomości. filogenetycznego rozwoju a człowiekiem. przewód pokarmowy. Podobne reakcje obserwuje się u ludzi w sytuacjach skrajnego zagrożenia. w ostrych psychozach. co prawdopodobnie obniża próg świadomej percepcji dla bodźców interoceptywnych. urina spastica (mocz wodojasny) itp. Tego typu lokalizacja lęku występuje w zespołach hipochondrycznych. że człowiek . Proste doświadczenie może nas o tym przekonać. Wokół nich koncentruje się uwaga. Możność aktywnego poruszania się w świecie otaczającym pozwala na obserwacje pewnych analogii w podstawowych reakcjach ruchowych między zwierzętami na różnych stopniach. Tego typu ataki lęku mogą wystąpić poza nerwicą w ciężkich i nagłych chorobach somatycznych. podczas gdy normalnie są z niej wykluczone. Lęk w świecie zwierzęcym Na podstawie obserwacji zwierząt można. trwających od kilku minut do kilku godzin. chory o niczym innym nie potrafi myśleć. genitalia itd. np. zlewne poty. że łęk jest zjawiskiem powszechnym w świecie zwierzęcym i występuje nawet na najniższych szczeblach rozwoju filogenetycznego. W schizofrenii. to paroksyzmy lękowe występują w formie gwałtownych ataków. że uczucie to koncentruje się na określonych przedmiotach. a jego nasilenie ulega tylko wahaniom. chaotyczne i bezcelowe ruchy o charakterze ucieczkowym. że za chwilę umrą lub zwariują. parcie na pęcherz. drażniąc jakiegoś robaka lub owada źdźbłem trawy. zasadnicze reakcje lękowe niezależnie od stopnia rozwoju filogenetycznego są analogiczne. Brak komunikacji słownej między światem zwierzęcym a ludzkim uniemożliwia sprawdzenie hipotez . serce. np. a czasem agresywnym. w padaczce jako jedna z postaci padaczki skroniowej. mówi się nawet.

jest wstępem do wejścia w bardziej intymny z nim kontakt. W zasadzie więc pierwsze prawo biologiczne można uznać za źródło uczuć negatywnych — nienawiści. W pierwszym przypadku bodziec działający na żywy ustrój inicjuje w nim reakcję zbliżenia do źródła bodźca. na inne zaś ucieczką. tj. nie pozwala nawet na hipotetyczne próby wniknięcia w jego subiektywną stronę życia. będąc pozbawiony ekspresji ruchowej. Zasadnicza orientacja: postawy „do" i „od" Według Pawiowa (S. przed innymi zaś broni się i krzyczy. Każdy żywy ustrój może łatwo stać się otoczeniem dla innego żywego ustroju.) można orientację ruchową w świecie otaczającym ująć w dwa zasadnicze wektory: . Poznań 1956. dziecko do jednych ludzi wyciąga rączki i uśmiecha się.. Nie można traktować ich oddzielnie od siebie. Ta zasadnicza orientacja ruchowa w świecie otaczającym odpowiadająca w zasadzie freudowskiemu Lust i Uniust Prinzip. Podstawowe prawo biologiczne — zachowania własnego życia — w terminologii fizycznej można określić jako wzrost negatywnej entropii (swoistego porządku) żywego ustroju kosztem negatywnej entropii otoczenia. z którego on z kolei będzie czerpał zasoby energetyczne. że otoczenie jest przychylne. lęku. gdyż aby żyć. W drugim zaś przypadku bodziec wywołuje reakcję odwrotną — ucieczki lub walki. związane z zachowaniem życia i gatunku. jest raczej okrutne.odnoszących się do przeżyć towarzyszących tym wspólnym postawom ruchowym. ponieważ potrzebne zapasy energetyczne czerpie przede wszystkim ze słońca. jest sygnałem zagrożenia ze strony otoczenia.. Zachowanie ruchowe tego typu. co z kolei stanowi sygnał dla otoczenia. Wymiana sygnałów z otoczeniem (metabolizm informacyjny). Zasadniczy wektor towarzyszący negatywnym . Każdy żywy ustrój żyje kosztem otoczenia. występuje od najniższych do najwyższych szczebli rozwoju filogenetycznego.humanitarny" jest świat roślinny. gdy chce się otoczenie zniszczyć.. przyjmowanie bodźców otoczenia i reagowanie na nie przeważnie ruchem. Jest on sygnałem. Ameba na jedne bodźce reaguje zbliżeniem i wyciągnięciem pseudopodiów. Szuman: Zagadnienia psychologii uczuć w świetle nauki Pawiowa. określane też jako propulsja i retropulsja. ale można być też przez nie pożartym. Ten intymny kontakt z otoczeniem w przyrodzie ożywionej przybiera dwie formy: metabolizmu energetycznego i reprodukcji seksualnej. że zaspokoi jego podstawowe potrzeby biologiczne.do" i . 36. Czerpie z niego konieczne do życia substancje i rozłożywszy je na proste elementy buduje z nich własny ustrój.od" źródła bodźca. Słowem pożera się swe otoczenie. Bardziej . zwierzęta). Świat roślinny. str. jeśli chodzi o świat zwierzęcy i ludzki. gdy się przed nim ucieka. wskazuje na ścisłą zależność żywego ustroju od środowiska. Prawo to. trzeba niszczyć inne żywe istoty (rośliny. by nie zostać samemu przez nie zniszczonym. pozostaje dla nas całkowicie niemy.

zwiększa entropię (niszczy strukturę organizmu).. zły zaś grozi jej zniszczeniem. świat otaczający dzieli się na . może się zdarzyć. a „zły" odpycha. gdzie panuje seryjność. Jest to aktywność twórcza. Niekiedy. Jest to już cecha raczej swoiście ludzka. .uczuciom jest . Tylko jeśli w pierwszym prawie wysiłek ustroju idzie w kierunku zwiększenia entropii własnej (jest więc to prawo w jakimś sensie egoistyczne). leży u podstaw uczuć pozytywnych. Natomiast drugie podstawowe prawo biologiczne — zachowania życia gatunku. że świat dobry" przyciąga. tj. co działa w kierunku odwrotnym. tj.złe" to. wyrażających się wektorem ruchowym „do" otoczenia. Analogicznie do pierwszego prawa biologicznego (zachowania własnego życia) drugie zmierza też do zwiększenia negatywnej entropii. ale zbliża się do niego po to.. w której własny porządek człowiek stara się narzucić otoczeniu [przekształcić je wedle własnego planu).nad". ale o nową. że własne życie jest poświęcone w obronie dobra potomstwa. zwłaszcza w wyższych formach życia.. Wprawdzie agresja wymaga zbliżenia do otoczenia. Tym podstawowym wektorem ruchowym („do" i . to w przypadku drugiego prawa nie chodzi już o własną negatywną entropię. a u człowieka zdaje się on górować nad metabolizmem energetycznym. jak i drugiego prawa biologicznego wymaga orientacji w świecie otaczającym. ale w swym aspekcie twórczym wywodząca się z drugiego prawa biologicznego.od" świata otaczającego) w aspekcie subiektywnym (przeżyć żywego ustroju) odpowiadają . by przestało istnieć. Zaspokojenie zarówno pierwszego. trzeba z otoczeniem się zespolić w miłości erotycznej czy macierzyńskiej..dobre" jest to. W pewnym sensie ten sam cel osiąga się. uciekając przed nim. Wyrażając tę dychotomię językiem fizyki. a .od" otoczenia. powstającą ze związku seksualnego (byłoby to prawo bardziej altruistyczne).zly". W tym procesie ustawicznej wymiany informacyjno-energetycznej z otoczeniem. Zasadnicza orientacja ruchowa polega na tym. W miarę rozwoju filogenetycznego metabolizm informacyjny staje się coraz bogatszy. która jest zasadniczą cechą życia.. zdolność odbierania sygnałów otoczenia i reagowania na nie (reakcja ustroju może być traktowana jako sygnał wysiany w otoczenie). Dlatego już u najprostszych istot żywych obok metabolizmu energetycznego pojawia się metabolizm informacyjny. By je wypełnić.. Dobry zapewnia zwycięstwo struktury organizmu nad otoczeniem. U człowieka można by mówić o trzecim wektorze — . co zwiększa entropię negatywną (w tym przypadku swoisty porządek organizmu). Może dlatego agresja idzie w parze z lękiem. Indywidualizacja jest też cechą uczuć pozytywnych — przedmiot miłości jest zawsze jedyny i niepowtarzalny. jak się zdaje. Reprodukcja seksualna zapewnia powstawanie wciąż nowych planów genetycznych i dzięki temu jest przyczyną indywidualizacji panującej w przyrodzie ożywionej w przeciwieństwie do przyrody nieorganicznej i techniki.dobry" i .

jest dla każdego żywego ustroju światem własnym. Co więcej. co można uznać za zasadniczą cechę życia. przykrości i bólu w zetknięciu ze światem . jednemi i drugiemu towarzyszą pozytywne lub negatywne uczucia. jak a ontogenetyczną (dziedzicznością i własną historią życia). ale w znacznie większym stopniu w metabolizmie informacyjnym.. Jakość i różnorodność postaw zależy od stopnia rozwoju filogenetycznego i ontogenetycznego ustroju.zły") uczucia negatywne. co ma nastąpić: przyjemności i rozkoszy w zetknięciu ze światem „ dobrym". gdyż znów trzeba dążyć do dalszych celów. jednocześnie jednak wymiana ta sięga w przyszłość..postawy uczuciowe pozytywne i negatywne. a tym samym zwiększenia entropii. W pierwszym wypadku oczekuje się spełnienia potrzeb ustroju. dąży do określonego celu. Z osiągnięciem celu pozytywnego (świat „dobry") wiążą się pozytywne uczucia. Ruch w kierunku świata . Odwrotnie. Przy największym jednak ich zróżnicowaniu zawsze mają one znak plus lub minus.złym". który najogólniej można określić jako dążenie do przeciwstawienia się drugiemu prawu termodynamiki. o znaku dodatnim. o znaku ujemnym.. wyraża się ona już w metabolizmie energetycznym (indywidualność biocheroizmu ustroju). Nie można analizować postaw uczuciowych. jedynym i niepowtarzalnym. tj. przykre. Dzięki metabolizmowi informacyjnemu tworzy się obraz otaczającego świata.dobrego" i ucieczka lub agresja w stosunku do świata . gdyż każdy ma swą indywidualną strukturę. a w drugim przypadku ich niespełnienia i zagrożenia kontynuacji procesu życia. gdy osiąga się nad nim zwycięstwo i zamiast być przezeń zniszczonym. W tym sensie życie jest wysiłkiem. choć obiektywnie biorąc wspólny dla wszystkich. według którego materia zmierza do bezwładnego ruchu swych cząsteczek. Śmierć bowiem jest ostatecznym zwycięstwem tendencji materii do bezwładnego ruchlu cząstek (entropii) nad tendencją do zachowania własnego porządku ustroju (entropia negatywna). przyciągania lub odpychania. zetknięcie ze światem „złym" może być źródłem uczuć przyjemnych w tym przypadku. lub gdy cało z zetknięcia się z nim wyjdzie. samemu się go niszczy. Indywidualność jest cechą przyrody żywej. przyjemne. aby utrzymać własny porządek wbrew naturalnemu ciążeniu materii ku entropii. osiągnięcie celu dodatniego po pierwszym przyjemnym momencie zaspokojenia może być źródłem uczuć o znaku ujemnym. Indywidualna jest też jego zasadnicza . Dlatego świat otaczający. Z subiektywnego punktu widzenia osiągnięcie celu nie różni się od dążenia do niego. Kierunek wymiany jest zdeterminowany przeszłością ustroju zarówno filogenetyczną. nie uwzględniając czasu jako czwartego wymiaru otaczającego świata..złego" wynikają z antycypacji tego. w terminologii fizycznej zwiększenia jego negatywnej entropii. odmienną od innych ustrojów. Dla każdego ustroju żywego inaczej się on przedstawia. a z osiągnięciem celu negatywnego (świat . Wymiana ze światem otaczającym (metabolizm energetyczno-informacyjny) dokonuje się w przestrzeni czterowymiarowej.

Otoczenie trzeba zdobyć. wedle której rozwija się metabolizm informacyjny. na świat . gdy przeważa postawa .dobry" i „zły". a jednak pozostaje tym samym światem. groźny.. niż spokojnie do niego się zbliżając w celu zaspokojenia swych podstawowych potrzeb.od" wymaga większej mobilizacji energii ze strony ustroju niż postawa . tak jak nie mogą istnieć procesy anaboliczne bez katabolicznych. a jednak przez całe życie pozostaje on tym samym indywiduum i jego świat też mimo bezustannej zmienności nie zmienia się.do". to znów przyjemny. Postawa . W każdym języku istnieje wiele określeń zarówno dla uczuć negatywnych. Do ustroju docierają wciąż nowe sygnały i wciąż nowe reakcje w nim występują.. walcząc z otoczeniem lub przed nim uciekając. przyciągający.do" bez podstawy . ujęte tu jako subiektywny wyraz zasadniczej orientacji ruchowej w świecie otaczającym. a z tym wiąże się konieczność walki i ucieczki.dychotomia na to. natomiast w drugim negatywna entropia ustroju maleje.. by korzystać z niego dla zaspokojenia prawa zachowania własnego życia i życia gatunku.do" łączy się z przewagą procesów anabolicz-nych. Życie uczuciowe. Wachlarz uczuć związanych z obu zasadniczymi postawami orientacyjnymi jest u człowieka duży. stanowi pierwszy krok do wymiany sygnałów z otoczeniem. muszą iść ze sobą w parze. do bliższego z nim kontaktu. jak i pozytywnych. Nie można zbliżyć się do otoczenia i z nim się zaznajomić... Raz jest przykry. wszystko się zmienia.do" nad postawą . Język zresztą jako najwyższa forma ruchu jest zwrócony ku światu otaczającemu i na nim się . Znacznie więcej energii trzeba wydatkować. W pierwszym przypadku struktura własna organizmu buduje się kosztem struktury otoczenia (wzrasta negatywna entropia ustroju kosztem negatywnej entropii otoczenia). nowe sygnały są wysyłane w świat otaczający. Analogicznie jak w metabolizmie energetycznym procesy budowy i destrukcji. dzięki czemu wyzwala się energia potrzebna do walki i ucieczki. które oddają przynajmniej najogólniej jakościowe i ilościowe różnice zachodzące między nimi. stać się jego władcą. a postawa .. co przyciąga i co odpycha. Jeśli jedną z cech procesów przyrody ożywionej jest dialektyka zmienności i niezmienności — żaden atom w ustroju nie pozostaje ten sam. tak w metabolizmie informacyjnym przeplatać się muszą obie przeciwstawne sobie postawy wobec świata otaczającego.od". czyli rozwoju i śmierci.od" — z przewagą procesów katabolicznych. radosny. gdy chce się od niego uciec lub je zniszczyć... Wymiana ta staje się możliwa. Nie może istnieć postawa . co w subiektywnym aspekcie przedstawia się jako stała oscylacja między uczuciami pozytywnymi a negatywnymi w stosunku do otoczenia. Uwarunkowana jest ona strukturą genetyczną.od".. a jednak ustrój pozostaje ten sam (zasada tożsamości) — paradoks ten szczególnie wyraźnie uwydatnia się w metabolizmie informacyjnym. W metabolizmie energetycznym postawa . i samą historią tegoż rozwoju. w niemałym stopniu zależną od obiektywnych warunków świata otaczającego. odpychający.

występuje silniej w uczuciach negatywnych niż pozytywnych. jak w chorobach psychosomatycznych. Postawie „od" (lękowo-agresywnej) towarzyszy zwiększone napięcie układu wegetatywnego. hamując go w kontaktach z ludźmi i "powodując coraz większe wycofanie się z czynnego życia. iż lęk pierwotny związany z dysfunkcją ustroju. Wydaje się. Lęk może skrzywić linię rozwoju chorego. śpiewów rytualnych. różnego rodzaju obrzędów przemieniało lęk związany z chorobą w trwogę związaną z samym aktem leczenia. niemniej obecna technika medyczna może u chorych budzić analogiczną grozę. Psychiatra w znacznie większym stopniu niż lekarze innych specjalności styka się z lękiem u swych chorych. Każde z nich oddaje inną sytuację emocjonalną. np. jak praktyki magiczne u ludzi pierwotnych. We współczesnej medycynie wprawdzie magiczna strona oddziaływania lekarskiego jest uważana za szarlatanerię.że działanie terapeutyczne w sytuacji lękowej związanej z aktywnością lekarską w obu przypadkach. Lęk. zostaje przekształcony w lęk przed potęgą wiedzy lekarskiej. typowych dla nerwic. zniedołężnienia. które z kolei prowadzi do różnego rodzaju dolegliwości somatycznych. zwłaszcza wówczas gdy dany termin został fałszywie użyty. ale którą łatwo się wyczuwa. chory bowiem boi się śmierci. może być tak silny. Lęk. Byłby to jeszcze jeden przykład stosowanej w medycynie metody wypędzania zła mniejszym złem. że właśnie stamtąd może przyjść ocalenie. w razie konieczności natychmiastowego działania itp. Problem lęku w medycynie Lekarz stale styka się z lękiem. starości. że przekracza granice ludzkiej wyobraźni i możności wczucia się. pozostając niewspółmiernie ubogim w odniesieniu do zjawisk świata własnego.kształtuje. strach. polega na tym. bólu. . Lęk leży u podłoża wielu innych zjawisk psychopatologicznych. promieniowania ich na otoczenie. obawa. a czasem do organicznego uszkodzenia określonych układów ustroju. kalectwa. Lęk i agresja łatwiej rodzą analogiczne uczucia w otoczeniu społecznym danego człowieka . zwłaszcza w psychozach. a lekarz sam nieraz musi swój lęk przełamać w przypadku trudnej decyzji. niepokój. a nie jego wzmagania. pojęcia służą do określenia różnorodnych stanów uczuciowych związanych z postawą ucieczki. np. aktów agresywnych. W medycynie pierwotnej wiele zabiegów lekarskich w rodzaju magicznych masek. niektórych urojeń i omamów. Cała aktywność lekarska zmierza jednak w kierunku zmniejszenia napięcia lękowego. lęk połączony z wiarą. przerażenie itp. utraty zdolności do pracy w związku ze swoją chorobą. bojaźń. groza. Zjawisko irradiacji stanów uczuciowych. tj. braku wiary w swe lekarskie możliwości. którą trudno zdefiniować.

trzeba bowiem znać jego genezę. . jak się zdaje. lub zbyt nagle. by środowisko współczesne było bezpieczniejsze. lecz śmierć w nim przychodzi skrycie. moralny. choć chęć ucieczki wydaje się pierwotniejsza od chęci walki. zachowania własnego życia i życia gatunku. przyjaźń. z kolei wzmagają te uczucia u chorego. i deziniegracyjny. paraliżującym wszelką aktywność itp. a nie symptomatologiczna. jak w przypadku zatruć przemysłowych. Ze względu na wywołującą sytuację można rozróżnić cztery gatunki lęku. Jest to więc klasyfikacja genetyczna. udzielając się personelowi leczącemu. narażając się na atak dzikich zwierząt lub utonięcie w wodzie. nipokój jest lękiem o słabszym nasileniu. mówimy wówczas o strachu. Typową reakcją na taką sytuację jest ucieczka lub chęć walki. używa się tu pojęcia lęku w znaczeniu ogólnym dla określenia przeżyć towarzyszących postawie ucieczki. Zagrożenie z zewnątrz Różne są postacie lęku i różne jego natężenia. obawa jest niepokojem przed określonym przedmiotem.niż jego nastawienia uczuciowe o znaku dodatnim: miłość. które działa anty-terapeutycznie. zgodne z duchem języka. jak wspomniano. Najłatwiej zrozumieć zagrożenie życia pochodzące z zewnątrz. znajduje swe odbicie w języku. W postępowaniu psychiatrycznym sprawą dużej wagi jest umiejętność niepoddawania się irradiacji negatywnych postaw uczuciowych. życie codzienne w warunkach cywilizowanych nie dostarcza zbyt wielu sytuacji jawnie zagrażających życiu. co. społeczny. czy też jakaś niezwykła sytuacja. co zresztą jest. nie trzeba zdobywać pożywienia. nie jest się narażonym na walkę wręcz dla zdobycia władzy lub zachowania swego prestiżu czy prestiżu swej grupy plemiennej itp. gdyż inne terminy już bardziej precyzują sytuację (np. gdyż trzeba się przemóc. by stanąć do walki z niebezpieczeństwem.). jak w wypadkach komunikacyjnych. co zagrożenie publicznym ośmieszeniem czy potępieniem przez własne sumienie. I tak analogiczne uczucia może wywołać zagrożenie życia. Lęk biologiczny. Są to: lęk biologiczny. życzliwość. W przeciwieństwie do klasyfikacji używanej w codziennym języku klasyfikacja ta nie może być dokonana na podstawie analizy samego zjawiska (przeżycia lękowego). groza jest lękiem wobec czegoś bardzo przerażającego i niezwykłego. Sytuacją wywołującą lęk biologiczny jest zagrożenie jednego z dwóch podstawowych praw biologicznych. Między chorym a jego terapeutycznym otoczeniem tworzy się wówczas błędne koło emocjonalne. By nie komplikować zagadnienia. W przeciwnym bowiem wypadku lęk i agresja chorego. Objawy mogą być te same przy ich różnej genezie. strach jest wywołanym przez niebezpieczeństwo lękiem przed jakimś przedmiotem. Mimo różnorodności przeżyć o charakterze lękowym mogą one pozostać te same lub podobne w sytuacjach zupełnie odmiennych. Nie znaczy to.

Co więcej, człowiek zdaje się szukać sytuacji zagrożenia, by w nich siebie wypróbować i przemóc swój lęk. Tendencja ta jest silna szczególnie u mężczyzn w wieku młodzieńczym. Odgrywa ona rolę w sprawdzeniu poczucia własnej męskości, które z kolei jest koniecznym warunkiem do możności nawiązywania kontaktów erotycznych. Otarcie się o niebezpieczeństwo wyładowuje drzemiący w człowieku niepokój. Może tym należy tłumaczyć, że w okresach trudnych, gdy śmierć staje blisko, np. w czasie wojny, w obozach koncentracyjnych, w przypadku klęsk żywiołowych, znikają na ogół objawy nerwicowe. Również w życiu indywidualnym obserwuje się analogiczne zjawisko, np. chory, latami cierpiący na nerwice, ,,zdrowieje", gdy zachoruje na ciężką, grożącą śmiercią chorobę somatyczną. Ludzie, którzy z racji swego zawodu czy zamiłowań częściej są narażeni na śmierć, np. marynarze, lotnicy, górnicy, alpiniści, wykazują na ogół mniej objawów nerwicowych niż inni. Niektórzy umyślnie szukają niebezpieczeństwa, by zmniejszyć niepokój nerwicowy. Śmierć zagrażająca z zewnątrz wywołuje tylko wówczas reakcję lękową, gdy jest widoczna. Niebezpieczeństwo musi dotrzeć do świadomości, by powstało uczucie lęku (strachu). Percepcja sytuacji zagrażającej ulega jednak często zniekształceniom pod wpływem postaw uczuciowych. Postawy pozytywne zmniejszają poczucie niebezpieczeństwa (,,z piosenką na ustach w bój"), natomiast postawy negatywne zwiększają je (,,strach, ma wielkie oczy"). W tym ostatnim przypadku działa mechanizm błędnego koła: strach powstały na skutek sytuacji zagrożenia wyolbrzymia to zagrożenie, co z kolei zwiększa uczucie lęku, a lęk zwiększa poczucie za-grożenia itd. Pod wpływem lęku sytuacja realnie bezpieczna staje się w subiektywnym odczuciu niebezpieczna. Zjawisko to występuje często w zespołach urojeniowych. Niekiedy obserwuje się u niektórych ludzi zdolność wyczucia zagrażającego niebezpieczeństwa: w aktualnym obrazie rzeczywistości nie ma niczego, co by na nie wskazywało, a jednak rodzi się niepokój, któremu towarzyszy w wyobrażeniu na jawie lub w marzeniu sennym obraz mającego przyjść nieszczęścia. Zjawiska te należą do parapsychologii. Jak dotychczas nie wiadomo, w jakim stopniu człowiek może poruszać się w przód w otaczającej go czasoprzestrzeni, tj. widzieć swoją przyszłość. Jak wspomniano, sama postawa uczuciowa jest już pewnym wyprzedzeniem teraźniejszości, jest przygotowaniem do tego, co ma nastąpić. Nie jest jednak wykluczone, że istnieją w człowieku możliwości wyraźniejszego widzenia przyszłości. Poza tym bodźce podprogowe, nie docierające do świadomości, mogą sygnalizować zagrażające niebezpieczeństwo. Po zachowaniu się zwierząt można niejednokrotnie przewidzieć zbliżające się trzęsienie ziemi, zaćmienie słońca, ostrą zimę, a więc sytuacje zagrażające. Trudno oczywiście powiedzieć, czy zachowanie to jest zdeterminowane bodźcami podprogowymi, czy też bodźcami docierającymi do świadomości zwierząt, a dla nas niespostrzegalnymi, w każdym razie ma się tu do czynienia z wyraźnym, wykraczaniem w przyszłość. Każdy obraz niebezpieczeństwa jest zresztą w pewnym stopniu wybiegiem w

przyszłość, jest wyobrażeniem tego, co nastąpi, i to wyobrażenie budzi lęk, a nie obraz aktualnej rzeczywistości. Skazaniec czekający na egzekucję boi się egzekucji, a nie siedzenia w celi, co jest jego aktualną sytuacją. Lęk na ogół znika, gdy jest się już w sytuacji zagrożenia; wówczas następuje zazwyczaj działanie, próby ucieczki lub walki, nie ma już miejsca dla lęku., W ogólnym schemacie przebieg zjawiska byłby następujący: uczucie lęku narasta w miarę zbliżania się do sytuacji niebezpiecznej, przy czym na skutek napięcia lękowego odległość czasowa i przestrzenna ulega w tym okresie znacznemu wydłużeniu. Gdy jest się już w danej sytuacji, napięcie lękowe gwałtownie spada; spadek ten należy tłumaczyć wyładowaniem napięcia emocjonalnego w działaniu. Zresztą postawa lękowa jest przygotowaniem do tego, co ma nastąpić w momencie zagrożenia, a tym samym, gdy moment ten nastąpił, traci ona swój sens. Po wyjściu z sytuacji zagrożenia następuje stan odprężenia, ulgi, triumfu z odniesionego zwycięstwa lub zadowolenia, że cało wyszło się z opresji. Te trzy elementy: oczekiwanie, wyładowanie, odprężenie, są dość typowe dla wszelkich sytuacji związanych z silnym napięciem emocjonalnym, zarówno pozytywnym, jak i negatywnym. Napięcie lękowe wzrasta, gdy nie ma możliwości wyładowania go w działaniu, np. we śnie silniej przeżywa się jakąś sytuację lękową, niż przeżywałoby się ją na jawie, bo na jawie można działać, nie jest się całkowicie bezsilnym, Podobnie człowiek skrępowany przeżywa silniej zagrożenie niż ten, który ma swobodę działania. W przypadku gdy się jest całkowicie bezsilnym wobec agresora, świadomość, że można sobie samemu odebrać życie, dodaje odwagi (stąd powodzenie cyjankali u osób narażonych na tortury gestapo). Gdy sytuacja zagrożenia rozwija się tak szybko, że obrona przed nią dokonuje się prawie automatycznie i brak jest czasu na przeżywanie lęku, wówczas uczucie to pojawia się w trzeciej fazie, gdy niebezpieczeństwo minęło; lęk wówczas miesza się z typowym dla tej fazy uczuciem ulgi i odprężenia. (Gdy np. szczęśliwie uniknie się wypadku na jezdni, reakcja lękowa z towarzyszącym jej wyładowaniem wegetatywnym występuje później). Wskazywałoby to, że wszystkie trzy fazy muszą wystąpić, a wówczas gdy nie ma na którąś z nich czasu, występuje ona później. Zagrożenie z wewnątrz Jeśli niebezpieczeństwo zewnętrzne wywołuje reakcję lękową dopiero wówczas, gdy jest ono uświadomione (np. dziecko bez lęku może dotknąć przewodu wysokiego napięcia, a człowiek dorosły narazić się na zabójczą dawkę promieni radioaktywnych, gdyż nie zdają sobie sprawy z niebezpieczeństwa), to zagrożenie pochodzące z wnętrza organizmu wyzwala postawę lękową bez uświadomienia istoty niebezpieczeństwa. Odczuwa się lęk, nie wiedząc, co jest jego przyczyną. Jeśli lękowi towarzyszy uczucie bólu, to można najwyżej w przybliżeniu lokalizować źródło zła, np. gdy odczuwa się ból serca, podejrzewać

zawał. Próg percepcji świadomej dla świata zewnętrznego jest niższy niż dla wnętrza organizmu. Bodziec zewnętrzny wywołujący reakcję lękową dociera do świadomości, a bodziec wewnętrzny wywołujący analogiczną reakcję nie dociera do świadomości. Obrona przed zagrożeniem wewnętrznym dokonuje się poza sferą życia świadomego. Bez udziału świadomości działają różnego rodzaju mechanizmy obronne, wegetatywne, endokrynne, biochemiczne itp., które są tematem badań fizjopatologicznych. Obowiązuje tu ogólna zasada autonomii wewnętrznego życia ustroju; skomplikowane reakcje w nim zachodzące dokonują się automatycznie, bez udziału świadomości, dając najwyżej reperkusje świadome w postaci różnego rodzaju stanów uczuciowych oscylujących między znakiem dodatnim (uczuć przyjemnych) a ujemnym (uczuć przykrych). Różne mogą być przyczyny wewnętrznego zagrożenia ustroju. Wiążą się one z naruszeniem metabolizmu energetycznego. Ujmując sprawę najogólniej, wiemy, że zagrożenie to może być wywołane brakiem tlenu, wody lub pożywienia. Brak jednego z nich prowadzi po pewnym czasie do śmierci. Czas ten dla tlenu mierzy się w sekundach, minutach, dla wody w godzinach, a dla pożywienia w dniach. Szybkość narastania zagrożenia, a tym samym lęku, jest więc znacznie większa w przypadku braku tlenu niż wody czy pożywienia. Brak tlenu wywołuje sytuację alarmową, za mało jest bowiem czasu na działanie celowe. Natomiast przy braku wody czy pożywienia czasu jest jeszcze dosyć, lęk ma znacznie słabsze nasilenie; jest to raczej niepokój z dużą domieszką agresji, świat przeżyć redukuje się do myśli, jak zdobyć wodę czy pokarm. Uświadomienie istoty sytuacji zagrożenia może tu wystąpić łatwiej niż w przypadku braku tlenu, ponieważ więcej jest na to czasu. Uświadomienie źródła lęku nie tyle zależy od wolnego czasu, który pozostaje do zagrożenia śmiercią, ile od tego, czy brak istotnych dla życia substancji pochodzi z zewnątrz czy z wewnątrz ustroju. Sytuacja zagrożenia jest jasna, gdy brak tlenu jest wywołany np. zaciśnięciem dróg oddechowych czy brak wody lub pożywienia — niemożnością jego zdobycia, a pozostaje niejasna, gdy niedotlenienie tkanek jest spowodowane uszkodzeniem mięśnia sercowego, niedostatkiem hemoglobiny, zablokowaniem enzymów oddechowych itp., a brak wody i substancji odżywczych nie jest wywołany ich brakiem w środowisku zewnętrznym, ale np. zaburzeniami procesów asymilacji i metabolizmu komórkowego. Mówiąc ogólnie, człowiek uświadamia sobie niebezpieczeństwo wówczas, gdy świadomie może mu zapobiec (np. usunąć przeszkodę w dopływie powietrza do płuc, walczyć o wodę i pożywienie), a nie zdaje sobie sprawy z niebezpieczeństwa, gdy świadoma aktywność jest bezcelowa, tj. gdy walka z niebezpieczeństwem odbywa się wewnątrz, a nie na zewnątrz ustroju. Świadomość jest jakby zarejestrowana dla zewnętrznego, a nie wewnętrznego środowiska ustroju. Uczucie lęku powstaje jednak zarówno przy zagrożeniu zewnętrznym, jak i wewnętrznym. W tym ostatnim jednak przypadku lęk jest

rozgrywających się bez udziału świadomości. . jak u zwierząt. zbiorowego zagrożenia. wewnętrznym krwotokiem. zwłaszcza wyższego gatunku. by mogło działać drugie prawo. kataklizmów. Zasadnicze potrzeby ustroju muszą być przynajmniej w minimalnym stopniu zaspokojone. Łatwość ta ma swoje ujemne strony. Może więc on stwierdzić. samce nieraz zacięcie walczą o zdobycie samicy.wiedza" ta jest atrybutem wnętrza ustroju. narodowej itp. co mu zagraża. z reguły ostatnia zostaje wyparta. które dla przeżywającego stan lękowy jest poza sferą procesów świadomych.bezprzedmiotowy. Zagrożenie prawa zachowania gatunku Lęk biologiczny wiąże się nie tylko z prawem zachowania własnego życia. wzrasta w okresach. by mogła rodzić się potrzeba wyładowania seksualnego. zatruciem itp. Jedna różnica wynika ze swoistego „egoizmu" żywego ustroju. Łatwość odsunięcia w czasie występuje szczególnie wyraźnie u człowieka. Czynnikiem rozładowującym napięcie lękowe o podłożu seksualnym jest nie tyle sam akt spótkowania. wody lub pożywienia jest silniejsza niż potrzeba związku seksualnego i gdy obie występują jednocześnie. jego procesów autonomicznych. silną anemią. u ludzi popęd seksualny często. popędu seksualnego do okresów rui. Zachowanie własnego życia jest dla ustroju ważniejsze niż zachowanie życia gatunku Potrzeba powietrza. gdyż nie ma granicy dla zaspokojenia tej potrzeby. np. lecz też z zachowaniem życia własnego gatunku. Niemniej punktem wyjścia dla zachowania drugiego prawa biologicznego jest zawsze pierwsze prawo. Jeśli bowiem lęk związany z pierwszym prawem biologicznym nie trwa długo. nierzadko narażają swe życie dla obrony potomstwa. że powodem lęku jest brak tlenu wywołany zawałem mięśnia sercowego. Zdarza się więc — . w czasie wojny. Poznanie tych procesów i sterowanie nimi jest głównym celem medycyny. by w przyrodzie nie obserwowało się przykładów heroizmu związanego z prawem zachowania gatunku. zagęszczenia . bo potrzeba sygnalizowana lękiem musi być w określonym czasie zaspokojona lub przychodzi śmierć. a przykładów narażania swego życia dla zdobycia partnerki lub obrony potomstwa czy nawet szerszej grupy społecznej — plemiennej. bo człowiek dotknięty tym uczuciem nie wie. u niektórych owadów akt seksualny kończy się śmiercią samca. gdyż może rozpoznać źródło zagrożenia wewnętrznego..Nie znaczy to.wywodzącej się zasadniczo z grupy rodzinnej — nigdy w historii ludzkości nie brakowało. a druga z różnego ustawienia sytuacji zagrożenia w czasie. Istnieją jednak między obiema sytuacjami zagrożenia istotne różnice. Popęd seksualny u człowieka rozkłada się dość równomiernie w ciągu niemal całego życia. co wyładowania mu towarzyszące. Lekarz więc z racji swego zawodu dysponuje większą wiedzą niż laik w zakresie genezy lęku. Zwierzęta. to lęk związany z drugim prawem biologicznym trwać może ad infinitum. u niego bowiem nie ma..

Brak wyładowania seksualnego wzmaga napięcie lękowo-agresywne. które prowadzi niechybnie do śmierci na skutek braku zasadniczych dla życia metabolitów (tlenu. a uczuć pozytywnych do ofiary po wyładowaniu agresji.zwłaszcza u kobiet. Nie jest to wprawdzie niebezpieczeństwo bezpośrednie. Znane jest występowanie uczuć negatywnych do partnera po wyładowaniu seksualnym. nie przyzwyczajony do współżycia ze środowiskiem przyrody.że mimo pozornie prawidłowego życia płciowego występują ataki lęku o podłożu wyraźnie seksualnym. by u zwierząt życie społeczne nie odgrywało roli. mord. Szczególnie człowiek współczesnej cywilizacji. jego osiągnięcie może nawet tę postawę osłabić i skierować ją w przeciwnym kierunku. Byłoby jednak fałszywym uproszczeniem twierdzenie. czuje się bez niego całkowicie bezradny.do" otoczenia. że człowiek jest istotą społeczną. ale .. Konsekwencją zależności od środowiska społecznego jest niebezpieczeństwo. Postawa jest wyrazem dążenia do celu. W miarę rozwoju człowiek staje się bardziej samodzielny. wody lub pożywienia). zwłaszcza wczesnego. „Środowisko macierzyńskie" Do truizmów należy twierdzenie. ma stosunkowo niewiele szans przeżycia. należy przypuszczać. Przewaga jednej postawy emocjonalnej nad drugą. wynikające z zerwania z nim łączności. to jednak przewaga jednej z obu postaw nie zależy od osiągania ich punktów końcowych. Wzrost rozwiązłości płciowej w okresie wojny można tłumaczyć potrzebą rozładowania tegoż napięcia. bez pomocy otoczenia społecznego. a uzależniony od środowiska stworzonego przez ludzi (cywilizacyjnego). Nie znaczy to. gdyż u nich brak wyładowania podczas stosunku seksualnego (anorgasmia) jest znacznie częstszy niż u mężczyzn . nawet krótkie izolowanie człowieka od jego środowiska społecznego jest równoznaczne ze skazaniem na śmierć. że jest to konstrukcja zasadnicza. Lęk społeczny. Typowym przykładem jest postawa agresywna okresu pokwitania. W okresie dzieciństwa. ale pozostawiony wyłącznie sam sobie. podobnie jak krańcowy akt agresji. Wprawdzie akt seksualny jest punktem docelowym postawy . że brak wyżycia seksualnego jest przyczyną postawy lękowo-agresywnej. ich siła i stabilność należą do zasadniczej konstrukcji psychologicznej danego człowieka i właśnie dlatego. Lęk ten łatwo kojarzy się z postawą agresywną (analogicznie jak w wypadku lęku wywołanego głodem). rola ta u człowieka jest jednak bez porównania większa i trudno sobie wyobrazić życie i rozwój człowieka bez środowiska społecznego. jest punktem docelowym postawy „od". jak w przypadku zerwania łączności ze środowiskiem naturalnym. iż zależą one przede wszystkim od czynników genetycznych i wczesnych uwarunkowań środowiskowych (klimatu wczesnego dzieciństwa).

nie jest to nieprzychylność prawdziwa. że ogień jest niebezpieczny. przez kontakt z drugą istotą tego samego gatunku. izolującym młodą istotę od zetknięcia z otoczeniem rzeczywistym. A jeśli nawet świat otaczający wydaje się zły i nieprzychylny. które od strony żywego ustroju przedstawiają się w formule . W życiu płodowym środowiskiem naturalnym jest organizm matki. Od pierwszych dni życia uczą się zwierzęta. a o niebezpieczeństwie jezdni uczy je klaps czy krzyk matki. to sygnały oznaczające niebezpieczeństwo zostają sprawdzone tylko częściowo. rozróżniania sygnałów. czy też później w formie jej opieki. w związku z czym i zasadnicza orientacja staje się coraz bardziej orientacją wyuczoną. Jeśli jednak sygnały zwiastujące przychylność środowiska mogą być w pełni sprawdzone. gdyż jego potrzeby są wciąż przez nie spełniane. tj. Natomiast o przychylności otoczenia dziecko uczy się bez przerwy. zakrywa okrutne prawo życia. Chroni ją w ten sposób od praw w nim rządzących. Wymiana informacji z otoczeniem może bowiem rozwinąć się jedynie na bazie bezpieczeństwa. Środowisko macierzyńskie czy to w formie własnego organizmu matki. a tym samym kres dalszej wymiany sygnalizacyjnej ze środowiskiem. Bezsprzecznie zasadnicza orientacja w świecie otaczającym i związana z nią struktura metabolizmu informacyjnego jest częściowo wrodzona. Przychylność jest . parząc sobie paluszek o palącą się zapałkę. Najwyraźniej prawdziwość tego twierdzenia uwydatnia się w okresie życia płodowego i wczesnego dzieciństwa. Dzięki środowisku . jest środowiskiem sztucznym. zapewnia dziecku spełnienie jego zasadniczych potrzeb i usuwa niebezpieczeństwa jakie tkwią w każdym naturalnym środowisku. Jednakże u zwierząt wyższych. Kontakt ze środowiskiem naturalnym uzyskuje się bowiem poprzez kontakt społeczny. a nie wrodzoną.. a zwłaszcza u człowieka. We wczesnym dzieciństwie matka lub osoba spełniająca jej rolę stwarza to środowisko. Dziecko uczy się. grożąca zagładą. pełne ich sprawdzenie oznaczałoby bowiem kres wszystkiego.zwyciężę lub zostanę zwyciężony". lecz też umożliwia rozwój metabolizmu informacyjnego. Izolacja od środowiska naturalnego zapewnia nie tylko bezpieczeństwo rozwoju młodego organizmu. jako owo sparzenie ogniem zapałki lub klaps matki. według którego życie wymaga niszczenia innych istot żywych. a także człowiek. Ten fałszywy „optymizm" w spojrzeniu na otoczenie i na własne w nim bezpieczeństwo wynika z różnego stopnia sprawdzalności sygnałów zwiastujących przychylność i nieprzychylność środowiska.niebezpieczeństwo pośrednie. to nieprzychylność ta jest tylko pozorem. ze względu na bogaty rozwój układu sygnalizacyjnego stosunek reakcji wrodzonych do nabytych przesuwa się wyraźnie na korzyść tych ostatnich. które mogą oznaczać niebezpieczeństwo..macierzyńskiemu" świat otaczający chowa jakby swe pazury.

a niemożność dojścia do źródła bodźca ujemnego zwiększa jeszcze napięcie lękowo-agresywne (oczekiwanie zła). tzn. W młodym wieku świat otaczający przyciąga bardziej niż w wieku starszym.do" i . Sygnały ujemne są więc bardziej fikcyjne niż dodatnie. a postawa „od" — postawie abstrakcyjnej. którą jest śmierć. a smutnemu — postawa . by szukać dalej. a sygnały otoczenia dodatnie lub ujemne wywołują na ogół tylko przejściowe z niej zboczenia.. iż mogą występować one w pewnym stopniu endogennie. W miarę rozwoju filogenetycznego wzrasta i komplikuje się metabolizm informacyjny ze światem otaczającym. na jaki stan równowagi ustroju trafi. Sygnał dodatni lub obojętny może stać się ujemny lub odwrotnie. lepiej go poznajemy. ich wartość zależy od oceny społecznej. Zasada równowagi procesów przeciwstawnych implikuje ich przynajmniej częściową niezależność od czynników zewnętrznych. towarzyszy postawa „do". Tym można by tłumaczyć fakt. może wywoływać postawę .. tj. siła jednych nie może być wyraźnie wyższa od drugich. stanowiące zasadniczą orientację w świecie otaczającym. gdyż to by się równało śmierci. powodującej izolację od bezpośredniego zetknięcia się z niebezpieczeństwami otoczenia. żywy ustrój idzie swoją drogą rozwoju. .to nie to". Ich spełnienie zawieszone jest bowiem w nieskończoności. na zasadzie uwarunkowania społecznego.od" świat odpycha. W przypadku zasadniczych postaw oznacza to. uciekać na dźwięk dzwonka . a nieprzychylność przyjmowana na wiarę. jakby się zdawało. jak wiadomo. Nigdy nie można dojść do źródła niebezpieczeństwa i je poznać. Ten sam sygnał zależnie od tego. co wiąże się z ogólną dynamiką życiową. wszelkie przeciwstawne procesy równoważą się. zwłaszcza sygnały negatywne. podobnie jak pies w eksperymencie pawłowowskim może. a także w nerwicach).od". która jest znacznie większa w młodości niż na starość. wytworzyć u dziecka reakcję obronną na widok jedzenia zakazanego w danej grupie społecznej lub na widok człowieka z grupy tej wykluczonego. przy jednoczesnym trwaniu opieki macierzyńskiej.sprawdzana. przechodzą jakby przez filtr społeczny. Dojście do źródła bodźca dodatniego wywołuje często uczucie niedosytu. że negatywne postawy uczuciowe są zazwyczaj silniejsze i dłużej się utrzymują niż postawy pozytywne. niezależnie od sygnałów otoczenia. Sygnały ze świata otaczającego. Otoczenie społeczne spełnia tu rolę eksperymentatora. stwarzamy sobie tylko jego obraz mniej lub więcej fikcyjny. uciekając przed nim lub go niszcząc nie możemy go poznać. Znaczenie zatem sygnału świata zewnętrznego nie jest tak duże. wówczas bowiem proces wyraźnie słabszy musiałby z czasem zaniknąć.. dążenie. pogodnemu nastrojowi. Przeciwne postawy . Postawa „do" sprzyja więc poznawczemu realizmowi.. (Zachwianie tejże równowagi obserwuje się w różnego rodzaju zaburzeniach psychicznych. zbliżając się do świata otaczającego. świat przyciąga.od" otoczenia. jak..do" lub . który może np.. Subiektywnym odpowiednikiem dynamiki życiowej jest nastrój.

nieograniczone. U człowieka układ sygnalizacyjny jest na tyle rozwinięty. który bez presji społecznej mógłby ulec rozchwianiu i oderwaniu się od społecznej rzeczywistości.lub na widok skrzynki z jedzeniem. ale społecznym. który bez tej opieki byłby skazany na śmierć. a dla człowieka — postawa abstrakcyjna. przyjemne staje się to. jak również historia grupy społecznej-. że w danym momencie takim jest właśnie. do której ona przynależy. (Słowo „konkretny" pochodzi od concrescere — „razem z czymś wzrastać". są one bardziej wrośnięte w otoczenie. a „abstrakcyjny" — od abstrahere — „odrywać"). choć też nie zawsze jest tym w rzeczywistości. jak odbiera go i nań reaguje jego otoczenie społeczne. brzydkie. Natomiast u zwierząt rozwój układu sygnalizacyjnego na to nie pozwala. potrzebne jest skojarzenie bodźców w zasadzie neutralnych (jak dźwięk dzwonka) lub pozytywnych (jak jedzenie) z bodźcem negatywnym (np. sprowadza się przede wszystkim do niezwykłego w porównaniu ze światem zwierzęcym rozwoju układu sygnalizacyjnego. piękne. Dziecko uczy się odbierać otaczający świat i nań reagować tak. Analizując więc akt sympatii czy antypatii w . wywołane przez nią struktury czynnościowe mogą wiązać się z nią luźno lub w ogóle się nie wiązać. która zapewnia najbogatsze wzory łączenia się różnych sygnałów ze sobą (kora mózgowa). i jej rzutowanie się w przyszłość. z zewnątrz — ze względu na czułość receptorów i mnogość sygnałów na nie działających. Metabolizmowi informacyjnemu zagraża chaos z zewnątrz i wewnątrz ustroju. które powinno zapewniać otoczenie społeczne. jakim było powstanie człowieka. odpycha to. Skok filogenetyczny. Świat otaczający przyciąga lub odpycha nie dlatego. Trafiający do ustroju sygnał może wyzwolić różnego rodzaju struktury czynnościowe. bólowym). co zostało uznane za złe. Połączenie człowieka ze światem otaczającym nie jest bezpośrednie i zamknięte w konkretnej sytuacji. Filtr społeczny zniekształca obraz otaczającej rzeczywistości. że u psa. Tylko. co za takie zostało uznane przez otoczenie społeczne. lecz dokonuje się poprzez skomplikowane powiązania społeczne. a na odwrót. w których zawarta jest zarówno historia osobnicza danej osoby i jej przewidywanie przyszłości. z wewnątrz — ze względu na mnogość możliwych struktur czynnościowych. w formie zakazu słownego. praktycznie biorąc. a u człowieka wystarczy presja społeczna. że w ten właśnie sposób uformował się jego obraz na zasadzie społecznych uwarmikowań. by wywołać reakcję obronną. zwłaszcza tej jego części. Ceną deformacji obrazu rzeczywistości płaci się za porządek i bezpieczeństwo. możliwości są. że możliwe jest oderwanie się od sytuacji zewnętrznej. np. lecz też z konieczności formowania metabolizmu informacyjnego. dobre. Charakterystyczny dla rozwoju człowieka długi okres niezaradności i potrzeby opieki wynika więc nie tylko z konieczności zaspokojenia potrzeb życiowych młodego ustroju. groźne. typowa dla nich jest postawa konkretna. dodatni lub ujemny znak sygnałów otoczenia nie jest znakiem naturalnym. lecz z tego względu. Zasadnicza orientacja w świecie staje się orientacją społeczną.

każdy ruch. Lęk ten staje się zrozumiały. ośmieszeniu itp. że przez długi okres rozwoju jest się całkowicie uzależnionym od otoczenia społecznego w zaspokajaniu podstawowych potrzeb i że wymiana informacji kształtuje się według jego norm. zaciążył nad dalszym życiem człowieka tak dalece. środowisko społeczne. by nie być uważany przez otoczenie za tchórza lub by zdobyć blaszkę wątpliwej materialnej wartości. każde działanie może stać się przyczyną naruszenia tejże więzi. przez osobę lub grupę osób. W konkretnej sytuacji może wydawać się niezrozumiałe. Fakt. Zwierciadło społeczne (sprzężenie zwrotne) Naruszenie lub zerwanie więzi społecznej polega na odrzuceniu. jest się bowiem jakby pod stałą obserwacją. W tym sensie lęk społeczny jest równoznaczny z lękiem biologicznym. a człowiek dorosły ma dużo swobody w poruszaniu się w świecie otaczającym. dlaczego ktoś odbiera sobie życie z obawy przed społecznym potępieniem. Ten sam sygnał jednych może przyciągać do otoczenia. co stanowi zasadnicze zagrożenie życia. dlaczego naraża swoje życie tylko dlatego. który w konkretnej sytuacji wydaje się nieuzasadniony. dlaczego ktoś przed wystąpieniem publicznym reaguje tak silnym lękiem. Otoczenie społeczne spełnia rolę zwierciadła. Lęk społeczny a lęk biologiczny Fakt. z którego się wywodzi itd. Lęk. to jednak swoboda ta jest złudna.. niż aktualną sytuację. które odbija nasze zachowanie się. jakby miał stanąć przed plutonem egzekucyjnym. i dzięki temu po- . iż zerwanie tych powiązań grozi przerwaniem procesów metabolicznych. gdy weźmie się pod uwagę siłę więzi społecznej człowieka. potępieniu. że tylko w dzieciństwie zerwanie tej więzi grozi śmiercią. można nieraz lepiej odtworzyć przeszłość danego człowieka. które stanowią w aktualnej sytuacji otoczenie społeczne. Więź społeczna ogranicza swobodę poruszania się w otoczeniu. Wprawdzie wydawać by się mogło. Zasada nierozerwalności ze środowiskiem społecznym utrwala się wcześnie i naruszenie jej w jakimkolwiek momencie dalszego życia stwarza sytuację zagrożenia. jest zrozumiały w historycznym aspekcie. że metabolizm energetyczny i informacyjny u człowieka dokonuje się dzięki jego powiązaniom z otoczeniem społecznym. iż nie może on nigdy wyzwolić się od nacisku społecznego.stosunku do konkretnego otoczenia. powoduje. a drugich od niego odpychać.

zarówno . że fakt zależności od otoczenia społecznego. jak każdego układu sterującego: technicznego. co określa się pojęciem zachowania {behavior). można traktować jako sygnał wysłany w otoczenie. Co się tyczy całościowego ujęcia ustroju. biologicznego lub społecznego. zwłaszcza filogenetycznie młodszych jego części. nadając każdemu sygnałowi. Zależnie od tej informacji zmienia się plan aktywności (. Uszkodzenie dróg nerwowych prowadzących sygnały zwrotne z mięśni. Praca układu nerwowego. Możliwe. to każde jego działanie. a także w układzie endokrynnym. spotyka się wiele przykładów sprzężenia zwrotnego. które osłabiają.zwala je korygować. Komórki nerwowe sterujące pracą mięśni otrzymują od tych mięśni stałe informacje o ich aktualnym stanie. W układzie nerwowym. musi dawać jakiś efekt. Z chaosu potencjalnych sygnałów otoczenia trzeba bowiem coś wybrać. Pod ich wpływem jedne geny są aktywowane. Sygnały płynące od otoczenia społecznego spełniają rolę sygnałów zwrotnych. tj. do których sygnały zostały wysłane. One stanowią jakby rdzeń. inaczej stałby się sygnałem bezcelowym i niepotrzebnym. prowadzi do poważnych zaburzeń ruchowych.. w zależności od bodźców zewnętrznych. a inaczej mieszkaniec wielkiego miasta. jaki skutek wywarły one w otoczeniu. Urządzenie sterujące działem musi mieć informacje o tym. Spostrzega się przede wszystkim efekt własnego działania. w innych komórkach nerwowych. W wymianie sygnalizacyjnej z otoczeniem istotną rolę odgrywają więc sygnały zwrotne. jaki efekt wywołał w otoczeniu sygnał doń wysłany. odbija się na całym rozwoju metabolizmu informacyjnego. milicjant. Z sygnałów zwrotnych informujących nas o efekcie naszego działania najważniejszą rolę odgrywają sygnały pochodzące od otoczenia społecznego.struktura czynnościowa). Układ chromosomalny sterujący procesami życiowymi komórki zmienia swą aktywność. Sygnał ten nie może trafiać w próżnię. inaczej widzi go człowiek żyjący wśród przyrody. wzmacniają lub przekształcają aktualną strukturę czynnościową. a inne hamowane. opiera się na zasadzie zamkniętego obwodu — część sygnałów wychodzących z komórki nerwowej wraca do niej z powrotem.. to. jak w wiądzie rdzenia lub przy uszkodzeniu móżdżku itp. Bez niej układ sterujący działałby zupełnie na ślepo i nigdy nie osiągnąłby swego cela. W zależności od sfery działania inaczej percepuje się świat otaczający. informując o tym. artysta itd. Część sygnałów wychodzących z układu musi do niego wrócić z powrotem. informujące o tym. i według nich korygować nastawienie działa. co dzieje się w jej otoczeniu. znacznie wyraźniej występujący w życiu ludzkim niż zwierzęcym. w selekcji pierwszeństwo mają sygnały zwrotne. nie może być wykonywana bez sprzężenia zwrotnego. gdzie trafia pocisk. przede wszystkim kory mózgowej. będącą planem aktywności całej komórki. informując o tym. wokół którego koncentrują się sygnały docierające do ustroju. Sama zresztą struktura morfologiczna układu nerwowego.

tonę bowiem skazane są na stłumienie. Jeśli krzyk niemowlęcia przywołuje matkę. to w końcu niemowlę zaprzestanie tej aktywności i popadnie w stan snu. jaka zachodzi w tym okresie między żywym ustrojem a jego otoczeniem. Swoistą reakcję.. a pobudzać inne formy aktywności. tak że w strukturze emocjonalnej przeważać już będzie stale postawa ucieczkowo-agresywna. Zasadnicza orientacja uczuciowa (przewaga postawy .od") prawdopodobnie w dużej mierze zależy od stosunku otoczenia społecznego do dziecka w pierwszych latach jego życia. W tym zaś okresie wystarcza niewiele bodźców. łatwo może spowodować zahamowanie spontanicznej aktywności. lub odwrotnie. nie wywołując żadnej reakcji otoczenia. charakter społeczny. irytacją.do" lub . przez który mogą przejść tylko nieliczne struktury czynnościowe. W pewnym okresie określone formy zachowania się (struktury czynnościowe) mogą najłatwiej się rozwinąć. Musi więc być takim sygnałem. Gdy sytuacja stanie się chroniczna. zmieniającym złe w dobre. jeśli krzyk nie przywołuje matki.wchodzącemu. W nieco późniejszym okresie dziecko uczy się już modelować swoje sposoby zachowania według reakcji otoczenia. nierzadko kończący się śmiercią. mogą w ogóle stłumić wrodzoną tendencję do interakcji z otoczeniem (postawę „do"). jak i wychodzącemu. tj. gdy aktywność niemowlęcia nigdy nie spotka się z odpowiednią reakcją otoczenia społecznego. przede wszystkim matką. obojętnością lub jawnym potępieniem. określa się pojęciem . które zetknąwszy się z człowiekiem w pewnym określonym okresie czasu po wykluciu się z jajka będzie za nim chodzić jak za swoją matką. Matka. by specyficzne dla niego struktury czynnościowe w pełni się rozwinęły. które dla dziecka są społecznymi sygnałami zwrotnymi.. Działa ona jak wąski kanał selekcyjny. matki. przy specjalnie niekorzystnym układzie wzajemnego stosunku między dzieckiem a jego społecznym otoczeniem. Ale jego moc jest całkowicie zależna od otoczenia społecznego. która na każde spontaniczne zachowanie swego dziecka reaguje niepokojem. która swą aktywnością usuwa aktualne zagrożenie i niepokój zamienia w stan zaspokojenia i pewności. wówczas popada ono w stan marazmu — apatii i fizycznego wyniszczenia. który będzie przez to otoczenie akceptowany. a w innych rozwijają się one znacznie trudniej lub w ogóle ich rozwój jest już niemożliwy. przy czym siła modelująca sygnałów otoczenia jest dla tych specyficznych struktur czynnościowych w tym okresie znacznie większa niż w innych okresach życia. tj. Reakcje tegoż otoczenia. Jeśli krzyk ten mimo wielokrotnego powtarzania wciąż będzie trafiać w próżnię. Często cytowanym przykładem jest kaczątko. mogą hamować jedne. to może ją przywołać uśmiech. to krzyk ten jest sygnałem o dużej mocy. Imprinting W każdym okresie życia występują specyficzne możliwości rozwoju.

W tym przypadku większość psychiatrów zgadza się z psychoanalitykami co do znaczenia pierwszych lat życia dla rozwoju zasadniczych postaw uczuciowych. Struktura czynnościowa w ten sposób powstała jest wyjątkowo trwała.. W tym też okresie utrwala się zasadnicza struktura stosunku uczuciowego do otoczenia i do samego siebie. bardziej trudno jest ich się później oduczyć. picia kawy czy herbaty z łyżeczką w szklance lub filiżance. jedzenia przy stole itd. może tłumaczyć. jest istotnym warunkiem utrzymania się w swej roli społecznej. U człowieka przy znacznie większym bogactwie form zachowania się niż u zwierząt trudno mówić o imprinting w dosłownym znaczeniu tego słowa.fasady". Znacznie trudniej jest nauczyć umiejętności czytania i pisania osobę dorosłą. tak i bez udziału świadomej decyzji czujemy do kogoś sympatię czy antypatię.. że ten tak ważny dla dalszego rozwoju okres życia jest pokryty niepamięcią. bez większego trudu może nauczyć się języków obcych. Niemniej i u niego obserwuje się okresy życia. a nie innej postawy uczuciowej dokonuje się poza udziałem naszej świadomości. a wpływ środowiska na ich kształtowanie w tym okresie jest większy. a psychologa zachęcał krzykiem i ruchami do zajęcia tam jej miejsca. Chłonność wówczas jest największa. Podobnie jak podczas chodzenia wykonuje się ruchy automatycznie i tylko w momencie zmęczenia lub na trudnej drodze zastanawiamy się. Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć.imprinting. Sięgając pamięcią do okresu. bez możności świadomego kierowania nimi. Utrwalone w okresie imprinting formy zachowania utrzymują się przez całe życie. dziecko np. nienawiści. podobnie jak dzieje się przy wyborze tej właśnie. że w pierwszych latach życia tworzy się impimting dla zasadniczych form interakcji z otoczeniem społecznym. w których pewne formy zachowania łatwiej się utrwalają.od" i . wygnał swoją wysiadującą jaja partnerkę z gniazda. Tak więc w pewnym okresie życia najłatwiej jest nauczyć się sztuki chodzenia. nie można zmusić się do miłości. na której modeluje się później stosunek do różnych osób. Fakt.do") są przyjmowane automatycznie. Postacie z otoczenia społecznego tego okresu pozostają ważnymi postaciami przez całe życie. Jeden z psychologów zwierzęcych opowiada dość zabawną historię o ptaku. mówienia. gdy zobaczył go po kilkuletnim okresie wzajemnego niewidzenia. W Anglii dotychczas formy zachowania się przy stole są czułym wskaźnikiem pochodzenia klasowego. a nie innej formy aktywności w czynnościach zautomatyzowanych. np.. można najwyżej swoje uczucia maskować. . Umiejętność gry aktorskiej. gdy uczy się ich jednocześnie z językiem macierzystym.. który w akresie imprinting Jego właśnie wybrał sobie za towarzysza. uwolnić się od lęku itp. w którym uczyliśmy się takiej czynności. stanowiąc jakby matrycę. możemy prześledzić trudności wyboru właściwej formy aktywności. jak postawić krok. ukrywania tego. co naprawdę się przeżywa. dlaczego zasadnicze postawy emocjonalne w stosunku do otoczenia (postawa . Decyzja przyjęcia tej. co nie usuwa prawdziwej postawy uczuciowej. zachowania .

. tj. że w tym pierwszym okresie metabolizmu informacyjnego dokonuje się imprinting zasadniczej postawy uczuciowej (postawy . Obserwując dziecko uczące się chodzić.. Wektor uczuciowy ma jednocześnie dwie strzałki — jedną zwróconą na zewnątrz. widzimy jego wysiłek. żywi się je jednocześnie w stosunku do siebie. gdy jeszcze nie wytworzyła się granica między jednostką a jej otoczeniem. że wymiana ta pozostawia trwały imprinting.od"). w jakim stopniu na zasadniczą postawę emocjonalną wpływa struktura genetyczna. a w jakim pierwsza wymiana sygnałów ze światem otaczającym.gdy jeszcze nie wytworzyła się granica między daną osobą a jej otoczeniem.od" otoczenia. pisać na maszynie. a inne na . Już bowiem u niemowląt zauważa się. ucząc się pływać.tak" w stosunku do otoczenia. Trudno określić. Ewolucja życia uczuciowego przebiega znacznie wolniej niż życia intelektualnego i tym należy tłumaczyć przetrwanie jego zasadniczych form z okresu wczesnego dzieciństwa. Zwierciadło społeczne ulega tu internalizacji. W życiu płodowym i w pierwszych miesiącach życia pozapłodowego wypełnia się sobą całą „czasoprzestrzeń". jego wahania. a wraz z nim kategorii przestrzennych i czasowych.do" i . w których granica między przedmiotem a podmiotem przebiega wyraźnie..ja" i . uraz porodu.świata otaczającego" ani przyczyny i skutku.. Matka jest głównym odbiorcą aktywności dziecka i z kolei jej aktywność na nie wpływa. warunkujący dalszy przebieg życia uczuciowego. te zasadnicze pojęcia tworzą się w miarę własnego działania i odbierania jego skutków.. Orientacja ta tworzy się w tym okresie.nie" — życie dla nich jest przykre. Lęk moralny (internalizacja zwierciadła społecznego) Lęk moralny można traktować jako dalszy etap rozwoju lęku społecznego. jeździć na nartach.. Sędziowie oceniający nasze . iż jedne są nastawione więcej na . wkładaliśmy. formowania się decyzji o przyjęciu postawy . życie je cieszy i świat pociąga. to samo dotyczy uczuć pozytywnych. Granica ta powstaje stopniowo w miarę odbierania bodźców otoczenia i reagowania na nie.. czyli w miarę formowania się metabolizmu informacyjnego. Pierwsza wymiana sygnałów z otoczeniem dokonuje się w świecie społecznym. Znacznie trudniej jest prześledzić proces tworzenia się zasadniczej orientacji w świecie otaczającym.np. próby i błędy przy stawianiu pierwszych kroków. a drugą do wewnątrz. w każdym razie wydaje się. a świat odpychający. a tym samym przeszłości i przyszłości.. w procesach uczuciowych w pełni nigdy się ona nie wytwarza. Stąd prawdopodobnie pochodzi dwukierunkowość postaw uczuciowych. .do" lub . Można z dość dużym prawdopodobieństwem przyjąć. Żywiąc uczucia negatywne do otoczenia. wiele wysiłku. W przeciwieństwie do procesów poznawczych. Zasadnicza orientacja emocjonalna powstaje w okresie. nie ma . mówić w obcym języku. by z wielu możliwości wybrać najlepszą i wykonać ją jak najsprawniej. przebieg życia płodowego.

staje się później integralną składową osobowości. że człowiek jest sam dla siebie najsurowszym sędzią. w którym dokonuje się imprinting zwierciadła społecznego. głosem sumienia czy freudowskim superego (pojęcie superego jest szersze niż pojęcie sumienia. fakt. to. wskutek tego internalizacja w pierwszej fazie rozwoju staje się łatwiejsza. co wyraża się w popularnych. bez niej byłby on skazany na ciągłe oscylacje pod wpływem zmiennych sygnałów otoczenia. stają się integralną częścią naszej osobowości — sokratesowskim daimonionem. Postacie zwierciadła społecznego. autonomicznym. wobec wewnętrznego jest się bezsilnym. Drugim czynnikiem jest sama internalizacja. pamięć działa nań stabilizująco. Według przedstawionego wyżej modelu internalizacja zwierciadła społecznego polegałaby na zastąpieniu sygnałów zwrotnych pochodzących od otoczenia społecznego sygnałami pochodzącymi od własnych zapisów pamięciowych. pod tym kątem widzenia rzeczywistość ulega wyolbrzymiającemu zniekształceniu. a nieraz i katem. jest poza zasięgiem naszej aktywności. stwierdzeniach. a sumienie dotyczy tylko świadomych). pomimo że dana osoba przestała już być dzieckiem. Imprinting pierwszych społecznych sygnałów zwrotnych dokonuje się wcześnie.zachowanie się i śledzący każdy nasz krok wchodzą do wnętrza. a w praktyce psychiatrycznej nieraz spotyka się przykłady objawów nerwicowych. staje się on elementem nieoperacyjnym. zmieniać je. Dzięki pamięci układ uniezależnia się od otoczenia. w którym granica oddzielająca od świata otaczającego nie wytworzyła się w pełni. przede wszystkim rodziców. są potężne i tajemnicze. a nawet pychotycznych. gdyż obraz ważnych postaci utrwalił się znacznie wcześniej i występują one w tej formie. Zinternalizowane zwierciadło społeczne zwykle silnie powiększa w porównaniu ze zwierciadłem wewnętrznym. gdyż obejmuje procesy podświadome. w jakiej zostały utrwalone. Zniekształcenie własnego odbicia wskutek internalizacji Zniekształcenie odbicia własnego na skutek internalizacji można odnieść do dwóch czynników. jeszcze w tym okresie. Dlatego zwierciadło społeczne zewnętrzne jest mniej groźne niż wewnętrzne — na zewnętrzne można wpływać swoim zachowaniem. co było początkowo z zewnątrz. W dzieciństwie spojrzenie na otoczenie społeczne jest z natury rzeczy spojrzeniem w górę. Pierwszym z nich jest sam okres. Freud i jego następcy podkreślają monstrualność rozmiarów superego. znosi możność wpływania na niego. że jakiś element z przestrzeni zewnętrznej wszedł do przestrzeni wewnętrznej. To zniekształcenie utrzymuje się. wynikających ze świadomego lub podświadomego potępienia samego siebie. . Działać można tylko na zewnątrz: to co jest w środku. Przejście z zewnątrz do wewnątrz łączy się z pewnym zniekształceniem odbicia.

W czasie snu jesteśmy bowiem pozbawieni możliwości działania i wpływania na rzeczywistość.Na tej samej zasadzie sytuacje z marzenia sennego przedstawiają się znacznie groźniej niż identyczne sytuacje na jawie. przy czym ulegającej w momencie przenoszenia przekształceniom na zasadzie głównie przypadkowości (podział mejotyeziny komórek rozrodczych i ich łączenie się). Plan genetyczny może realizować się jedynie poprzez wymianę energetycznoinformacyjną ze środowiskiem i jak wiadomo.. i to drugie działanie jest nawet silniejsze. które dzięki temu. religii itp. Schisis Mimo scalenia obu struktur. który w nas samych się znajduje. pobudzającym lub hamującym rozwój planu genetycznego. tj. korektora . Choć impimtmg ważnych postaci jest w dzieciństwie najsilniejszy. w wymianie sygnalizacyjnej ze środowiskiem istnieje między nimi pewne rozszczepienie wynikające stąd. lecz też od środka. Pierwszy z nich dotyczy wagi otoczenia społecznego dla rozwoju człowieka. Dziedziczenie społeczne Otoczenie społeczne działa na nas nie tylko od zewnątrz. że proces wymiany ze środowiskiem jest procesem ciągłym i od narodzin aż do śmierci plan aktywności zmienia się pod presją otoczenia. Oddzielanie obu struktur od siebie (dziedziczenia biologicznego od dziedziczenia społecznego) jest fikcją. genetycznej i społecznej (dziedziczenia biologicznego i społecznego). literatury. W sterowaniu całością ustroju człowieka (jego zachowaniem się) zasadniczą rolę odgrywają sygnały pochodzące od otoczenia społecznego. również w pewnej mierze przypadkowa. czy to osób żywych. tworzy się struktura społeczna. czy też postaci idealnych z historii. może on zmieniać się pod wpływem bodźców otoczenia. one są najważniejszym sprzężeniem zwrotnym. Ponieważ sygnały pochodzące od otoczenia społecznego odgrywają rolę sprzężenia zwrotnego. w jaką grupę społeczną dany człowiek trafi i jakim wpływom będzie podlegał. czy też abstrakcyjnych wartości. W ten sposób obok struktury biologicznej człowieka. to jednak przez całe życie człowiek wchłania w siebie elementy otoczenia społecznego. na nowo jakby ożyły. gdyż rzeczą przypadku jest. a drugi — schisis (rozszczepienia) tejże struktury. że weszły do jego wnętrza. które stały się dla niego wzorem i sędzią jego postępowania. będących ideałem dążeń danego człowieka i miernikiem jego wartości. Podobnie jest się bezsilnym wobec sędziego. gdyż obie są ze sobą integralnie złączone. Z faktu internalizacji zwierciadła społecznego można wysunąć dwa ogólne wnioski. przenoszonej dzięki mechanizmowi dziedziczenia z pokolenia na pokolenie.

Powtarzające się sygnały otoczenia prowadzą do wygaszenia reakcji organizmu. która jest miernikiem postępowania i celem dążenia. są wykonywane przy maksymalnie ekonomicznym zaangażowaniu układu sterującego metabolizmem informacyjnym. tj. lepszy jest ten plan. tj. są one przez sam ten fakt odbierane w świadomości jako coś lepszego. Z drugiej strony w tej ustawicznej zmienności metabolizmu informacyjnego nie może on wyjść poza strukturę dla niego specyficzną. tzn.) po pewnym czasie ulegają automatyzacji. nie mogą wykroczyć poza struktura specyficzną dla . które. wpływem zachodzą w nim nowe reakcje. nawet technicznym. struktura. prowadząc do określonych przeżyć i określonych form reakcji. ale nic całkiem nowe. że świadomość nie bierze w nich udziału. Przy tym dobre jest to. słowne itp. W zmienności tej jednak istnieje wyraźna niezmienność. a powtarzające się sygnały ustroju (jego reakcje ruchowe.aktualnego planu aktywności. Na idealizację zwierciadła społecznego wpływa wspomniany już fakt. tak i tylko pewne sygnały otoczenia są przez ustrój wychwytywane i w swoistą przezeń strukturę ułożone. Podobnie jak tylko pewne formy energii otoczenia mogą być przez dany ustrój wykorzystane i w swoisty sposób przekształcone. nowe bodźce działają na ustrój i wciąż pod ich. co spełnia rolę sędziego. tworzy się określona struktura metabolizmu informacyjnego. Ustrój wciąż musi być zasilany nowymi sygnałami otoczenia i wciąż sam tworzy. Dr Jekyll i Mr Hyde. Różnorodność jest tu wprawdzie znacznie większa niż w metabolizmie energetycznym. Wciąż. Struktura ma charakter dynamiczny. do którego się dąży. Konsekwencją internalizacji zwierciadła społecznego jest wewnętrzne rozdwojenie — id i superego. większe są różnice między poszczególnymi gatunkami i między jednostkami w obrębie gatunku. informacyjnego Dynamiczna struktura metabolizmu Lęk dezintegracyjny powstaje przy każdorazowej zmianie struktury metabolizmu informacyjnego. W tym ujęciu lęk moralny byłby sygnałem niezgodności między jednym z planów aktywności a sprzężeniem zwrotnym. istnieje konieczność współzawodnictwa miedzy przeciwstawnymi planami aktywności. W każdym układzie sterującym. w pewnym stopniu analogiczna do struktury metabolizmu energetycznego. gdy są uzewnętrznione. Sygnały przez niego odbierane i wysyłane muszą być nowe. zło i dobro. Lęk dezintegracyjny. Cechą wymiany sygnałów z otoczeniem jest ustawiczna zmienność. jako ideał. szatan i anioł. stają się sygnałami wysyłanymi w otoczenie. kiedy to z natury rzeczy patrzy się na otoczenie społeczne do góry. przestają być tymi samymi bodźcami. co subiektywnie wyraża się tym. że jego imprinting dokonuje się w dzieciństwie. który tworzy się pod korygującym wpływem sprzężenia zwrotnego. nowe formy reakcji. musi być wciąż niszczona i budowana na nowo. tj.

komórki receptorycznej. że działanie ustroju nie trafia w próżnię. przemawia za realnością wytworzonego obrazu. i reagowaniu na nie różnymi formami ruchu. co się w niej nie mieści. Sygnały wchodzące do ustroju i z niego wychodzące mają określony stopień prawdopodobieństwa. Prawdopodobne jest. co dzieje się w świecie zewnętrznym. dana struktura utrwaliła się i jej naruszenie. w jakim stopniu odbierany obraz odpowiada rzeczywistości. efektorycznej i nerwowej). Nie można ujrzeć fal elektromagnetycznych poza wąskim wycinkiem fal świetlnych. np. w ustrojach niżej stojących w rozwoju filogenetycznym poszczególna komórka może spełniać rolę zarezerwowaną dla układu sygnalizacyjnego (tj. budzi lęk. tzn. przez zaćmienie słońca. co się w tej strukturze nie mieści. Przestrzenne i czasowe rozmieszczenie impulsów nerwowych. W receptorach sygnały otoczenia zostają przekształcone na sygnały własne ustroju — impulsy nerwowe. Zagadnieniem dotychczas nie rozstrzygniętym jest. buduje specyficzne dla siebie białko. w pewnym sensie analogiczna do strukturalności występującej w metabolizmie energetycznym. Zasada prawdopodobieństwa Cechą więc metabolizmu sygnalizacyjnego jest strukturalność. czyli ich struktura.danego ustroju. które traktować można jako sygnały wysyłane z ustroju — efektory). gdyż do tego przyzwyczailiśmy się od dziecka. Prawdopodobne jest to. wytwarzając impuls nerwowy (oczywiście u tych ustrojów. które nie drażnią odpowiednich receptorów. które dysponują aparaturą receptoryczno-nerwowo-efektoryczną. które na zewnątrz ujawniają się pod postacią sygnałów wysyłanych w otoczenie. grupą komórek wyspecjalizowanych w odbieraniu bodźców — receptory. co wokół się dzieje. co mieści się w strukturze tej wymiany. i podobnie jak każdy ustrój. a co w przeżyciu subiektywnym odbierane jest jako obraz otaczającego świata. w jakim stopniu dana struktura aktywności utrwaliła się. zadrażnia jego receptory. że idąc trafiamy stopą na twardy i stabilny grunt. a odbierają je niektóre owady. że rano zaświeci słońce. nie mieszczących się w granicach częstotliwości słyszalnych. tak i z sygnałów do niego dochodzących buduje specyficzne dla siebie formy. Ze strukturalności wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem wynika zasada prawdopodobieństwa — prawdopodobne jest to. oddaje to. a nieprawdopodobne to. nie można wyczuć smakiem czy zapachem obecności substancji chemicznych. ich przenoszeniu i integrowaniu — neurony. dociera do ustroju. Fakt. To. nie zostaje w ogóle przyjęte ani też nie może być przez organizm wytworzone. Tylko drobna część tego. zależny od tego. Człowiek nie odbiera światła spolaryzowanego lub pozafiołkowego. który nie zapada się pod nogami ani nie . nie można usłyszeć drgań powietrza. ale w rzeczywisty świat i w jakiś sposób go przekształca.

. Uczucie lęku występuje na dwóch krańcach wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem — na krańcu zbyt dużego prawdopodobieństwa. Obliczenie liczby potencjalnych struktur czynnościowych w układzie nerwowym nie jest zadaniem łatwym i nie wiadomo. zagrożenia i zagubienia się towarzyszącym niezwykłym przeżyciom. To. można zastosować tu tzw. BAC. Warto tu może wspomnieć o etymologii słowa „dziwny". CAB. na skutek zaburzeń zmysłu równowagi. Stosując bardzo znaczne uproszczenia. stąd ich określenie jako dziwne lub dziwaczne. Łuk odruchowy łączący receptor z elektorem jest u człowieka bez porównania dłuższy niż u najwyższych nawet zwierząt. Miliardy komórek nerwowych mogą być aktywowane w odcinku tym. stąd też uczucia lęku lub śmieszności. tj. przy czterech byłoby ich już 6 x 4. co ma największy stopień prawdopodobieństwa. w czasie burzy na statku. gdyż odgrywa tu rolę kierunek przepływu informacji AB – BA). co otacza. budzi w człowieku przeciwstawne uczucia lęku i ciekawości. i na krańcu małego prawdopodobieństwa. gdy tak się stanie. w końcu więc zwycięża.diw" — jaśnieć.. kiedy nic nowego i niezwykłego zdarzyć się nie może. co nieprawdopodobne. która jednak okazuje się niegroźna i nie narusza utrwalonego sposobu widzenia świata. W psychiatrii. czy na razie w ogóle możliwym do wykonania. staje się dziwne i niezwykłe. w drugim z poczuciem niepewności. kiedy przekonamy się. W przypadku trzech komórek byłoby ich sześć: ABC. CBA. niezwykle przyciąga i odpycha. Gdyby układ nerwowy był zbudowany tylko z dwóch neuronów. To. zwłaszcza wielkiej psychiatrii. na grzęzawisku. natomiast w drugim istnieją możliwości dwóch połączeń. Prawdopodobne jest. wywodzi się ono od aryjskiego pnia . stykamy się znacznie częściej niż w normalnych stosunkach międzyludzkich z formami zachowania się i przeżyć o małym stopniu prawdopodobieństwa. W pierwszym przypadku ma się do czynienia z napięciem wewnętrznym i niepokojem towarzyszącym monotonii i nudzie życia. w czasie trzęsienia ziemi. Gdy jest inaczej. Liczbę kombinacji określa tu wzór matematyczny. (Należy zwrócić uwagę na różnicę między połączeniem morfologicznym a czynnościowym. że zostaliśmy oszukani i że była to tylko maska. aż do n. BCA. które one w otoczeniu budzą. promienieć. tj. a łacińskie . tworząc niezliczone kombinacje między sobą. ACB. wywoła to uczucie grozy. że twarz naszego rozmówcy nie zmieni się nagle w twarz wilka. 24. Jednym ze sposobów wywoływania efektu komicznego jest przedstawienie struktury nieprawdopodobnej. a których psychiatra nie powinien do siebie dopuszczać. A i B. permutację. W pierwszym przypadku byłoby możliwe tylko jedno połączenie AB = BA. różnorodne struktury czynnościowe. co nie mieści się w normalnej strukturze wymiany informacji z otoczeniem. wówczas naruszeniu utrwalonej struktury towarzyszy lęk.kołysze. gdy wszystko.. zwany silnią (n!) 1 x 2 x 3 x 4 itd. np. stąd indyjskie „dewas". wówczas możliwych połączeń czynnościowych między nimi byłoby AB i BA. które zmieni się w śmiech.deus" dla określenia bóstwa.

że nihii novi in cerebro. Następnie trzeba utworzyć sumę logarytmów. W sumie potrzebujemy 2x1010 s.Wzór ten nie uwzględnia wielu innych możliwości istniejących w układzie nerwowym. co zajmie czas np. obliczenie wymaga 2 x l010 s 4 X l04 tyg. Powtarzające się sygnały otoczenia przestają wywoływać reakcję receptorów. co zajmuje pewien czas. również 1010 s. l sekundę. Obserwowaną rzeczywistość wyprzedzają niejednokrotnie plany. że to. można rzec. takich jak ta. niż przewiduje wspomniany wzór. We wnętrzu ustroju . Układ nerwowy człowieka zbudowany jest z przeszło dziesięciu miliardów (l010) neuronów. Gradient trwałości Człowiek jest zamknięty w możliwościach własnej struktury układu sygnalizacyjnego. bajki. Zjawisko szybkiej adaptacji występuje w eksteroceptorach. Aby wykonać obliczenie tej liczby. Na znalezienie logarytmów potrzeba zatem l0 s. struktur czynnościowych sprawiają. tj./rok = 800 lat. że czynnościowe połączenie między komórkami może mieć znak dodatni (pobudzenie) lub ujemny (hamowanie). że komórki nerwowe mają różne prawdopodobieństwo łączenia się z drugimi itp. Trawestując znane powiedzenie. Uwagi te zawdzięczam doktorowi Stanisławowi Olszewskiemu z Katedry Automatyki AGH w Krakowie. schizofreniczne urojenia i omamy. Te niezwykle możliwości tworzenia różnorodnych. a nie własnego. Podane tu oszacowanie ma charakter orientacyjny*. W rzeczywistości więc możliwych kombinacji jest znacznie więcej. logarytmu-jemy poszczególne czynniki. czyli około 52 tyg. 100 s = 4 X 104 tygodni. 2 tyg. marzenia na jawie i we śnie. że może polegać na miejscowej zmianie potencjału lub pełnym wyładowaniu całej komórki. Nastawienie na zmienność obowiązuje w stosunku do środowiska otaczającego. Z drugiej jednak strony układ sygnalizacyjny jest nastawiony na zmienność. receptorach odbierających bodźce świata otaczającego. zawsze może wyłączyć strukturę dla siebie odpowiednią. co przychodzi z zewnątrz. np. natomiast interoceptory (receptory odbierające sygnały z wnętrza ustroju) adaptują się znacznie wolniej. czyli przy zastosowanym tu uproszczeniu liczba potencjalnych struktur czynnościowych powinna wynosić w przybliżeniu 1010! (silnia 10 miliardów). nie trafia na teren całkowicie nie przygotowany. Ponieważ 106 s jest równe około dwóch tygodni. nie może wyjść poza nią.

np. które stanowią konieczną dla życia strukturę. który jest przerwaniem tegoż metabolizmu informacyjnego na całej powierzchni kontaktu ze światem otaczającym. pod wpływem nagłego hałasu przerywa się na chwilę rozmowę. np. narządy zmysłowe odbierające sygnały z odległości. wytwarzać impulsy nerwowe). jonów potasu. odpowiednie receptory muszą tak długo reagować (tj. Występuje wówczas rozproszenie uwagi. Można by więc powiedzieć. największy na styku z otoczeniem wewnętrznym. aż równowaga zostanie przywrócona. w głowie bowiem mieszczą się tele-receptory. zmęczenie. Sygnały z wnętrza ustroju muszą działać tak długo. a te z kolei rozkład glikoaenu na glukozę. najmniejszy na styku z otoczeniem zewnętrznym.muszą być zachowane pewne stałe wartości (constans). tj. Pod wpływem nowego bodźca zostaje na moment przerwana dotychczasowa aktywność ustroju (np. osłabienie metabolizmu informacyjnego na określonym odcinku kontaktu z otoczeniem. Struktura metabolizmu informacyjnego miałaby więc określony gradient trwałości. że w metabolizmie sygnalizacyjnym obowiązuje ogólna zasada. jeśli powtarzają się w sposób monotonny. prowadzą do częściowego lub całkowitego przerwania wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem. zdobycie i spożycie pokarmu powoduje powrót poziomu cukru do normy. ale do wszystkich ogniw łańcucha wymiany sygnalizacyjnej. w kierunku źródła bodźca. aż przez odpowiednie reakcje ustrój przywróci zachwianą równowagę. nasłuchując. co hałas ten oznacza). ciepłoty. sodu. stężenia jonów wodorowych (kwasota tkanek i płynów ustrojowych). Szybka adaptacja do bodźców środowiska wewnętrznego kończyłaby się naruszeniem stałych ustroju. np. następuje zwrot głowy. obniżenie poziomu cukru we krwi pobudzi wydzielanie adrenaliny i hormonów alikotropowych kory nadnerczy. Odruch orientacyjny Zmianę struktury wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem zewnętrznym określa się wg Pawiowa pojęciem odruchu orientacyjnego. Równowaga zostaje przywrócona dzięki działaniu mechanizmów wewnątrzustrojowych. Zmienność pierwszego jest łatwo tolerowana a drugiego bardzo trudno. senność i wreszcie sen. a niezmienny — własny ustrój. dzięki czemu większy strumień sygnałów pada na powierzchnię receptoryczną. poziom cukru itd. Obu tym komponentom odruchu orientacy]hego (przerwaniu aktualnej . Zasada ta odnosi się nie tylko do receptorów. iż zmienny jest świat zewnętrzny. Zarówno sygnały odbierane od otoczenia. tj. lub dzięki działaniu na zewnątrz. Podobnie jak receptory przestają one reagować na powtarzające się sygnały. czasem też całego ciała. W razie naruszenia jakiejś stałej. jak i do niego wysyłane.

które wahać się może od bardzo dyskretnego i zwiewnego uczucia niezadowolenia. świadomości. określana jako badawcza. wywołanego nagłym. ten sam hałas uliczny. minus i zero. tj. Są tu trzy możliwości — plus. czyli przejście rytmu spoczynkowego alfa w rytm szybszy i mniej regularny (desynchronizacjaj. Podobna sytuacja zdarza się w nerwicach typu neurastenicznego: zwykłe bodźce. który w ciągu dnia przestał już działać. przypadkowy dźwięk. zwłaszcza palców rąk i nóg. w drugim ucieczka od niego. jak sygnał telefonu. gdy bodziec orientacyjny nie dociera do świadomości. Zdarza się. Staje się więc z powrotem silnym bodźcem orientacyjnym. że tylko komponent wegetatywny i śladowe uczucie niepokoju są jedyną oznaką. że coś zakłóca stan istniejący. może zacząć się dopiero po zapadnięciu zasadniczej decyzji. przykry już z powodu innych objawów nerwicowych. co prawdopodobnie zmienia opór elektryczny skóry (odruch skórnogalwaniczny). czyjś głos. który w tym momencie wycofywał się z wymiany sygnalizacyjnej i tym samym był nie przygotowany do przyjmowania bodżców. wywołuje bicie serca. Tylko w pierwszym wypadku może dojść do eksploracji źródła bodźca. Jakiś niezwykły szmer wywoła silniejszą reakcję orientacyjną niż znacznie głośniejszy hałas uliczny. ponieważ trafia na ustrój. do silnego i gwałtownego uczucia zaskoczenia. zmiany rytmu oddechowego. w rytm beta. że przestaje nań reagować. wzrostu ciśnienia krwi. Druga faza. Reakcja wegetatywna z towarzyszącym jej uczuciem nieokreślonego niepokoju występuje nawet wówczas. W okresie zapadania w sen. do którego człowiek mieszkający w mieście tak szybko się przyzwyczaja. zwiększenia potliwości skóry. że jakiś bodziec zewnętrzny zadziałał na ustrój. W pierwszym wypadku występuje zbliżenie do źródła bodźca. gdy wymiana sygnalizacyjna z otoczeniem redukuje się do minimum. Kontakt z otoczeniem. wywołują niewspółmiernie silną reakcję orientacyjną. Utrzymuje się z reguły dłużej niż ruchowy komponent odruchu orientacyjnego. ale też od stopnia jego niezwykłości i od aktualnego stanu. Z codziennego doświadczenia wiadomo. czyli do aktywności określanej jako faza badawcza odruchu orientacyjnego. Na tym kończyłaby się pierwsza faza odruchu orientacyjnego. Co się tyczy subiektywnego obrazu wydarzeń wywołanych sygnałem otoczenia. że siła reakcji wegetatywnej i emocjonalnej na bodziec zewnętrzny nie jest tylko zależna od siły tegoż bodźca. Wyrazem zmiany czynności bioelektrycznej mózgu pod wpływem bodźca zewnętrznego jest reakcja zatrzymania. a w trzecim powrót do przerwanej przez bodziec aktywności. niespodziewanym bodźcem. dotyczącej prawdopodobieństwa charakteru nowego bodźca. staje się wskutek tej nadwrażliwości . to schematycznie przedstawić je można następująco: pierwszą reakcją jest uczucie niepokoju.wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem a skierowaniu telereceptorów na źródło bodźca) towarzyszy wyładowanie wegetatywne w postaci przyspieszenia akcji serca. Siła reakcji wegetatywnej zwykle koreluje z siłą reakcji uczuciowej. uczucie gwałtownego lęku itp.

zmieniającej się każdorazowo zależnie od aktualnej sytuacji ustroju i jego środowiska. ogólnie mówiąc w tych przypadkach. większość ruchów przy chodzeniu jest wywołana sygnałami nie docierającymi do świadomości). może też wywołać reakcję świadomą. Tylko w sytuacjach upośledzenia metabolizmu informacyjnego. a pierwsza ulega zakłóceniom. co częściej się zdarza. Według tej skali jedne sygnały są łatwiej przepuszczane. Sygnał otoczenia nie jest więc czymś całkiem nowym. ta ostatnia jest wrażliwsza. Może zostawić wyraźny ślad pamięciowy. mogą one przebić barierę selekcyjną. nie może być całkiem nowy. Skala wartości ulega wówczas rozchwianiu. który przebije się przez powierzchnię receptoryczną. już w pierwszych ogniwach łuku odruchowego. ponieważ nie . działając na ustrój zostaje natychmiast oznaczony określoną Wartością i zależnie od decyzji wartościującej kształtują się jego dalsze losy. które normalnie zostają zatrzymane na samej powierzchni receptorycznej lub. co pożywienie dla metabolizmu energetycznego. może dotrzeć do świadomości (np. Naruszenie struktury zarówno metabolizmu energetycznego. jak i informacyjnego.. po ataku padaczkowym itp. zmienia w mniejszym lub większym stopniu strukturę metabolizmu sygnalizacyjnego i jednocześnie go wzbogaca. Może on w ogóle nie wywoływać reakcji orientacyjnej lub może ją wywołać. tutaj bez wyboru aktywizują cały układ sygnalizacyjny. jego wartość zostaje od razu w pierwszym zetknięciu oznaczona. świadomy lub nieświadomy. inne trudniej. w ostrych i przewlekłych zespołach psychoorganicznych. jakby miały duże znaczenie i odwrotnie. Antycypacja Każdy sygnał otoczenia. Bodźce. a sygnały o małym znaczeniu mogą działać tak. sygnały otoczenia dla metabolizmu informacyjnego są tym. po narkozie. np. W tym sensie ustrój antycypuje to. wyżej wspomnianych. Sygnały o wartości bliskiej zeru są w normalnej wymianie sygnalizacyjnej z otoczeniem od razu odrzucane na powierzchni receptorycznej lub w dalszych ogniwach łuku odruchowego. Głównym objawem tego naruszenia jest obniżenie zdolności selekcyjnej układu sygnalizacyjnego. Niewspółmiernie gwałtowna reakcja orientacyjna występuje też przy budzeniu się ze snu. Zdolność selekcji bodźców otoczenia można wyobrazić sobie w formie skali wartości. a być nie spostrzeżony. stanowi zawsze pewne zagrożenie dla ustroju. gdy struktura wymiany sygnalizacyjnej z otoczeniem jest wyraźnie naruszona. co może go spotkać ze strony otoczenia. Z dwóch podstawowych czynności tegoż układu: pobudzenia i hamowania. Z drugiej jednak strony musi on w jakimś stopniu do tej struktury pasować.jeszcze przykrzejszy. ze stanu nieprzytomności.

Świadoma jest ostateczna decyzja. które na poziomie świadomości jest odczuwane jako zdolność przewidywania. na trudnej ścieżce górskiej. wywoła słabszą reakcję lękową niż analogiczna zmiana występująca w chorobie psychicznej lub pod wpływem nieświadomego zatrucia substancją chemiczną wywołującą halucynacje. by rozpoznać znaną nam rzecz. w czasie wojny. rozgrywa się poza sferą świadomości. polegający przypuszczalnie na przyporządkowaniu wchodzących sygnałów istniejącym już zapisom pamięciowym. Nagła ciemność wywołana zaćmieniem słońca da silniejszą reakcję lękową niż ciemność wywołana brakiem prądu elektrycznego. a idąc dalej. Reakcja zaskoczenia. gdy np. Siła reakcji lękowej jest proporcjonalna do stopnia gwałtowności zachwiania struktury. jest równa. Jest ono zasadniczą . rozpoznany znajomy okaże się obcą osobą.wiadomo. W przypadku metabolizmu energetycznego będzie ona większa np. nagle potkniemy się na jego nierówności. Gdy idąc chodnikiem. zażytego świadomie. że może obudzić kogoś ze snu. również energetycznego. powstała reakcja lękowa jest wynikiem naruszenia struktury określonego wycinka interakcji z otoczeniem — funkcji chodzenia. czym skończy się zachwianie struktury. Strzał z rewolweru wywoła silniejszą reakcję orientacyjną niż tej samej siły stuk motoru. gdy jest inaczej. pojedynczy znak. Zmiana percepcji otoczenia pod wpływem LSD lub innego środka halucynogennego. gdy nasze przewidywanie się nie spełniło. że obserwowany przedmiot można zaliczyć do określonej kategorii zapisów pamięciowych. Rzutowanie w przyszłość. że droga. a tym samym gorzej mieszczący się w dotychczasowej strukturze interakcji z otoczeniem. przy pełnym udziale świadomości. Subiektywnym sygnałem zagrożenia jest uczucie lęku. jest istotną cechą metabolizmu informacyjnego. w ogóle metabolizmu. gdy huk wybuchów bomb i pocisków staje się już czymś zwyczajnym. przy gwałtownej dysfunkcji hormonalnej niż przy łagodnej itp. Przewidywanie nie jest wyłącznie czynnością świadomą. np. wówczas akt chodzenia jest wykonywany przy całościowym zaangażowaniu układu sygnalizacyjnego. po której się idzie. Dzięki temu założeniu funkcja ta odbywa się automatycznie. Skomplikowany łańcuch czynności związany z analizą percepcyjną. nagła cisza będzie tak silnym sygnałem. którą można traktować jako swoisty dla odruchu orientacyjnego rodzaj reakcji lękowej. opartej na prawdopodobieństwie. a w przypadku zachwiania struktury informacyjnej — o łęku dezintegracyjnym. Zwykle wystarczy drobny szczegół. W przypadku metabolizmu informacyjnego silą reakcji lękowej jest tym większa. W przypadku zachwiania struktury ener-detycznej wymiany ze środowiskiem mówimy o lęku biologicznym. im dochodzący sygnał jest mniej prawdopodobny. tj. jest proporcjonalna do dysproporcji między przewidywaną a faktyczną formą zakłócenia metabolizmu informacyjnego. przy braku tlenu niż przy braku pożywienia. jesteśmy zaskoczeni.

realizuje swój plan genetyczny poprzez wymianę energii i informacji ze swoim środowiskiem. gdyż sygnał nerwowy jest jakościowo niezależny od rodzaju bodźców otoczenia. obok współrzędnych przestrzennych. W zależności od warunków środowiskowych możliwości realizacji planu genetycznego kurczą się lub rozszerzają. od tego. co ma się dokonać. Realizm przyrody polega na ogólnej zgodności planu z możliwościami środowiska. np. wywołana strumieniem sygnałów z zewnątrz ustroju lub z jego wnętrza. W tym ujęciu lęk jako subiektywny wyraz zachwiania porządku metabolizmu informacyjnego towarzyszyłby stale człowiekowi od prawie niedostrzegalnego niepokoju przy zwykłym odruchu orientacyjnym do paniki wynikającej z całkowitego rozbicia istniejącego porządku. poprzednia struktura musi być zburzona. Sam plan może zresztą ulec modyfikacjom pod wpływem środowiska. Niektórzy psychiatrzy mówią o pogotowiu lękowym. a na odwrót. bowiem dzięki niemu może się wytworzyć nowa struktura metabolizmu informacyjnego (może powstać nowa myśl. Na przykład u człowieka skupionego nad pracą nowy bodziec na ogół zwiększa dezintegrację. Możliwe. w różnym zresztą nasileniu. w pewnej przynajmniej mierze ustrój musi „przewidywać" zachowanie się środowiska w stosunku do siebie. Współrzędna czasu. stanowi najważniejszy element struktury metabolizmu informacyjnego. To ustawiczne burzenie i budowanie jest może najbardziej charakterystyczną cechą pracy układu sygnalizacyjnego. W jakim stopniu modyfikacja taka jest możliwa. w przypadku kataklizmu lub ostrej schizofrenii. rozprasza go. przewidywanie. tak że obraz otaczającego świata tworzy się na zasadzie różnorodnego umiejscowienia sygnałów nerwowych na siatce czasowo-przestrzennej. który może się realizować jedynie w ustawicznej wymianie ze środowiskiem. od przyszłości.). a na jej miejsce zbudowana nowa. Każda żywa istota od najprostszej jednokomórkowej do najbardziej skomplikowane] wielokomórkowej. jaką jest człowiek. Integracja i dezintegracja Dezintegracja struktury metabolizmu informacyjnego. występuje u każdego człowieka. "W ludzkiej świadomości ostro odcina się przeszłość. co się już dokonało. rozproszonego analogiczny bodziec może ją zmniejszyć. co zostało już zrealizowane. jest wciąż sprawą dyskusyjną. nowe wrażenie. u człowieka odpoczywającego. że granica ta nie jest tak ostra w świecie zwierzęcym. W głównej mierze pogotowie to.cechą przyrody ożywionej. nakłada się na dezintegrację już istniejącą. będąc związane z istniejącym w metabolizmie informacyjnym . To ułożenie sygnałów stanowi aktualną strukturę czynnościową metabolizmu sygnalizacyjnego. „Przewidując" dalsze etapy swego rozwoju. wspomnienie itp. czyli to. W pojęciu planu mieści się widzenie przyszłości. w wyniku nałożenia się obu może się ona sumarycznie zwiększyć lub zmniejszyć.

określane jako proprioceptywne. tj. należą do domeny układu somatycznego. ponieważ stanowią rodzaj sprzężenia zwrotnego dla sygnałów wychodzących z ustroju.. Wprawdzie wiele funkcji sterowanych przez układ somatyczny rozgrywa się poza sferą świadomości — funkcje zautomatyzowane. w szczególności od decyzji wyboru danej struktury czynnościowej. Pierwszy zajmuje się wymianą sygnałów z otoczeniem zewnętrznym. zjeżenie się włosów itd. które jest właściwie funkcją wegetatywną. choć de facto pochodzą z wnętrza ciała. będąc niejednokrotnie ważną wskazówką orientacyjną co do stanu emocjonalnego. zblednięcie czy zaczerwienienie twarzy. wzmożona potliwość dłoni.. Pojęcie to ma uwypuklić jego niezależność od świadomych procesów psychicznych. mówienie. Im układ sygnalizacyjny jest bardziej precyzyjny i wymiana informacji z otoczeniem bardziej skomplikowana. Granica między funkcjami wolicjonalnymi a autonomicznymi nie jest jednakże ostra. Zaburzenia wegetatywne Uwagi neuroanatomiczne i neurofizjologiczne Układ nerwowy somatyczny i autonomiczny Układ sygnalizacyjny zwykło się dzielić na: somatyczny i wegetatywny (autonomiczny). więzadeł itd. jak chodzenie. nie można nimi kierować własną wolą. gdyż może być zaŁeżne od aktu woli. Natomiast funkcje wegetatywne są funkcjami sensu stricte autonomicznymi. pisanie itp. Z drugiej strony pewne reakcje wegetatywne. tym utrzymanie stabilnej równowagi staje się trudniejsze. mogą być traktowane jako sygnały wysyłane w otoczenie. np. a drugi — z otoczeniem wewnętrznym. stawów. W przeciwstawieniu do układu wegetatywnego układ somatyczny nazywa się analogicznie układem wolicjonalnym. Podział ten nie jest całkiem ścisły. Układ wegetatywny określa się też jako autonomiczny. to jednak w razie potrzeby mogą one z powrotem być świadomie sterowane. od aktu woli. rozszerzenie źrenic. gdyż sygnały pochodzące z układu ruchowego (z mięśni. nie jest jednak funkcją całkowicie autonomiczną. uważając. że ich manifestowanie się na zewnątrz jest sprawą drugorzędną i że w istocie należą one do wewnętrznego metabolizmu informacyjnego.pewnym rozchwianiem porządku. Mimo to traktuje się je jako reakcje wegetatywne. czyli dla wszelkich form ruchu.). Oddychanie. .

jak się zdaje. że ta zależność wiąże się z funkcją mowy. budowy. gdy ustrój przygotowuje się do walki lub ucieczki. ośrodki sterujące muszą więc znajdować się bliżej miejsca działania. a te właśnie grupują się głównie w środkowej części . Druga różnica lokalizacyjna polega na tym. tj. a stosunkowo proste substancje chemiczne wydalane z ustroju itp. wektor przemiany energetycznej jest skierowany do ustroju. układ autonamiczny jest jakby bezpieczniejszy. stamtąd dochodzą sygnały i tira z kolei w formie ruchu są wysyłane. substancja i energia otoczenia zostają przekształcone na swoistą strukturę energetyczną i substancjalną ustroju. że układ współczulny jako pobudzający procesy destrukcji najsilniej działa wówczas. Układ przywspółczulny wzmaga procesy anaboliczne.Możliwe. a część współczulna jest zlokalizowana w większej odległości od terenu działania (skupiska komórek leżą przed kręgosłupem — zwoje przedkręgowe). rozpadu. To dziwne nieco połączenie z osią układu nerwowego może wynikać stąd. Pod względem anatomicznym różnica między układem autonomicznym a somatycznym zaznacza się wyraźnie na obwodzie. Proces budowy jest bardziej skomplikowany. w której oddychanie odgrywa ważną rolę. niż proces burzenia. Duże masy mięśniowe muszą ulec wówczas aktywacji. niż to się dzieje w układzie somatycznym. Specyficzna dla ustroju struktura energetyczno-substancjalna zostaje zmieniona na niespecyficzną — na energię mechaniczną. jest to jakby wewnętrzny układ sygnalizacyjny. tj. różnicę tę można ująć jako większą decentralizację układu autonomicznego. że układ współczulny łączy się z układem centralnym w jego części środkowej (piersiowo-lędźwiowej). w części centralnej zaciera się. cieplną. Układ współczulny wzmaga procesy kataboliczne. wynika z odmiennego charakteru aktywności obu układów. wektor wymiany energetycznej z otoczeniem jest skierowany na zewnątrz. Natomiast dla układu somatycznego terenem oddziaływania iest środowisko zewnętrzne. Nie wdając się w szczegóły anatomiczne. Jego jednostki sterujące — ciała komórkowe neuronów — mieszczą się bliżej terenu oddziaływania. Ta różnica w lokalizacji. Układ współczulny i przywspółczulny Część przywspółczulna znajduje się bliżej narządów wewnętrznych (niektóre skupiska komórek nerwowych mieszczą się w samych narządach wewnętrznych lub w ich bezpośredniej bliskości). a układ przywspółczulny w odcinkach skrajnych (głowowym i krzyżowym). Poruszając się na swoim terenie. może bardziej do niego się zbliżyć. podczas gdy układ somatyczny oddala się od terenu obcego i bardziej od niego izoluje. Terenem oddziaływania dla układu autonomicznego jest własny ustrój. sygnały są odbierane z różnych narządów ustroju i do nich z powrotem wysyłane.

osi ciała. Natomiast układ przywspółczulny, jako pobudzający procesy budowy, najsilniej działa wówczas, gdy ustrój przygotowuje się do funkcji pokarmowych i rozrodczych, a te lokalizują się w odcinku głowowym (otwór gębowy) i odcinku końcowym (odbyt pierwotny). W osi centralnej układu nerwowego zaciera się rozróżnienie lokalizacyjne układu współczulnego i przywspółczulnego. Trudno jest ściśle określić, które skupiska komórek nerwowych należą do jednego, a które do drugiego układu. Lokalizacja obejmuje poszczególne funkcje, główne skupiska komórek nerwowych sterujących oddychaniem i krążeniem znajdują się w dolnych odcinkach pnia mózgu (w rdzeniu przedłużonym i w moście), a ośrodki nerwowe dla przemiany wodnej, węglowodanowej, tłuszczowej, termoregulacji, funkcji pokarmowych i rozrodczych itd. — w podwzgórzu. Ośrodki te sterują zarówno układem współczulnym, jak i przywspółczulnym. Procesy anaboliczne i kataboliczne — konstrukcji i destrukcji — są tak ze sobą zespolone, że sterowanie nimi niezależnie od siebie jest niemożliwe. Widać z tego, jak zespolone są ściśle ze sobą dwa przeciwstawne procesy; budowy i niszczenia, na nich bowiem opiera się dialektyka życia. Podwzgórze i węchomózgowie Podwzgórze uważa się za główny ośrodek funkcji wegetatywnych. Podwzgórze łączy się przez przysadkę mózgową Z układem endokrynnym. Przysadka, podobnie jak podwzgórze w układzie wegetatywnym, odgrywa centralną rolę w układzie endokrynnym. Nie znaczy to, aby ośrodki wenetatywne znajdujące się w filogenetycznie starszych częściach ośrodkowego układu nerwowego — w rdzeniu i pniu mózgowym — były mniej ważne; uszkodzenie ich (np. ośrodków oddychania i krążenia w rdzeniu przedłużonym) może prowadzić do śmierci. Równie w młodszych filogenetycznie częściach mózgu znajdują się ważne ośrodki wegetatywne; są one ściśle zespolone z ośrodkami somatycznymi (tj. sterującymi wymianą sygnałów ze światem otaczającym), tak że oddzielenie ich jest często niemożliwe. Na przykład drażnienie pola ruchowego czy czuciowego w korze mózgowej wywoła jednocześnie zmiany naczynioruchowe w części ciała, której reprezentacja korowa została zadrażniona. Drażnienie starszych filogenetycznie części kory mózgowej (węchomózgowia) wywołuje silne reakcje wegetatywne, ale jednocześnie zasadnicze postawy w stosunku do otoczenia — wściekłości, paniki, pobudzenia seksualnego. Węch, który u człowieka jest zmysłem nie tak ważnym jak u innych ssaków, odgrywa, jak się zdaje, istotną rolę w filogenezie kory mózgowej. Sygnały węchowe determinują zasadniczą orientację w świecie otaczającym. Układ sygnalizacyjny węchowy tworzy jakby rdzeń, wokół którego narasta najwyższy, tj. korowy poziom metabolizmu informacyjnego. Węchomózgowie człowieka tylko w małym stopniu jest związane ze zmysłem węchu (bezpośrednio z nim

związana jest opuszka węchowa, a prawdopodobnie też jądra migdałowate), niemniej filogenetycznie z niego się wywodzi. Węch jest jedynym zmysłem, którego sygnały nie biegną przez główną stację przekaźnikową, tj. przez wzgórze (thalamus), lecz wprost zmierzają do kory mózgowej, co również może wskazywać na jego specyficzne znaczenie. Badania neurofizjologiczne przemawiają za tym, że drażnienie węchomózgowia, a także podwzgórza wywołuje wraz z reakcjami wegetatywnymi silne przeżycia uczuciowe. Dlatego też uważa się te części mózgu, przy zachowaniu całej ostrożności w lokalizowaniu funkcji psychicznych, za główny ośrodek życia emocjonalnego. Porównując mózg najniższych ssaków, np. gryzoni, z mózgiem człowieka, stwierdza się niewspółmiernie duży rozwój najwyżej uformowanych części kory mózgowej (neocortex) w porównaniu z filogenetycznie najstarszą częścią kory mózgowej (archicortex i mesocortex), tj. z węchomózgowiem, a także z podwzgórzem. Te części mózgu u najniższego i najwyższego ssaka są prawie identyczne. Skok filogenetyczny w rozwoju mózgu koncentruje się u człowieka na neocortex. Nastawionych neuroanatomicznie i neurofizjologiczme psychiatrów powyższe fakty skłaniają do raczej smutnych refleksji na temat tzw. wyższych uczuć ludzkich. A obserwując reakcje uczuciowe zwierząt wyższych (ssaków, ptaków) niekiedy dochodzi się do przekonania, że ich życie uczuciowe jest bardziej harmonijne i szlachetniejsze niż człowieka. Dysproporcja między gwałtownym rozwojem „nowej" kory mózgowej a niezwykle powolnym rozwojem „starej" nie wpływałaby więc korzystnie na harmonię życia uczuciowego. Wreszcie badania neurofizjologiczne nad pamięcią wskazują na to, że dla utworzenia zapisu pamięciowego konieczne jest przejście strumienia informacji przez węchomózgowie i podwzgórze, o trwałości zapisu pamięciowego decyduje m.in. komponent uczuciowy. Słuszne wydać się może popularne powiedzenie o kierowaniu się w życiu węchem. Wokół struktur anatomicznych związanych z tym zmysłem skupiają się struktury sterujące podstawowymi zachowaniami o silnym ładunku emocjonalnym (postawy ,,do" i ,,od"), a jednocześnie funkcjami wegetatywnymi i endokrynnymi. Filogenetycznie węch byłby zmysłem najważniejszy m w zasadniczej orientacji w świecie otaczającym. Węch i smak, zmysły zresztą do siebie zbliżone, stanowią granicę między metabolizmem informacyjnym a energetycznym. Od nich ostatecznie zależy decyzja, czy dana część świata otaczającego może zostać wchłonięta i zamieniona na strukturę własną ustroju, czy też należy ją od siebie odrzucić. Bodźce węchowe są też decydującymi sygnałami w doborze seksualnym. Wprawdzie znaczenie węchu i smaku u człowieka nie jest tak duże jak w świecie zwierzęcym, niemniej odgrywają one wyraźną rolę w doborze pokarmów, a także w doborze seksualnym. Sygnały z innych zmysłów muszą przejść przez węcho-mózgowie, aby utrwalić

się w pamięci. Wiadomo, że bodźce węchowe czy smakowe należą do tych, które najłatwiej nrzywołują wspomnienia z plastyczną żywością autentycznego przeżycia. Od struktur ośrodkowego układu nerwowego związanych ze zmysłem węchu i smaku, zależy więc decyzja wchłonięcia lub odrzucenia świata otaczającego nie tylko w sensie metabolizmu energetycznego, lecz też informacyjnego. Słusznie więc mówi się o ,,smaku" życia, gdyż wchłanianie tego, co wokół się dzieje, jest w strukturze morfologicznej i funkcjonalnej układu nerwowego dość ściśle związane ze zmysłem węchu i smaku. Sygnały dochodzące do kory mózgowej z różnych obwodowych pól receptorycznych spływają do węchomózgowia; tam prawdopodobnie zapada decyzja co do zasadniczej postawy: zbliżyć się, czy oddalić. Od tej decyzji zależy zasadniczy ton uczuciowy przeżycia wywołanego wchodzącymi do mózgu sygnałami, a także ich utrwalenie w palnięci. Doświadczenia na zwierzętach i obserwacje neurochirurgiczne u ludzi zdają się przemawidć za tym, że zniszczenie węchomózgowia uniemożliwia tworzenie nowych zapisów pamięciowych, natomiast nie ginie pamięć zapisów wytworzonych przed zabiegiem, Dalsza droga strumienia sygnałów prowadzi z węchomózgowia do podwzgórza, gdzie zależnie od zapadłej w węcho-mózgowiu decyzji występuje z kolei rozkaz większej lub mniejszej mobilizacji ustroju. Przy decyzji ,,od" jest ona większa niż przy decyzji „do". Walka i ucieczka wymagają bowiem większego wysiłku niż przyjazne zbliżenie się. Postawa ,,do" nastawia układ wegetatywny w kierunku anabolicznym, a postawa ,,od" — w kierunku katabolicznym. W ten sposób bodźce świata otaczającego rezonują się w całym ustroju, człowiek spostrzega świat nie tylko oczyma, uszami, węchem itd., ale też sercem, żołądkiem, jelitami., naczyniami krwionośnymi itd. We wszystkich narządach ustroju odzwierciedla się bowiem metabolizm informacyjny. Układ endokrynny poprzez podwzgórze i przysadkę mózgową bierze czynny udział w przygotowaniu ustroju do tego, co ma za chwilę nastąpić. Szczególnie ważną rolę odgrywa tu tzw. oś przysadkowo-nadnerczowa (przysadka i kora nadnerczy), do której taką wagę przykłada Selye w swojej teorii stresu. Teoria ta była dalszym rozwinięciem badań wybitnego fizjologa amerykańskiego Cannona nad zjawiskiem obserwowanym przez etnografów u niektórych plemion murzyńskich, tzw. śmierci woodoo. Lęk wyzwolony zaklęciem czarownika lub przekroczeniem tabu prowadzi do stanu skrajnej prostracji i w ciągu kilku dni do śmierci. Marginesowe uwagi o medycynie naukowej Badania nad zmianami fizjologicznymi i biochemicznymi, towarzyszącymi różnego rodzaju stanom uczuciowym, stanowią dziś rozległą dziedzinę wiedzy, tworzącą podstawę psychosomatyki. Koncepcja wpływu psychicznego na

Powstanie medycyny naukowej było związane z rozdzieleniem psyche od soma. że wyskakują z niej różne rzeczy. Dzięki śmierci obraz morfologiczny zostaje utrwalony. stara się go schwycić. tym większe staje się pole działania dla eksperymentatora. że koncentrując się na obserwacji skutków własnego działania. zapominając o tym. Studia lekarskie zaczynają się od anatomii i histologii. który zafascynował je na łące. Jest to znany problem .. Przedmiot badany nie ma własnej przyszłości. co powoduje. które eksperymentator może łatwo popełnić: błąd granicy i błąd fałszywego determinizmu. charakterystyczna dla wszystkiego. by móc go mieć na zawsze i w dowolnej chwili go badać. na roślinach i zwierzętach niż na człowieku. Eksperyment naukowy. Im łatwiej przedmiotem obserwacji da się swobodnie manipulować. On planuje przebieg wydarzeń. daje tylko fragmentaryczny. bez jego działania nie mogłoby ono powstać. że jedyne prawa obowiązujące w obserwowanym układzie. czary itp. Dwa są główne błędy myślowe. bo jest ona w gestii badającego. Pierwszy polega na tym. gdzie przedmiot badania musi być uśmiercony. które miały choremu przywrócić zdrowie. że każdy układ ma swoistą organizację czynnościową i że to. jest skierowany w prze- . a potem nieraz zabija. maski. Wydaje mu się. Stopień swobody badacza wzrasta ze stopniem braku swobody badanego przedmiotu. Eksperymentator jest inicjatorem zjawiska. Dziecko. zapomina on o granicy oddzielającej badany układ od otoczenia i o swoistości praw rządzących w obrębie układu. ale nadal nie wiadomo. że eksperymentator zbyt łatwo stawia znak równości między swoim działaniem a przyczyną. opiera się na zasadzie: działam i obserwuję wynik mego działania. jak i mechanizmów fizjologicznych i chemicznych. Znika w nim ruch i dialektyka życia i śmierci — umierania i odradzania się. Ciało bowiem musiało stać się przedmiotem podległym swobodnej manipulacji koniecznej do poznania zarówno jego struktury anatomicznej. Inaczej bowiem nie dałoby się poznać-morfologii ciała ludzkiego. W tym sensie łatwiej eksperymentować na przedmiotach martwych niż na żywych. co obserwuje jako skutek własnego działania na badany układ. trzyma go w rączce. a przedmiot obserwowany w ten czy inny sposób reaguje na jego działanie. co żywe. a nierzadko spaczony wgląd w prawdziwe mechanizmy działania układu.czynności somatyczne stanowiła ideę przewodnią medycyny przednaukowej. a niekiedy zdrowemu zaszkodzić (w przypadku czarnej magii). a badany skutkiem. co w skrzynce się naprawdę kryje.czarnej skrzynki". działa się na nią w ten czy w inny sposób. chcąc lepiej zapoznać się z motylem. Badający jest przyczyną. Drugi błąd związany jest z tym. który stał się podstawą medycyny naukowej. tańce rytualne. to tylko te które sam odkrył dzięki naruszeniu granicy przez eksperyment.. Na niej opierały się różnego rodzaju praktyki stosowane przez lekarzyczarowników: zaklęcia. patrzy w przyszłość.

Powstają w ten sposób różnego rodzaju tkanki i narządy. Jak dotychczas nie można jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie. które doprowadziły do aktualnego stanu. mające różne cele i zadania. poddawane są różnego rodzaju testom na inteligencję (labirynty itp. powstaje komórka nowotworowa. Istotą życia jest bowiem ustawiczna wymiana energetyczno-sygnalizacyjna między ustrojem a jego środowiskiem. np. zwykle szczury (psychologowie bowiem preferują szczury. dotyczących niektórych metod naukowych stosowanych w medycynie współczesnej. to wówczas plan genetyczny można traktować jako ułatwienie w wysiłku życia. W każdym razie nie może się on rozwinąć bez udziału środowiska. jak problem jego przeszłości i aktualnego stanu. Nie wiemy. Mimo to jednak zachowany jest wspólny plan aktywności. . czym jest życie.). A tak wchodzi w życie z gotowym planem porządku — negatywnej entropii. Warto może wyobrazić sobie sytuację odwrotną: gdyby szczury badały zachowanie się człowieka testami dla nich specyficznymi. a badane są przyczyny. Przykładem nieliczenia się ze specyfiką metabolizmu informacyjnego i swoistością jego determinizmu są niektóre doświadczenia stosowane do niedawna z wielkim zapałem w psychologii eksperymentalnej. Gdy pod wpływem nieznanych nam jeszcze czynników w jednej z nich. Integracja genetyczna. w szczególności emocjonalnej. endokrynna i nerwowa Na każdy ustrój wielokomórkowy można popatrzeć jak na społeczeństwo złożone z bardzo wielu jednostek (komórek). dostosowanym raczej do człowieka niż do nich. nie wiadomo. opartymi na bodźcach węchowych i smakowych. Zwierzęta doświadczalne. jakby testowany człowiek w nich wypadł. która rozmnażając się tworzy obcą i często wrogą (w przypadku nowotworów złośliwych) społeczność w macierzystym organizmie. Tymczasem nie tylko w przyrodzie ożywionej. a w związku z tym — do uwag krytycznych. a neurofizjolodzy koty). w funkcjonowaniu żywego ustroju. lecz jeśli wg fizyka Schroedingera określimy je jako przeciwstawienie się entropii — dążeniu materii do bezwładnego ruchu cząsteczek.szłość. w jakim stopniu plan genetyczny wpływa na przyszłość danego ustroju. Bez przekaźnika genetycznego każdy żywy ustrój musiałby od początku zaczynać ewolucję przyrody ożywionej. Przy rozpatrywaniu roli układu wegetatywnego i endokrynnego w ustroju dochodzi się nieuchronnie do refleksji nad znaczeniem czynników natury psychicznej. Wszystkie komórki mają bowiem ten sam plan genetyczny. plan ten ulegnie modyfikacji. ale też nieożywionej i w urządzeniach technicznych problem przyszłości jest równie ważny dla charakterystyki badanego przedmiotu. W miarę rozwoju filogenetycznego funkcje jednostek tej społeczności ulegają coraz większej specjalizacji.

W życiu subiektywnym byłaby tu pewna analogia ze stanami uczuciowymi. które sygnału tego oczekują. Jest to zrozumiałe. działanie jego jest znacznie dłuższe niż impulsu. który by integrował funkcje wielokomórkowej społeczności i jednocześnie przystosowywał je do sytuacji w świecie otaczającym. Niemniej układ endokrynny w trakcie rozwoju filogenetycznego nie zostaje wyrugowany przez układ nerwowy. Od nich zależy. jest to sygnał typu to whom it may concern — każdy może go odebrać. W ten sposób powstała integracja endokrynna. Symptomatologia zaburzeń wegetatywnych Skargi cielesne w chorobach somatycznych i nerwicach Chory na nerwicę rzadko trafia wprost do psychiatry. ale na skutek tego. Jak wspomniano. Przeżycia te formalnie mogą być identyczne. które też stanowią tło dla bardziej szczegółowych i zmiennych przeżyć. specjalnego systemu. bo tym. wyda się zupełnie inna. zależnie od typu swoich dolegliwości. mimo że jest ta sama. Widocznie jest on potrzebny i nie mógł być przez układ nerwowy zastąpiony. wobec bólu fizycznego staje bezradny. Tym samym stwarza on jakby tło. Sygnał wysyłany przez gruczoł dokrewny działa na cały ustrój. oczywiście najsilniej na ten narząd. sterowane już przez układ nerwowy. że tło jest inne. W miarę powstawania ustrojów wielokomórkowych i specializowania się poszczególnych komórek do wykonywania określonych funkcji plan genetyczny wymagał wzmacniania tj. stają się czymś innym. Na przykład ta sama rzecz. urazy i kompleksy — może sam sobie próbować tłumaczyć i z nimi gorzej lub lepiej radzić. Dolegliwości psychiczne — swoje niepokoje. Sygnały szybciej i łatwiej trafiają tu do właściwych odbiorców. łatwiej ulega uprzedmiotowieniu. Bodźce otoczenia na zasadzie sprzężenia zwrotnego modyfikują genetyczny plan aktywności. którego dana wiadomość dotyczy. a także precyzyjność wyzwalania właściwych reakcji niezbyt duża. co prawda znacznie wolniej.Współcześni genetycy w przeciwieństwie do dawnych są skłonni przypisywać planowi genetycznemu większą plastyczność. Jego działanie jest stosunkowo powolne. rozwija się równolegle z tamtym. spostrzegana w smutku czy w radości lub z uczuciem nienawistnym czy przyjaznym. ale reaguje tylko ten. w której rolę sygnału spełnia substancja chemiczna. Ciało jest jakby bardziej na zewnątrz. jest dolegliwość cielesna. Układ endokrynny nie jest systemem sygnalizacyjnym zbyt zwrotnym. na którym mogą rozminąć się bardziej szczegółowe i zmienne aktywności ustroju. dzięki czemu łatwiej jest je oddać w . smutki. co chorego najwięcej niepokoi i w czym. zwykle kieruje się do lekarza chorób wewnętrznych lub innego specjalisty medycyny somatycznej. Znacznie precyzyjniej sprawą integracji wielomiliardowej społeczności komórkowej kieruje układ nerwowy. do którego jest skierowany. co i w jaki sposób z tego planu zostanie zrealizowane. lekarz może mu pomóc. nerwowego. rozchodząca się z krwią po całym ustroju i wywołująca reakcję w tych narządach. jego zdaniem.

poza tym jest z nimi jakby bardziej złączony. z jakimi zgłaszają się do lekarza chorzy na nerwice. co w ciągu dnia zostało zdobyte. bóle brzucha. Marzenia senne. mniej więcej co jedną do półtorej godziny. Jednak niektóre z nich częściej się powtarzają i są dla nerwic dość typowe. brak apetytu i związany z tym ubytek wagi. jesień życia.tzw. są bardzo różnorodne i trudno je wszystkie wymienić. . Zaburzenia snu Sen jest zjawiskiem w przyrodzie powszechnym. pod zespołem nerwicowym może się kryć poważna nieraz choroba somatyczna lub choroba psychiczna. Drugim takim podstawowym rytmem jest rytm rozwoju odpowiadający porom roku: wiosna. tzn. aktywność zewnętrzna spada prawie do zera. zamknięcie się w sobie. Poza tym sposób przedstawiania przez chorego dolegliwości jest dla nerwic dość charakterystyczny. a także znacznie bardziej odległych okresów życia. Z fragmentów informacji nagromadzonych w ciągu poprzedniego dnia. Oczywiście nie jest to równoznaczne z jej rozpoznaniem.. człowiek korzysta z zapasów nagromadzonych w ciągu dnia (jeśli dzień jest okresem czuwania). mrowienia i drętwienia palców rąk i nóg. bóle wędrujące. Poza tlenem niczego z zewnątrz się nie przyjmuje. Nie wiadomo. występujące w sposób regularny. są w pewnym sensie przejawem tendencji anabolicznych. REM (rapid eye moyements) — przyspieszenie rytmu bioelektrycznego mózgu i wystąpienia szybkich ruchów gałek ocznych. lato. nie potrafi o niczym innym myśleć ani spojrzeć na nie bardziej obiektywnie. Metabolizm energetyczny przesuwa się wyraźnie w kierunku procesów anabolicznych. duszności. gdyż. bóle głowy. zaburzenia seksualne. o czym świadczy charakterystyczny dla nich zapis elektroencefalograficzny. Dopływ informacji jest też zredukowany do minimum. rytmu dnia i nocy. bóle serca. Następuje. wysiłku i spoczynku. Wciąż jeszcze bardzo mało wiemy o życiu psychicznym w czasie snu. Do najczęstszych dolegliwości nerwicowych można zaliczyć bezsenność. mniej jest w nich emocjonalnie zaangażowany. w jakim stopniu przewaga procesów anabolicznych dotyczy też metabolizmu informacyjnego. niż to się zdarza w chorobach czysto somatycznych. jak i sposób ich przedstawienia pozwalają na ogół od razu podejrzewać nerwicę.ręce lekarza. chory jest zazwyczaj bardziej zaniepokojony swoimi objawami. wchłania się i przekształca na strukturę własną ustroju to. Zarówno więc typ skarg. tworzą się sceny marzenia sennego. jak już wspomniano. Skargi cielesne. Zasadniczą cechą snu jest znaczna redukcja wymiany energetycznoinformacyjnej ze środowiskiem. Zalicza się do podstawowego rytmu biologicznego. Chory somatycznie łatwiej oddziela od siebie swoje dolegliwości. umiejscawiające się w różnych częściach ciała.

skutkiem czego łatwo więc mogą ulec uszkodzeniu. jak organiczne zwykle zaczynają się od okresu bezsenności. docierają tylko do warstwy IV odpowiednich korowych pól receptorycznych). Analogiczne efekty. znosi stan przytomności. Jest to aktywność w pewnej mierze twórcza. W przeciwieństwie do klasycznych dróg czuciowych układ siateczkowy stanowi drogę niespecyficzną. jest strukturą bardziej swoistą niż obrazy powstałe na jawie. prowadziło do stanów śpiączkowych (stąd jego nazwa encephalitis lethargica).jakby krótkie filmy. a tym samym składających się z bardzo wielu neuronów. a drażnienie układu siateczkowego wywołuje reakcję obudzenia nawet w głębokim stanie śpiączkowym (komatycznym). a tylna — z układem współczulnym. Zniszczenie klasycznych dróg czuciowych. tzw. Jak wykazały badania Moruzzlego i Magouna (1949). zwłaszcza w otępieniu starczym. specyficzne. Natomiast jest ono pozbawione elementów wolicjonalnych. Obecnie uważa się. że rytm snu i czuwania wiąże się z aktywnością układu . występujące w sposób epidemiczny po pierwszej wojnie światowej. Przednia część podwzgórza jest związana z układem przywspółczulnym. Zaburzenia te wiązano z uszkodzeniem okolicy podwzgórzowej. nie wszystkie drogi wstępujące mają wpływ na stan przytomności. Jeśli analogicznie jak w metabolizmie energetycznym cechą tworzonych struktur czynnościowych jest ich swoistość. jak też różnego typu zaburzenia świadomości dają uszkodzenia pnia mózgu (ściślej mówiąc rdzenia przedłużonego. in. Tam też Hess w latach trzydziestych na podstawie swych doświadczeń na zwierzętach lokalizował ośrodek snu. szkoła pawłowowska). przez nowotwór. toteż bezsenność jest niejednokrotnie pierwszym objawem zwiastunowym zbliżającej się psychozy. mostu i pnia). co prowadzi do zaburzeń świadomości. dróg nerwowych zbudowanych z neuronów o krótkim aksonie. istotnych w każdym procesie twórczym. Ostre psychozy zarówno endogenne. np. należałoby przyjąć. składających się tylko z kilku neuronów i dochodzących do określonych pól receptorycznych w korze mózgowej. chory drzemie w ciągu dnia. że marzenie senne bardziej oddaje prawdę o danym człowieku. Natomiast zniszczenie układu siatecz-kowego. impulsy pochodzące z różnych narządów zmysłowych ulegają w nim wymieszaniu i w tej formie docierają do całej kory mózgowej i do wszystkich jej warstw (drogi klasyczne. prowadzi do stanów śpiączkowych. Zniszczenie tylnej części podwzgórza. następuje często odwrócony rytm snu. Zaburzenia snu należą do dolegliwości najczęściej spotykanych w psychiatrii. w którym na małej przestrzeni skupiają się wszystkie drogi doprowadzające i odprowadzające. nie wpływa na stan przytomności. tj. Rytm snu i czuwania może zatem równie dobrze zależeć od dopływu bodźców do kory mózgowej. a jest bardziej ożywiony w ciągu nocy. Wirusowe zapalenie mózgu. które formują się pod większą presją otaczającej rzeczywistości. Na tym stanowisku stali antagoniści lokalizacyjnej koncepcji Hessa (m. W psychozach organicznych. tj.

a ośrodek snu Hessa traktuje się jako część tego układu. We śnie. Od aktywności układu siateczkowego zależy aktualna pozycja między obu biegunami. spędza sen z oczu. Natomiast dla cyklofrenii. Jest ona odwrotnością sytuacji. sama myśl o bezsennej nocy. Istotne jest tu nie tyle nasenne działanie leku. Poza tym aktywujący układ siateczkowy jest szczególnie wrażliwy na wszelkie zmiany chemizmu swego bezpośredniego otoczenia. co przekonanie. kąpiel przed spaniem itp. że zażycie lekarstwa sprowadzi sen. Granica między stanem przytomności a nieprzytomności nie jest ostra. w czasie której przewalają się przez głowę najprzykrzejsze myśli i obrazy. Stan maksymalnego napięcia uwagi i stan komatyczny. Na tej zasadzie może działać nasennie każdy środek. uważany za odpowiednik marzeń sennych. toteż po krótszym lub dłuższym czasie działanie ich staje się coraz słabsze. że zaśnie. Choć sen nie jest zjawiskiem tylko wegetatywnym. gdyż obejmuje właściwie . a zwłaszcza działających na układ nerwowy. Charakterystyczną cechą wszystkich leków. by sprowadzić upragniony sen. istnieją więc różne stopnie nasilenia. Aktywność ta jest zależna nie tylko od sygnałów zmysłowych pochodzących z otoczenia i z samego wnętrza ciała. podobnie jak w stanie czuwania. W nerwicach najczęściej spotyka się duże trudności w zasypianiu. gdy walczy się z sennością. spacery. Bezsenna noc jest męczarnią. związanego z uporczywą myślą . przysłowiowe liczenie owiec. im więcej się o tym myśli. trzeba stosować coraz wyższe dawki środków nasennych i zmieniać ich rodzaj. lecz też od sygnałów pochodzących z kory mózgowej (odgrywają one tu rolę sprzężenia zwrotnego). Świadomość. W krajach kapitalistycznych producenci środków nasennych szybko dochodzą do fortuny. gdy chce się za wszelką cenę nie dopuścić do zaśnięcia. o którego skuteczności chory jest przeświadczony. co zgadza się z koncepcją continuum. Chorzy stosują różne sposoby. to dzieje się to na zasadzie zmniejszenia napięcia lękowego. zwłaszcza dla fazy depresyjnej. Chorzy nerwicowi kładą się spać z lękiem. wspomniany uprzednio REM. że stanowi on skuteczną broń przeciw bezsenności.czy tej nocy będę spał". toteż są one stosowane w olbrzymich ilościach. tym szansę są mniejsze. Na podstawie badań elektroencefalograficznych rozróżnia się w czasie snu różne fazy jego głębokości.. Skutkiem tego. i rzeczywiście zasypia. by sprowadzić sen: czytanie nudnych książek. redukuje niepokój. Najmniej wysiłku wymaga zażycie środka nasennego. stanowi jedną z takich faz. że bardzo chce się zasnąć. Im bardziej chce się zasnąć..siateczkowego. Jeśli lek nasenny działa nadal w mdłych dawkach. charakterystyczne jest bardzo wczesne budzenie się. są krańcowymi biegunami continnum wyrażającego różne stany świadomości. przede wszystkim dlatego. w którym już bodźce myślowe nie wywołują reakcji obudzenia. a który w rzeczywistości nawet nie ma działania nasennego. jest to. na ogół bez większych efektów. chory ma pewność. że ustrój na ogół szybko się do nich adaptuje.

Skarg takich nie można traktować dosłownie. gdy jest głodne. Im większa jest bezsilność. w ten sposób bowiem reaguje niemowlę (stąd wywodzi się jego krzyk. Powstaje typowe nerwicowe błędne koło. że treść marzenia sennego staje się rzeczywistością. co sprzeciwia się woli. Bezsilność jest cechą wczesnego dzieciństwa. gdy pozbawia się badanego tej fazy snu. in. Zaburzenia psychotyczne występują wówczas. woda i pożywienie. budzi się go za każdym jej pojawieniem się w zapisie elektroencefalograficznym. Neurotyk rzesto czuje się samotny. Chorzy często skarżą się. Dlatego też w leczeniu nerwicowej bezsenności istotny jest moment. Negatywne uczucia wzmagają zaburzenia wegetatywne. tym silniejsze dążenie do władzy (do infantylnej wszechmocy). m. Badania eksperymentalne nad snem zdają się wskazywać na to. Prawdopodobnie w ten sposób zmniejsza ono swój lęk przed nocą i samotnością. wobec których jest bezsilny. groźny. jak powietrze. lękami. Poczucie bezsilności i towarzyszące mu na zasadzie dialektycznej sprzeczności poczucie wszechmocy. niezrozumiały przez swe otoczenie zdany tylko na siebie. Sen jest równie potrzebny do życia. Niejednokrotnie dziecko kładąc się spać. zmienia się obraz rzeczywistości. Przypadki te należą do rzad- . bezsenność. tzn. Całkowity brak snu w ciągu 3—4 dób prowadzi z reguły do zaburzeń psychotycznych. niemniej obowiązuje w nim zasada autonomii. człowiek czuje własną wobec niego bezsilność. Jest to reakcja w zasadzie infantylna.dobrym misiem". To. Sama ciemność budzi niepokój. W miarę rozwoju zdobywa się władzę nad otoczeniem. W nocy nasila się poczucie osamotnienia. że w powstaniu zaburzeń istotną rolę odgrywa faza REM. Chory przez krótkie zazwyczaj okresy śni na jawie. musi przytulić się do swego misia lub do ręki matki czy ojca. w którym chorego przestaje nękać obawa. człowiek zostaje sam ze swoimi myślami. do którego mógłby się przytulić i bezpiecznie w jego obecności zasnąć. Nerwicowy lęk przed bezsenną nocą jest też lękiem przed samotnością. Za dnia świat z powrotem staje się zwyklejszy i przystępniejszy. działanie wolicjonalne zakłóca przebieg czynności autonomicznych i zautomatyzowanych. znikają lub przynajmniej zostają stłumione już w dzieciństwie. Co więcej. częściowo przynajmniej podporządkowuje się je własnej woli. budzi negatywne uczucia. ze przez całą noc nie zmrużyli oka. tym mniej się może. Tęskni za . charakterystyczne dla okresu niemowlęcego.). gdy ma mokre pieluszki. np. Poczucie bezsilności wyzwala lęk lub agresję. Opisywane są wprawdzie przypadki bezwzględnej bezsenności. do kierowania wolą. że nie zaśnie. gdy nie może dosięgnąć czegoś rączką itd. koncentruje się on bowiem na zjawiskach. po zapaleniu mózgu lub ranie postrzałowej głowy. groźnymi wizjami. jest to znany problem impotencji — im więcej się chce. staje się on tajemniczy. Zaburzenia wegetatywne stawiają człowieka z powrotem w pozycji niemowlęcia..wszystkie funkcje życiowe. (marzenia sennego). podobnie jak funkcje sensu stricto wegetatywne znajduje się on poza sferą działania woli. albo oba uczucia razem. polegających na tym. trwającej nawet latami.

przykre myśli. Napięcie emocjonalne i związane z nim wyładowania w układzie wegetatywneendokrynnym . są przygotowane do ucieczki lub walki. jak się zdaje. Przekonanie ich o tym. że stan nerwicowego napięcia — niepokój. Sen w nerwicy nie przynosi odpoczynku. Biologicznym celem snu jest wypoczynek. a ze wzrostem niepokoju wzrastają somatyczne dolegliwości. Przerwanie rutynowych zajęć dnia kieruje tory myślenia na tematykę konfliktową. nie można oderwać się od . dolegliwości cielesne itd. przerwanie największego dopływu bodźców zewnętrznych przez zaniknięcie oczu itd. tzn. z biciem serca. przyjęcie pozycji ciała.przez noc nie zmrużyli oka". pozycji leżącej. w czasie snu sygnały z wnętrza ustroju nabierają większego znaczenia niż sygnały z zewnątrz. trudno odpowiedzieć. a w czasie snu nie śpi dość głęboko. weryfikacji. Wyrażając tę myśl popularnym językiem. gdyż są tak wymęczeni walką z bezsennością. mogą też tłumaczyć stan porannego wyczerpania. w ich świadomości zostają tylko okresy czuwania. przybierają w nocy na sile. Stan porannego zmęczenia jest dość typowy dla nerwic.. że nerwicowiec w ciągu dnia nie jest w pełni obudzony. Można wstać wypoczętym po kilku godzinach snu. ile godzin się śpi. Chory nieraz budzi się w nocy z uczuciem silnego lęku. I nie jest istotne. że . w której aktywność ruchowa redukuje się do minimum i w której nie trzeba przeciwstawiać się sile ciężkości. jakby rzeczywiście całą noc nie spali. Sen między innymi charakteryzuje się przejściem z eksterocepcji na interocepcję. a nawet po jednej godzinie. można stwierdzić. tylko w jakim stanie się budzi. Dlaczego tak jest. „wyżętym" po kilkunastu godzinach snu. zwłaszcza typu neurastenicznego.kości i wymagałyby. często zbliżonej do pozycji płodowej. a czuć się zmęczonym. Prawdopodobnie w związku z utrzymującym się napięciem mięśniowym występuje przed zaśnięciem nagłe zrywanie się całego ciała lub kończyn (noga lub ręka sama skacze) i drętwienie czy mrowienie palców rąk i nóg. rozbitym. Nie bez wpływu na samopoczucie i nastrój w ciągu dnia są marzenia senne poprzedzającej nocy. bezczynność zwiększa niepokój. które w ciągu dziennej aktywności zacierają się. Zazwyczaj chorzy podający. zlany potem. budzi u nich uzasadnione poczucie krzywdy. nasila się z chwilą ustania aktywności dziennej. tj. — nie mija z chwilą udania się na spoczynek. a przeciwnie. śpią z częstymi przerwami. Wstępem do snu jest odcięcie od bodźców otoczenia — wyszukanie możliwie zacisznego miejsca. że noc nie była całkowicie bezsenna. Normalny rytm aktywności i odpoczynku jest w nerwicy zachwiany. W stanie nerwicowego napięcia trudno odrężyć się. Można przypuszczać. mięśnie nie rozluźniają się. towarzyszące przykrym marzeniom sennym. Sny w nerwicy są często koszmarne. Pawłów tłumaczył zaburzenia nerwicowe rozchwianiem równowagi między procesami pobudzenia i hamowania. Przeżycia bólowe (a więc interoceptywne. Napięcie nerwicowe nie mija z chwilą udania się na spoczynek.

krążenia.konfliktowych tematów i od uporczywej myśli. w których. pod wpływem sugestii łatwo wywołać różnego rodzaju zmiany reakcji wegetatywnych i inne zaburzenia typu nerwicowego. W takich przy-padkach chronicznych i wybiórczych dolegliwości można by myśleć o wycinkowym upośledzeniu układu wegetatywnego. W chorobach somatycznych spotyka się również słabszą odporność pewnych układów.. rano wstają znużeni. że chory często w ciągu nocy budzi się i że jego marzenia senne obracają się wokół konfliktów i wyrastają na podłożu emocjonalnym o znaku ujemnym. jakie obserwuje się w pewnych okresach historycznych czy w różnych kręgach kulturowych. oraz w udzielaniu się zasadniczych postaw uczuciowych („zaraźliwość" klimatu uczuciowego). tzn. Analogicznie spotyka się ludzi. Dolegliwości nerwicowe są . pokarmowego itp. Styl ten łatwo. Zaraźliwość nerwicowych zaburzeń wegetatywnych Bywają ludzie. oddechowego. żołądka. W przypadku rodzinnego występowania zaburzeń układa wegetatywnego należy być ostrożniejszym w przyjmowaniu tła genetycznego. jak wiadomo. uczuć lęku i agresji. Skłonności do pewnych chorób występują niejednokrotnie rodzinnie. nie mają apetytu itp. serca. stąd wyraźna przewaga snów lękowych. Zaburzenia łaknienia Zaburzenia łaknienia w nerwicach występują w dwóch formach: jego braku lub . „Zaraźliwość" objawów nerwicowych nie jest zjawiskiem łatwym do wytłumaczenia. którzy od najmłodszych lat cierpią na bóle głowy. nie zawsze świadczy o tym. nie mogą zasnąć. Na przykład omdlenia były tak częstym objawem nerwicowym u kobiet na przełomie wieków XIX i XX. np. że babka. większości objawów nie da się świadomie naśladować. stąd słuszne przypuszczenie o ich genetycznym podłożu. nie chodzi tu w każdym razie o zwykłe naśladowanie. Wyjaśnienia zjawiska należałoby szukać raczej w stanach hipnotycznych. „czy zasnę". Napięcie to powoduje. ulega utrwaleniu. od osób bliskich przyjmuje się zwykle nieświadomie styl reagowania nerwicowego. matka i córka cierpią od młodych lat na bóle głowy. to ma on szansę zawsze w przyszłości towarzyszyć konfliktowym sytuacjom.zaraźliwe". Na przykład fakt. którzy od młodych lat mają trudności ze spaniem. o swojego rodzaju puncturn minoris resistentiae. że mają one ku temu dziedziczną skłonność. „Zaraźliwością" objawów nerwicowych można tłumaczyć mody na określone zaburzenia wegetatywne. tzn. jak obecnie bóle głowy czy serca. budzą się wielokrotnie w ciągu nocy. ból głowy raz wystąpi jako reakcja nerwicowa na trudną sytuację. zwłaszcza w młodym wieku. gdy np. tj. często narzekają na bezsenność. Na trudne sytuacje życiowe reagują bezsennością.

W obu przypadkach działa nerwicowe błęde koło. która przede wszystkim . Niemałą rolę odgrywa tu styl jedzenia panujący w danej rodzinie a ten między innymi zależy też od sytuacji ekonomiczne. nim ustali właściwe rozpoznanie. Ocena wpływu genetycznego musi jednak być ostrożna. je nie dlatego. zerwany w chwili urodzenia. Cielesny związek z matką. Przyjmowanie pokarmu jest warunkiem wymiany energetycznej z otoczeniem. spotyka się ludzi. W jednym wypadku jest nim wstręt. Podobnie jak potrzeba snu. po pewnym czasie coraz mniejsze ilości pokarmu zaspokajają głód. podobnie jak w przypadku bezsenności. bilans energetyczny jest ujemny. W takich skrajnych sytuacjach (anorexia nervosa) dochodzi oczywiście do ogromnego wyniszczenia. co w końcu może doprowadzić do skrajnego wyniszczenia. że jest głodny. U chorych nerwicowych zarówno z brakiem łaknienia. już od niemowlęcia wykazują zwykle nadwagę ciała. które na skutek nerwicy stało się szare i przykre. tylko dlatego. ale przewlekły. W tych przypadkach objawy nerwicowe są zazwyczaj mniej ostre niż przy spadku ciężaru. że jest zdenerwowany. ustrój więcej energii wydatkuje niż przyjmuje z otoczenia. Jeśli jest ono niedostateczne. Brak łaknienia jest częstszy: prowadzi on do znacznych nawet spadków ciężaru ciała. a także dla lekarza. Nadmiar ciężaru utrudnia mu wydatkowanie energii (mniej się rusza). tak i potrzeba jedzenia należą do podstawowych potrzeb zwierzęcych i ludzkich. a nawet śmierci (na tej zasadzie ujemnego bilansu opierały się hitlerowskie obozy zagłady — Vernichtungslager). toteż w końcu chory może dosłownie nic nie jeść. Gdy natomiast chory redukuje nerwicowe napięcie ustawicznym jedzeniem. natomiast przebieg nerwicy jest wprawdzie łagodny. Na ogół nie spotyka się ludzi grubych wśród ludzi biednych i ciężko pracujących fizycznie. skutkiem czego jeszcze więcej przybiera na wadze. w drugim zaś jedzenie staje się jedyną przyjemnością życia. jego apetyt przybiera charakter nerwicowy. Według Freuda pierwszą fazą rozwoju libido jest faza oralna. Ci co „kochają jeść". a charakter jej utrwalony. którzy od najmłodszych lat cierpią na nadmierny apetyt lub jego brak. Gdy wskutek napięcia nerwicowego traci się chęć do jedzenia. a także innych zaburzeń wegetatywnych. Poznawanie przedmiotów otoczenia zaczyna się od wkładania ich do ust. oo jest dodatkowym źródłem niepokoju dla chorego. nadmiar energii zostaje zdeponowany w postaci tłuszczu. Przy nadmiernym przyjmowaniu pożywienia bilans energetyczny jest dodatni. Obserwuje się rodziny grubasków i chudeszy. a głodu nie odczuwać. Nadmierny apetyt jest najczęstszą przyczyną otyłości.nadmiaru. Na pewno nie bez wpływu są tu skłonności dziedziczne. a ci co do jedzenia odnoszą się z niechęcią — niedowagę. jak i z jego nadmiarem obserwuje się charakterystyczny stosunek emocjonalny do jedzenia. otaczający świat wchłania się przez usta i akt ten iest źródłem erotycznej przyjemności. jakby cała niechęć do życia skoncentrowała się na jedzeniu. zostaje przywrócony w każdym momencie karmienia i usta są tą częścią ciała.

Ten sposób odbierania otoczenia koncentruje się na partnerze seksualnym. Najczęściej spotyka się w nerwicach zaburzenia o charakterze minusowym — obniżenie popędu i sprawności seksualnej. nie można bowiem żyć bez wypoczynku i bez pokarmu. charakterystyczny dla nerwicowych zaburzeń łaknienia. gdyż postępując w ten sposób pogłębia się emocjonalny stosunek do tego problemu. partnera seksualnego traktuje się jako przedmiot tego wyładowania. tj. co między innymi objawia się zmniejszeniem popędu seksualnego. zachowania własnego życia. a chudzi przybierają. Na ogół jednak nerwicy towarzyszy obniżenie nastroju. co oczywiście osłabia chęć erotycznego zbliżenia. a z nim ogólnej dynamiki życiowej. zaostrzają się konflikty. który jest tego świata najbliższym przedstawicielem. godzą one w drugie prawo biologiczne — zachowania życia gatunku. Z matki rozszerza się łączność ze światem przez usta na inne przedmioty otoczenia. Zaburzenia seksualne Nerwicowe zaburzenia snu i łaknienia stanowią zagrożenie pierwszego prawa biologicznego. gdy znajdują się w warunkach. w szpitalu itp. Byłby to przykład nerwicowej regresji — cofnięcia się do wcześniejszych ontogenetycznie form zachowania się i przeżywania. szybko się też nim nuży. drażniący. Natomiast ludzie otyli łatwo tracą na wadze. Emocjonalny stosunek do jedzenia.związek ten utrzymuje. kontakt z nim bolesny. Wmożenie popędu ma charakter nerwicowy. W tym sensie są one czymś więcej niż tylko zaburzeniami wegetatywnymi. niemniej właśnie dlatego. Trzecią grupę tego typu zaburzeń stanowią zaburzenia seksualne. jest zjawiskiem prawidłowym w okresie niemowlęctwa. Nerwicowy charakter wzmożenia popędu sprawia. Leczenie nerwicowe otyłości czy chudości nie może więc polegać na zwracaniu uwagi na problem jedzenia. rzadziej o charakterze plusowym — w postaci wzmożonego popędu. narasta niechęć i zobojętnienie. Świat w nerwicy staje się przykry. w których nie muszą zajmować się swoją dietą — w wojsku. stąd większa potrzeba zmiany i atrakcji. szuka się wyładowania seksualnego dla zmniejszenia nerwicowego niepokoju. przez zalecanie skomplikowanych diet tuczących czy odchudzających. co już Szekspir zauważył. towarzyszy mu słabsze lub nieudane wykonanie. Funkcje związane z podstawowymi prawami biologicznymi są sterowane przez cały układ nerwowy. częste sprawdzanie. Często występuje autoerotyzm jako najłatwiejsza forma wyładowania. że podobnie jak w jego wzmożeniu pod wpływem alkoholu. że są to funkcje zasadnicze dla zachowania życia własnego i życia gatunku. . a nie tylko przez układ wegetatywny. są one w głównej mierze autonomiczne i od woli niezależne. ile się waży. w sanatorium. np.

Akt seksualny może być bolesny (dyspareunia). ale popularny ze względów anegdotycznych. jak i mężczyzn cierpiących na merwice. Do rzadkości należy brak ejakulacji (wytrysku). co niejednokrotnie jest wyrazem stosunku uczuciowego do partnera lub do życia seksualnego w ogóle. tym samym jest aktem autonomicznym. Natomiast dość często występuje osłabienie ejakulacji. ich objawy nerwicowe nasilają się. Niemożność rozłączenia się partnerów (penis capfiyus) bywa nierzadko powodem kompromitacji. Nie można na rozkaz wywołać orgazmu. jak w wypadku autoerotyzmu czy gry miłosnej. Kobiety jeszcze ostrzej niż mężczyźni odczuwają brak przyjemności w stosunku. zamiast wytrysku — wyciek. Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń wegetatywnych zaburzenia . w której dochodzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych w narządach płciowych (czego u mężczyzn wynikiem jest wzwód prącia) i do wzmożonego wydzielania gruczołów śluzowych (dzięki czemu zmniejsza się współczynnik tarcia). Z punktu widzenia pracy układu wegetatywnego można w akcie seksualnym rozróżnić dwie fazy: przywspółczulną. Mężczyźni najczęściej cierpią na brak erekcji ( impotentia ). jest pochwica (vaginospasmus). u kobiet szczytowanie). co. co nierzadko zdarza się w małżeństwie. Mężczyźni odczuwają w czasie stosunku i po nim zmęczenie. widoku aktu seksualnego u rodziców itd. Gdy kobieta zrazi się do swego partnera. Akt seksualny może u nich budzić wręcz wstręt. że stosunek może im zaszkodzić.. jeśli nie jest wywołane zmianami organicznymi. Jeśli natomiast na skutek niepełnego rozwoju popędu seksualnego lub zahamowania go pod wpływem jakiegoś urazowego przeżycia. jak stan zapalny przydatków. U mężczyzn najczęściej jest zaburzona pierwsza faza. może być traktowane jako objaw nerwicowy typu konwersji histerycznej. mówi się o anorgazmii pierwotnej. a nawet ma do niego wstręt. a kobiety na brak wyładowania (anorgasmia). Wyciek taki zdarza się nawet bez erekcji. np. nie potrafią bowiem wyłączyć się z tematyki nerwicowej. u kobiet druga. w samym akcie seksualnym nie są emocjonalnie zaangażowani.. od woli niezależnym.Sam akt seksualny jest sterowany głównie przez układ wegetatywny. dawniej miłe. Analogicznym objawem. pochwy. ale o charakterze ruchowym. wówczas życie seksualne. jest to anorgazmia wtórna. można tylko do niego doprowadzić za pomocą tych czy innych technik. nadżerka szyjki macicy itd. zanim przyjmie się tło nerwicowe. która jest oczywiście znacznie trudniejsza do leczenia niż wtórna. należy wykluczyć zmiany organiczne. W takich przypadkach. próby gwałtu. która doprowadza do seksualnego wyładowania (wytrysk u mężczyzn. Mężczyźni obawiają się. staje się dla niej równie wstrętne jak jego przedstawiciel. kobieta nigdy nie odczuwa przyjemności w czasie stosunku. Obniżenie przyjemności stosunku seksualnego jest dość typowe zarówno dla kobiet. oraz fazę współczulną. objaw stosunkowo rzadki.

Częste u nerwicowców uczucie zimna zwłaszcza rąk i stóp (zimne. jelita grubego. pęcherzyka żółciowego). trudności w oddawaniu moczu. To samo dotyczy zaburzeń w oddawaniu moczu (częstomocz. Jako ogólną zasadę można by przyjąć. O pierwotnych mówi się wówczas. Nerwicowe zawroty głowy są wywołane zmianami naczynio-ruchowymi w układzie błędnikowym. zaparcia stolca i biegunki. dolegliwości tego typu. pieczenia palców rąk i nóg. Bóle brzucha są wywołane spastycznymi skurczami mięśni gładkich w różnych odcinkach przewodu pokarmowego (przełyku. gdy występują od początku (np. bóle serca. mrowienia. są wywołane skurczami naczyń krwionośnych. Zdaniem niektórych autorów odgrywa też rolę w ich powstawaniu skurcz mięśni prążkowanych pokrywy czaszki. wiąże się ze skurczem naczyń . iż cała uwaga chorego na nich się koncentruje. co uwydatnić się może w elektrokardiogramie (EKG). Rrak wzwodu jest wywołany niedostatecznym rozszerzeniem się przestrzeni naczyniowych prącia. że wiążą się one przede wszystkim ze skurczem mięśni gładkich. drętwienia. np. żołądka. Inne zaburzenia wegetatywne W przeciwieństwie do omówionych zaburzeń. a także mięśni prążkowanych krocza. można w zasadzie sprowadzić do zaburzeń w skurczach mięśni gładkich. gdyż w niej nierzadko znaleźć można przyczynę zaburzenia. Zaburzenia seksualne dzieli się na pierwotne i wtórne. Nie trzeba dodawać. wilgotne dłonie). Również zaburzenia seksualne. kobieta nigdy nie odczuwała przy stosunku przyjemności). gdy występują już po krótszym lub dłuższym okresie prawidłowego funkcjonowania. w publicznych ustępach). Patofizjologiczny mechanizm tego typu zaburzeń wegetatywnych nie jest jeszcze dobrze poznany. Zaburzenia w oddawaniu stolca w postaci nawykowego zaparcia lub biegunek również są spowodowane dysfunkcją ruchowego aparatu wegetatywnego.. a o wtórnych. zwłaszcza okolicy lędźwiowo-krzyżowej itp. bóle brzucha. nie obejmują one całości ustroju i jego funkcji zasadniczych. Wówczas me należy jednak koncentrować się tylko na sprawach seksualnych. tj. I tak bóle głowy w nerwicach mają najczęściej charakter naczynio-ruchowy. mężczyzna nigdy nie był zdolny do stosunku seksualnego. Niemniej są one niejednokrotnie tak dokuczliwe. lecz zbadać całą historię życia chorego. częstą przyczyną bólów w czasie stosunku u kobiet (dysparcunia) są stany spastyczne mięsni gładkich pochwy i macicy. bóle mięśniowe. Najczęstszą przyczyną nerwicowych bólów serca są skurcze naczyń wieńcowych. niemożość oddania moczu w niektórych sytuacjach.seksualne mogą wystąpić jako jedyny objaw nerwicy. częściowo też prążkowanych. są bardziej wybiórcze. Poza tym zbytnie koncentrowanie się na objawie nerwicowym zwykle objaw ten nasila. że zaburzenia pierwotne są znacznie trudniejsze do leczenia. o których była mowa. dwunastnicy. co bóle i zawroty głowy. Mówimy wtedy o nerwicy seksualnej.

Gdy nie ma ona ujścia w działaniu celowym. które tkwią w samym człowieku. niemniej oddaje ono istotę ogólnej zasady. wyzwala się ona w formach niecelowych. że aktywność ruchowa jest zasadniczą cechą człowieka. pręży się i krzyczy. Chorzy na nerwicę często się skarżą. Analizując historię życia chorych rzeczywiście dochodzi się do wniosku. głowy. jak i wewnętrznym. a często wręcz szkodliwych. które krępują swobodę działania. Oba te szczytowe rodzaje aktywności spotykają się z najsilniejszym oporem zarówno zewnętrznym. Najsilniej jednak działają nie te przeszkody. Znaczną więc część omawianych tu zaburzeń wegetatywnych można sprowadzić do nieprawidłowej funkcji ruchu — przede wszystkim ruchu w zakresie narządów wewnętrznych. które są na zewnątrz. niemożność wyboru między przeciwstawnymi planami aktywności itp. drętwienia.ja chcę". że życie dla nich stanęło na miejscu itp. w drugiej zaś w mięśniach prążkowanych anty grawitacyjnych (utrzymujących wyprostną postawę i przeciwdziałających opadaniu części ciała. znieczulice w palcach rąk i nóg. np. Nadmiar wyładowania ruchowego jest jakby rekompensatą za to zatrzymanie się na drodze życia. . Gdy człowiek nie ma możliwości celowego działania. że zatrzymali się oni na drodze swego życia. Największa potrzeba działania występuje wówczas.. a dopiero na dalszym planie — ruchu manifestującego się na zewnątrz (zakres działania mięśni prążkowanych). że aktywność wyładowuje się w ruchu wewnętrznym. wówczas realizuje potrzebę aktywności w bezcelowych ruchach. skrępowane powijakami. lub zamkniętymi drzwiami. Skurczami naczyń krwionośnych należy też prawdopodobnie tłumaczyć mrowienia. powiek. Uniemożliwienie ruchu zewnętrznego powoduje. niepotrzebne ruchy. ogólne uczucie zmęczenia fizycznego — mają swą prawdopodobną przyczynę w zwiększonym napięciu odpowiednich mięśni prążkowanych. że ich osobnicza ewolucja utknęła w martwym punkcie. gdy uczucia zbliżają się do jednego z dwóch przeciwstawnych biegunów — zespolenia się z otoczeniem w akcie seksualnym lub do zniszczenia go w akcie mordu. lęk przed potępieniem przez otoczenie. pod wpływem siły ciężkości). w zdenerwowaniu wykonuje się liczne. wędrujące bóle mięśniowe w różnych częściach ciała. Bóle krzyża. przed którymi nerwowo spaceruje się czekając na ważne spotkanie. uczucie zmęczenia w oczach i drgania powieki. Jest to oczywiście ujęcie raczej symboliczne. jak i całego świata zwierzęcego. niemowlę. które jest realizacją jego planów. iż znaleźli się w ślepej uliczce.krwionośnych skóry i tkanki podskórnej przy jednocześnie wzmożonej aktywności gruczołów potowych. ale te. Powijakami. W porównaniu z innymi możliwymi formami aktywności mają one na ogół małe szansę realizacji. wykonywanego przez mięśnie gładkie. np. własnego . mogą być różnego rodzaju przeszkody. że nie ma dla nich drogi wyjścia z sytuacji konfliktowej. tułowia. jak obowiązujące normy społeczne. W pierwszej grupie najczęściej spotyka się zaburzenia w mięśniach gładkich naczyń krwionośnych i przewodu pokarmowego.

Gdy w momencie złości z rozkoszą zabiłoby się swego chwilowego przeciwnika, wówczas nie tylko zaciskają się pięści, ale też naczynia krwionośne, ściany przewodu pokarmowego itd. Gdy uczucia dochodzą do swych ekstremalnych biegunów, często przeplatają się z sobą, agresja jest źródłem rozkoszy, a akt seksualny łączy się z agresją. Byłoby zbyt dużym uproszczeniem sprowadzić wszelkie zaburzenia wegetatywne występujące w nerwicach do wyładowania ruchowego we wnętrzu samego ustroju. Zaburzenia wegetatywne wynikają z mobilizacji całego ustroju do walki bądź ucieczki. Mobilizacja ta wiąże się z zasadniczą postawą emocjonalną. Obejmuje ona wszystkie funkcje ustroju, a nie tylko ruchowe. Zmienia ona procesy biochemiczne, fizjologiczne, a także psychiczne. Niemniej niemożność wyładowania się na zewnątrz w celowym działania i przeniesienie ciężaru aktywności na ruch wewnętrzny oddaje, jak się zdaje, istotę zaburzeń wegetatywnych, spotykanych w nerwicach. W każdym razie w leczeniu nerwic istotnym momentem iest zabieg odwrotny: zmiana ruchu wewnętrznego na zewnętrzny. Już samo wypowiedzenie kłopotów, dolegliwości konfliktów zmniejsza natężenie zaburzeń wegetatywnych, gdyż mowa jako jedna z form ruchu zewnętrznego dale ujście dla nie wyładowanej tendencji do działania, osłabiając tym samym wyładowanie się jej w ruchu wewnętrznym. Podobne działanie ma zalecana w nerwicach praca fizyczna; wyładowanie w ruchu zewnętrznym zmniejsza natężenie ruchu wewnętrznego, który jest w dużej mierze przyczyną różnych cielesnych dolegliwości nerwicowych. Jeśli zaburzenia wegetatywne są wyrazem mobilizacji ustroju, która towarzyszy negatywnym postawom uczuciowym, to powstaje pytanie, jak wytłumaczyć fakt, iż trwają one miesiącami, a nawet latami. Trzy czynniki odgrywają tu prawdopodobnie rolę. Negatywne postawy uczuciowe ulegają łatwo utrwaleniu. Mówi się o ,,zapiekłych uczuciach". Uczucia nienawiści do najbliższych, do całego świata, poczucie krzywdy, chęć zemsty, poczucie winy mogą tkwić w człowieku niemal przez całe życie, stwarzając tym samym stałe pogotowie do walki, która wprawdzie nie przychodzi, ale ustrój jest do niej zmobilizowany. Procesy wegetatywne mają duży stopień inercji. W przeciwieństwie do układu somatycznego, który steruje stosunkiem do otoczenia, układ wegetatywny, jako odpowiedzialny za porządek we wnętrzu ustroju, jest nastawiony na większą stabilność. Stąd zakłócenie powstałe w układzie wegetatywnym ma większe szansę utrzymywania się; wolniej wygasa niż zakłócenie w układzie somatycznym (tj. sterującym stosunkiem ze światem otaczającym). Trzecim wreszcie czynnikiem jest prawdopodobnie wrodzona nadpobudliwość układu wegetatywnego. U jednych ludzi reakcje wegetatywne są stosunkowo słabe, u innych bardzo silne. Dość często obserwuje się tendencję do reagowania określonymi zaburzeniami wegetatywnymi, np. bólami głowy, brzucha, atakami duszności itd., tak jakby pewny odcinek układu wegetatywnego był u danego

człowieka bardziej podatny na ujemne wpływy otoczenia i stanowił główne ujście dla wyładowania aktywności ruchowej, o której uprzednio była mowa. Prawdopodobnie jest to wrodzona słabość jakiegoś odcinka układu wegetatywnego, choć nie można wykluczyć utrwalenia się pewnych wzorów zachowania we wczesnym okresie życia. Jak już wspomniano, istnieje bowiem pewna ,,zarażliwość" reakcji wegetatywnych. Taką „zaraźliwą" reakcją jest np. ziewanie. W czasie ostatniej wojny spotykało się nagminnie u żołnierzy, zwłaszcza angielskich i amerykańskich, zaburzenia wegetatywne serca. Interniści są skłonni rozpoznawać nerwice narządowe, np. serca, żołądka, jelita grubego itp., co wprawdzie z punktu widzenia psychiatrycznego nie jest słuszne, gdyż nerwica nie jest chorobą poszczególnego narządu, ale całego człowieka, niemniej zwrócenie uwagi na dysfunkcję układu wegetatywnego i zlokalizowanie tej dysfunkcji może czasem ułatwić postępowanie diagnostyczne i terapeutyczne np. przez dokładniejsze zbadanie danego narządu i zapisanie leków działających wybiórczo na daną część układu wegetatywnego, choć w dalszej fazie leczenia zbytnia koncentracja na „dotkniętym" nerwicą narządzie może być wręcz szkodliwa. Nie tak rzadko w praktyce lekarskiej spotyka się ludzi od dziecka cierpiących na określony typ zaburzeń wegetatywnych. Zwykle okazuje się, że jedno z ich rodziców miało analogiczne dolegliwości; w takich przypadkach trudno, jak już zaznaczono, rozstrzygnąć, czy dana skłonność była odziedziczona, czy też odwzorowana. Niezwykle interesującym, choć niezbyt poznanym, zjawiskiem jest meteoropatia. Polega ona na silnej reakcji układu wegetatywnego, połączonej z uczuciem niepokoju, na zmiany atmosferyczne. Człowiek taki jest „żywym barometrem"; reaguje bólami głowy, biciem serca, ogólnym rozbiciem psychofizycznym, niepokojem, podnieceniem itp. na zmiany ciśnienia barycznego (najczęściej na niże) i dzięki temu może nieraz lepiej niż Wicherek przewidywać pogodę, Analogiczne nasilanie się objawów obserwuje się w reumatyzmie, choć może mieć ono inną genezę. Meteoropatia typu wegetatywnego występuje dość często u neurotyków, a także u ludzi o konstytucjonalnie chwiejnym układzie wegetatywnym. Nie wiadomo, jakiego rodzaju sygnały działają tu na układ wegetatywny; niektóre badania wskazuje iż pewną rolę odgrywa jonizacja powietrza. W każdym razie są to sygnały niedostępne świadomej percepcji. Analogicznie, jak się zdaje, zjawisko, tylko w znacznie silniejszym stopniu, występuje u zwierząt, dzięki czemu mogą przystosować się do zmian pogody. W jakimś sensie byłaby to zdolność przewidywania przyszłości. Zaburzenia wegetatywne stanowią poważny problem współczesnej medycyny, o czym świadczyć może fakt, że większość leków działa na układ wegetatywny. Tak potężnie rozbudowana we współczesnej medycynie farmakoterapia jest w głównej mierze farmakoterapią układu wegetatywnego.

Egocentryzm

Dlaczego irytujący Cechą charakterystyczną dla osób chorych na nerwicę jest ich przekonanie, że nie ma ludzi bardziej nieszczęśliwych i chorych niż oni. Wszelkie próby ukazania im cierpień innych ludzi kończą się niepowodzeniem. Gdy na oddziale wśród chorych nerwicowych znajduje się chory w obłożnym stanie, mimo że zdają sobie oni sprawę z powagi jego sytuacji, to jednak uważają, że on cierpi mniej niż oni. Ich charakterystyczny sposób mówienia, który nieraz po kilku zdaniach pozwala zorientować się, że ma się do czynienia z neurotykiem, polega głównie na eksponowaniu zaimków ,,ja", ,,mój" oraz przymiotników dosadnie malujących ogrom ich cierpienia. Cecha ta jest wprawdzie charakterystyczna dla osobowości histerycznej, ale spotyka się ją zasadniczo w każdej nerwicy. Rozmawiając z chorym na nerwicę, odnosi się wrażenie, że jest on zamknięty w kokonie uprzedzonych przez siebie cierpień, konfliktów, urazów. Nie może się z niego wydostać, a świat otaczający nie dochodzi do niego bezpośrednio, ale poprzez skłębione nici jego urazowych nastawień. Zasadniczym momentem w leczeniu jest rozbicie tego kokona egocentryzmu. Gdy chory ujrzy, że nie tylko on cierpi na świecie, że nie jest najnieszczęśliwszy z ludzi, można mieć nadzieję, że zaczął przełamywać swój egocentryczny opór i dzięki temu obiektywnie patrzeć na samego siebie. Egocentryzm jest cechą, która najwięcej irytuje otoczenie, nie wyłączając lekarzy. Godzi ona bowiem w poczucie wspólnoty w widzeniu świata. Aczkolwiek każdy ma swój własny świat, to jednak jest on częścią świata wspólnego wszystkim ludziom (heraklitowskiego — koinos kosmos). To włączenie się w ludzką wspólnotę wymaga rezygnacji z tego, co najbardziej osobiste. Przeżycia najbardziej własne musza być obciosane, aby pasowały do przeżyć innych ludzi inaczej byłoby się narażonym na wykluczenie z kręgu ludzkiej wspólnoty, co spotyka psychotyków. Świat chorych na nerwicę nie jest jednak ,,innym" światem. Trapią ich te same

nie trzeba tylko myśleć o sobie" itp. jemu służy. W drugim natomiast wypadku świat otaczający staje naprzeciw niego jako równy partner. jest tym silniejsze. że jest się „pępkiem" świata. Punktem centralnym współrzędnych czasu i przestrzeni w tym układzie jest własne . jak i sygnalizacyjnym. spełnia wszystkie potrzeby człowieka. na co nie ma żadnego wpływu. Dlatego człowieka zdrowego irytuje. Każdą żywą istotę można bowiem uważać za układ.ja". „Biorę" i „daję" Poczucie. Centralny układ odniesienia Nerwicowy egocentryzm jest w zasadzie tylko zaostrzeniem cechy normalnie występującej u każdego człowieka. co odległe. urazy. strona lewa i prawa) jest własne aktualne położenie. jest ona na ogół równie daleka. Współrzędną czasu dzieli się na przeszłość i przyszłość od punktu.. którym jest własne . sprzeczne uczucia. „każdy człowiek ma swoje zmartwienia". ludziom zdrowym. nawet ich dolegliwości zdarzają się. Bliższe jest to. im bardziej przeważa postawa „biorę" nad postawą „daję".ja" w chwili obecnej. co każdego człowieka. ale też trzeba mu coś dać z siebie. który nie przeżył ostatniej wojny. jak odległości przestrzenne na krańcach horyzontu. a odległość czasu między nimi dla niego się zaciera. Czas. . w którym energie i sygnały otoczenia zostają w swoisty i niepowtarzalny sposób zorganizowane. iż jest się centralnym układem odniesienia. Dla młodego człowieka. z czym człowiek bezpośrednio się styka. A punktem centralnym tych współrzędnych jest właśnie poczucie własnego „ja". Egocentryzm jest subiektywnym wyrazem faktu. Stąd biorą się rady dawane chorym'na nerwicę. niż to. według nich bowiem układa się własny porządek morfologiczny i czynnościowy ustroju. w rodzaju: „trzeba się wziąć w garść". w którym odległości stają się równie trudne do oceny. Podobnie punktem centralnym dla współrzędnych przestrzennych (przód-tył. gdy on sam musi z własnej „inności" rezygnować. Rady tego typu nie przynoszą im ulgi. w ten sposób staje się ona punktem centralnym swego świata.konflikty. a przypuszczalnie u każdej żywej istoty obdarzonej zdolnością odczuwania. że ktoś podkreśla swoją „inność" zajmując się tylko sobą. gdyż świat ten swoiście porządkuje. jak wojny napoleońskie. I od tego punktu mierzy się dystans czasu i przestrzeni. a czas inny jest czasem obcym. Współrzędne czasu i przestrzeni odgrywają zasadniczą rolę w metabolizmie zarówno energetycznym. wprawdzie na czas znacznie krótszy. w którym się żyje jest czasem własnym. . że pierwszym odczuciem żywej istoty jest poczucie egocentryzmu.. W pierwszym wypadku świat otaczający jest bowiem tym dającym. od którego nie można tylko brać.. góra-dół. Dlatego można przypuszczać.

a tym samym — zmniejszenie egocentryzmu. jak chory z nerwicą i nie czuje się tak nieszczęśliwy. świat zaludnia się istotami podobnymi do własnego . a raz bierze. „nikt nie chce mi pomóc". Również egocentryzm dziecka ma inny charakter niż u chorego na nerwicę. Każda choroba łączy się z pewną regresją do dziecięcego egocentryzmu. że zmniejsza się ona w miarę rozwoju ontogenetycznego. czy analogiczny spadek postawy egocentrycznej obserwuje się w rozwoju filogenetycznym. proporcja „ja" i świat otaczający staje się bardziej realna. że na niższych szczeblach filogenezy zachowanie egocentryczne zaznacza się silniej niż na wyższych. która jest przeciwieństwem postawy egocentrycznej. w której otoczenie zapewnia macierzyńską opiekę. chcąc jakby w ten sposób wchłonąć w siebie cały otaczający świat. co wysyłane do niego. mają swoje życie. raz się kieruje. Równowaga między „biorę" i „daję" jest w pewnej mierze analogiczna do równowagi między procesami anabolicznymi i katabolicznymi metabolizmu energetyczno-informacyjnego. W nerwicy jednak egocentryzm znacznie wykracza poza te granice. a raz jest się kierowanym. Jest to postawa. Te same ilości energii i sygnałów są brane z otoczenia. postawa „biorę" przeważa u niego z konieczności nad postawą „daję". Egocentryzm dziecka jest postawą wyjściową. że rozwój układu sygnalizacyjnego ułatwia obiektywizację własnego stosunku do otoczenia. w której raz się daje. które mają swoje wymagania i swoje prawa. Jako ogólną zasadę można przyjąć. z której śmiało można wyjść na „podbój świata" — sięgać ręką po każdy przedmiot i wkładać go do ust. wymaga opieki otoczenia. jak on. Można jednak przypuszczać.ja". dziecko znajduje się w jego centrum. Troska pieszczota pojawiają się dopiero u wyższych gatunków zwierząt. W egocentryzmie nerwicowym jest wyraźna pretensja w stosunku do otoczenia — „nikt mnie nie rozumie". W dalszym dopiero rozwoju wypadków przedmioty otoczenia stawiają opór. gdyż nie ma możliwości wejścia w świat przeżyć istot żywych poza człowiekiem. jest bezradny. Trudno powiedzieć. Swoistość egocentryzmu nerwicowego Każdy człowiek chory czuje się trochę jak dziecko. są w oczach . Dziecko czuje się punktem centralnym swego świata. Zresztą obserwacja zwierząt zdaje się wskazywać na to. Dlatego postawa egocentryczna w dzieciństwie i wczesnej młodości jest zjawiskiem naturalnym. zmniejsza nasilenie postawy egocentrycznej. uczy rozpoznawać w otoczeniu jednostki podobne do siebie.. Interakcja z otoczeniem. wszystkie jego potrzeby są spełnione.Wytwarza się pewnego rodzaju postawa animistyczna. W okresie wzrostu przeważają procesy anaboliczne (biorę) nad katabolicznymi (daję). ale tego faktu nie podkreśla ani też nie jest z tego powodu nieszczęśliwe. nie dają się uchwycić i pochłonąć. Chory somatycznie nigdy nie jest tak skoncentrowany na swoim cierpieniu.

że nie przeszedł na drugą stronę granicy. całościowe zagrożenie ustroju. w którym proporcje są już całkiem odmienne. która jest mu obca i wroga. gdyż cały czuje się chory. Wówczas człowiek czuje się cały chory. Chory z nerwicą znajduje się na granicy między chorobą somatyczną a psychiczną. będącą jej antytezą. Analogiczny mechanizm obronny działa w ocenie własnej. o czym była wyżej mowa. a jednocześnie bliska. Jego egocentryzm wynika z konieczności zajmowania się tą oddzieloną częścią siebie. co im dałem". Nie może już on odszczepić części chorej od zdrowej. jest się nim objętym. czuje się w nim zagrożony. zdrowej części siebie.. Analogicznie przedstawia się egocentryzm starców. uważa. mówi się „mam chore serce. Tak jakby był chory tylko pojedynczy narząd. Całość ta pozostaje zdrowa. gdy coś w naszym postępowaniu przez nas samych zostało potępione. dochodzi w nim jeszcze roszczenie w stosunku do otoczenia —„ ja mam prawo od nich wymagać troskliwości za to wszystko. gdyż każda choroba pociąga za sobą dysfunkcję całego ustroju.ja". świadczy o tym. ani jego świat nie stały się inne. że czuje się chory. jak chory somatycznie. z nimi zaczyna gaworzyć i bawić się.. dyż chory czuje się . potrzeby opieki ze strony otoczenia. Rozszczepienie to wyraża się nawet w potocznej mowie.dziecka podobne do niego. kim się było. obcym dawnemu sobie. w której już odszczepienie „złego" nie działa. Psychotyk nie może być egocentrykiem. Mimo że znajduje się on jeszcze we wspólnym ludzkim świecie. Człowiek chory somatycznie jest jakby rozdzielony: na część chorą (może nią być nawet całe ciało). gdyż jego . która pozostaje nie zmieniona. nim powyższy mechanizm zacznie działać. może wywołać objawy nerwicowe. Przeciwieństwem jest choroba psychiczna. niemniej sam fakt. Rozszczepienie jest tu mechanizmem obronnym. że ani jego . dzięki któremu to co „złe" zostaje odrzucone. którą mógłby się normalnie z otoczeniem kontaktować.ja" jest inne i jego świat jest inny. nie ma więc czasu na inne sprawy i nieraz jest zmuszony żądać pomocy otoczenia. płuca" itp. braku rozeznania itd. gdyż nie ma. przestaje się być tym. nadal zdrowa. w ten sposób z postawy egocentrycznej przechodzi się w postawę animistyczną. choć bliższe prawdy byłoby określenie „jestem cały chory". jak chory psychicznie. jakie stanowi każda choroba. że "wszyscy są od niego zdrowsi i szczęśliwsi i dlatego pragnie zrozumienia i pomocy ze strony otoczenia. która daje poczucie własnego . Jego kontakt ze światem otaczającym jest zawsze bolesny. i na resztę. Egocentryzm człowieka chorego jest wynikiem jego słabości. innym.. staje się kimś nowym. W chorobie somatycznej dochodzi do rozszczepienia między chorą częścią ciała a resztą ustroju.. a nie cały organizm. żołądek. w innym świecie. W początkach choroby somatycznej. przymusu zewnętrznego. Wówczas zostaje to odszczepione i położone na karb chwilowego działania w afekcie.ja". przestaje być integralną częścią całości. ani też nie żyje. gdy stale musi o niej myśleć i o nią się troszczyć. Egocentryzm jest w nerwicy jedyną możliwą postawą.

że w aktualnej sytuacji to ..ja jestem chory". chętnie oddawanym opiece specjalistów. jak chory w ciężkim stanie somatycznym. Mówiąc . Na czym polega to poczucie: . jak już powiedziano. cieszyć się życiem i nim martwić. że trzeba coś w nim lub w otoczeniu zmienić. . interesować się światem i czuć się nim zmęczonym mieć cel w życiu i czuć jego bezsens — nie można być chorym. Nie ma człowieka. być szczęśliwym i cierpieć.ja". tym trudniej jest ustawić siebie w normalnej relacji ze światem zewnętrznym bowiem „ja" wypełnia wszystko. po drugie — nie może zajmować się kimkolwiek ani czymkolwiek innym. nieszczęśliwy. tym bardziej trzeba się sobą samym zajmować. a ono jest u niego chore. która wciąż nie jest jasna. kim był. a w chorobie somatycznej są one widoczne. w .ja". bo w przypadku nerwicy nie znajduje on żadnych obiektywnych zmian tłumaczących poczucie choroby. Egocentryzm byłby więc objawem wskazującym na zakłócenie w relacji danego człowieka z jego środowiskiem.. tzn. musi więc przede wszystkim zajmować się sobą. Dopiero słowo „ja" nadaje trwałości stanowi choroby. jak się zdaje. które zmusza człowieka do zajmowania się tylko sobą i swoim cierpieniem i odsuwa go od normalnego życia? W tym zdania najważniejszym słowem jest . nawet w ciężkiej chorobie somatycznej nie wypowiada się fatalnego „ja jestem chory". który by nie miał przejściowych objawów nerwicowych.wzięty" chorobą. nad sobą zastanawiać.. gdyż każdy kontakt z otoczeniem jest bolesny. dotyczyć części ciała lub całego ciała. gdyż wówczas nie trzeba byłoby koncentrować się stale na sobie. otoczone opieką zarówno jego właściciela. to nie ma ona egocentrycznej utraty proporcji. Oczywiście dla każdego lekarza takie stwierdzenie jest szokujące. Natomiast w nerwicy można owo fatalne „ja jestem chory" wypowiedzieć.Jestem" — wyraża chwilę obecną. który jest dla otoczenia szczególnie denerwujący. który już nie potrafi chorej części od siebie odrzucić i czuje się całkowicie ogarnięty chorobą. By móc normalnie żyć. Egocentryzm nerwicowy. iż zaszła jakaś zmiana. Określenie . wszystko go rani. ale stan ten mija po kilku godzinach lub dniach. że „ja" cały jestem chory).. jak i otoczenia. w istotę tei choroby. a nie tylko w nim samym. Człowiek chory wycofuje się z życia. która przestaje być częścią podmiotu — ..ja jestem zdrów" — człowiek nadal jest tym. gdyż każdy świadomy kontakt musi przejść przez integrujące „ja". jego stosunek do świata się nie zmienia. chronione. Jeśli to „ja" musi być osłonięte.chory" może bowiem. Jak uprzednio zaznaczono. lecz stara się chorą część od siebie odrzucić. która ujawniła. a staje się przedmiotem. roztrzęsiony. Jeśli w przelotnym zakłóceniu równowagi psychicznej przychodzi autorefleksja. Ma on wrażenie.. nie czuł się obolały.chorym całościowo (jego „ja" jest chore w tym sensie. W zasadzie więc nerwicowiec czuje się jak chory .ja" stało się niewydolne. wprowadza nas.. Zaburzenie nie jest przelotne. Im silniej jest ono związane z przymiotnikiem „chory". to może tylko świadczyć. "jakby obdarto go ze skóry.

Człowiek należący do przyrody nie jest wyłączony spod praw ewolucji. Pewna stabilizacja stosunku uczuciowego do siebie. Egocentryzm nie jest egoizmem. przestaje o niej myśleć. przestałoby się je widzieć. Zwiększa to poczucie własnej wartości. jest w nim agresja w stosunku do siebie i do świata. że uczucia zostały zablokowane w swym ujściu na zewnątrz. łatwiej jest kochać innych. Zaburzenie jednak nie jest zupełnie stałe. Egocentryzm jest właśnie wyrazem wypaczonego stosunku do samego siebie. nie jest źródłem przyjemności. jaką uzyskuje się w rozmowach z lekarzem obiektywizację własnego autoportretu. na chwilę zwraca na nią uwagę. że znalazł się w ślepej uliczce. W znanej formule etycznej o miłości i bliźniego najtrudniejsza do spełnienia jest część druga: „jak siebie samego". W nerwicy zarówno sam chory. biegnącą od najprostszych form do najbardziej skomplikowanych. Historię jej życia można nakreślić jako krzywą rozwoju. Rozwój polega na tworzeniu wciąż nowych form morfologicznych i czynnościowych. W egocentryzmie stosunek do siebie jest ambiwalentny — „kocham i nienawidzę". że kreci się on wokoło. Egocentryzm bowiem wbrew pozorom nie jest wyrazem miłości do samego siebie. Rozmawiając z chorymi na nerwicę z reguły dochodzi się do ich konfliktów uczuciowych z najbliższym otoczeniem. Wyładowanie uczuć negatywnych w stosunku do najbliższych osób w czasie rozmów z lekarzem stanowi już pewne dla nich ujście i dzięki temu zmniejsza postawę egocentryczną chorego. Drugim czynnikiem zmniejszającym postawę egocentryczną jest uzyskanie w rozmowach z lekarzem spokojniejszego i obiektywniejszego spojrzenia na samego siebie. od momentu poczęcia aż do śmierci musi się rozwijać. Analogicznie gdy człowiek idąc urazi się w nogę. Obowiązujące w przyrodzie prawo ewolucji odnosi się nie tylko do całych gatunków. którym chory wciąż się zajmuje i żąda.której własne „ja" wszystko przesłania. wpływa na stosunek uczuciowy do otoczenia. gdyż wówczas wystąpiłoby przyzwyczajenie do ułomności własnych i otoczenia. lecz też do każdej jednostki. Egocentryzm a ewolucja jednostki Trzecim czynnikiem. by inni się też nim interesowali. Egocentryzm jest wyrazem buntu przeciw własnemu losowi. Ten nadmierny ładunek uczuciowy skierowany do własnej osoby pochodzi stąd.. w którym siebie w pełni się akceptuje i walczy o swoje prawa z krzywdą nieraz innych ludzi. jak i jego otoczenie mają wrażenie. Własne . ale niepokoju i ambiwalentnych uczuć. w których przeważają uczucia negatywne. U człowieka jednak dzięki niezwykłemu w porównaniu ze światem zwierzęcym rozwojowi układu sygnalizacyjnego ewolucja dotyczy przede wszystkim form czynnościowych. Człowiek może wciąż stwarzać nowe . Kochając siebie. lecz gdy ból przejdzie. który zmniejsza postawę egocentryczną jest znalezienie drogi wyjścia z impasu.ja".

. Jest on kręceniem się wokół własnej osi człowieka.. skutkiem czego chory myśli o swojej niewydolności umysłowej i o tym. że nigdy nie jest on w stanie wyzyskać tkwiących w niej możliwości. w których. co mu w pracy przeszkadza. w której przekształca się zarówno siebie. Te same trzy czynniki mają zasadnicze znaczenie w wyleczeniu z nerwicy. które doprowadza do punktu martwego w krzywej rozwoju. Kilka przykładów może zilustrować istotę zagadnienia. Ułatwia bowiem realizację tkwiącej w człowieku potrzeby przekształcania świata „na obraz i podobieństwo swoje". Jest to wektor „nad". Błędne koło Przykłady Poczucie kręcenia się wkoło. ktoś nagle odczuje bóle głowy lub bicie serca. Zrozumienie postawy egocentrycznej ułatwia zrozumienie istoty nerwicy jako zakłócenia trzech podstawowych. wektorów ludzkiej aktywności.formy swej aktywności. wówczas egocentryzm staje się zjawiskiem zrozumiałym. . zamyka się ludzka aktywność (zasadnicze postawy uczuciowe . zmniejsza postawę egocentryczną. koncentracja uwagi staje się .nad"). jak i otaczający świat według własnego plany. jego niepokój wzrasta. te z kolei zwiększają uczucie lęku.od" i postawa twórcza . Jeśli nerwicę będziemy traktować jako reakcję na zatrzymanie się w rozwoju. choćby w ramach stosowanej w lecznictwie terapii zajęciowej. konstrukcja jego układu nerwowego jest tak bogata. kurcze żołądka.do". Gdy np. Subiektywnie odczuwa się ewolucję własnych form czynnościowych jako potrzebę aktywności — aktywności twórczej. Niemożność koncentracji uwagi kieruje uwagę chorego na sam proces uwagi i na czynniki zakłócające. Wszelka aktywność twórcza. Trzy czynniki odgrywające rolę w wyprowadzeniu chorego z postawy egocentrycznej — uporządkowanie stosunku uczuciowego do otoczenia i do samego siebie oraz stworzenie możliwości twórczej aktywności — dotyczą trzech podstawowych wektorów. że coś złego dzieje się w jego organizmie. którego ruch naprzód został zahamowany. Wzrost napięcia lękowego wzmaga objawy wegetatywne.. mianowicie z objawem błędnego koła. boi się po prostu. Nerwicowy lęk wywołuje szereg zaburzeń wegetatywnych. znalezienia się w sytuacji bez wyjścia łączy się też z czwartym osiowym objawem nerwicy. Jak wspomniano. ustępowanie egocentryzmu jest zwykle pierwszym sygnałem ustępowania nerwicy. który obok wektora „do" i „od" określa zasadnicze kierunki ludzkiej aktywności. Objaw ten polega na zamknięciu się w nerwicowy krąg przyczyny i skutku.

co znów zwiększa jego postawę egocentryczną. tym silniejsza staje się tendencja do obciążania własnego sumienia.. tym one bardziej będą mu dokuczać. Poczucie winy jest przyczyną doszukiwania się we wszystkim własnej winy. Nasilenie objawów nerwicowych wzmaga negatywne nastawienie lekarza do chorego. a to znów zwiększa jego objawy nerwicowe. co z kolei wzmaga poczucie krzywdy. Sprzężenie zwrotne dodatnie Sytuacja przypomina psa gryzącego swój ogon. Im silniej pies gryzie swój ogon. teoretycznie ad infinitum. A więc chory cierpiący na zaburzenia potencji będzie głównie na niej się koncentrował.jeszcze gorsza. dzięki czemu ciężar poczucia winy rośnie. Lekarz zdezorientowany objawami nerwicowymi. daje odczuć często nieświadomie swoje rozczarowanie choremu. która z kolei wzmaga wewnętrzne napięcie i rozdrażnienie itd. na co otoczenie reaguje zazwyczaj negatywnym nastawieniem uczuciowym do chorego. gdyż chory znów czuje się nie zrozumiany i odtrącony. z którym się walczy. tym więcej go boli. bo im bardziej się wysila. Poczucie krzywdy odbija się na zachowaniu chorego w stosunku do otoczenia. z którego wyjść nie może. a im jest on większy. gdy po wielu badaniach dochodzi do wniosku. analogicznie sprawa będzie się przedstawiać z innymi zaburzeniami wegetatywnymi. Jest to przykład dodatniego sprzężenia zwrotnego. Nerwicowy egocentryzm powoduje odsuwanie się otoczenia od chorego. i jego wołanie o pomoc trafia na coraz większą pustkę. wskutek czego objawy jej staną się jeszcze dokuczliwsze. co z kolei zwiększa objawy nerwicowe. Każdy chory ma bowiem dla siebie typowe błędne koło. że wzrost jednego powoduje wzrost następnego. Drażliwość często spotykana w nerwicach wywołuje odpowiednią reakcję otoczenia. by z niego się wyrwać. wskutek czego musi być coraz silniejsze. W ujemnym sprzężeniu zwrotnym jego wzrost wywołuje spadek ilości sygnałów wysyłanych przez układ. tym bardziej nerwicowy krąg wokół niego się zacieśnia. że „to tylko nerwica". Stabilność układu jest w ten sposób zachowana. Powiązanie członów przyczynowych w nerwicowym kole jest tego rodzaju. tym bardziej jest poirytowany i jeszcze silniej gryzie. Wysiłek chorego koncentruje się na tym. Chory z natręctwami im silniej z nimi będzie walczył. co w końcu prowadzi do nasilenia się objawu. co tylko wzmoże jego stan rozdrażnienia itd. Walcząc z dolegliwością nerwicową wywołuje się wzrost jednego z ogniw łańcucha przyczynowego. (Na przykład w termostacie wzrost temperatury ponad wyznaczoną normę powoduje spadek w wytwarzaniu . tym bardziej będzie się czuł pokrzywdzony. co mu najbardziej dokucza. Chory z poczuciem krzywdy im usilniej będzie szukał sprawiedliwości. Przykładów tego typu można by przytoczyć znacznie więcej. Chory drażliwy będzie walczył z osobami i przedmiotami wywołującymi u niego rozdrażnienie.

coraz bardziej zamyka się w swoim świecie. zwiększyłby ilość wytwarzanego ciepła. (Wzrost temperatury w termostacie zamiast zmniejszać. Po pewnym czasie równowaga zostaje jednak przywrócona. W przykładzie z psem odpowiadałoby to sytuacji. życie toczy się dalej. że zjawisko błędnego koła jest charakterystyczne dla każdej choroby. wskutek czego coraz trudniej mu do ludzi się zbliżyć. Wydaje się. odczuwający lęk przed ludźmi. Niekiedy przejściowa zmiana warunków życia.. Zapalenie nerek łączy się zwykle z anemią. dzięki czemu układ odzyskuje zachwianą stabilność. zaburzenia wegetatywne. Czasem wystarczy podanie środków zmniejszających napięcie lękowe. poczuwszy ból zajmuje się np. Przykłady . przyjemnym obgryzaniem kości. Człowiek nieznerwicowany w sytuacji konfliktowej może też wykazać objawy nerwicowe — niepokój. rozdrażnienie. dla których tak trudno choremu wyjść z egocentrycznego kręcenia się wokół własnej osi. umożliwia ono choremu wyjście naprzód. Dopływ bodźców ujemnych zostaje w ten sposób zredukowany. Każda choroba jest bowiem w jakimś sensie naruszeniem istniejącej równowagi ustroju. które wywołują jeszcze silniejsze gryzienie. Na przykład schizofrenik. W terapii nerwic rozbicie błędnego koła jest ważnym momentem. naruszeniem przekraczającym możliwości samoregulujące danego układu. Układ o dodatnim sprzężeniu jest układem niestabilnym. Nerwicowe błędne koło jest jedną z przyczyn. która z kolei jest przyczyną gorszego utlenienia tkanek i zmniejszenia odporności. czyli skierowuje go na drogę ewolucji. coraz większy lęk przed nimi czuje. zajmuje się on już czymś innym.ciepła). w której pies zamiast coraz silniej gryźć swój ogon. Możliwości te polegają na działaniu ujemnego sprzężenia zwrotnego. a także w medycynie somatycznej. . w którym chory znajduje oparcie i może przed nim wyładować swe tłumione uczucie i odnaleźć swą własną wartość itp. mogą przyczynić się do przerwania utrwalonego błędnego koła. dążącym do autodestrukcji. przygnębienie itp. aby osłabić jedno z ogniw błędnego koła (lęk nerwicowy). W dodatnim sprzężeniu jest odwrotnie — jego wzrost powoduje wzrost sygnałów wysyłanych przez układ. rpzmowy z lekarzem. a z czasem w ogóle przerwany. W przypadku psa sprzężeniem zwrotnym są bodźce bólowe biegnące od gryzionego ogona. odsuwa się od otoczenia. gdyż zamiast jak neurotyk tkwić w sytuacji konfliktowej. co z kolei ujemnie wpływa na pierwotne schorzenie itp. lecz też w innych zaburzeniach psychicznych. dzięki czemu sygnały bólowe ulegają stopniowo wygaszeniu.błędnego koła" można spotkać nie tylko w przypadku nerwic..

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->