LOGIKA PRAKTYCZNA

Zygmunt Ziembiński
Wydanie XX 1997

Wydanie poprawione przez: El-..... ®
http://strony.wp.pl/wp/eltho/

Aneks

ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW
Kazimierz Świrydowicz

SPIS TREŚCI
WSTĘP

SŁOWNE FORMUŁOWANIE MYŚLI
I. Ogólne wiadomości o języku jako systemie znaków Pojęcie znaku. Znaki słowne. Język. Kategorie syntaktyczne. Role semiotyczne wypowiedzi. Zadania II. Nazwy Pojęcie nazwy. Nazwy konkretne a nazwy abstrakcyjne. Desygnat nazwy. Nazwy indywidualne a nazwy generalne. Treść nazwy. Zakres nazwy. Nazwy zbiorowe. Nazwy a funktory nazwotwórcze. Ostrość zakresu nazwy. Zadania III. Stosunki między zakresami nazw Wyjaśnienia wstępne. Rodzaje stosunków między zakresami nazw. Zadania IV. Definicje Definicja realna a definicja nominalna. Rodzaje definicji ze względu na ich zadania. Rodzaje definicji ze względu na ich budowę. Warunki poprawności definicji. Zadania V. Podział logiczny Pojęcie podziału logicznego. Warunki poprawności podziału logicznego. Klasyfikacja. Wyróżnianie typów a podział logiczny. Zadania. VI. Zdanie Pojęcie zdania w sensie logicznym. Wartość logiczna zdania. Obiektywny charakter prawdziwości i fałszywości zdań. Wypowiedzi niezupełne. Funkcje zdaniowe. Struktura

zdania. Odpowiedniki zdania w naszej świadomości. Zadania VII. Funktory prawdziwościowe a spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej Pojęcie funktora prawdziwościowego. Negacja. Koniunkcja. Alternatywa nierozłączna, alternatywa rozłączna, dysjunkcja. Równoważność. Implikacja i stosunek wynikania. Zadania VIII. Podstawowe pojęcia dotyczące relacji Zdania stwierdzające relację. Stosunki symetryczne, asymetryczne i nonsymetryczne. Stosunek przechodni. Stosunek porządkujący i stosunek równościowy w danej klasie przedmiotów. Zadania IX. Wypowiedzi oceniające i normy Wypowiedzi oceniające i ich powiązania z wypowiedziami opisowymi. Pojęcie normy postępowania. Obowiązywanie normy. Postać słowna i struktura norm postępowania. Zadania X. Wypowiedzi modalne Interpretacje słów „musi” i „może”. Modalność zdań. Modalności normatywne (deontyczne). Zadania XI. Pytania i odpowiedzi Charakter wypowiedzi pytajnych. Sposób stawiania pytań. Rodzaje odpowiedzi. Zadania XII. Przyczyny nieporozumień Wieloznaczność słów. Szczególne rodzaje wieloznaczności słów i zwrotów językowych. Ekwiwokacje. Spory słowne. Wieloznaczność wypowiedzi złożonych. Amfibologie. Znaczenie dosłowne i niedosłowne. Zadania

UZASADNIANIE TWIERDZEŃ
XIII. Uzasadnianie bezpośrednie Sposoby uzasadniania. Spostrzeganie. Obserwacja. Zadania XIV. Wnioskowanie dedukcyjne i jego podstawy logiczne A. Pojęcia ogólne Wnioskowanie. Proces wnioskowania a stosunek wynikania. Prawa logiczne. Wnioskowanie dedukcyjne B. Prawa logiczne ze zmiennymi zdaniowymi Zaprzeczanie zdaniom złożonym. Transpozycja. Prawa o budowie sylogistycznej. Inne prawa rachunku zdań. System dedukcyjny C. Prawa logiczne ze zmiennymi nazwowymi Współczesny a tradycyjny rachunek nazw. Związki kwadratu logicznego. Konwersja, obwersja, kontrapozycja. Prawa sylogizmu kategorycznego D. Błędy we wnioskowaniach dedukcyjnych Błąd materialny. Błąd formalny Zadania A, B, C, D XV. Wnioskowania uprawdopodobniające Wnioskowanie redukcyjne. Wnioskowanie indukcyjne. Kanony indukcji. Wnioskowanie z analogii. Zadania XVI. Myślenie kierowane z góry postawionymi zadaniami Myślenie spontaniczne a myślenie kierowane zadaniami. Dowodzenie wprost i nie wprost. Sprawdzanie. Wyjaśnianie i hipotezy wyjaśniające. Teoria naukowa. Zadania XVII. Prawdopodobieństwo Sposoby pojmowania prawdopodobieństwa. Prawdopodobieństwo aprioryczne.

Prawdopodobieństwo aposterioryczne. Zadania XVIII. Umiejętność przekonywania Dowodzenie a argumentowanie. Dyskusja i jej rodzaje. Zarzuty w dyskusji. Nielojalne fortele erystyczne

PRACA MYŚLOWA PRAWNIKA
XIX. Logiczne podstawy uzasadniania wyroków sądowych Struktura uzasadnienia wyroku. Źródła ustaleń. Określanie wiarygodności świadków. Opinie rzeczoznawców. Domniemania prawne. Poszlaki. Rodzaje wnioskowań w sądowym postępowaniu dowodowym. Ustalenie stanu faktycznego a subsumpcja. Zadania XX. Logiczne podstawy wykładni przepisów prawnych i wnioskowań o obowiązywaniu norm prawnych Pojęcie wykładni. Rodzaje przepisów prawnych. Typy dyrektyw wykładni. Językowe dyrektywy wykładni. Funkcjonalne dyrektywy wykładni. Wnioskowania prawnicze. Wnioskowania oparte na logicznym wynikaniu norm. Wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu norm. Wnioskowania oparte na założeniu konsekwencji ocen „prawodawcy”. Zadania XXI. Charakterystyka metodologiczna nauk prawnych Ogólna metodologia nauk i metodologie szczegółowe. Różnorodność problematyki i metod badawczych nauk prawnych

Aneks ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW
1. Wprowadzenie 2. Język rachunku predykatów 3. Analiza zdań języka potocznego za pomocą języka rachunku predykatów 4. Wybrane tautologie rachunku predykatów 5. Uzupełnienia Indeks rzeczowy

WSTĘP
Niniejszy tekst obejmuje elementarne wiadomości z zakresu semiotyki (część I: Słowne formułowanie myśli), logiki formalnej i ogólnej metodologii nauk (część II: Uzasadnianie twierdzeń). Semiotykę, logikę formalną i ogólną metodologię nauk określa się niekiedy łącznie mianem logiki w szerokim tego słowa znaczeniu. Wyboru zamieszczonego w podręczniku materiału z tych dziedzin oraz fragmentarycznych informacji z zakresu innych zbliżonych dyscyplin naukowych dokonano w taki między innymi sposób, by uwydatnić te wiadomości, które okazują się praktycznie przydatne w pracy myślowej prawników, administratorów czy też innego rodzaju organizatorów życia społecznego. Nie znaczy to jednak, by sprawa ograniczała się do doboru przykładów w ten czy inny sposób związanych z problemami prawniczymi; zresztą przykłady takie nie zawsze byłyby najprostsze i najwłaściwsze dydaktycznie dla studentów I roku studiów, na którym przedmiot ten jest wykładany. Wykład przeznaczony dla prawników obejmuje

omówienie niektórych swoiście prawniczych zastosowań logiki (część III: Praca myślowa prawnika) i na tę właśnie część kursu studenci prawa powinni zwrócić szczególną uwagę. Dwie pierwsze części podręcznika stanowią jednak samodzielną całość i mogą służyć jako elementarny podręcznik dla studentów różnych kierunków humanistycznych. Wiadomości z tak szeroko pojmowanej logiki wybrane pod kątem ich przydatności dla sprawnego myślenia można określić mianem logiki praktycznej, by podkreślić, iż chodzi o wybór wiadomości (w przypadku niniejszego podręcznika - elementarnych i często przedstawionych w sposób bardzo uproszczony), które mają dawać narzędzia do sprawnego myślenia i argumentowania. Aby sprawnie myśleć, trzeba przede wszystkim umieć jasno i jednoznacznie formułować swe myśli w słowach, zdawać sobie sprawę z tego, w jaki sposób wypowiedzi służą do opisywania świata, wyrażania naszych przeżyć, sugerowania innym określonego postępowania. Trzeba więc zapoznać się z podstawowymi wiadomościami z zakresu semiotyki, to jest ogólnej nauki o znakach, w szczególności: znakach słownych (językowych). W obrębie semiotyki wyróżnia się trzy podstawowe działy. Są to: 1) semantyka - ogólna nauka o stosunku zachodzącym między znakami językowymi a tym, do czego znaki te odnoszą się, 2) syntaktyka - ogólna nauka o rodzajach znaków językowych i regułach poprawnego wiązania tych znaków w wyrażenia złożone, wreszcie 3) pragmatyka - nauka zajmująca się zagadnieniami dotyczącymi stosunków między znakami językowymi a wypowiadającym się czy też odbierającym wypowiedzi człowiekiem. Semiotyka jest dyscypliną naukową zbliżoną do językoznawstwa, nie zajmuje się jednak badaniem znaczenia określonych zwrotów występujących w jakichś poszczególnych językach narodowych, składnią poszczególnych języków, konkretnymi aktami wyrażania jakichś przeżyć w tym, a nie innym języku, lecz zagadnieniami tak ogólnymi jak problemy: na czym polega znaczenie wyrażeń, jakie są podstawowe rodzaje wyrażeń ze względu na ich rolę składniową, na czym polega proces porozumiewania się i jak powstają nieporozumienia, itp. Odpowiednio też odróżniamy semantykę ogólną i semantykę filologiczną, zajmującą się konkretnymi językami narodowymi, syntaktykę ogólną, logiczną i naukę o składni określonych języków. Rozróżnianie problematyki logicznej i problematyki filologicznej w badaniach nad znakami językowymi nastręcza zresztą niejednokrotnie pewne trudności, nie zawsze też uzgadniane są należycie wyniki dwojakich badań. Aby sprawnie myśleć, trzeba zdawać sobie sprawę ze

związków, jakie zachodzą między prawdziwością czy też fałszywością branych pod uwagę zdań, w szczególności wiedzieć, z jakiego zdania jakie zdanie wynika. Logika formalna - czyli logika w węższym tego słowa znaczeniu - jest nauką o związkach zachodzących między prawdziwością czy fałszywością jakichś zdań ze względu na ich budowę (formę, strukturę), w szczególności - o związku wynikania logicznego. Związek taki zachodzi np. między wszelkimi zdaniami o budowie „Żaden S nie jest P” a odpowiednimi zdaniami o budowie „Żaden P nie jest S”. Nie zachodzi natomiast między zdaniem o budowie „Niektóre S nie są P” a odpowiednim zdaniem o strukturze „Niektóre P nie są S” bowiem przy pewnych podstawieniach może się okazać, że pierwsze zdanie powstałe z takiego podstawienia jest prawdziwe, a drugie przy tych samych podstawieniach - fałszywe. Oczywiście sprawa nie kończy się na tak prostych stosunkowo przykładach, choć omawiany w tym podręczniku materiał z zakresu logiki formalnej ograniczać się będzie do kilku tylko najważniejszych praw, które mogą znaleźć zastosowanie w praktyce potocznego myślenia. Logika formalna, zwłaszcza w jej współczesnej postaci, jest nauką pod wieloma względami podobną do matematyki, jest jednak nauką bardziej ogólną niż matematyka. Ogólna metodologia nauk zajmuje się metodami (sposobami) postępowania stosowanymi w procesie poznawania świata, a przede wszystkim sposobami uzasadniania, czyli wykazywania prawdziwości wypowiadanych twierdzeń. Zajmuje się też różnymi czynnościami myślowymi, które mają za cel porządkowanie naszych wiadomości w spoisty zbiór zdań tworzących dorobek jakiejś dyscypliny naukowej, czyli wyodrębnionego działu nauki. Metodologia jest nauką pod pewnymi względami podobną do nauk technicznych: tak jak one, metodologia opisuje wykonywanie pewnych czynności, w tym przypadku - pewnych czynności myślowych, takich jak wnioskowanie, dowodzenie, sprawdzanie, stawianie hipotez, a jednocześnie uczy, jak te czynności wykonywać, aby osiągnąć pożądany cel - ugruntowane poznanie prawdy. Aby sprawnie myśleć, trzeba jasno formułować swe myśli w słowach, następnie trzeba znać związki wynikania jednych zdań z drugich ze względu na ich budowę (strukturę, formę), wreszcie umieć wykorzystać wymienione poprzednio umiejętności we wnioskowaniu i innych czynnościach myślowych. Współcześnie konieczna staje się zwłaszcza umiejętność na tyle jasnego i jednoznacznego ujmowania pewnych informacji, by mogły one być przetwarzane w sposób algorytmiczny, to znaczy według jakichś formalnie określonych procedur. Informatyka nie daje podstaw do przetwarzania informacji mętnych, zdań nie

mających określonej struktury logicznej. Wąskie ramy elementarnego podręcznika nie pozwalają zająć się historią rozwoju logiki1. Należy podkreślić, że w rozwoju współczesnej logiki udział uczonych polskich był bardzo istotny i jest ceniony w świecie. Powinno więc być naszą ambicją, aby również ogólny poziom kultury logicznej ludzi wykształconych był w naszym kraju odpowiednio wysoki, jakkolwiek są to sprawy w znacznym stopniu od siebie niezależne. Podręcznik ten może być przydatny również dla samouków oraz studentów, którzy mają ograniczone tylko możliwości korzystania z zajęć dydaktycznych. Opanowanie niezbędnego ludziom wykształconym zasobu wiadomości i umiejętności z zakresu logiki praktycznej wymaga jednak dużego nakładu pracy własnej i uczenia się w sposób bardzo systematyczny. Celem dydaktycznym, do którego zmierza elementarny kurs logiki dla humanistów, nie jest przekazanie studentowi pewnego zasobu definicji, twierdzeń i schematów myślowych do recytowania, lecz przyswojenie przezeń niezbędnej aparatury pojęciowej. Wymaga to przestrzegania następujących wskazówek: 1. Naukę należy rozłożyć na dłuższy czas, gdyż dopiero po dobrym opanowaniu wcześniej wyłożonego materiału można ze zrozumieniem przystępować do nowych zagadnień. 2. Aby sprawdzić, czy materiał danego rozdziału został już w pełni opanowany, należy w odrębnym zeszycie starannie rozwiązywać zadania wskazane po danym rozdziale. Odpowiedzi należy formułować w postaci w pełni rozwiniętych zdań, a nie w postaci skrótowej - po to, by osiągnąć precyzję w ich formułowaniu. Odpowiedź należy uzasadnić. Ten, kto jest pewien, że zrozumiał i należycie rozwiązał 80 - 90% zadań dotyczących danego rozdziału, może rozpocząć studiowanie następnego rozdziału. 3. Definicji i praw logicznych należy uczyć się nie poprzez mechaniczne powtarzanie, lecz w ten sposób, że przed rozpoczęciem nauki w danym dniu należy napisać, nie patrząc do książki, definicje pojęć, z którymi zapoznaliśmy się w dniach poprzednich. Po napisaniu sobie tych definicji, należy je porównać z definicjami podanymi w podręczniku, zastanawiając się, czy różnice są istotne czy nieistotne, i ewentualnie, na czym polega popełniony błąd. Do opanowania pojęć należy więc dochodzić przez samodzielne formułowanie definicji i kontrolowanie poprawności tych sformułowań. 4. Ilekroć podane są przykłady ilustrujące tok wykładu, tylekroć należy starać się wyszukać odpowiednie przykłady własne i notować je sobie; w razie wątpliwości, czy przykład jest trafnie

dobrany - przedyskutować to z kolegami, a w razie potrzeby prosić o wyjaśnienie na konsultacji. 5. Wszystkie nasuwające się niejasności lub wątpliwości należy sobie notować na osobnych kartkach w formie konkretnych pytań. Ułatwi to zorganizowanie ewentualnych konsultacji, gdyż prowadzący konsultacje będzie mógł odpowiednio uporządkować stawiane pytania, i lepiej wykorzystać czas. 6. Najlepiej uczyć się logiki w zespołach 3 - 4 osobowych, które po przestudiowaniu i samodzielnym rozwiązaniu zadań przez członków zespołu spotykają się, by się wzajemnie przepytać i omówić wątpliwości. 7. Przed zajęciami z logiki należy choćby pobieżnie przejrzeć następne rozdziały, gdyż ułatwi to w znacznym stopniu korzystanie z wykładu.

Część pierwsza SŁOWNE FORMUŁOWANIE MYŚLI Rozdział I
OGÓLNE WIADOMOŚCI O JĘZYKU JAKO SYSTEMIE ZNAKÓW

§ 1. Pojęcie znaku
Podstawowym elementem kultury jest umiejętność posługiwania się znakami, w szczególności znakami słownymi (słowami mówionymi czy w jakiś sposób zapisanymi). Najważniejszy rodzaj znaków to znaki słowne, nie jest to jednak jedyny ich rodzaj. Należy więc rozpocząć od dokładniejszego określenia, co nazywamy znakiem, zwłaszcza że co do tego toczą się spory. Oto kilka przykładów posłużenia się znakami różnego rodzaju. Dowódca batalionu wystrzelił zieloną rakietę, dając znak do rozpoczęcia natarcia. Ktoś zawiązał supełek na chustce do nosa, by nie zapomnieć o zapłaceniu rachunku za telefon. Kierowca pogotowia włączył niebieskie światło i syrenę. Monter napisał na kartce: „Uwaga, dźwig jest uszkodzony”. W każdym z tych przypadków jakiś człowiek spowodował określony, dostrzegalny dla innych układ rzeczy czy zjawisko (światło rakiety, supełek na chustce, zespół atramentowych liter na papierze, drgania powietrza wywołane przez mówiącego czy syrenę

samochodu) - aż tym układem rzeczy czy zjawiskiem według określonych reguł (reguł znaczeniowych), ogólnie przyjętych w danym środowisku lub na jakiś jeden raz przyjętych przez twórcę znaku i ewentualnie odbiorcę znaku, wiązać należy myśli o określonej treści, w szczególności myśli odnoszące się do jakichś stanów świata, który opisujemy. Zdarza się, iż twórca i odbiorca znaku jest jedną i tą samą osobą, np. gdy ktoś robi dla siebie na przyszłość jakieś notatki, albo wiąże supełek na chustce. Ten ostatni przykład jest przez to osobliwy, iż wskazuje, że czasem jedynie sam twórca znaku zna regułę znaczeniową na ten jeden raz przyjętą, tutaj: w związku ze zrobieniem supełka na chustce. Czasem reguły znaczeniowe są znane tylko określonemu twórcy i określonemu odbiorcy znaku, np. przy ustanowieniu ściśle tajnego szyfru dla korespondencji wojskowej, zazwyczaj jednak reguły znaczeniowe są szeroko znane. Reguły znaczeniowe są ustanawiane w sposób wyraźny (np. w formie przepisów drogowych co do używania niebieskiego światła i syreny przez pojazdy uprzywilejowane) albo kształtują się w sposób zwyczajowy (np. jeśli chodzi o znaczenie podstawowych słów języka polskiego). Znakiem w ścisłym tego słowa znaczeniu nazywamy dostrzegalny układ rzeczy czy zjawisko spowodowane przez kogoś ze względu na to, iż jakieś wyraźnie ustanowione czy zwyczajowo ukształtowane reguły nakazują wiązać z tym układem rzeczy czy zjawiskiem myśli określonego typu. Nie jest tedy znakiem sam przez się układ rzeczy czy zjawisko, takie jak określony dźwięk, światło, czy układ kresek które nazywamy materialnym substratem znaku - lecz dopiero taki układ rzeczy czy zjawisko rozpatrywane w powiązaniu z określonymi regułami znaczeniowymi, nakazującymi wiązać z tym substratem materialnym myśli o określonej treści. Oczywiście, mogą powstawać sytuacje szczególne, kiedy ktoś produkuje substrat materialny znaku nie znając odpowiednich reguł znaczeniowych (np. polski pracownik drukuje w Dzienniku Ustaw z przesłanych matryc tekst obcy umowy międzynarodowej w jakimś wschodnim alfabecie), albo ktoś mylnie bierze za substrat materialny znaku coś, co powstało bez intencji wytworzenia takiego materialnego substratu znaku (np. krzątaninę kilku osób przed zapaloną lampą, patrząc z odległości, można było wziąć za sytuację, w której ktoś nadaje sygnały alfabetem Morse'a). Jakiś przedmiot przy tym może być uznawany za substrat materialny znaku wtedy, gdy znajduje się w szczególnym określonym układzie - ale nie w innym. Biała płachta wywieszona na polu walki jest ogólnie przyjmowanym znakiem poddania się, ale taka sama płachta wywieszona na płocie w czasie pokoju nie jest przez nikogo uważana za znak. Tego rodzaju szczególne przypadki mogą być

ale . W szczególnym przypadku znakiem może stać się nawet bierne zachowanie się jakiegoś podmiotu. Np. A więc przyjęcie propozycji zawarcia umowy (przyjęcie oferty) może w naszym kraju nastąpić np. Np. kamień graniczny) albo nietrwały (błysk światła. ale według art. że według reguł przyjmowanych w tradycyjnym handlu wiejskim uderzenie w wyciągniętą dłoń kontrahenta jest znakiem ostatecznej zgody na proponowane przez niego warunki. symptomu) jakiegoś stanu rzeczy. Natomiast kreski odpowiednio wyrysowane przez policjanta kredą na asfalcie są. np.odpowiednio . rozpryśnięte szkło na jezdni jest oznaką wypadku. według ustalonych w służbie policyjnej reguł znaczeniowych. to prawnik musi się znać na znakach. zawarcie umowy następuje przez zgodne oświadczenie układających się stron. Substrat materialny znaku może być . Przedmiotem zainteresowania prawnika są nie tylko znaki słowne. dym sam przez się jest oznaką (nie znakiem) ognia. poprzez kiwnięcie głową. co mamy na myśli mówiąc o znaku w ścisłym znaczeniu tego terminu. Należy odróżniać znak od oznaki (objawu. sygnał gwizdkiem). jako że reguły zwyczajowe nakazują uznać takie zachowanie się za znak zgody co do wiadomych obu stronom treści. co współwystępując z owym stanem rzeczy czy zdarzeniem powoduje skierowanie nań czyjejś myśli. jakimi posługuje się dane środowisko. wiedzieć. dźwięk mowy ludzkiej. 60 kodeksu cywilnego w braku szczególnych zastrzeżeń wola osoby. napis na trwałym materiale. który za z góry ustaloną opłatą zawozi pasażerów na lotnisko. Oznaką jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia nazywamy wszystko to. które by takie skierowanie myśli nakazywały. czy też zajęcie miejsca w autobusie. który wydarzył się w tym miejscu. może być wyrażona przez jakiekolwiek zachowanie się tej osoby ujawniające jej wolę w sposób dostateczny. że brak odpowiedzi na przedłożoną ofertę do oznaczonego w niej dnia należy uważać za znak jej przyjęcia. Skoro umowa może zostać zawarta za pomocą znaku nie wyrażonego słowami. Oświadczenia takiego dokonuje się wprawdzie najczęściej w formie słownej. W pierwszym przypadku znaki służyć mogą nie tylko do porozumiewania się między ludźmi w danym momencie. np. która dokonuje czynności prawnej. przylot jaskółek jest oznaką wiosny. znak drogowy.trwały (np. choć nie istnieją reguły znaczeniowe. znakami informującymi o stwierdzonym położeniu pojazdów i innych przedmiotów po wypadku.pożyteczne dla lepszego zrozumienia. jeśli ze stale współpracującymi przedsiębiorstwami uzgodniono. które według przyjętych u nas zwyczajowo reguł uważane jest za znak zgody.

w którym nie wprowadza się nowych słów za pomocą wymyślonych z góry reguł znaczeniowych. na . znaków. których reguły ukształtowane zostały zwyczajowo. Podobnie nie jest bezpośrednio dostrzegalny sygnał telewizyjny. Język Znaki słowne są najważniejszym rodzajem znaków.także do utrwalania treści myśli na własny czy kogoś innego użytek. język esperanto). ale mianem języka w zasadniczym znaczeniu określa się system znaków słownych. Tak więc z semiotycznego punktu widzenia język określany jest przez trzy grupy reguł: reguły wyznaczające zasób słów danego języka. reguły znaczeniowe oraz reguły składniowe (syntaktyczne). jeśli nie dysponujemy odbiornikiem zdolnym do przetworzenia tego sygnału na obraz czy dźwięk zawierający jakąś informację słowną. którymi posługują się jakieś grupy ludzi.oraz języki sztuczne. Należy zwrócić uwagę na liczne współcześnie przypadki tego rodzaju. Przykładem języka naturalnego może być język pierwotnych grup etnicznych. w których substrat materialny znaku przybiera w pewnej fazie taką postać. jakim mówią ludzie w danym kraju. częściowo sztuczny (zasób słów wprowadzonych do języka w sposób umowny). Język jest to system obejmujący wyznaczony przez pewne reguły zbiór znaków słownych. a niewywołana błona światłoczuła z tekstem dokumentu. Tworzą one szereg odrębnych systemów znaków. a inne reguły określają dopuszczalny sposób wiązania tych znaków w wyrażenia złożone. np. ukształtowanych zwyczajowo). Stwarza to nowe problemy. że reguły tych języków zaprojektowano z góry (np. skonstruowane dla jakichś celów w ten sposób. jeśli chodzi o dziedzinę posługiwania się znakami. § 2. naświetlona. Rozróżniać należy języki naturalne. że nie możemy bezpośrednio dostrzec jego cech istotnych z punktu widzenia przekazu informacji (np. w sposób spontaniczny. Znaki słowne. nagrana taśma magnetofonowa). rozpatrywanych w ich postaci mówionej lub pisanej. Poszczególne dyscypliny naukowe mogą w pewien sposób zmieniać język naturalny. Współczesne języki narodowe mają zazwyczaj charakter mieszany: częściowo naturalny (zasób słów podstawowych. czyli tworzą odrębne języki. a dopiero później ktoś podjął się ich odtworzenia na podstawie obserwacji posługiwania się danym językiem przez członków jakiejś grupy . z którymi odpowiednie reguły nakazują wiązać myśli określonego typu. mówi się o „języku znaków drogowych”. to jest takie. Czasem nazywa się też językami systemy znaków innych niż słowne. w wielu przypadkach istotne z prawnego punktu widzenia.

nadają się do tego. kontekst innych wypowiedzi. by za ich pomocą wyrażać w danym języku myśli określonego rodzaju. Gdy mówimy. mówimy. formy gramatyczne użytych słów itd. najczęściej w ten sposób. że w języku naturalnym reguły znaczeniowe są często niedostatecznie precyzyjne. kto mówi danym językiem. „zielony”. a z drugiej strony odmienne słowa z różnych języków mogą być rozumiane jednakowo. że ktoś używa jakiegoś słowa jako słowa języka polskiego. mamy na myśli nie tylko to. że wypowiada je używając ich w takim znaczeniu. Słowo „lis” w języku polskim jest znakiem odnoszącym się do określonego zwierzęcia.swoje potrzeby wprowadzając nowe słowa lub uściślając w sposób umowny znaczenie słów ukształtowane w tym języku zwyczajowo. w języku polskim słowa „pióro”. Ze względu na reguły znaczeniowe znane komuś. a w języku łacińskim oznacza spór sądowy. iż istnieje kilka odmiennych sposobów posługiwania się danym słowem w określonym języku. że ów ktoś wypowiada odpowiednie dźwięki. jeśli wśród ludzi mówiących danym językiem istnieje pewien ustalony sposób posługiwania się danym wyrazem czy wyrażeniem jako znakiem. Zjawiskiem dodatkowo komplikującym sprawę jest to. Reguły znaczeniowe języka naturalnego są nadzwyczaj złożone. czyli. Jeśli reguły znaczeniowe jakiegoś języka nakazują odnosić jakieś poszczególne słowo czy wyrażenie złożone tego języka do określonego przedmiotu. gdyż uwzględniają między innymi takie lub inne elementy sytuacji. albo używane w sposób odmienny. wyrażają one potencjalnie myśli danego rodzaju. a więc jedno słowo ma kilka znaczeń w danym języku (np.bywa. lecz i to.homonimy). . Podobnie np. jak mówimy. że to słowo czy wyrażenie oznacza ten przedmiot w tym języku. Te same zespoły dźwięków mowy czy napisy mogą być różnie rozumiane w różnych językach. jakie mają one w tym języku1. „niż” . Słowa takie. wypowiadane przez niego słowa zazwyczaj wyrażają (aktualnie) określone myśli tej osoby. brane niezależnie od osoby mówiącej. że do podstawowego zasobu słów danego języka dołączają słowa i wyrażenia nie używane przez inne grupy. już sformułowane przez kogoś czy mogące być przez kogoś sformułowane w przyszłości. poszczególne grupy zawodowe czy poszczególne społeczności regionalne wytwarzają pewne odmiany języka narodowego. Wyraz czy wyrażenie złożone ma ustalone znaczenie w danym języku. w której dana wypowiedź została sformułowana. a co więcej . Wyraz boulangerie z języka francuskiego i całkowicie odmienny wyraz „piekarnia” z języka polskiego mają takie samo znaczenie.

czy też słowa. Małe dziecko ma początkowo słownik czynny złożony tylko z kilkunastu słów.opanowały tylko pewien ograniczony słownik z zakresu danego języka. których świadek wcale nie rozumie lub których znaczenie tylko zgaduje.zasób słów. Stąd np. a starym słowom: „lądować”. odmienne od dawnego znaczenie. . nadano nowe.zasób słów. Choć niektóre stare słowa idą w niepamięć. sędzia. są zrozumiałe dla pytanego.co najmniej z kilkunastu tysięcy.to zasób słów mających ustalone znaczenia w danym języku. których użył. które dane osoba w danym języku rozumie. jak „odrzutowiec”. „odchylenie”. gdy zadaje pytanie świadkom. „spychacz”. „koparka”. choć sama ich nie używa. Rozróżnić przy tym należy słownik czynny . czyli jak mówimy . i słownik bierny . czy są to słowa ze słownika świadka. Słownictwo . iż poszczególne osoby mówiące danym językiem znają znaczenie tylko części wyrazów tego języka. czy słowa. „wczasy” itp. maturzysta zaś . choćby to był ich język ojczysty. Liczba ta stale rośnie: w niedawnych latach pojawiły się w języku polskim takie słowa.Z punktu widzenia semiotyki ogólnej języki różnią się słownictwem i składnią. wielka liczba słów występujących we współczesnych językach powoduje. powinien się zastanowić. którymi dana osoba umiejętnie posługuje się w danym języku. Na słownictwo współczesnych języków narodów cywilizowanych składają się dziesiątki tysięcy wyrazów.

tzw. że teraz pada deszcz”). że Jan powiedział. Rozważa się wyrażenie: ZDANIE. itp. Sędzia czy prokurator powinien znać idiomy charakterystyczne dla środowiska. natomiast przedmiotem syntaktyki logicznej jest wyróżnianie ogólnych kategorii wyrażeń (kategorii syntaktycznych . co dosłownie znaczyłoby po polsku: „włożyć się w swoje trzydzieści jeden”. przy przesłuchaniach sądowych.Mówiąc o słownictwie pewnego języka trzeba zauważyć. odmienne od tych. nazywany jest metajęzykiem w stosunku do tego języka. Wypowiedź „To prawda.: „Fałszywe jest zdanie. jako wypowiedź należącą do takiego czy innego języka. Język. Istotną sprawą jest rozróżnianie wypowiedzi. które mówią coś o wypowiedziach pierwszego rodzaju (np. jest wypowiedzią w języku trzeciego stopnia . oraz wypowiedzi. Składnią jakiegoś języka są ustalone w nim reguły dotyczące sposobu wiązania wyrazów w wyrażenia złożone. opisem składni poszczególnych języków czy grup języków etnicznych. co: „wystroić się”. a nie ma jako całość znaczenia dosłownego. A znów nie da się dosłownie przetłumaczyć na język francuski polskiego zwrotu „pal go sześć”. Ważnym elementem wyróżniającym poszczególne języki jest ich składnia. że w każdym języku występują pewne szczególne zwroty językowe. który w najzwięźlejszym sformułowaniu brzmi następująco. Zwrot ten ma tylko znaczenie idiomatyczne. w którym pracuje.in. Wypowiedzią metajęzykową będzie wypowiedź charakteryzująca jakąś wypowiedź jako długą albo krótką. KTÓRE TU JEST NAPISANE. które coś głoszą o jakichś rzeczach (np: „Deszcz pada”). a więc wypowiedź o wypowiedzi dotyczącej wypowiedzi w języku przedmiotowym. między innymi do znanego „paradoksu kłamcy”. a co jako całość znaczy tyle. czyli w języku pierwszego stopnia. 2 Niedostrzeganie zróżnicowania stopni języka prowadzi do wielu paradoksów. które mają swoiste znaczenie.i tak dalej. iż Piotr śpi”. które wyznaczałoby zwykłe znaczenie wyrazów składowych. Pierwsze są wypowiedziami w języku przedmiotowym. idiom „dbać o swoją twarz”. Językoznawstwo zajmuje się m. Po francusku mówi się „se mettre sur son trente et un”. inaczej dojść może do nieporozumienia. czyli wyrażenia złożone. idiomy. 2 . np. a wypowiedzi o wypowiedziach sformułowanych w języku przedmiotowym są wypowiedziami w języku drugiego stopnia. w którym formułuje się wypowiedzi o wypowiedziach sformułowanych w języku niższego stopnia. podobnie np.o których mowa będzie w następnym paragrafie) ze względu na rolę tych wyrażeń w strukturze należycie zbudowanych wyrażeń bardziej złożonych.

Ze względu na szczególną doniosłość społeczną norm prawnych konieczne jest. § 3. że żadnego zdania nie można traktować zarazem jako zdania języka stopnia n i jako zdania języka stopnia n+1 (to znaczy jako zdania o wypowiedziach języka stopnia n-tego). a więc różnym kategoriom syntaktycznym. zdaniem języka niższego stopnia. Wypowiedź wydrukowana dużymi literami narusza tę regułę. itp. wolny od wyrazów o niedostatecznie określonym znaczeniu i od tak zwanych frazesów. to jest fałszywe. Odróżnianie języka prawnego i języka prawniczego nasuwa zresztą pewne wątpliwości.oraz język prawniczy. Omówimy dwie podstawowe kategorie syntaktyczne.JEST FAŁSZYWE. których nie sposób omawiać w tym miejscu. aby język prawny był jasny i ścisły. Szczególnymi odmianami języka. a jednocześnie ma jakoby być zdaniem. w którym formułowane są różnego rodzaju wypowiedzi o normach prawnych. a mianowicie zdania i nazwy. oraz kilka kategorii . to jest prawdziwe. a więc nie jest tak. o którym się orzeka. jest wypowiedzią metajęzyka. ale w gruncie rzeczy nic nie znaczących. Jeśli jest fałszywe. są między innymi: język prawny. Ograniczymy nasze rozważania nad kategoriami syntaktycznymi do scharakteryzowania pod względem syntaktycznym wyrażeń występujących w wypowiedziach opisujących rzeczywistość. jak on głosi. Czy to wydrukowane dużymi literami zdanie jest prawdziwe. że taka a taka norma obowiązuje. Tak pojmowany język prawniczy może być uważany za metajęzyk w stosunku do języka prawnego. to znaczy język. jak ono głosi. że mają być rozumiane jako zespół norm postępowania ustanawianych przez organizację państwową . gdyż co do składni wypowiedzi innego rodzaju brak w wielu kwestiach zgodności poglądów. jeżeli w poprawnie zbudowanym wyrażeniu złożonym jedne z nich można zastępować drugimi. np. gdy się zauważy. Kategorie syntaktyczne Dalsze rozdziały pierwszej części podręcznika poświęcone będą omówieniu kolejno poszczególnych kategorii wyrażeń wyróżnianych ze względu na ich rolę w budowaniu wyrażeń złożonych. czy fałszywe? Jeżeli jest prawdziwe. a składność tego wyrażenia złożonego będzie zachowana. Paradoks znika. Wyraz czy wyrażenie należy do tej samej kategorii syntaktycznej co inny wyraz czy wyrażenie. czyli jest tak. którymi mówią ludzie w danym kraju. w którym formułowane są ustawy i podobne akty prawodawcze. albo że została uchylona. bo stwierdzając fałszywość jakiegoś zdania. o których zakłada się. wyrażeń pięknie brzmiących.

które nie są zdaniami ani nazwami. lecz służą do wiązania jakichś wyrażeń w wyrażenia bardziej złożone. Nie wdając się na razie w rozważania szczegółowe. „pies”. Wyrazy czy wyrażenia. Jest tych funktorów wiele rodzajów. które głoszą.syntaktycznych pochodnych. „istota podlegająca chorobom”. które powstaje w wyniku tego powiązania. że powstają funktory bardziej złożone. Natomiast za nazwę uważa się taki wyraz czy wyrażenie. np. Niektóre funktory. rozdz. prowizorycznie ustalimy. jeśli przy jego użyciu mamy utworzyć składną językowo całość. II). Ze względu na to.tyle razy pisze się odpowiednią literę. jakiego rodzaju wyrażenia wiążą one w bardziej złożoną całość. itd. „granit”. czy też tak a tak nie jest (a więc w terminologii gramatycznej . 4 . gdyż -jak się okaże z dalszych rozważań . Zdanie jest całkowicie samodzielną kategorią syntaktyczną języka opisowego. co tworzy się za pomocą danego funktora.należałoby przyjmować nie jeden. Odmienne role składniowe odgrywają nazwy indywidualne oraz nazwy generalne (por. wiążą prostsze funktory w ten sposób. Funktorami nazywa się w logice wyrazy czy wyrażenia. czy w wyniku powiązania wyrażeń składowych powstaje zdanie czy nazwa. „Pies podlega chorobom” itd. że tak a tak jest.tylko zdania oznajmujące). dwa. nazywamy argumentami tego funktora. „Jan jest adwokatem”. że za zdania w sensie logicznym uważać będziemy takie tylko wyrażenia. „adwokat”. że nad kreską zapisuje się za pomocą odpowiedniej litery. rozróżniamy funktory zdaniotwórcze oraz funktory nazwotwórcze. W celu łatwego odróżniania rodzajów funktorów wprowadza się następujący sposób ich oznaczania3. a pod kreską . które są przez jakiś funktor wiązane w złożoną całość. Przyjmuje się. oraz od tego. Nazwami są więc np. lecz kilka rodzajów nazw o odmiennym charakterze ich roli składniowej4. „skała magmowa”. a mianowicie różnego rodzaju funktory. Sprawy przedstawione tu będą zresztą w uproszczeniu. jakiej kategorii syntaktycznej jest wyrażenie. „Jan”. Charakterystykę funktora podaje się w tej postaci. w zależności od tego. ile i jakiego rodzaju argumentów wymaga dany funktor. W związku z tym wyróżniamy funktory o argumentach zdaniowych oraz funktory o argumentach nazwowych. które nadaje się na podmiot lub na orzecznik orzeczenia imiennego w zdaniu. a litera n . „Granit jest skałą magmową”. że litera z oznacza jakieś zdania. albo nawet więcej argumentów danego rodzaju. które przedstawione zostaną w dalszych rozdziałach.jakieś nazwy. a mianowicie funktory funktorotwórcze. funktory mające jeden.

Jeśli bowiem dołączymy od tego słowa funktor „śpi”. Słowo „ogląda” jest funktorem zdaniotwórczym od dwóch argumentów nazwowych .między .z/n. aby powstała nazwa złożona. Słowo „zielony” jest funktorem nazwotwórczym od jednego argumentu nazwowego. Rozpatrzymy to na przykładzie wypowiedzi: „Rozsądny student uważnie słucha wykładu”. co umownie określamy jako funktor rodzaju n/n. Należy bowiem dołączyć dwie nazwy: nazwę tego. to powstanie zdanie złożone z funktora i ze zdania-argumentu. że kamień cokolwiek ogląda.. Jeśli bowiem uzupełnimy ten funktor trzema nazwami. Zwrot . „Piotr śpi”. „zielony trawnik” czy „zielony stół”. „kot śpi”. aby powstało odpowiednie zdanie.Oto przykłady funktorów różnego rodzaju. aby powstało zdanie „Jan śpi”. i to w dodatku ogląda westchnienie.z/zz.a. Zwrot „nie jest tak.. niepoetyckim języku fałszem jest. Za pomocą bowiem tego funktora można budować zdania złożone z dwóch zdań składowych.. jest funktorem funktorotwórczym od argumentu funktorowego... to Piotr czuwa”. „Piotr”.. czy „zielona suknia”.n/nnn. Charakterystyka syntaktyczna wyrażeń składających się na tę . ale w każdym razie składne. np. Natomiast zwrot składający się ze słów „chociaż. Zapis kategorii takiego funktora byłby nader złożony: (z/n)/(z/n). Wystarczy bowiem do słowa „zielony” dołączyć jakąś jedną nazwę.n/nn. podobnie jak inne przysłówki. że wiadomo. Słowo „śpi” jest funktorem zdaniotwórczym od jednego argumentu nazwowego .. Zapisywanie w takiej szczególnej postaci charakterystyki różnych funktorów ułatwia zrozumienie struktury wypowiedzi złożonej. i nazwę tego. dorzeczne („Jan ogląda kota”) czy niedorzeczne („Kamień ogląda westchnienie”).” jest funktorem z zdaniotwórczym od dwóch argumentów zdaniowych . „kot”. Jeśli bowiem uzupełni się ten zwrot dowolnym zdaniem.. itd. choć notorycznie fałszywe. że Jan śpi”. że. kto ogląda. to.” jest funktorem nazwotwórczym od trzech argumentów nazwowych . aby powstała nazwa złożona. to otrzymamy funktor zdaniotwórczy od (jednego w tym przypadku) argumentu nazwowego („głęboko śpi”). Wystarczy bowiem dodać do tego słowa dwie nazwy. gdzie i kiedy) dodać do słowa „śpi” jakąś jedną nazwę „Jan”. „Chociaż Jan śpi. co jest oglądane.z/z. Wystarczy bowiem (zakładając.. Słowo „głęboko”.. np. „most nad rzeką” czy „obraz nad tapczanem” itp. to otrzymamy nazwę złożoną..z/nn. np. Słowo „nad” jest funktorem nazwotwórczym od dwóch argumentów nazwowych . Z tego też względu nie będziemy mnożyć przykładów innych funktorów funktorotwórczych. np. „Nie jest tak.” jest funktorem zdaniotwórczym od jednego argumentu zdaniowego .. jako że w trzeźwym.: „most między Warszawą a Pragą”. np.

by takie przeświadczenie wyrazić w języku polskim. to znaczy zajmujemy się wypowiedziami o pewnym kształcie jako środkiem opisu. a w każdym razie nadaje się do tego. a w innych przypadkach jest to funktor dwuargumentowy (np. ale składne. Rolę polegającą na wyrażaniu przez wypowiedzi naszych przeżyć różnego rodzaju nazywamy rolą ekspresywną tych wypowiedzi. w szczególności m. Obok tej roli jednak wypowiedzi nasze pełnić mogą role innego jeszcze rodzaju. że to samo słowo brane w różnych znaczeniach i w różnych kontekstach może należeć do różnych kategorii syntaktycznych: np.in. że gdy jakieś z tych wyrażeń występuje w pewnej składnej wypowiedzi złożonej (to jest w zdaniu czy nazwie złożonej). Wypowiedzi mogą też wyrażać nasze uczucia czy pragnienia. że tak a tak jest albo tak a tak nie jest. że w rzeczywistości jest tak. Należy zwrócić uwagę. funktorem „szanuje”. można je zastąpić w tej wypowiedzi dowolnym innym wyrażeniem tejże kategorii. będące przedmiotem zainteresowania pragmatyki.wypowiedź przedstawia się następująco: (n/n)n[(z/nn)/(z/nn)](z/nn)n Jak to określiliśmy. wyrażenia zaliczane do jednej i tej samej kategorii syntaktycznej charakteryzuje to. w zdaniu „Rdza niszczy metal” funktor „niszczy” zastąpimy dowolnym funktorem tejże kategorii syntaktycznej z/nn. Formułowane przez nas wypowiedzi zazwyczaj nie tylko opisują pewien stan rzeczy. Jeśli np. np. dziwaczne.: „Jan widzi Piotra”). choćby to miała być wypowiedź dziwaczna i notorycznie fałszywa. Często przy tym określona wypowiedź pełni równocześnie kilka ról semiotycznych.mogą spełniać różnorodne role z punktu widzenia semiotyki. nasze przeświadczenia czy przypuszczenia. Ta rola wypowiedzi jako środka opisu jakichś określonych stanów rzeczy jest przedmiotem zainteresowania semantyki. a całość wypowiedzi pozostanie składna. to powstanie zdanie „Rdza szanuje metal”. Rola opisowa i rola .czyli formułowane przez kogoś w jakimś języku wypowiedzi . W rozważaniach logicznych zajmujemy się zazwyczaj różnymi rodzajami wypowiedzi ze względu na spełnianą przez nie rolę opisową. „widzi” w sensie „nie jest niewidomy” to funktor zdaniotwórczy od jednego argumentu nazwowego. § 4. jak to opisuje dana wypowiedź. lecz nadto wyrażają nasze przeżycia. że Jan jest chory. Wypowiedź „Jan jest chory” wyraża przeświadczenie mówiącego. Role semiotyczne wypowiedzi Konkretne przypadki posłużenia się w mowie czy w piśmie określonymi wyrażeniami .

VI § 7). przyrzeczenia czegoś itp. Taką właśnie sugestywną rolę spełniają zwłaszcza wypowiedzi rozkazujące bezpośrednio skierowane do adresata rozkazu. że tak a tak jest. że nie żywimy przeświadczeń. Wdrożony do musztry żołnierz na komendę „Baczność!” bez namysłu reaguje przybraniem postawy zasadniczej. „Dziecko wpadło do studni!”). ale też poderwać do ataku i przełamać bezwład bardziej lękliwych. Przedmiotem zainteresowania pragmatyki jest też rola sugestywna. bólu czy gniewu. które wyłącznie dają wyraz naszym przeżyciom. Zazwyczaj opisujące coś wypowiedzi pewnej osoby są wyrazem żywionych przez tę osobę przeświadczeń. a również różnie sformułowane normy. a niczego nie opisują. a okrzyk „Hurra!” szturmującego oddziału ma nie tylko wyrazić wolę zdecydowanej walki. potencjalnie więc pełnią rolę sugestywną. że poprzez wygłoszenie (czy też napisanie lub podpisanie) tych wypowiedzi w określonym układzie życia społecznego dokonuje się takich aktów o charakterze umownym. na które zwykle reaguje się w jakiś jeden określony sposób (np. ani nawet przypuszczeń. Należy zwrócić uwagę. a jedynie wyraża gniew czy ból mówiącego.to wypowiedź taka niczego nie opisuje. że jest tak. przyjęcie zobowiązania. Wyróżnia się w związku z tym rolę performatywną niektórych wypowiedzi w danym środowisku kulturowym. złożenie przyrzeczenia. „Nalot!”. że formułowanie wypowiedzi ustnych czy pisemnych w określonych okolicznościach życia społecznego jest zwykle czynnością społeczną. przyznanie komuś . by rolę taką spełniać. to ów ktoś kłamie (por. Możemy też formułować wypowiedzi. rozdz. jaką pełnić mogą czyjeś wypowiedzi w stosunku do ich odbiorcy. jeśli oddziałuje nań jako swoisty bodziec do określonego zachowania się. Gdy ktoś w pustym pokoju mówi ze złością „Psiakrew!” albo woła nagle „Oj!” .ekspresywna wypowiedzi są od siebie w dużym stopniu niezależne. czy też aktu zobowiązania się do czegoś. Możemy formułować wypowiedzi opisujące jakiś stan rzeczy. to nadają się jako wypowiedź danego języka do tego. a nawet same tylko informacje o faktach. Jeśli ktoś głosi w swej wypowiedzi. „Pożar!”. które jeśli nawet w danej chwili nie pełnią w stosunku do nikogo roli sugestywnej. Jakaś wypowiedź mniej lub bardziej skutecznie pełni rolę sugestywną w stosunku do jej odbiorcy. zastrzegając się wyraźnie czy choćby przez sposób dokonania wypowiedzi. że żywi przeświadczenia przeciwne. Interesować nas będą szczególnie wypowiedzi formułujące normy postępowania jako wypowiedzi. jak np. konwencjonalnym. jest jedynie przejawem tych przeżyć. polegającą na tym. np. nadanie komuś imienia. poprzez którą dokonujemy aktu poinformowania innych czy wezwania do jakiegoś postępowania. ukrywając. jak te wypowiedzi głoszą.

według których danemu wyrażeniu należy przyporządkowywać myśl o takim. Nie zostanie dokonane w sposób zgodny z tradycją ceremonialne nadanie imienia statkowi. którym według reguł znaczeniowych danego języka przyporządkowana jest taka właśnie myśl. Wypowiedź rozpatrywana w jej roli performatywnej sama przez się niczego nie opisuje. chociaż jej dokonanie w należyty sposób stać się może podstawą obowiązywania nakazów określonego rodzaju. dążąc do wywołania w świadomości innej osoby. należycie dosłyszał czy dostrzegł te słowa i przyporządkowuje im myśl taką właśnie. W związku z rozróżnieniem różnych ról wypowiedzi naszej mowy należy odpowiednio dostrzegać różnorodność znaczeń tych wypowiedzi. Łatwo zrozumieć. wydanie wyroku. do ustalenia się reguł. Oczywiście może dojść do porozumienia również wtedy. również znający te reguły.a mianowicie ustaliła się reguła. a nie innym stanie rzeczy.to dochodzi do porozumienia między twórcą a odbiorcą znaku. że zainteresowania prawnika nie ograniczają się jedynie do opisowej roli wypowiedzi. na czym polega proces porozumiewania się ludzi w tym języku. lecz dotyczą również ich roli ekspresywnej.bez podpisania i wygłoszenia takiej wypowiedzi nie dojdzie. a odbiorca. ustanowienie normy prawnej itp.. odbiorcy znaku. Jeśli twórca znaku należycie zna te reguły i użył słów o odpowiednim znaczeniu. że nie jest to znaczenie opisowe. Niewątpliwie ma też w języku polskim określone znaczenie wypowiedź np.”. jakie to smaczne!” ..5 Dla ważności aktu wydania wyroku konieczne jest to. Znając różnorodne role. Jeśli natomiast wypowiedziane przez twórcę znaku słowa wywołają u odbiorcy myśl innego rodzaju niż ta. „Ach. nie sugeruje żadnych zachowań.odznaczenia czy godności. myśli określonego rodzaju. Płyń po morzach i oceanach świata. zrozumieć można. by sędzia (czy sędziowie składu sądzącego) podpisał i ogłosił wypowiedź o określonej treści . jaką zamierzał wywołać twórca znaku . jeśli w odpowiedniej chwili nie zostaną przez upoważnioną do tego osobę wypowiedziane słowa: „Nadaję ci imię N. Mianowicie osoba będąca twórcą znaku. że w ten sposób wyraża się zadowolenie z przeżywanej przyjemności smakowej tyle tylko. gdy twórca i odbiorca znaku dla danego szczególnego przypadku uzgodnili między sobą znaczenie jakichś słów czy też innego rodzaju znaków. wypowiada słowa. Znaczenie jakiegoś wyrażenia w danym języku nie ogranicza się do jego znaczenia opisowego. według obowiązujących przepisów proceduralnych. a jedynie znaczenie ekspresywne. nie wyraża żadnych przeżyć. sugestywnej i performatywnej. które pełnią wypowiedzi formułowane w określonym języku. którą zamierzał wywołać . do aktu wydania wyroku.

które nie mają ustalonego znaczenia w danym języku. Mówienie i poznawanie. Warszawa 1993. że twórca lub odbiorca mylą się co do tego. adskryptywną. Problematyce tej poświęcona jest część książki Jak działać słowami. że odbiorca nie zna znaczenia określonych słów w danym języku. Szerzej: T. 545 . u odbiorcy myśli o określonej treści. Austina. „Studia Filozoficzne” 1973. rozróżniać można bardziej szczegółowo role permisywną. Odpowiednio do tego. Niezrozumienie może być spowodowane tym. PWN. że mówiący użył słów. mówi się.twórca. Gizbert-Studnicki. kreatywną itp. jakiego rodzaju czynność kulturowa zostaje dokonana poprzez daną wypowiedź. czy dlatego. Stwierdzenie jako akt mowy. nr 3. że nastąpiło niezrozumienie danej wypowiedzi. ss. 5 . Klasyczne sformułowania dotyczące teorii performatywów można znaleźć w książce twórcy tej teorii Johna L. że powstało między nimi nieporozumienie. jakie znaczenie mają wypowiedziane słowa w danym języku. 83 . danej wypowiedzi.708. Nieporozumienie może powstać czy to dlatego. jako znak. mówi się. albo tym.97. Rozprawy i wykłady filozoficzne. Jeśli zaś słowa przez kogoś wypowiedziane czy napisane nie wywołały. albo nie uzgodnili między sobą odmiennego znaczenia danych słów. ss. że któreś z użytych słów czy wyrażeń złożonych ma w danym języku kilka znaczeń.

65 § 1 kod. 60 kod. cyw. takiego. nie określają jednoznacznie znaczenia tego oświadczenia i brak jest podstawy. Zadania 1. 2. którego reguły znaczeniowe ustalone są tylko w małej grupie. W czasie ścinania drzew nikt jednak nie nadjechał szosą. Jeśli jednak są podstawy do tego. aby ustalić. w którym oświadczenie to prowadzić będzie w danej sytuacji do stanu rzeczy zgodnego z „zasadami współżycia społecznego” . Według polskiego kodeksu cywilnego przyjmować należy następujące zasady co do wiążącego w obrocie prawnym sposobu dokonywania oświadczeń stron: I. aby ustalić.). II. jakie zgodnie przypisywały im strony (art. to należy przypisywać tym słowom czy innym znakom takie znaczenie. w Polsce kiwnięcie głową czy użycie słów „Zgadzam się” jako znaki przyjęcia złożonej oferty). Wypowiedziom czy innym znakom.cyw. III. którego reguły znaczeniowe przyjęte są tylko w społeczeństwie polskim. Przy mało uczęszczanej szosie ścinano spróchniałe drzewa i na ten czas umieszczono barierę z napisem „Objazd” oraz strzałkę kierującą na równoległą dróg? polną. należy przypisywać zasadniczo takie znaczenie. oraz takiego. a barierę niezwłocznie potem usunięto. 65 § 2 kod.). że składający i przyjmujący oświadczenie zgodnie przypisywali mu jakieś jedno znaczenie. w którym złożono oświadczenie. które ze względu na sytuację mogą być traktowane jako oświadczenia woli (art. cyw. Podaj przykład sytuacji. Jeżeli reguły znaczeniowe języka. Czy ta bariera z napisem i strzałką była znakiem w tej sytuacji? 4. do której Ty należysz. że składający i przyjmujący oświadczenie zgodni byli co do przypisywanego użytym słowom czy innym znakom znaczenia odmiennego od ogólnie przyjętego znaczenia językowego. Czy leżące w magazynie zarządu drogowego blaszane żółte trójkąty z czerwoną obwódką są znakami drogowymi? .a więc należy odwołać się do założeń o charakterze pozajęzykowym (art. to złożonemu oświadczeniu należy przypisać to spośród kilku możliwych w danym języku znaczeń. w której dym służyłby jako znak czegoś. jakie przypisują tym znakom społecznie przyjęte w danym środowisku reguły znaczeniowe (np. którego reguły znaczeniowe ustalone są w zasięgu międzynarodowym.). 3. Podaj przykład znaku: takiego.Odpowiedni sposób rozumienia oświadczeń stron zawierających umowę ma istotną doniosłość prawną.

16. „Koledzy dali mu bobu”? 9. 12. e) „głośno”. które należą do Twojego słownika: „dysza”. Czy ściśle wyraził się ktoś. Orientując się według końcówek słów użytych w dziecięcym języku spróbuj ustalić budowę składniową zdania: „Livo-głoka kuzdra kornęła bokra u kornuje bokrzątko”. „sabotaż”. „kierdel”. Jakie przypisujesz tym napisom znaczenie? Jak wpadłeś na ten pomysł i jakie elementy były podstawą tego przypuszczenia? 11. 6. Wskaż wśród następujących wyrazów te. „tracz”. b) gdy odbywa się jawne głosowanie. Podaj przykład wypowiedzi. które nadaje się na podmiot lub orzecznik orzeczenia . Napisz zdanie składające się z co najmniej pięciu wyrazów i określ kategorię syntaktyczną wyrazów składowych. d) gdy zapowiedziano dyskusję. Czy podniesienie przez jakąś osobę ręki do góry jest znakiem: a) w chwili. „karczoch”. którą zawarłeś nie używając jakichkolwiek znaków słownych. Na szybach nad wygodnym miejscem przy wejściu były napisy: „Wilt u zitten? Ik kan staan!”. Opisz dokładnie. a które tylko rozumiesz. Jakiego stopnia językowego jest wypowiedź: „Jan sądzi. iż Paul wie o tym. Jaką rolę semiotyczną spełnia napis „Kocham Elę!” w poufnym pamiętniku? 14. „użątek”. 13. d) „poniżej”. Przeprowadź analizę znaczenia wypowiedzi „Trzy trefle” w czasie licytacji przy grze w karty . 17. „laser”. c) „chociaż”.5. Określ role tych wypowiedzi. 15. Nazwa jest to wyraz albo wyrażenie rozumiane jednoznacznie.oraz znaczenia tych samych słów jako odpowiedzi na pytanie „Jakie trzy karty pozostały ci w ręku?”. ale ich nie używasz (słownik bierny)? 8. „On za kołnierz nie wylewa”. kto powiedział. c) gdy ktoś wykonuje poranne ćwiczenia gimnastyczne w swym pokoju. Podaj przykład umowy. która w danej sytuacji spełnia szczególnie wyraźnie rolę performatywną. Jak można rozumieć zwroty: „On ma węża w kieszeni”. jakie są warunki ważnego dokonania danego aktu za pomocą tej wypowiedzi. Uzasadnij każdą odpowiedź. Określ kategorię syntaktyczną wyrazów: a) „śpi”. b) „otwiera”. Poznań otrzymał wozy tramwajowe z Amsterdamu. 10. że gorączka jest znakiem choroby? 7. Pojęcie nazwy Wśród ogółu wyrazów i wyrażeń złożonych danego języka interesować nas będą obecnie nazwy. gdy ten ktoś wkłada sweter. że zwrot «brać sobie do serca» jest idiomem języka polskiego”? Rozdział II NAZWY § 1. Które z tych wyrazów są przez Ciebie aktywnie używane (słownik czynny).

jak to widać ze zdania: „Praworządność jest fundamentem siły Rzeczypospolitej Polskiej”. zaimków. „płacz”. To. co mówić będziemy o nazwach konkretnych. „białość”). bo w jej skład wchodzi więcej niż jeden wyraz. oraz nazwy abstrakcyjne. Zwrócić tu trzeba uwagę. i nazwy złożone. że przy wielu słowach języka prawniczego mogą powstawać niejasności. „Skrypt” to nazwa prosta. stał się adwokatem.). rozróżnić trzeba: nazwy konkretne. które nie są znakami rzeczy czy osób ani czegoś. bo wyrazy te mogą stać się podmiotem względnie orzecznikiem w zdaniu. bo ta nazwa nie wskazuje na rzeczy. na pewne zdarzenie czy stan rzeczy (np. „kradzież”. czasowników. Również nazwa prosta może nie być rzeczownikiem. „Rozpaczać jest to przydawać zło do zła”. że orzeczenie imienne to orzeczenie stwierdzające o podmiocie. „wyższość”). co sobie jako rzecz czy osobę wyobrażamy. co w pewnych rzeczach podobne. „cisza”) albo na pewien stosunek między przedmiotami (np. przyimków. co jest białe. „Biały przedmiot” . a wyrażenie „student pierwszego roku prawa. W dalszych rozważaniach będziemy się zajmować głównie nazwami konkretnymi. to jest takie. np. nazwa czegoś. składające się z jednego tylko wyrazu. „Jan” i „adwokat” to nazwy. składające się z więcej niż jednego wyrazu. został adwokatem itp. zamieszkały w mieście położonym nad Wisłą” . do czego nazwy są odnoszone. „Ten jest podejrzany”. lecz na to. bo jako całość wyrażenie to może być podmiotem lub orzecznikiem w zdaniu. (Przypominamy. czy posługujemy się nimi w danym przypadku jako nazwami . Ze względu na liczbę wyrazów wchodzących w skład nazwy rozróżniamy nazwy proste. przymiotników. Wskazują one na pewną cechę wspólną wielu przedmiotom (np. nazwa to nie to samo co rzeczownik. weźmy np. „Praworządność” to nazwa i wyrażenie „fundament siły Rzeczypospolitej Polskiej” też jako całość jest nazwą. ewentualnie czegoś. Nazwy konkretne a nazwy abstrakcyjne Ze względu na to. Jak widać. W podanych przykładach na nazwę złożoną składa się cały zespół rzeczowników. że jest on taki a taki. „nimfa”). Ale „białość” to nazwa abstrakcyjna. że Jan jest adwokatem.to nazwa złożona. jest to nazwa. „braterstwo”.to nazwa konkretna.imiennego w zdaniu. to jest takie nazwy. § 2. nazwy zawarte w zdaniach: „Chory cierpi”. który mieszka w Poznaniu” to inny przykład nazwy złożonej. „Student. co wyobrażamy sobie jako rzecz lub osobę („kwiat paproci”. nie zawsze jednak da się zastosować do nazw abstrakcyjnych. które są znakami rzeczy („stół”) albo osób („sędzia”). aby wykład był przystępniejszy.

: „Sędzia wymierzył przestępcy karę”. Podobnie: „więzienie”. którego dana nazwa jest znakiem. przedmiotu. np. na którym zapisano treść wyroku. np. popełnia błąd hipostazowania. jakby to „prawo” było jakąś rzeczą. pewnych gwałtownych zmian zachodzących w rzeczach. „wybuch” to nie nazwa rzeczy. Desygnat nazwy Przedmiot. co. by dopatrywać się jakichś rzeczy. czyimś uprawnieniu czy zespole uprawnień. że często ulegamy przy tym pokusie. czy . takie zdanie: „Sprawiedliwość ukarała przestępstwo”. Jeśli to nawet nie spowoduje większych kłopotów przy rozważaniu spraw potocznych.abstrakcyjnymi. nazywamy desygnatem tej nazwy. Czytelniku.konkretnymi. lecz stosunku zachodzącego między rzeczami czy osobami.jeśli chodzi nam o sam akt wydania wyroku. jeśli mamy na myśli arkusz papieru. w taki sposób. Można wprawdzie formułować np. których nazwy te byłyby znakami. a cecha wspólna wszystkim rzeczom z czyjegoś punktu widzenia pięknym. kto dopatruje się jakiegoś fizykalnego. a nazwa abstrakcyjna . To. Tak np. „wyrok” to nazwa konkretna. to znaczy zajmującego w jakimś czasie jakąś przestrzeń. ale lepiej pozostawić taki sposób mówienia poetom i wypowiadać się w sposób możliwie bardziej konkretny. (pod wpływem pewnych elementów magicznego myślenia prawników rzymskich) częsta jest w prawoznawstwie tendencja do rozprawiania o czyimś „prawie”. A przecież nie ma jakiejś takiej rzeczy. § 3. . „akt oskarżenia” itp. to przy rozważaniach natury teoretycznej nieostrożność w posługiwaniu się nazwami abstrakcyjnymi łatwo może sprowadzić na bezdroża gadaniny nie wiadomo o czym. bo piękno to nie rzecz. Ten. a „bliskość” to nie nazwa jakiejś rzeczy czy osoby. Nazwami abstrakcyjnymi należy posługiwać się o tyle ostrożnie. który odpowiadałby nazwie abstrakcyjnej. która nazywałaby się „piękno”. Np. lecz nazwa pewnego zdarzenia.

kto tę książkę napisał. Mówi się mianowicie. że czyn oszusta jest desygnatem nazwy „przestępstwo”. jest desygnatem nazwy „cnota”. Desygnatem danej nazwy jest tedy każdy przedmiot. itd. Ten sposób rozumienia słowa „przedmiot” nasuwa wiele kwestii: np. co to znaczy. ku stosunkom. jest jedynym desygnatem nazwy „glob ziemski”. ku zdarzeniom itd. Nazwa oznacza swe desygnaty . Ze względu na te trudności z określeniem desygnatu nazwy abstrakcyjnej posługiwać się będziemy głównie przykładami dotyczącymi desygnatów nazw . o którym trafnie orzec można daną nazwę. ku czemu zwraca się nasza myśl. Jeśli w ten sposób rozumieć będziemy słowo „przedmiot”. jeślibyś powiedział: „To jest chmura” . możemy mówić. jest desygnatem nazwy „książka”. że „istnieją” liczby nieparzyste. jest desygnatem nazwy „człowiek”. ale i ku cechom wspólnym dla wielu rzeczy. pojmowana jako skłonność jakiegoś człowieka do postępowania w sposób sprawiedliwy. zajmujących w jakimś określonym czasie jakąś określoną część przestrzeni.masz w tej chwili przed sobą. czy tyle.powiedziałbyś nieprawdę. Była w nich mowa o desygnatach nazw konkretnych. a więc o przedmiotach w ścisłym znaczeniu. a może się ona zwracać nie tylko ku rzeczom. co jest. i powiedział: „To jest książka” . że „przedmiotem naszej myśli” jest to. ile przedmiotów pięknych dla jakichś ludzi w jakiejś chwili. że sprawiedliwość. co masz przed oczyma w tej chwili. ten. o rzeczach albo osobach. co masz pod nogami. Jeślibyś wziął do ręki to. lecz również twory naszej wyobraźni. a „nie istnieje” liczba naturalna większa od każdej innej liczby naturalnej. czy jest jedno piękno. W każdym razie nie można utożsamiać „przedmiotu naszych myśli” z przedmiotemrzeczą.powiedziałbyś prawdę.i z tego właśnie punktu widzenia nazwami interesuje się semantyka. Przytoczone przykłady nie budzą wątpliwości. Słowo „przedmiot” bywa jednak czasem używane w znaczeniu znacznie szerszym.. to. że liczba 3 jest desygnatem nazwy „liczba nieparzysta”. itd. itd. przy tym myśl naszą mogą zaprzątać nie tylko wyobrażenia tego.

nazywamy nazwami generalnymi. Nazwy indywidualne a nazwy generalne Dla wyjaśnienia. starcem. stan cywilny. ale i przedmiotom tylko wyobrażonym. choć kolejno stanie się ono chłopcem. jak długo zachowuje on ciągłość istnienia (chyba że zmienimy daną mu raz nazwę). łysym. musimy najpierw dokonać odróżnienia nazw indywidualnych od generalnych. np. Nazwa indywidualna. jakie jest znaczenie. choć zmieni zawód.konkretnych. „szklana góra”. postaciom literackim („Andrzej Kmicic”) czy występującym w dziele literackim wyimaginowanym miejscowościom. krzesła. siwym. Natomiast nazwy. które tym przedmiotom przypisujemy. gdy szukamy desygnatu nazwy generalnej „najwyższa góra na świecie”). „Karol Kaczmarek”. służy danemu przedmiotowi tak długo. które przysługują przedmiotom ze względu na jakieś cechy. taka jak np. „student wydziału prawa”. i to bez względu na cechy tego przedmiotu. jaki jest sposób posługiwania się nazwami w jakimś języku. Nazwy indywidualne to takie nazwy. a więc przedmiotów mających cechy budynku. „Najsłynniejsze z pierników miasto w Polsce” . nie przypisując przez to danemu przedmiotowi takich czy innych właściwości wyróżniających go.: „budynek”. „Poznań”. studenta wydziału prawa. Skoro raz niemowlę nazwano: Karol Kaczmarek. np. nazwa ta będzie mu służyć. obywatelstwo czy inne cechy. odnoszą się do wszelkich przedmiotów danego rodzaju. W pewnych przypadkach może istnieć jeden tylko przedmiot mający odpowiednie cechy (np. „krzesło”. Nazwy generalne. dojrzałym mężczyzną. Nazwy indywidualne mogą być nadawane nie tylko przedmiotom rzeczywistym. młodzieńcem. tych a nie innych przedmiotów. „Dunajec”. „krasnoludek”). które służą do oznaczania poszczególnych. a nawet w ogóle mogą nie istnieć przedmioty o odpowiednich cechach („kulisty sześcian”. § 4.to . choć będzie kolejno brunetem.

że słowo „Zofia” to słowo. Za powiedzenie: „Wiśniewski to łobuz” może żądać ukarania ten tylko Wiśniewski. ale ze względu na to. Treść nazwy Nazwy generalne odnoszą się do wszystkich przedmiotów mających pewien określony zespół cech. Przepisy prawa ustanawiają nakazy dla takich a takich obywateli oznaczonych nazwą generalną . wskazywała na pewną osobę poprzez jej cechy. która oznacza to samo. że dano jej imię Zofia”. Podobnie nazwą indywidualną jest słowo „Zofia”. gdy powiemy: „taki oto” . że nazwa „Krzywousty”. Można więc powiedzieć. do którego się to odnosiło . Za powiedzenie: „Co Wiśniewski. to słowo „Zofia” staje się nazwą generalną. co nazwa indywidualna „Toruń”. która ma tę cechę. Z przykładów tych widać. przed wiekami. początkowo. nie ze względu na jakieś jego cechy. a nie inne miasto. a nie innej.rolę nazwy generalnej. bo oznacza to. ale używając tego słowa odnosimy je zazwyczaj do pewnej określonej. kto nosi nazwisko Wiśniewski. jest nazwą indywidualną. Zauważyć trzeba jednak. które ma wiele znaczeń. zaimek ów spełniać będzie rolę nazwy indywidualnej. tak jak się nim najczęściej posługujemy. § 5. że nie można utożsamiać rozróżnienia nazw indywidualnych i generalnych z rozróżnieniem imion własnych i pospolitych w gramatyce. bo rozumiemy je w sensie: „kobieta. Wprawdzie wiele kobiet nosi to imię. to łobuz” może domagać się kary każdy. która dziś.urzędy stosując prawo ustanawiają na tej podstawie normy dla obywateli oznaczonych nazwami indywidualnymi. Gdy wskazując palcem powiemy: „ten oto”. Odróżnianie nazw indywidualnych i generalnych będzie nam potrzebne zwłaszcza przy rozważaniach dotyczących prawa cywilnego.nie inny. „Toruń” to nazwa indywidualna. A .: „Każda Zofia ma imieniny 15 maja”. tej. ale w każdym z tych znaczeń jest nazwą jakiegoś jednego indywiduum. Zauważmy też. że kiedyś tak właśnie miejsce to nazwano. że jeśli mówimy np. z naszego punktu widzenia. kobiety.nazwa generalna.

że odnosimy ją do każdego przedmiotu. a nie np. sterowcowi. spadochronowi. śmigłowcowi. . Taki zespół cech łącznie przysługuje każdemu samolotowi i tylko samolotowi. 3) poruszanym silnikiem o takiej czy innej konstrukcji. nazwa „samolot” takie ma znaczenie w języku polskim. rakiecie kosmicznej itd. który jest: 1) urządzeniem przystosowanym do swobodnego lotu w powietrzu. 2) cięższym od wypartego przez nie powietrza. 4) o nieruchomych płatach nośnych.więc np. szybowcowi.

7) połowiących się i 8) prostopadłych. a to już powinno mu wystarczyć. Kto wiedząc. to już przez to samo jest desygnatem danej nazwy. Wszystkie kwadraty mają taki zespół cech i tylko kwadraty mają taki zespół cech. 3) równoboczna. wyliczać aż tyle cech. 10) wpisywalna w koło.Treścią jakiejś nazwy generalnej nazywamy taki zespół cech. tylko jęczmienna. co ma te trzy cechy. może być nazwane pęczakiem i tylko to. 11) opisywalna na kole . by odróżnić desygnaty danej nazwy od innych przedmiotów. 9) o obwodzie przy danej powierzchni stosunkowo najmniejszym. 7 . długo jeszcze moglibyśmy wymieniać. 2) jęczmienną. treścią nazwy „pęczak” w języku polskim jest zespół cech: 1) coś. Nie każda kasza jęczmienna jest pęczakiem. 3. Wszystko. odmawia jej nazwy „pęczak”. 6. aby wiedział.itd. kogo chcemy zapoznać z treścią nazwy „kwadrat”.dlaczego?). albo 1. Czy jednak trzeba komuś. nie zna jej znaczenia w języku polskim. 6) o przekątnych równych. na podstawie którego osoba używająca danej nazwy we właściwy dla danego języka sposób gotowa jest uznać jakiś dowolny przedmiot za desygnat tej nazwy. 6. że ma do czynienia z bardzo grubą kaszą jęczmienną. 2. 4 albo 1. a cechy zespół taki tworzące . nazywamy konstytutywnym zespołem cech. 2. by umiał odróżniać kwadraty od nie-kwadratów (nie wystarczy jednak podać cech 1. 6. jeśli stwierdzi w nim te cechy łącznie. 2. Zastanówmy się teraz. 5) o bokach parami równoległych. 4) prostokątna. Taki zespół cech. Jeśli jakiś przedmiot ma owe cechy konstytutywne. jakie cechy ma każdy kwadrat. 9 albo 1. 2. 2. Jest to: 1) figura płaska. 3) bardzo grubą. który wystarcza do tego. Wystarczy podać cechy 1. 3. Nie każda bardzo gruba kasza jest pęczakiem. jak odróżniać kwadrat od nie-kwadratu? Nie. 7. co te trzy cechy łącznie posiada. A więc np.odmówić mu charakteru desygnatu tej nazwy. 4. co jest kaszą. itd. a co za tym idzie . 8.. ten widocznie nie zna treści nazwy „pęczak”. 2) czworoboczna. tylko bardzo gruba. a przy stwierdzeniu braku którejś z nich .cechami konstytutywnymi.ma wszystkie inne cechy .

Każda nazwa generalna może występować w trzech różnych rolach znaczeniowych. znajdziemy w encyklopedii czy w słowniku. a innym razem . mogą one spełniać rolę nazwy dla każdego przedmiotu. który posiada zespół cech wskazany w treści owych nazw. jako najprościej wyjaśniający. 11 (cechy konsekutywne). 4. słowu „koza” może odpowiadać treść: „rogate zwierzę domowe z bródką” albo „żelazny piecyk na wysokich cienkich nóżkach”. Nazwy te mogą być wieloznaczne. 4. albo „młoda i jeszcze niezbyt stateczna dziewczyna”. Dzięki temu. to już na pewno jest kwadratem (cechy konstytutywne). albo jeszcze inna. że zespół cech konstytutywnych można zestawić na różny sposób. nazywamy treścią leksykalną. że nazwy generalne mają pewną treść. 2. Wyrażenie „cecha istotna” bywa jednakże różnie rozumiane: mówi się nieraz o cechach istotnych dla desygnatów danej nazwy mając na myśli te cechy. 5. Zwróćmy uwagę. .. które mówiący ze swego punktu widzenia uważa za szczególnie ważne. trzeba właściwie mówić o kilku nazwach „koza”. Taki konstytutywny zespół cech.wspólne wszystkim desygnatom danej nazwy. a stąd ma też z konieczności cechy 3. 9. np. 7. o co chodzi. który np. brany z jakąś jedną treścią. Te pozostałe cechy wspólne nazywamy w tym przypadku cechami konsekutywnymi względem poprzednio wymienionych. Cechy konstytutywne bywają czasem nazywane cechami istotnymi. czyli w trzech supozycjach. 3. 2. a zależnie od tego pewne cechy będą raz odgrywać rolę cech konstytutywnych. Choć mamy tu jedno słowo „koza”. 10. Najprościej wytłumaczyć komuś. znacznie trudniej byłoby mu zrozumieć. co to jest kwadrat. co to jest kwadrat. gdybyśmy podali np. czyli słownikową nazwy. cechy 1. 6. Jeśli coś ma cechy 1.cech konsekutywnych. Nazwą jest więc pewien napis czy zespół dźwięków brany w jakimś jednym swym znaczeniu. 2. 8. bo właśnie odmienna treść jest tym. a to przecież zupełnie co innego. co odróżnia jedną nazwę od drugiej. 9. podając zespół cech 1.

Nazwa używana w tej supozycji staje się w każdym przypadku nazwą abstrakcyjną. „zając” w supozycji formalnej nie biega ani też nie je. bo „gatunek zajęcy” jako całość nie ma nóg ani zębów. w wypowiedzi: „Zając jest pospolity w Polsce”. która się mieści w następującym cudzysłowie: „ZAJĄC”? Musimy ją też nazwać „zając”. „Zając” w supozycji prostej biega i je. Używając słowa w tej supozycji stawiamy je w .Po pierwsze (supozycja prosta). Nie ma bowiem takiego fizycznego przedmiotu. Gatunek zając . po trzecie. Supozycją materialną nazywamy użycie jakiegoś wyrazu jako znaku dla niego samego.to nasz twór myślowy. o którym można by trafnie powiedzieć: „To jest gatunek zając”. tzn. „ZAJĄC” w supozycji materialnej składa się z dwóch sylab. wyraz może być nazwą dla całego gatunku przedmiotów. W takiej supozycji używamy słowa „zając” mówiąc: „Zając przebiegł mi drogę”. z pięciu liter i wielokrotnie jest odbity na tej właśnie stronie książki. chodzi nam wtedy o poszczególny desygnat tej nazwy. jak np. jako znak dla określonego desygnatu tej nazwy. jak nazwać tę cienką warstwę farby drukarskiej. Wreszcie. To poszczególne zające mają zęby. ale każdy swoje (to właśnie mamy na myśli mówiąc ogólnie: „Zając ma ostre zęby”). O jakimś określonym zającu nie można powiedzieć. Po drugie (supozycja formalna). gatunek zajęcy ma w Polsce wielu przedstawicieli i wobec tego łatwo się z przedstawicielem tego gatunku spotkać. nazwa taka może być używana w wypowiedzi jako znak dla poszczególnego przedmiotu tego właśnie rodzaju. powstały z uogólnienia myśli o cechach wspólnych wszystkim zającom. Pospolity jest „gatunek zając”. że jest pospolity. biorąc tym razem to słowo w supozycji materialnej.

że jest pięcioliterowa) i cech desygnatów nazwy (np. stowarzyszenie to zbiór (agregat). zielone. rzeczy złożonej z części składowych (zbiór w sensie kolektywnym). a czym innym . Ten cudzysłów zaznacza. A więc zakres nazwy „student”. jaki tworzą ludzie zorganizowani w pewien sposób. z których każda jest studentem . występować tylko w supozycji prostej (Jan jest mężczyzną) albo materialnej („Jan” jest sylabą). nie ulegnie zmianie. okrągłe.to klasa wszystkich desygnatów danej nazwy. np. Nazwy indywidualne mogą. Z pojęciowego punktu widzenia czym innym jednak jest zbiór (klasa) z osobna rozpatrywanych książek z danej biblioteki. biblioteką.zbiór (agregat) książek nazywany. czyli klasa elementów. Zakres nazwy Zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy nazywany bywa zakresem tej nazwy. Zakres nazwy . jak . to klasa wszystkich z osobna wziętych osób. które w określonym dniu tworzyły określone stado. chociaż stado ulegnie rozproszeniu i przestanie tworzyć agregat. jako całość. ze względu na taką czy inną cechę tych elementów. że chodzi nam o samo słowo. a w związku z tym cechuje ją jakaś mniejsza czy większa liczebność tych elementów.). „zając”. a nie o jakiegoś poszczególnego zająca czy gatunek „zając”. Obok tego jednak słowo „zbiór” używane bywa dla określenia agregatu. że desygnaty te są twarde. księgozbiór to zbiór (agregat). Tak więc np.cudzysłowie. miedziane itp. Nie można mieszać cech nazwy (np. jaki tworzą systematycznie zgromadzone przez kogoś książki łącznie wzięte.natomiast nie chodzi tu o całość taką. Klasa zwierząt. Należy jednak zwrócić uwagę na wieloznaczność słowa „zbiór”. charakteryzowana jest przez cechy. § 6. to znaczy jakiejś całości. na podstawie których zalicza się do niej poszczególne elementy. W licealnym kursie matematyki słowa „zbiór” używano na oznaczenie pewnej mnogości elementów wyróżnionych według takich czy innych zasad. Zbiór w takim rozumieniu (zbiór w sensie dystrybutywnym). rzecz prosta.

babka Adama Mickiewicza). Powstawać mogą dalsze niejasności związane z tym. człowiek). notariusz. internista). że Arystoteles należy do zakresu nazwy „młodzieniec”. o bogatszej treści. Nazwy ogólne to takie. to przechodzimy w ten sposób do innej nazwy. koń. że zakres nazwy ustala się z milcząco zakładanym odniesieniem do określonego okresu. Jeśli do zespołu cech tworzących treść jakiejś nazwy dołączymy dalsze cechy (determinowanie treści początkowo rozważanej nazwy). rozróżniamy nazwy ogólne. Zakres nazwy indywidualnej z założenia obejmuje jeden tylko desygnat. zazwyczaj mając na myśli klasę tych przedmiotów. prawnik. choć przecież i on był swego czasu młodzieńcem. Zakres nazwy generalnej wyznaczony jest przez treść tej nazwy. które w danej chwili są desygnatami nazwy. przechodzimy w ten sposób do innej nazwy. Ustalając zakres nazwy „student” domyślnie przyjmujemy zazwyczaj. jednostkowe i puste. a Jan Kochanowski do zakresu nazwy „poeta Odrodzenia”. iż chodzi o zakres nazwy „student z 1994 r. człowiek. matka Adama Mickiewicza. bo chociaż dawno temu byłem studentem. Na przykład zwykle skłonni jesteśmy mówić.ogólnoświatowa organizacja studencka. uboższej w treść.”. aktualnie nim nie jestem. ale na ogół mającej szerszy zakres (np. iż nie jestem elementem zakresu nazwy „student”. które mają tylko jeden desygnat (np. szafa. ale nie powiedzielibyśmy np. naturalny księżyc naszej planety. Ze względu na to. Jeśli pomijamy w myśli niektóre istotne cechy składające się na treść jakiejś nazwy (abstrahowanie). lub z okresu wcześniejszego”. choć kiedy indziej może nam domyślnie chodzić o zakres nazwy „student z 1994 r. Przyjąć należy. że Arystoteles należy do zakresu nazwy „filozof starożytności”. najdłuższa rzeka w Polsce. ile desygnatów obejmuje zakres danej nazwy. żołnierz. lekarz. które mają więcej niż jeden desygnat (np. .. Odniesienie do określonego czasu zależy zresztą od naszego punktu widzenia na dane sprawy. Nazwy jednostkowe to takie. ale na ogół o węższym zakresie (np.

każą mianowicie szukać . a co innego Sejm. Nazwy zbiorowe Nazwy przysługiwać mogą w danym języku nie tylko poszczególnym przedmiotom. § 7. czy taki był jeden.i odwrotnie. „biblioteka” (agregat książek). syn bezdzietnej matki). Mówimy: „ten. Nazw jednostkowych nie można utożsamiać z nazwami indywidualnymi: „najstarszy żyjący w dniu 15 IX 1993 człowiek” to nie nazwa jednostkowa. czy dana nazwa jest faktycznie nazwą ogólną. które traktujemy jako agregaty złożone z poszczególnych rzeczy. jak „las” (agregat drzew). zależy w pewnej mierze od sposobu patrzenia na . czy jakaś nazwa jest nazwą zbiorową. przy czym taka osoba może być tylko jedna. niemniej coś znaczą.jeśli są to nazwy konkretne osób czy rzeczy o określonych cechach. czy też może nikt tej szyby nie stłukł. jeśli są nazwami generalnymi. których desygnatami są nie poszczególne rzeczy. jak i istniejące ongiś. tyle tylko. które wcale nie mają desygnatów (błękitny kwiat róży. „spółdzielnia” (agregat osób) itd. a pękła z powodu wypaczenia się ramy. Są więc takie nazwy. względnie nawet być nie może. lecz generalna . agregat posłów. to takie. Wzięliśmy tu pod uwagę zarówno desygnaty aktualnie istniejące. że przedmiotów o takich cechach nie ma. lecz takie przedmioty. kto jest desygnatem nazwy „poseł na Sejm Rzeczypospolitej” .Adam Mickiewicz). nazywamy nazwami zbiorowymi (kolektywnymi). ale też agregatom pewnych przedmiotów. jednostkową czy pustą. gdy chodziło o nazwy osób. Czasem znając treść nazwy nie umiemy mimo to określić. Nie jest więc desygnatem nazwy zbiorowej „Sejm Rzeczypospolitej” ktoś. Nazwy. co stłukł tę szybę” . To. czy nie. „stado” (agregat zwierząt). czy też kilku ludzi coś razem niosło i tym przedmiotem wybiło szybę. stupiętrowy dom w Poznaniu. mają pewną treść. Co innego poseł. lecz na jakąś osobę posiadającą określoną cechę. Nazwy puste niczego nie oznaczają.nie wskazuje ona bowiem na określone indywiduum.a nie wiemy. Nazwy puste (bezprzedmiotowe).

na generalne i indywidualne • według liczby desygnatów . jednostkowe i puste • według struktury desygnatów . „syn Marii Kowalskiej”. Mianowicie słowo „syn” uzupełnione nazwą (najczęściej indywidualną) tworzy nazwy złożone: „syn Jana Kowalskiego”. Dla prawnika „warsztat” . Jest to błędem. Są to np. jak „syn”.z klasą wszystkich tych części składowych. Spółdzielnia jako całość (będąc tzw. „poręczyciel”. a więc nazwa zbiorowa. „matka”. zespołu różnych urządzeń i narzędzi. co innego spółdzielnia jako całość.na ogólne. Nazwy a funktory nazwotwórcze Zapamiętajmy więc.przedmioty oznaczone daną nazwą. że niektóre słowa. Słowa takie jak „syn”. „dłużnik”.nazwa pewnego agregatu. „ojciec”. a co innego klasa wszystkich członków tej spółdzielni. Często można spotkać się z tym. spełniają z syntaktycznego punktu widzenia rolę funktorów nazwotwórczych od argumentów nazwowych.na konkretne i abstrakcyjne • według sposobu wskazywania desygnatów .na zbiorowe i niezbiorowe Zwróćmy wreszcie uwagę. że nazwy można dzielić: • według liczby wyrazów składowych . iż ktoś utożsamia agregat . „ojciec”. „osobą prawną”) może np. takie słowa. „pozwany”. . „syn rzemieślnika” itp. Np. zaliczane według gramatycznego podziału do rzeczowników. zaciągnąć pożyczkę.na proste i złożone • według charakteru tego. ale nie można by mówić wtedy o pożyczce zaciągniętej przez klasę członków tej spółdzielni. § 8.całość złożoną z części . dla technika . „pośrednik” itd.to nazwa jednostki niepodzielnej. do czego się odnoszą .

czy nie. kto w parku miejskim wydeptuje ścieżki przez trawnik? Źle czyni . że w danym języku nazwa ta ma ostry zakres.. ale domyślamy się wówczas.„pozwany” nie są samodzielne co do znaczenia. Jeśli umiemy. Czy ten. Ale od jakich rozmiarów „zaczyna się” kartka? Na jakich rozmiarach „kończy się” kartka? Tego nie wiemy. nazwę „kartka papieru”. Kto zabija z chęci zysku.że jest nazwą ostrą. czy nie jest desygnatem nazwy „czcionka garmondowa”. czy są. Jeżeli mamy kawałek papieru o rozmiarach 15x20 cm.w czasie godzin pracy próżnuje.. Wprawdzie mówi się czasem: „Jan Kowalski jest ojcem. kto przez 5 minut dziennie . jest próżniakiem? Na pewno nie. na to nie możemy się zdecydować.. przez to samo nie jest jeszcze złoczyńcą. czy jest on.. skrótowo .. znając należycie dany język. jest złoczyńcą. nie umiemy orzec. jeśli ma 1 x 1 cm albo 80 x 120 cm. pośrednikiem”. 20. że jest on czyimś dłużnikiem. pozwanym. kto wbrew zakazom wsiada przednim pomostem do tramwaju. 15.. że jest pozwany przez kogoś w jakimś procesie. że jest on ojcem jakichś dzieci. póki nie umówimy się jakoś co do tego. że jest to kartka papieru. § 9. 150. z którym odpowiednio zapoznaliśmy się. dłużnikiem. bez wątpliwości rozstrzygnąć o każdym napotkanym przedmiocie. 25. czy nie są desygnatami danej nazwy. to nazwę taką określamy jako nazwę nieostrą. 300 minut? Kiedy . Ostrość zakresu nazwy Kto zna się na drukarstwie. 200. Mamy np. ten biorąc do ręki dowolny przedmiot umie rozstrzygnąć.. mimo dobrego zapoznania się z ich cechami. czy przedmiot ten jest. to wiadomo. lecz dopiero uzupełnione w odpowiedni sposób tworzą nazwy. Jeżeli natomiast o pewnych napotkanych przedmiotach.. że jednorazowo czy zawodowo pośredniczy między jakimiś ludźmi w jakichś sprawach. czy nie jest desygnatem pewnej określonej nazwy. że chodzi w takiej wypowiedzi o to. 50. mówimy.ale czy jest desygnatem nazwy „złoczyńca”. to nikt tego nie nazwie kartką. A kto próżnuje 10. 30. Ale czy jest desygnatem nazwy „złoczyńca” ten.

jakie trudności wiązałyby się z wykonaniem przepisów ustawy takich. czy pewne przedmioty należą do zakresu danej nazwy. Wyobraźmy sobie. gdy wątpliwości co do tego. „Wolno łowić ryby siecią w rzekach. czy od momentu zapisanego w akcie zgonu przez urzędnika stanu cywilnego? Oczywiście. w tym przypadku taka nieostrość nazwy nie ma praktycznego znaczenia. to od jakiej chwili przestaje być desygnatem nazwy „prokurator”? Czy od chwili śmierci klinicznej. gdy prokurator umiera. jak np. że w języku potocznym niemal wszystkie nazwy są nazwami w pewnym stopniu nieostrymi. czy biologicznej. póki ktoś ma nominację na prokuratora. Jako przykład nazwy ostrej weźmiemy nazwę „prokurator” w ścisłym znaczeniu tego słowa. będą miały znaczenie praktyczne.: „Złoczyńcy nie mogą być urzędnikami”. Bo np. Nazwy nieostre sprawiają wiele kłopotu prawnikom. kto się bacznie przyjrzy. jest prokuratorem. to prokuratorem być przestaje. dostrzeże. skoro go zwolnią z tej pracy albo umrze. Będziemy więc mówić tu o nazwach nieostrych tylko wtedy. Przy tym. które obrazować będą zakresy nazw. rysując koła. „Ludzie w sile wieku zobowiązani są pomagać przy ważnych pracach publicznych” itd. . ale nie wolno łowić ryb siecią w potokach”.„zaczyna się” próżniactwo? Zilustrujemy to na wykresach.

Szeroka.jest to dlań nazwa tylko intuicyjna. lub też dzięki temu. „łza”.to znaczy. umiemy podać zespół cech wystarczających dla odróżnienia desygnatów danej nazwy od innych przedmiotów. iż nawet ten. Przepisz. można strugę wodną traktować w danym miejscu jako rzekę? Taką nieostrość możemy w razie potrzeby usunąć za pomocą odpowiedniej definicji. podkreślając nazwy abstrakcyjne spośród następujących: „płacz”. Jaka jest treść nazwy „rzeka”? „Szeroka struga wody bieżącej”. Podaj przykłady zdań. że na podstawie ogólnego wyglądu danego przedmiotu. o czym będzie mowa w § 2 rozdziału IV. i wyraźna. „błękit nieba”. kto dobrze zna dany język nie umiałby podać takiego zespołu cech. czy nie jest desygnatem tej nazwy.od ilu metrów poczynając. . d) liczebnik. „przyjaźń”. „wysoki dom”. choć zapewne nie umiałby podać takiego zespołu cech. Dla botanika będzie to nazwa i intuicyjna. bo botanik umie zestawić zespół cech odróżniających konwalię od innych przedmiotów do niej podobnych. Nazwy stają się nazwami ostrymi dzięki temu. ale jak szeroka . „śmierć”. iż niektóre nazwy nie mają wyraźnej treści. umiemy określić. „chochlik”. które pozwoliłyby w sposób stanowczy odróżniać desygnaty danej nazwy od innych przedmiotów. w których jako podmiot występowałby: a) przymiotnik. 2. „wysokość”. „kuźnia”. że są nazwami dla nas intuicyjnymi . bez zastanawiania się nad treścią danej nazwy. „błękit pruski” (barwnik). który przysługiwałby wszystkim konwaliom i tylko konwaliom .Nieostrość zakresu wiąże się z tym. Na podstawie ogólnego wyglądu przeciętny prawnik doskonale odróżnia konwalię od nie-konwalii. „śpioch”. to znaczy.to znaczy. „sen”. „zabójstwo”. że są nazwami wyraźnymi . c) zaimek. b) czasownik. e) wyrażenie złożone zawierające czasownik w trybie oznajmującym. „kowal”. Zadania 1. czy jest on.

8. .3. Czy można tu odpowiedzieć tylko w jeden sposób? Jaki zestaw cech uważasz za treść leksykalną nazwy „skuter”? 7. Fabryka samochodów zbudowana została na Żeraniu. 6. Dźwig ustawiono na placu budowy tego gmachu.to nazwa urządzenia stosowanego w produkcji hutniczej. są nazwami generalnymi czy indywidualnymi? 4. Sędzia.. c) w supozycji materialnej. W jakiej supozycji użyto wyróżnionej nazwy: Zgniatacz . w którym słowo „student” byłoby użyte: a) w supozycji prostej. Wpisz możliwie najbardziej szczegółowo cechy. użyte przez Mickiewicza w tekście Pana Tadeusza. Czy w zdaniu: „Co drugi rybak na Półwyspie Helskim to człowiek noszący nazwisko Budzisz powiedział stary Kaszub” występują nazwy indywidualne? 5. jakie cechy można wybrać jako konstytutywne. Podaj treść nazw: a) „wieczne pióro”. które przysługują każdemu desygnatowi nazwy „skuter”. Podkomorzy itd. b) w supozycji formalnej. Podaj przykład zdania. Pilot jest osobą kierującą samolotem. a jakie wypadnie uważać wtedy za konsekutywne.ograniczając się do cech konstytutywnych. c) „kajak” . Racjonalizator jest to wyraz o rdzeniu łacińskim. Podaj przykład nazwy generalnej. Wskaż. 9. Spychacz jest maszyną konieczną do szybkiego wykonywania prac ziemnych. Czy nazwy Rejent. której Ty byłbyś jedynym desygnatem. b) „tramwaj”.

zbiorowej i jednostkowej. jakie jej przypisujesz . Czy uważasz. że są to nazwy wyraźne. zbiorowej i pustej. b) „Zakres nazwy « jodła rosnąca w Górach Świętokrzyskich » to Puszcza Jodłowa”. Czy wyrażenie „Maria Kaczmarek” to nazwa generalna? 18. 14. Podaj 3 przykłady nazw. Czy nazwa „łańcuch żelazny” to nazwa .zbiorowa? Czy sądzisz. Treść nazwy „pilot czynny zawodowo w lotnictwie” uzupełniono wskazując cechę: a) „przystojny”. Podaj przykład nazwy: a) zarazem prostej. to jak scharakteryzowałbyś te nazwy i jakich wymagałoby to założeń? . b) „mający zdrowe serce”. że właściwie są zredagowane przepisy: a) „Administratorzy dużych budynków mieszkalnych zobowiązani są zorganizować wywóz śmieci codziennie”. oraz takie. b) „senat Rzeczypospolitej Polskiej” to nazwy? Jeśli są to nazwy. które uważasz za nazwy wyraźne. że na to pytanie wszyscy odpowiedzą jednakowo? 15. Czy któraś z tych nazw jest nazwą z Twojego punktu widzenia intuicyjną? 16. Czy zakresy powstałych w tych przypadkach nazw są różne od zakresu nazwy „pilot czynny zawodowo w lotnictwie”? 12. Wskaż nonsensy zawarte w wypowiedziach: a) „Treść nazwy to zespół cech tej nazwy”. c) zarazem złożonej. Sformułuj takie zdanie. w którym słowo „dziecko” występowałoby jako nazwa.ze względu na znaczenie. Określ dwa znaczenia tego słowa. 11. 13. Czy wyrażenia: a) „prezydent Rzeczypospolitej Polskiej”. b) zarazem złożonej. w którym słowo to występowałoby jako funktor nazwotwórczy od argumentu nazwowego. b) „Sędzia powinien wymierzyć surową karę za poważne naruszenie porządku na sali sądowej”? 17.10. Wykaż. W Poznaniu kilkaset osób nosi imię i nazwisko Maria Kaczmarek. zbiorowej i ogólnej.

nazwy „przedmiot drewniany” i wielu innych. 363 § 1 kod. co napotkamy. trzeba ustalić. jaką tworzy zakres nazwy „orzeczenie sądu”. „cokolwiek” . W celu badania stosunków między zakresami nazw musimy między innymi wprowadzić pomocniczo pojęcie klasy uniwersalnej przedmiotów oraz klasy negatywnej w stosunku do jakiejś określonej klasy. Dopóki się nie wie. jeśli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia” (art. Czy ten przepis dotyczy wyroków sądowych? Czy dotyczy także postanowień sądu? Aby odpowiedzieć na te pytania. Natomiast wszystkie desygnaty takiej nazwy łącznie wzięte . jest zarazem desygnatem nazwy „biurko”. postępowania cywilnego). „Orzeczenie sądu staje się prawomocne. „coś lub ktoś”. „postanowienie”. że zakresy różnych nazw są klasami. nazwy „sprzęt”. na czym w tej chwili opieram rękę. że żaden element jednej z tych klas nie jest elementem drugiej z nich. jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw „orzeczenie”. które składają się w całości czy w części z tych samych elementów. Zdarza się więc. Znajomość stosunków między zbiorami (klasami) tworzącymi zakresy różnych nazw jest często konieczna do zrozumienia określonych wypowiedzi. Jest to klasa odpowiadająca zakresowi nazw takich. Wyjaśnienia wstępne Jeden i ten sam przedmiot czy osoba może być jednocześnie desygnatem wielu różnych nazw. jaki jest sens przytoczonego przepisu. ale bywa też. że zakres nazwy „wyrok” i zakres nazwy „postanowienie sądu” zawierają się w klasie.które to nazwy są tak ubogie w treść. Klasa uniwersalna przedmiotów to klasa obejmująca wszelkie przedmioty (w szerokim znaczeniu tego słowa) w świecie. „wyrok”. że oznaczają wszystko. jak „przedmiot”. To. nie można we właściwy sposób zrozumieć.Rozdział III STOSUNKI MIĘDZY ZAKRESAMI NAZW § 1.

„nie-człowiek”. co jest psem albo nie jest psem. skrótowo formułując. las. „nie-samochód”. cokolwiek nie jest stypendystą”. a więc takich nazw. lecz do jakiejś węższej klasy. nazwy „nie-pies”. A więc „niestypendysta” to tyle co: „wszystko. Jeśli wypowiadamy jakąkolwiek nazwę. nazwa „nie-człowiek” może być rozumiana jako: „zwierzę nie będące człowiekiem” . koń itd. Formułowanie nazw oznaczających przedmioty nie będące desygnatami jakiejś nazwy. który nie jest stypendystą”. nazywamy klasą negatywnąw stosunku do klasy uprzednio wydzielonej. Jeśli w obrębie klasy uniwersalnej wyróżniamy np. Złożona jest ona z przedmiotów najróżnorodniejszych rodzajów będących desygnatami nazwy: „coś. dom. „niestypendysta”. czyli dopełnienie wydzielonego podzbioru do klasy uniwersalnej.określamy jako całość (agregat) nazwą zbiorową „wszechświat”. gwiazda.). to dopełniającą klasą negatywną będzie klasa wszelkich przedmiotów nie będących desygnatami nazwy „pies”. to razem biorąc klasa uniwersalna). Nazwa „nie-stypendysta” może być rozumiana jako „uczeń. Np. Dla zaznaczenia. Oczywiście suma klas desygnatów nazwy „pies” oraz desygnatów nazwy „nie-pies” tworzy klasę uniwersalną (wszystko. że chodzi o przedmioty tworzące klasę dopełniającą daną klasę do klasy uniwersalnej. cokolwiek nie jest człowiekiem” (a więc np. to przez to samo z klasy uniwersalnej przedmiotów wydzielamy w myśli klasę przedmiotów oznaczonych przez wypowiedzianą nazwę. stwarza okazję do nieporozumień związanych z tym. klasę przedmiotów będących desygnatami nazwy „pies”. czyli. jak „nie-pies”. która posiada desygnaty. natomiast „niestypendysta” to tyle co: . co nie jest psem”. a nie do jakiejś węższej klasy. że nazwy te bywają rozumiane jako określające klasę przedmiotów stanowiących dopełnienie określonej klasy nie do klasy uniwersalnej. Pozostałą część klasy uniwersalnej. umieszczać będziemy po słowie „nie” kreseczkę.a nie: „wszystko. Klasa ta stanowi podzbiór klasy uniwersalnej.

oraz istnieją P. 4) Stosunek krzyżowania się zakresów: Istnieją S. które są zarazem P. które nie są desygnatami nazwy P. i nie ma takich desygnatów nazwy P. lecz nie ma takich. jaki zachodzi stosunek między ich zakresami. które byłyby desygnatami P nie będąc desygnatami S. Warszawa.. . nazwę S i nazwę P (przy czym ograniczymy się do nazw. które nie są S. istnieją S. 5) Stosunek wykluczania się zakresów: Istnieją S. choć nie są S. P = chirurg. a to ma inny sens niż „coś. które mają jeden lub więcej desygnatów.: S = wróbel. czy nawet węziej: „człowiek.: S = jedno z czterech najludniejszych miast nad Wisłą. Toruń. § 2. ale są takie.: S = student. prócz tego są przedmioty będące desygnatami nazwy S. które są jednocześnie desygnatami nazwy S i nazwy P. pominiemy nazwy puste). które nie są P.: S = lekarz. które są desygnatami i nazwy S. . to trafimy na jedną z następujących pięciu możliwości. który nie jest (czyimś) przyjacielem”. Np. P = ptak. Czasem przedrostek „nie” zmienia istotnie sens słowa: . Gdańsk). P = miasto nad Wisłą posiadające uniwersytet (Kraków. i nazwy P. P = inwalida. które nie są S. które nie byłyby desygnatami nazwy P. które są desygnatami P. Np. nie ma takich przedmiotów. 3) Stosunek nadrzędności zakresu nazwy S względem zakresu nazwy P: Istnieją przedmioty. 1) Stosunek zamienności zakresów: Istnieją przedmioty.„uczeń lub pracownik nauki nie pobierający stypendium”.(czyjś) nieprzyjaciel” znaczy tyle co: „(czyjś) wróg”. Np. 2) Stosunek podrzędności zakresu nazwy S względem zakresu nazwy P: Istnieją przedmioty. co nie jest (czyimś) przyjacielem”. które są desygnatami nazwy S i nazwy P. i będziemy chcieli opisać. Rodzaje stosunków między zakresami nazw Jeśli weźmiemy jakiekolwiek dwie nazwy. które byłyby S nie będąc zarazem P. lecz nie ma takich desygnatów nazwy S. Np.

Natomiast o przeciwieństwie zakresów dwóch nazw mówimy wówczas. Dla ułatwienia. Np.ale prócz tego istnieją takie przedmioty. „sędzia” i „nie-sędzia”. rośliny. ludzie. „kamień” i „nie-kamień”. W przypadku sprzeczności zakresy obu nazw łącznie tworzą klasę uniwersalną: każdy przedmiot należy do zakresu pierwszej albo do zakresu drugiej nazwy. . jak np. ani nazwy P. a zakresy obu tych nazw łącznie nie tworzą klasy uniwersalnej. które nie są S. Przedziały puste zakreskowano. natomiast nie istnieją takie przedmioty. Każdy z nich przedstawia klasę uniwersalną.: S = nos. które nie są ani desygnatami pierwszej. gdy mamy jakąś nazwę i nazwę w stosunku do tej pierwszej negatywną. itp. domy itd. które byłyby desygnatami i nazwy S. Jeśli coś jest desygnatem jednej z tych nazw..które nie są P. albo stosunek przeciwieństwa. np. O sprzeczności zakresów dwóch nazw mówimy wówczas. gdy nazwy te nie mają wspólnych desygnatów. Tych pięć możliwych stosunków między zakresami nazw niepustych można przedstawić obrazowo na wyrysowanych poniżej pięciu kwadratach.miejsce dla przedmiotów. ani drugiej nazwy. na rysunkach tych zaznaczono numerami: I . Omawiając stosunek wykluczania się zakresów dwóch nazw zwrócić musimy uwagę. P = pięść. które nie są desygnatami nazwy S. to wiadomo. że może on zachodzić w dwóch odmianach: może to być albo stosunek sprzeczności. W każdym z tych pięciu przypadków istnieć mogą ponadto przedmioty. Przykładem pary nazw przeciwnych mogą być nazwy „słowik” i . istnieją P.osioł”. Taką parę nazw nazywamy nazwami sprzecznymi. i nazwy P. w obrębie której wydzielono zakresy jakiejś nazwy S i jakiejś nazwy P. i zarazem nazwy P. że nie może być desygnatem drugiej . a tym samym zakres nazwy nie-S (reszta po wydzieleniu S) oraz zakres nazwy nie-P (reszta po wydzieleniu P). które są zarazem desygnatami i nazwy S.

można to samo przedstawić za pomocą kół. III . że w obrazie stosunku krzyżowania . Powstają jednak pewne trudności. Klasę uniwersalną przedstawia w tym przypadku cala płaszczyzna strony. lecz nie są desygnatami nazwy P. Stosunki między zakresami nazw można też zobrazować liniowo. Ma to tę wadę. na której koła te wyrysowano. które są desygnatami nazwy S.miejsce dla przedmiotów.miejsce dla przedmiotów. gdy za pomocą wykresów kołowych chcemy przedstawić zakresy nazw negatywnych. przyjmując pewien odcinek za obraz klasy uniwersalnej i odkładając na nim odcinki odpowiadające zakresom rozważanych nazw. Jeśli kto woli. lecz są desygnatami nazwy P. IV . które nie są desygnatami nazwy S.miejsce dla przedmiotów. które nie są desygnatami nazwy S ani nazwy P.II . obrazujących zakresy poszczególnych nazw.

ale odmienne znaczenie. to oczywiście mają dokładnie takie same zakresy. Oczywiście podrzędność czy nadrzędność zakresu . że przedział IV trzeba będzie zakreskować. bo będzie pusty (np. nie można wnosić. że wewnątrz narysowanego koła mieszczą się punkty odpowiadające desygnatom nazwy S. Z tego jednak. Jeśli jakieś dwie nazwy są w danym języku dokładnie równoznaczne. czyli są synonimami. Na naszych wykresach kwadratowych w piątym kwadracie mamy rysunek obrazujący stosunek przeciwieństwa. to przedział oznaczony IV musiałby zostać zakreskowany.się zakresów graficzny odpowiednik jednej z klas będzie rozbity na dwa odcinki składowe. czyli koty będące psami). o zakresie pozostającym w stosunku sprzeczności do zakresu nazwy S. Z drugiej jednak strony. Gdyby chodziło o stosunek sprzeczności. Obrazem graficznym zakresu nazwy jednostkowej jest w każdym przypadku pojedynczy punkt. bowiem te dwie nazwy generalne wskazują na odmienne cechy tego samego faktycznie miasta. że zakresy dwóch nazw są zamienne. że są to nazwy równoznaczne. a wszystkie punkty na zewnątrz tego koła to punkty odpowiadające desygnatom nazwy P. przy wykresie kwadratowym stosunku krzyżowania się dwóch nazw może się zdarzyć. a więc zakresy te są zamienne. Nazwy „obecna stolica Polski” oraz „najludniejsze miasto na Mazowszu” (odnoszące się do roku 1982) mają taki sam zakres. jak np. co do których mogą powstawać nieporozumienia. „ziemniak” i „kartofel”. Przy ustalaniu stosunków między zakresami nazw niepustych (a do takich ograniczyliśmy nasze rozważania) należy zwrócić uwagę na kilka spraw.nie istnieją bowiem nie-nie-koty będące zarazem nie-niepsami. przy krzyżowaniu się nazw negatywnych „nie-pies” i „nie-kot” . Na wykresach kołowych można by zobrazować stosunek sprzeczności tak.

gdyż jedyny desygnat pierwszej nazwy nie jest tożsamy z jedynym desygnatem drugiej nazwy. ani kołem od wozu. co jest jaskrawym fałszem. Zakres nazwy „koło od wozu” nie jest podrzędny w stosunku do zakresu nazwy „wóz” . że każde koło od wozu jest wozem. 7 obrazujący stosunek zakresu nazwy jednostkowej „Sejm RP” (jako zespół osób w dniu 31 I br. a więc między zakresami nazw „wóz” oraz „koło od wozu” zachodzi stosunek wykluczania się (przeciwieństwa). że fragment desygnatu pierwszej nazwy jest zarazem fragmentem desygnatu drugiej nazwy.bo to znaczyłoby. a nie agregat jej desygnatów. które nie są ani wozem. a tylko niektóre wozy są kołami od wozu.jednej nazwy w stosunku do zakresu innej nie ma nic wspólnego z jakąś podrzędnością czy nadrzędnością merytoryczną przedmiotów pierwszego i drugiego rodzaju. Przy posługiwaniu się wykresami graficznymi do zobrazowania stosunków zakresów nazw należy pamiętać.) i nazwy ogólnej „poseł na Sejm RP” (w dniu 31 I br. nie ma w tym przypadku nic do . Podobnie też nie zachodzi stosunek krzyżowania się zakresów nazw „całość obszaru Azji” oraz „całość obszaru Federacji Rosyjskiej”. Żaden wóz nie jest kołem od wozu. Zrozumienie tego ułatwi rys.). że zakres nazwy to klasa. a to. Należy wyraźnie odróżniać stosunki między zakresami nazw od stosunku między całością i częścią jakiegoś złożonego przedmiotu. a ponadto istnieje wiele przedmiotów.

Przedstaw to graficznie za pomocą wykresów. g) „całość obszaru Pasa Wielkich Dolin” i „całość obszaru RP”? 8. 7. Jaki jest stosunek między zakresami nazw: „zwierzę nieparzystokopytne” (np. Podaj własne przykłady nazw. co nie jest zwierzęciem parzystokopytnym”? Przedstaw to graficznie. 6. f) „całość obszaru Europy” i „całość obszaru Polski”. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „linia kolejowa Warszawa-Berlin” i „linia kolejowa Wrocław-Gdynia”. c) „fabryka” i „kierownik fabryki”. b) „makówka” i „ziarnko maku”. Czy umiesz określić stosunek między zakresami nazw: „mężczyzna” i „syn bezdzietnej kobiety”? Wyjaśnij .rzeczy. c) krzyżowania się. Jaki jest stosunek zakresów nazw: „osoba. Zadania 1. 2. b) „oficer WP” i „żołnierz WP”? 4. b) podrzędności pierwszego względem drugiego. d) „spółka” i „wspólnik”. c) „płaszcz oddany do szatni” i „numerek na płaszcz oddany do szatni”? 3. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „oko” i „siatkówka oka”. e) „kraina geograficzna należącą do europejskiego Pasa Wielkich Dolin” i „kraina geograficzna położona w granicach RP”. która ukończyła 18 lat” i „osoba. c) „analfabeta” i „nie-student”. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „porucznik WP” i „kapitan WP”. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „zwierzę” i „nie-pies”. których zakresy pozostają w stosunku: a) zamienności. b) „nie-piernik” i „nie-wiatrak”. b) „nos” i „część twarzy”. d) wykluczania się (przeciwieństwa). koń) i „coś. która nie przekroczyła 50 roku życia”? 5. d) „nie-ptak” i „wróbel”.

11. „chłopiec” i „dziecko”? . „kodeks cywilny”. „istota żyjąca w Polsce”. c) „ptak”. „prokurator”. „ustawa”. d) „zwierzę żyjące w wodzie”. „wieloryb”. 9. Narysuj trzy koła tak położone względem siebie. e) „koń”. „wróbel”. Jakie w ogóle mogą zachodzić stosunki: a) między zakresami dwóch nazw jednostkowych. „osioł”. „ssak”.bliżej. b) między zakresem nazwy jednostkowej a zakresem nazwy ogólnej? 10. „notariusz”. by móc ustalić stosunek między zakresami nazw: „zamek” i „przedmiot metalowy”. Co trzeba najpierw rozstrzygnąć. b) „akt prawodawczy”. by przedstawiały stosunek zakresów nazw: a) „prawnik”. „muł”.

aby można było na jej podstawie wnioskować o możliwie wszystkich uznawanych za ważne cechach tych przedmiotów. Definicja realna jest to zdanie podające taką charakterystykę pewnego przedmiotu czy też przedmiotów jakiegoś rodzaju. że uprzednio wydzieliliśmy przedmioty. którą tym i tylko tym przedmiotom można przypisać. Sformułowanie takiego twierdzenia opiera się na milczącym założeniu. Tak pojmowana definicja ma być najzwięźlejszym ujęciem wiedzy o przedmiotach danego rodzaju. czy charakterystyka zawarta w tak pojmowanej definicji wymienia cechy „istotne” czy „nieistotne” dla przedmiotów danego rodzaju. itp. nie uznaje się ich za „ważne” cechy człowieka. Definicja realna jest wypowiedzią w języku pierwszego stopnia. czy istotą umiejącą wytwarzać narzędzia. Inaczej bowiem. istotą zdolną do abstrakcyjnego myślenia. Z jednej strony. formułującą określone twierdzenie o cechach wspólnych dla jakichś uprzednio wydzielonych przedmiotów. albo: „Człowiek to istota zdolna do śmiechu”. z drugiej . definicjami nazywane bywają definicje realne. które zaliczamy do przedmiotów danego rodzaju.definicje nominalne. Za takie bowiem cechy uznaje się to. Z tego punktu widzenia uznaje się za wadliwą np. bo choć takie cechy ma tylko człowiek. by ta charakterystyka „ujmowała istotę” tych przedmiotów. że człowiek jest istotą rozumną. dla jakich przedmiotów definicja ma podawać wspólną . Stwarza to okazję do sporów. Definicja realna a definicja nominalna Słowo „definicja” ma dwa zasadniczo różne znaczenia. to jest by była tak dobrana. nie wiedząc. definicję: „Człowiek to istota dwunoga nieopierzona”. Przy tym żąda się zwykle. choć są to wyrażenia zupełnie odmiennego rodzaju1.Rozdział IV DEFINICJE § 1.

II. 1 . Ajdukiewicz. t. Język i poznanie. wyd. czy nietrafna. to spór o definicję realną państwa zamienia się niepostrzeżenie w spór o rozumienie słowa „państwo”. Jeśli dwóch uczonych podaje niezgodne definicje realne państwa. Warszawa 1985. czy jakieś szczególne organizacje społeczeństwa zaliczać do klasy państw. że każdy z nich ma odmienne poglądy co do tego. 226-247. II. nie moglibyśmy orzekać. nie zdając sobie sprawy z tego.charakterystykę. ss. Szerzej: K. czy jest to definicja trafna.

W najprostszym przypadku definicja nominalna bezpośrednio określa. a jeśli nasza definicja wyrazu „deltoid” jest dobra. że powiemy: 2 . dobrze informuje o znaczeniu tego wyrazu w języku polskim. Podajemy mu więc definicję: „Wyraz «deltoid» znaczy tyle. W podręczniku tym zajmować się będziemy głównie definicjami nominalnymi. a więc czymś zupełnie innym rodzajowo niż formułowana w języku pierwszego stopnia definicja realna. Definicja nominalna podaje informację o znaczeniu definiowanego słowa. czyli definicja przez pokazanie. ktoś nie wie. na użytek której podajemy tę definicję. niż tak. Nie da się chyba inaczej wytłumaczyć komuś. to po tej zamianie sens w niczym nie ulegnie zmianie2. Jeśli nawet czasem na pytanie. a nie definicjami realnymi. to będziemy mieli na myśli definicję nominalną. Np. i jeśli będziemy używać słowa „definicja” bez określonego przymiotnika. a więc np. przekreślić je i wpisać na to miejsce wyrażenie „czworokąt o dwóch parach przyległych boków równych”. ktoś odpowiada: „A jest to B mające cechę C”. Definicją zupełnie swoistego rodzaju jest definicja ostensywna (inaczej: deiktyczna). co jest „słodkie”. Na podstawie tej definicji można by w każdym zdaniu. jest tedy wypowiedzią w języku drugiego stopnia. a nie definicję realną.Natomiast definicja nominalna jest to wyrażenie w ten czy inny sposób podające informacje o znaczeniu jakiegoś słowa czy słów (słów definiowanych). to taka odpowiedź jest w tym przypadku skrótową formą informacji. że słowo A odnosi się do tych samych przedmiotów. w którym spotykamy słowo „deltoid”. jak w danym języku równoznacznie zastępować można pewien wyraz czy wyrazy słowami znanymi już co do znaczenia osobie. co znaczy słowo A. co wyrażenie «czworokąt o dwóch parach przyległych boków równych»„.z pokazaniem odpowiednio zabarwionej płaszczyzny. co znaczy po polsku słowo „deltoid”.: „Przedmiot zielony jest to przedmiot takiego oto koloru” . co słowa: „B mające cechę C”.

Np. jakie znaczenie ma dane słowo w pewnym języku. domyślamy się. jest zdaniem prawdziwym. Jeśli powiem. co: „człowiek. co «zając»„. Albo: „W dawnym języku myśliwych w Polsce wyraz «kot» znaczy tyle. jakie znaczenie ma czy też miał kiedyś definiowany wyraz w pewnym języku. w definicji: . co nazwa «sklep. bo Polacy nie nadają . Definicja sprawozdawcza ma odtwarzać takie znaczenie wyrazu. Definicja taka składa sprawozdanie z tego.Grupa jest to zespół ludzi dostatecznie ważny lub dostatecznie trwały”.jest zdaniem fałszywym. który ma siwe włosy” .„to coś takiego co do smaku. które. iż w takim znaczeniu Polacy używają teraz tej nazwy złożonej i uważamy tę definicję za definicję sprawozdawczą.to definicja. że wyraz „sędzia” w języku polskim znaczy tyle. w którym sprzedaje się książki»„. § 2. jest nazwą nieostrą.: „W języku Polaków XX wieku wyraz «księgarnia» znaczy tyle. Definicja sprawozdawcza. jak np. wśród tych drugich zaś definicje konstrukcyjne (swobodnie projektujące) oraz definicje regulujące. to choć tego nie zaznaczył. to definicja sprawozdawcza musi tę nieostrość zachować. że „zwykły ołówek to przyrząd do pisania złożony z pręcika grafitowego i okładzin drewnianych”.. która wskazuje. a więc jeśli definiowany wyraz nie ma wyraźnej treści. Rodzaje definicji ze względu na ich zadania Formułowanym przez nas definicjom możemy stawiać bardzo różne zadania. jeśli niewłaściwie informuje o znaczeniu danego słowa . choć zaliczyliśmy je do definicji projektujących. że chodzi mu o to. jakie ma on w danym języku. są właściwie czymś pośrednim między definicjami projektującymi a sprawozdawczymi.to będzie to zdanie fałszywe. Definicja sprawozdawcza .dając mu do skosztowania nieco cukru. Jeśli ktoś mówi. jak to” . Z tego punktu widzenia trzeba rozróżniać definicje sprawozdawcze i definicje projektujące. która składa wierne sprawozdanie z tego. jak pewna grupa ludzi posługuje się czy też posługiwała się pewnym wyrazem czy wyrażeniem.

Definicja projektująca jest definicją regulującą. jeżeli ustala znaczenie pewnego wyrazu na przyszłość nie licząc się z dotychczasowym znaczeniem tego wyrazu. Tak np. tylko znaczenie. jakie pewien wyraz ma w danym języku (np. niedostatecznie określonym. gdy po raz pierwszy zdefiniowali. Definicję sprawozdawczą podajemy komuś. jeśli ustala na przyszłość wyraźne znaczenie pewnego wyrazu licząc się jednak z dotychczasowym. ale znaczenie nadano mu nowe. Mianowicie przez definicję projektującą ustanawia się regułę znaczeniową co do tego. Definicja projektująca jest definicją konstrukcyjną. Nikt bowiem temu słowu (które jest nowotworem językowym) nie nadawał dotąd w języku polskim jakiegoś znaczenia. Definicja konstrukcyjna nie musi być jednak definicją jakiegoś zupełnie nowego słowa. Słowo „sól” było stare. nauczyciel podaje dzieciom w szkole wiele definicji sprawozdawczych). słowo może być stare. gdy jakieś w ogóle przedtem posiadał. znaczeniem tego wyrazu. albo też wtedy. Definicja projektująca . jakie danemu słowu (dźwiękowi mowy czy napisowi) czy zespołowi słów ma być w przyszłości nadawane znaczenie. ma być zupełnie nowe. służące zarazem jako kałamarz”. która ustala znaczenie jakiegoś słowa na przyszłość. zrobili chemicy wówczas. Oto przykłady definicji projektującej: „Kierownika suwnicy elektrycznej nazywać się będzie w niniejszej ustawie «suwnicowym»„.takiego znaczenia słowu „sędzia”. które mu się nadaje. gdy chcemy się upewnić w toku rozmowy z inną osobą. czy w ten sam sposób rozumiemy określony wyraz. Przykładem definicji konstrukcyjnej może być definicja zaprojektowana dla słowa „płaszczynka”. w projektowanym sposobie mówienia. jest to znaczenie całkowicie nowe. której cząsteczka składa się z atomów metalu i z reszty kwasowej”. . kto nie zna ustalonego już znaczenia.to definicja. „Słowem «płaszczynka» oznaczać będziemy odtąd płaskie butelki do atramentu do wiecznych piór. znane już w języku. że „sól jest to wszelka substancja. znacznie szersze niż dawniejsze.

ale powoduje przyjmowanie się w języku pewnych nowych słów. o co mniej więcej chodzi. w związku z czym definicja ta przeobraża się w definicję sprawozdawczą. że ludzie uczą się w ten sposób używać tego słowa. Podana wyżej definicja słowa „płaszczynka” zapewne nie przyjmie się i zostanie tylko definicją konstrukcyjną. gdy to wyrażenie posłyszał. wymyślono nową maszynę. staje się sprawozdaniem z tego. Zawarta w ustawie o obsłudze suwnic elektrycznych definicja słowa „suwnicowy” sprawiła. Definicja konstrukcyjna jest nam potrzebna zwłaszcza wtedy. Ale była to przedtem nazwa niewyraźna.Czy o definicji konstrukcyjnej można mówić. kiedy zjawia się potrzeba wprowadzenia nowego wyrazu czy wyrażenia do języka. w związku z czym była to nazwa . Czy do czasu sformułowania tej definicji wyrażenie „przyuczona pielęgniarka” nie miało żadnego znaczenia? Owszem. że jest „prawdziwa” albo fałszywa”? To nie miałoby sensu. żeby się tym wyrazem tak posługiwać. Każdemu wolno robić takie projekty. lepiej jest wprowadzić nową nazwę złożoną: „żłobek tygodniowy”. że tak a tak ludzie się danym wyrazem posługują. Np. a jeśli się taki projekt innym spodoba. np. gdy wystąpiło nowe zjawisko społeczne. nikt nie określał bliżej cechy „długość pracy zawodowej”. jak współcześni Polacy mówią. Definicja konstrukcyjna może być przyjęta przez szerszy ogół albo nie przyjąć się. tylko wysuwa projekt. to i oni będą się tak posługiwać zdefiniowanym wyrazem. która bez przygotowania teoretycznego wykonywała w zakładach zamkniętych służby zdrowia funkcje pielęgniarskie w okresie co najmniej dwóch lat”. zamiast mówić o żłobkach. Każdy domyślał się. Przykładem definicji regulującej może być definicja: „Przyuczoną pielęgniarką w rozumieniu niniejszej ustawy jest osoba. wprowadzonych przez ustawową definicję. miało. Nikt tu nie twierdzi. Tak więc ustawa nie tylko wyznacza obywatelom obowiązki pewnych działań. którą niewygodnie byłoby określać za pomocą długiego opisu. do których rodzice mogą oddawać dzieci na cały tydzień z wyjątkiem dni wolnych od pracy.

że nie są jeszcze osobami dorosłymi. Łatwo sobie wyobrazić. Prawnik formułuje przepisy biorąc wyrazy z mowy potocznej. że Wisła pod Krakowem. 1 rok. a to może być w tych przypadkach wysoce niepożądane. 2 lata? Ustawodawca ustalił więc wedle swego uznania.nieostra. a więc formułowałby nie definicję regulującą. Odra pod Wrocławiem są rzekami .a przecież wedle powyższej definicji nie byłyby one rzekami w tych punktach ich biegu. jeżeli przepracowała już 10 lat. a konstrukcyjną. kto wedle ustawy jest. to oczywiście nie była „przyuczoną pielęgniarką”. która od 10 co najmniej dni pracuje w tym charakterze w szpitalu. Gdyby chodziło o sprawę zakupu ulgowego biletu dla młodzieży.o ostrym zakresie. Co by to jednak było. ale gdyby . Ustawodawca mógł oznaczyć okres praktyki na 23 albo 25 miesięcy.. gdyby ustawodawca określił np. że przyuczona pielęgniarka to pielęgniarka bez kwalifikacji. to oczywiście każdy uważał ją za przyuczoną pielęgniarkę. Jeśli pewna osoba wykonywała funkcje pielęgniarskie przez tydzień. że okres pracy musi wynosić co najmniej 2 lata i przez to uczynił tę nazwę wyraźną nazwą. Ale jak rozstrzygnąć. jak ludzie dotąd to mniej więcej rozumieli. wyznaczałby im znaczenie nowe. gdyby jakiś przepis wyznaczał „ludziom dorosłym” obowiązki lub uprawnienia bez ściślejszego określenia. gdzie mają one często niedostatecznie sprecyzowane znaczenie. Wszyscy się zgodzą. jeśli pracowała 6 miesięcy. a co za tym idzie . kto ma być uważany za dorosłego. a kto nie jest określany nazwą „przyuczona pielęgniarka”. jakie powstałyby kłopoty. to wąsaci już ludzie usiłowaliby tłumaczyć. Definicje napotykane w ustawach są najczęściej właśnie definicjami regulującymi. albo że rzeką jest struga wody bieżącej o szerokości co najmniej dwóch kilometrów w danym miejscu? Tak definiując ustawodawca najwyraźniej nie trzymałby się dotychczasowego znaczenia tych słów. Warta pod Poznaniem. ale według swego uznania oznaczył ten okres na 24 miesiące i odtąd bezspornie wiadomo. co nie odbiegałoby zbytnio od tego.

że definiendum ma takie samo znaczenie. Mamy więc w definicji równościowej definiendum. zwrot łączący oraz definiens. dalej mamy jakiś zwrot. gdy mamy układać przepisy o rzekach i o potokach. zdefiniowaliśmy to słowo w jego typowym kontekście. Zdefiniowaliśmy tu nie samo słowo „potęga”. o obowiązkach ludzi dorosłych i obowiązkach młodzieży. że „potęgą” (w matematycznym znaczeniu) nazywamy to a to. o którą potęgę i jakiej liczby nam idzie. „poręczyciel” (funktory nazwotwórcze). w którym to słowo występuje: „N-ta potęga liczba A”. że wyrazu „potęga” nie używamy w matematyce bez dodania. który stwierdza. jak wyrazy zawarte w trzeciej części definicji. Albo: „Dłużnikiem pewnej osoby (definiendum) nazywamy (łącznik) tego. Łatwo to zrozumieć. z których każdy równa się liczbie A”. Rodzaje definicji ze względu na ich budowę W najprostszym przypadku definicje mają postać definicji równościowej. Przykład: „Bursztyn (definiendum) jest to (łącznik) skamieniała żywica (definiens)”. to każdy sztubak podawałby się za dorosłego. jeśli zauważymy. czyli „definiens”). czyli. o pociągach dalekobieżnych i lokalnych. których użyto do wyjaśnienia znaczenia pewnego zwrotu (tę ostatnią część definicji nazywamy częścią definiującą. musimy je definiować w ich typowym kontekście. § 3.chodziło o wstęp do kina na pornograficzny film. kto winien na rzecz tej osoby wykonać świadczenia (definiens)”. jak powiadamy. powiedzieć. ale typowe wyrażenie. iż: „N-tą potęgą liczby A nazywamy liczbę otrzymaną w wyniku pomnożenia N czynników. „dzierżawca”. Łatwo więc zrozumieć konieczność definicji regulujących. Zwróćmy tu uwagę. że nie zawsze można podać wyrażenie równoznaczne dla samego słowa definiowanego: nie możemy np. Możemy natomiast zdefiniować. która składa się z trzech części: jedna część to zwrot językowy zawierający wyraz definiowany (tę część definicji nazwamy „definiendum”). jak znane słuchającemu wyrazy. a w tym przypadku . Definiując słowa tego rodzaju. jak np.

rodzaj.genus) mieszkalny (C differentia specifica)”. „prokurator” . Po łacinie wskazówka ta brzmi: Definitio fit per genus et differentiam specificam . a nadto cechę równoboczności.słowo tego rodzaju jest tylko częścią definiendum. Odpowiednio też należy w miarę możności definiować wyrażenia nie będące nazwami.to znaczy: definicja polegać ma na podaniu rodzaju i różnicy gatunkowej. gdy definicja ma taką np. który. a nadto cechę prostokątności. kwadrat . by definiować daną nazwę A przez porównanie jej zakresu z zakresem jakiejś ogólniejszej nazwy B (genus .„to taki uczeń. zwężających należycie ten szerszy zakres (C . który.gatunek” dom od innych przedmiotów z „rodzaju” budynek. który.”.. co ma cechy równoległoboku. Tak zbudowana definicja równościowa nosi nazwę definicji klasycznej. A więc np..„to taki urzędnik. W pewnych przypadkach definicja taka może polegać na wskazaniu zakresów nazw. że dobrze jest. „Repertorium (A) jest to księga (B). „Dom (A) jest to budynek (B . Jest to zalecenie. co wyrażenie: «B mające cechę C»„. Jak budować człon definiujący w definicji? Już dawno zwrócono uwagę. „«stenografował» to znaczy: «pisał pismem skróconym»”. co ma cechy prostokąta. np.” itd. Definicja równościowa jednak niekoniecznie musi polegać na wskazywaniu konstytutywnej treści danej nazwy. Definicja klasyczna nazwy jest definicją polegającą na wskazaniu treści tej nazwy: nazwa „prostokąt” wskazuje na coś. Definiendum musi zawierać wyraz definiowany.. ale w skład definiendum wchodzić może nie tylko ten wyraz. budowę: „Wyraz A znaczy tyle. w której się notuje jednorodzajowe sprawy wpływające do sądu (C)”.to coś. lecz nie jakikolwiek budynek.. ale tym różniący się od innych.. które w sumie dają zakres nazwy .. do którego należy gatunek przedmiotów oznaczonych nazwą A). „student” . ograniczonym przez dodanie cech C. że mieszkalny. To jest właśnie różnica gatunkowa wyróżniająca .”. Dom to budynek..differentia specifica różnica gatunkowa). A więc definicję nazwy „stół” należy zaczynać: „to taki mebel.

: „Wyraz «słód» oznacza wszelkie zboże sztucznie kiełkowano”.możemy wysłowić na trzy różne sposoby: albo głosząc. Definicja w stylizacji słownikowej głosi. jak różnorodne rośliny nazywamy zbożowymi (np. Każdy z tych sposobów ma swoje wady i zalety. Np. takie. że wyrażenie „A” oznacza przedmioty B mające cechę C (stylizacja semantyczna). Definicja w stylizacji semantycznej głosi. zważywszy. np.to przedmioty rodzaju B wyróżniające się cechą C (stylizacja przedmiotowa). . co dany wyraz oznacza. że pewien wyraz czy wyrażenie oznacza takie a takie przedmioty lub odnosi się do takich a takich cech.definiowanej. I definiendum. możemy w razie potrzeby zastępować go innymi wyrazami. jak pszenica i gryka). co wyrażenie «zbiór przepisów prawnych uchwalony jako całość przez parlament»”. że przedmioty z gatunku A .: „wyraz «ustawa» znaczy tyle. i definiens są tu użyte w supozycji materialnej. np. Np. zdarzeń czy stosunków. jak wskazywane drugie wyrażenie. W tej stylizacji tylko definiendum występuje w supozycji materialnej.: „Wyraz «słód» znaczy tyle.: „Zbożem w rozumieniu niniejszego rozporządzenia jest pszenica. ale jest to forma wysłowienia nieco sztuczna. owies.a odpowiednio i nieklasyczną . albo głosząc. Jest to przykład definicji równościowej. Przy tej stylizacji nie ma wątpliwości co do definicyjnego charakteru wypowiedzi (wyraźnie jest to wypowiedź mówiąca o znaczeniu zwrotu definiowanego). Definicję równościową klasyczną . że pewien wyraz czy wyrażenie ma takie samo znaczenie. albo też głosząc. Wiedząc jednak. kukurydza. gryka i proso”. ale nieklasycznej. że wyrażenie „A” jest naszym zdaniem równoznaczne z wyrażeniem „B mające cechę C” (stylizacja słownikowa). co ustawodawca ma na myśli posługując się wyrazem „zboże”. żyto. Albo: „Wyrazem «działalność» określamy szereg czynności związanych jednym zasadniczym celem”. jęczmień. co wyrażenie «wszelkie zboże sztucznie kiełkowane»”. Najdogodniej było w ten sposób zdefiniować.

Nie mówi się tu bezpośrednio o słowie „popielniczka”.zwykłym zdaniem o jakichś właściwościach bursztynu? Dlatego też w razie wątpliwości należy zaznaczyć dobitniej definicyjny charakter naszej wypowiedzi. do czego wyraz definiowany się odnosi.Definicja w stylizacji przedmiotowej wskazuje znaczenie wyrazu definiowanego mówiąc o cechach tego. które obejmuje dany rodzaj. że intencją tej wypowiedzi było poinformowanie kogoś o znaczeniu rozważanego słowa. przez formułowanie tzw. Są również inne sposoby wskazywania. Sposób ten polega na tym. „Bursztyn jest to skamieniała żywica”. kto tak sformułowanej definicji wysłuchał. czy definicją realną bursztynu. w których inne wyrazy mają znane nam już znaczenie. ale może ona powodować pewne nieporozumienia. lecz za pomocą słowa . Stylizacja przedmiotowa definicji jest najkrótszą formą wysłowienia definicji równościowej. takie oto trzy zdania: „Bursztyn jest to cenny surowiec do wyrobu przedmiotów ozdobnych”.: „Popielniczka jest to naczynie przeznaczone do zbierania popiołu i niedopałków papierosów”. Ten jednak. czyli definicji przez postulaty3. posługując się stylizacją słownikową: „«Bursztyn» to znaczy innymi słowy: «skamieniała żywica»”. a które . Nie zawsze definicja ma postać definicji równościowej (inaczej: definicji normalnej) o budowie: definiendum = definiens. Czy można z samej budowy tych zdań poznać. „Bursztyn jest to ciało o ciekawych własnościach elektrycznych”. albo wymieniając gatunki przedmiotów.popielniczka” mówi się o przedmiotach tą nazwą oznaczonych. W ustawach spotykamy najczęściej definicje w stylizacji semantycznej lub w stylizacji przedmiotowej. definicji aksjomatycznych. do czego to słowo można odnosić. np. które jest definicją nominalną nazwy „bursztyn”. wie.. Weźmy np. jak należy posługiwać się pewnym wyrazem czy wyrażeniem. i na podstawie przykładu posługiwania się wyrazem definiowanym w tych zdaniach . jeśli pojął. a nie wypowiedzenie twierdzenia o pewnych przedmiotach. Np. iż wyraz definiowany umieszczamy w zdaniu lub w kilku zdaniach.

dalej zaś. w geometrii nie sposób zdefiniować w postaci definicji równościowej. by te postulaty wystarczyły do wytłumaczenia. że. Przypomina to w pewnym stopniu rozwiązywanie równań matematycznych. chodzi tu o to.. Szerzej: T. Por.ale z przyjmowanych pewników geometrii. muszą być starannie dobrane. Przyjmowane postulaty mogą określać zarazem znaczenie kilku słów. Tworzenie pojęć i definiowanie w naukach humanistycznych. można wnosić o znaczeniu. Pawlowski. wyd. jakie nadaje się tym słowom.” należy rozumieć w taki sposób. Liczba x musi to być taka liczba. a więc. „punkt” oraz „prosta” w geometrii. np. ta nieznana liczba x. co to znaczy „prosta” . 38.. że 3x+2 = 8 i każą nam się stąd domyślać.i powiada się. Oczywiście te zdania przykładowe. by nie dopuszczały kilku możliwych znaczeń. 115in. w których słowa te są zawarte. „definicja operacyjna” [w:] Mała encyklopedia logiki. że A jest B”. co to znaczy „punkt”. aby te postulaty były prawdziwe. to taką definicję nazywamy definicją cząstkową4. że A jest B” . jakie znaczenie nadajemy temu wyrazowi. Tak np. 2) „A jest B lub nie jest tak. Jeśli postulaty definicyjne nie określają w sposób wyczerpujący sposobu posługiwania się definiowanym terminem. wzorcowe (które tu nazywamy postulatami). Formułuje się dwa postulaty: 1) „Nie jest tak. iż 3x+2 = 8. ss. Warszawa 1978. żeby prawdą było. ponadto hasła „definicja indukcyjna (rekurencyjna)”. cyt. co to za liczba. żeby sposób posługiwania się słowem definiowanym we wszystkich zdaniach-postulatach był taki sam. Z jednej strony. s.. Powiadają nam np. Podręczniki podają często przykład trzech postulatów określających sens słowa „między”: 1) Jeżeli punkt C leży 4 3 . że wyrażenie „nie jest tak.pozwalamy się innym domyślać. że zarazem: A jest B i nie jest tak. 43. jakie znaczenie nadajemy wyrazowi czy wyrażeniu definiowanemu.

spełniają one jednak taką rolę. a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia”. Kto przeczyta ten przepis.. Można jednak uznać. B.na prostej między punktami A i B. jeśli leżą one w różnych częściach prostej. przez to.Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła. . że pośrednio informują o znaczeniu tych użytych w postulatach wyrazów. C na prostej jeden i tylko jeden leży na tej prostej między dwoma pozostałymi. może już zorientować się na tej podstawie. nie mówią bezpośrednio o znaczeniu jakiegoś wyrazu czy wyrażenia. równościowej definicji wyrażenia „umowa o dzieło”. których znaczenie chcemy dać poznać. jak definicje nominalne. W ustawach często nie podaje się definicji równościowej wprowadzanego słowa i dopiero ze sposobu używania tego słowa w przepisach ustawy można wnosić. W polskim kodeksie cywilnym nie znajdujemy np. 2) Z trzech punktów A. to leży on też między punktami B i A. jakie znaczenie nadaje mu ustawodawca. B. Definicje przez postulaty. C na prostej leży na tej prostej między dwoma pozostałymi zawsze i tylko wtedy. jakie znaczenie ustawodawca nadaje wyrażeniu „umowa o dzieło”. 3) Jeden z trzech punktów A. który głosi: . że znaczenie wyrażenia „umowa o dzieło” w kodeksie cywilnym określone jest przede wszystkim przez jego art. podobnie jak definicje równościowe w stylizacji przedmiotowej. 627. na które on tę prostą dzieli.

art. cyw. co znaczy nie znany tej osobie wyraz „polopiryna”. którego ta osoba również . że wyraz „polopiryna” znaczy tyle. z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny)”. 252 kod. Warunki poprawności definicji Formułując definicje nominalne należy się wystrzegać pewnych błędów. które podano jako równoznacznik zwrotu definiowanego. że ma on takie znaczenie. co „twórca glos”. Jeżeli powiem. takie wyjaśnienie nic nie daje. które mogą powodować. co znaczy słowo „glosa”. albo art. w zależności od tego. § 4. że pewne wyrażenie jest albo nie jest definicją dobrą dla kogoś. w której słowniku nie było dotąd wyrażenia „kwas acetylosalicylowy”. W drugim przykładzie mieliśmy definicję równościową (nieklasyczną) słowa „posiadacz” i . zastawnik. są tej osobie znane.definicję wyrażeń „posiadacz samoistny” i „posiadacz zależny”. które zawierają wypowiedź spełniającą rolę ustawowej definicji wyrazu. Z punktu widzenia pierwszej z tych osób definicja „polopiryny” zawiera błąd zwany ignotum per ignotum.w formie nawiasowej . jak inne wyrażenie. kto nią faktycznie włada jak użytkownik. czy nie. kto nie wie. cyw. czy wyrazy. najemca. ujmowanego jednak poza tą wypowiedzią . kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny). tłumaczy jej bowiem. 336 kod. Już z samego określenia. co „kwas acetylosalicylowy”. która zna znaczenie tego ostatniego wyrażenia. że w ich następstwie nie osiągnęlibyśmy celów stawianych sobie przy definiowaniu. co to jest definicja. że wyraz „glosator” znaczy tyle. czyli „nieznane przez nieznane”. np.Warto też zwrócić uwagę na szczególny rodzaj przepisów prawnych.w nawiasie. to temu. mówiąc. to nie będzie to odpowiednia definicja dla osoby. Jeżeli powiem.: „Posiadaczem rzeczy jest zarówno ten. wynika. dzierżawca lub mający inne prawo. ale dobra dla osoby. jak i ten.: „Rzecz można obciążyć prawem do jej używania i do pobierania jej pożytków (użytkowanie)”.

Takie jednak błędne koło bezpośrednie każdy zauważy. dla której ta definicja jest przeznaczona. co to sędzia i co wyrok.: „Logika to nauka o poprawnym myśleniu. jeśli w definicjach napotykamy błędne koło pośrednie. myślenie poprawne. to znaczy. a znów myślenie logiczne to tyle. a już tym bardziej . W poprawnie zbudowanej definicji równościowej wyraz definiowany nie może występować w części stanowiącej definiens. jeżeli np. nikomu nie wytłumaczy. Np. lecz całego ich zespołu. np. gorzej.wykluczać. zwany też błędnym kołem bezpośrednim. to definicja taka jest definicją za szeroką. popełnia błąd zwany idem per idem. Zakres definiensa („pracownik prokuratury”) jest bowiem . która popełnia ten błąd. jako że błąd ten dotyczy nie poszczególnych definicji. że ów wyraz C wymaga zdefiniowania za pomocą wyrazu A. to myślenie logiczne. Oto przykład takiej definicji: „Prokurator jest to pracownik prokuratury”. Definicja. W ten sposób oczywiście komuś nie rozumiejącemu nie wyjaśnimy. co myślenie zgodne z prawidłami formułowanymi przez logikę”. „Wyrok sądowy to decyzja sędziego co do istoty sprawy sądowej. jakie znaczenie ma definiowane przez nas słowo. wyraz zaś B za pomocą wyrazu C. Kto nie przestrzega tej zasady. by zakresy definiendum i definiensa były zamienne. Błędne koło pośrednie może być czasem bardzo trudne do wykrycia. a w końcu okazuje się. Nie mogą więc te zakresy krzyżować się. Jeżeli zakres definiensa obejmuje także jakieś przedmioty nie należące do zakresu definiendum. wyraz A definiujemy używając wyrazu B. choć może to być definicja odpowiednia dla osoby z bogatszym słownikiem. czyli „to samo przez to samo”. ani też jeden z nich nie może być nadrzędny względem drugiego. a sędzia to osoba uprawniona do wydawania wyroków sądowych”.nie zna.: „Logika jest nauką o myśleniu zgodnym z prawidłami logiki”. Poprawna definicja sprawozdawcza musi spełniać dodatkowo ten jeszcze warunek. Błąd ten polega na nieprzystosowaniu definicji do słownika osoby.

które przecież też są nazywane ołówkami. i nasze sprawozdanie z dzisiejszego sposobu mówienia musi i ten fakt stwierdzić. Nie obejmuje on bowiem np. i za wąska jednocześnie. Definicja sprawozdawcza „«Kusztyka» znaczy tyle co: «chodzi utykając»” odpowiada temu. Zbyt mało podano tu cech. Zdarzyć się może. zbyt ubogą treść nazwy „prokurator”. choć z początku chodzi niesprawnie. na czarno. Jeśli zakresy definiensa i definiendum krzyżują się. ołówków polakierowanych na żółto. gdy przy budowaniu definicji sprawozdawczej popełniamy błąd przesunięcia kategorialnego.nadrzędny w stosunku do zakresu definiendum. co mówiliśmy o definicjach nazw. że definicja taka jest i za szeroka. woźni i sprzątaczki prokuratury. że zakresy definiensa i definiendum wykluczają się. przecież nie kusztyka. Błąd ten polega na tym. odnosi się też odpowiednio i do definicji innych kategorii wyrazów. jaki rzeczywiście ma dziś ta nazwa. a więc za wąski jest zakres definiensa. Będzie tak w szczególności wtedy. jak się dziś używa słowa «kusztyka». bo dziecko. zbyt bogatą podano tu treść. a definicja „«Kusztyka» to znaczy: «chodzi niesprawnie»” byłaby za szeroka. jako że do pracowników prokuratury należą także oprócz prokuratorów kanceliści. To. którzy przecież prokuratorami nie są. Definicją za wąską jest definicja. że w definiensie podajemy jako określenie rodzajowe genus zasadniczo odmienny od tego. wobec czego zakres słowa „prokurator” wedle tej definicji byłby szerszy niż zakres. mówimy. Natomiast definicja „«Kusztyka» to znaczy: «chodzi utykając na lewą nog껄 byłaby za wąska. by właściwie określić obiekty . Przykładem definicji za wąskiej może być definicja: „Zwykły ołówek to przyrząd do pisania złożony z pręcika grafitu umieszczonego w niebieskiej oprawce z cedrowego drzewa”. Niepotrzebnie powiedziano tu o kolorze oprawki i o rodzaju drzewa. jeśli tylko ma zdrowe nóżki. w której zakres definiensa nie obejmuje wszystkich przedmiotów należących do zakresu definiendum. na zielono. który należałoby wskazać.

a więc popełniłby właśnie błąd przesunięcia kategorialnego. ale rzeczy nie są zdarzeniami. a mianowicie z innej tzw. a czym innym . twierdziłby. żadna bowiem rzecz nie jest cechą. Jeżeli zacznę definiować: „wybuch to taka rzecz. poprzestaniemy na podaniu kilku prostych przykładów. kto twierdzi.”. ale też . ani stan rzeczy. aby nie tylko wskazywała takie znaczenie zwrotu definiowanego. Np. to nim skończę. ale cechy nie są rzeczami. Otóż jeśliby ktoś definiował.by definiens podawał znaczenie definiendum w sposób możliwie najprostszy. Nie mogąc tu wdawać się w omawianie zawiłego filozoficznie problemu rozróżniania kategorii ontologicznych. Rzeczy mają te czy inne cechy. ale sam stosunek to ani rzecz. ani zdarzenie. kategorii ontologicznej. W rozważaniach dotyczących zagadnień praktycznych rzadko się popełnia przy definiowaniu błąd przesunięcia kategorialnego... Od definicji sprawozdawczej wymagać można ponadto. Norma może stwarzać stosunek . sama jest rzeczą taką czy inną . że pewna cecha (czerń). że: „czerń to tyle co rzecz czarna”. a .cechy rzeczy. ale sam stosunek to nie cecha. Rzeczy mogą pozostawać do siebie w pewnym stosunku. zdarzenia. by definiens i definiendum mogły być wzajemnie zastępowalne. która może przysługiwać różnym rzeczom. że norma (to znaczy wypowiedź nakazująca komuś coś czynić) jest jakimś szczególnym stosunkiem między ludźmi. Cechą pewnej rzeczy może być to. Popełnia np. bo w definiensie umieściłem zasadniczo nieodpowiedni genus. W rzeczach zachodzą zdarzenia.definiowane przy przyjęciu dotychczasowego znaczenia definiendum. że pozostaje ona w pewnym stosunku do innej. stosunki itd. wiadomo już. Fakt urodzenia stwarza stosunek pokrewieństwa między pewnymi ludźmi. trwanie stosunku między rzeczami to pewien stan rzeczy. przytrafiają się takie błędy teoretykom zbytnio oderwanym od zagadnień konkretnych. błąd przesunięcia kategorialnego ten. powstanie stosunku to pewne zdarzenie. że będzie to zła definicja.ale nie jest stosunkiem. zasadniczo czym innym są rzeczy. ale fakt urodzenia nie jest stosunkiem.

. Wymagań stawianych definicjom sprawozdawczym nie można stawiać definicjom konstrukcyjnym. jako że te w dowolny sposób projektują nowe znaczenie wyrazów czy wyrażeń. dla nazw . któremu jego grupa-. Zadania 1. b) „«Włóczykij» to «taki student. b) „długa podróż” . rozdz. ropa naftowa i gaz ziemny”. łącznik i definiens definicji: „Zwrotem «pomyślany zespół cech konstytutywnych» można zastępować zwrot «treść konstytutywna»”. 4. Czy z punktu widzenia potocznego języka polskiego definicja ta jest definicją sprawozdawczą? 5. rudy metali.przyjmując jako ustalone znaczenia słów „miasto” i „podróż”. 3. II § 5). czy konstrukcyjnymi: a) „Podręcznik jest to książka zawierająca zbiór wiadomości z pewnej dziedziny wiedzy. Wypisz osobno definiendum. Czy z punktu widzenia współczesnego języka polskiego poniższe definicje są definicjami sprawozdawczymi. Gdyby ktoś oświadczył. który liczy więcej niż 220 cm wzrostu”? 2. ułożonych tak. pożytek z takiej definicji byłby wysoce wątpliwy. Podaj definicje regulujące dla nazw: a) „duże miasto”. podkreśl linią podwójną rodzaj.więc np. Podaj definicję sprawozdawczą dla nazw: a) „prokurator”. by czytelnik mógł jak najłatwiej wiadomości te opanować”. c) „organizacja”. czy regulującymi. c) „Wysoki człowiek to człowiek. b) „budzik”. że słowu „bibi” zamierza nadawać takie znaczenie. jak wyrażeniu „kot ślepy na lewe oko”. a pojedynczą . kamień wapienny. Scharakteryzuj co do budowy definicję: „Kopaliną jest węgiel. Od definicji konstrukcyjnych można wymagać tego. by były z jakiegoś względu celowe.różnicę gatunkową.ich treść leksykalną (por. powierzyła organizowanie wspólnych wycieczek»”. Jeśli jest to definicja klasyczna.

Co masz do zarzucenia definicji: „Notariusz jest to osoba pełniąca funkcje notariusza”? 13. Podkreśl definiendum w definicji: „Poręczycielem osoby A za dług B wobec osoby C jest taka osoba. stosunku prawnego lub okoliczności mogącej mieć znaczenie prawne”? 8. sprawozdawczej albo konstrukcyjnej. 9. co każdy przedmiot stanowiący dowód prawa. Co masz do zarzucenia definicji: „Rzeka jest to naturalny ciek słodkowodny.3”? Czy jest to definicja klasyczna? Czy jest to definicja równościowa? 10. większy od strugi. stały lub okresowy. naprawą lub handlem przedmiotami z metali szlachetnych we wszelkiej postaci”. Jaki błąd popełniono w definicji jakoby sprawozdawczej: „Zdanie o budowie: «jeżeli p. Co ze swego punktu widzenia masz do zarzucenia definicji: „Stałymi logicznymi nazywamy 1) funktory prawdziwościowe.6. które mogą być zastępowane przez metal”? 12. przeróbką. Co masz do zarzucenia poniższym dwóm definicjom łącznie: „Metal jest to substancja. c) „Słowo «dokument» znaczy tyle. która może zastępować jony wodorowe w kwasach”. gdyby osoba A długu w terminie nie uiściła”. 2) kwantyfikatory. strumienia i potoku”? 11. 3) «jest» w sensie «przynależy» oraz 4) wyrażenia dające się zdefiniować za pomocą wyrażeń wymienionych pod 1 . Podaj przykład definicji przez postulaty. która zobowiązała się uiścić osobie C dług B w przypadku. „Kwas jest to substancja zawierająca jony wodorowe. Czym różnią się co do formy definicje: a) „Nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności”. to q» nazywa się wynikaniem”? . Czy definicja ta zawiera błędne koło? 7. b) „Przez używane w rozporządzeniu niniejszym określenie «przedsiębiorstwo złotnicze» należy rozumieć przedsiębiorstwo trudniące się zawodowo wytwarzaniem.

Jakiego rodzaju definicje występują w encyklopediach. Wypadnie więc najpierw posegregować akta czy też zgłaszających się interesantów na różne ich rodzaje. który nie bierze udziału w produkcji”. gdyby opisywał poszczególne przedmioty z . itd. a jakie w słownikach danego języka? Rozdział V PODZIAŁ LOGICZNY § 1.14. aby każdy gatunek odpowiednio opisać. które byłyby nie do uniknięcia.to platyna albo srebro”? 16. b) „Atrament to niebieski płyn. W ten sposób ułatwi sobie zadanie i uniknie powtórzeń. które ulegają gwałtownym reakcjom chemicznym”? 15. c) „Człowiek leniwy . poukładać odpowiednio akta na półkach. a więc np. d) „Metal szlachetny . kto ma organizować życie społeczne. wyznaczyć każdemu interesantowi czas odpowiedni do załatwienia z nim sprawy. oglądał wielką liczbę przedmiotów jakiegoś rodzaju. musi wyodrębnić różne gatunki przedmiotów tego rodzaju. Co masz do zarzucenia następującym definicjom sprawozdawczym: a) „Metro (miejska kolej podziemna) to środek komunikacji miejskiej poruszany siłą elektryczności”. znajduje się często w sytuacji. A znów badacz naukowy. który np. Pojęcie podziału logicznego Każdy. podzielić sprawy według ich rodzaju. którego używa się pisząc piórem”. skierować interesantów do urzędnika właściwego do załatwienia ich sprawy. Co masz do zarzucenia definicji: „Wybuch jest to cecha charakterystyczna materiałów. Trzeba sobie zorganizować robotę.to taki człowiek. gdy musi załatwiać wielką liczbę spraw różnego rodzaju. Jaki błąd popełnia definicja: „Obowiązująca norma prawna jest to fakt prawnego obowiązywania normy”? 17.

studentów studium dla pracujących oraz eksternistów itd. B. D. „gad”. „pociągi o trakcji spalinowej” i „pociągi inne” (membra divisionis). zakres nazwy „kręgowiec” .. Np.. a wyróżniane w podziale zakresy nazw podrzędnych . musi zazwyczaj dokonać uprzednio czynności przygotowawczej.. „ptak”. wskazać dwie lub więcej nazw. Wszystkie te nazwy są bowiem nazwami podrzędnymi w stosunku do nazwy . a co ważniejsze . rozróżnić wśród ogółu studentów studentów studium stacjonarnego. żołnierz służby czynnej. czy to do opisu naukowego. a suma zakresów tych nazw tworzy zakres nazwy „obywatel”.. czyli wskazać mniejsze klasy w obrębie poddanego podziałowi zakresu nazwy. kto zamierza przystąpić czy to do posegregowania pewnych przedmiotów. Słowem.. Trzeba więc. Zakres.obywatel”.osobna. C. to znaczy stwierdzić. C. który zostaje poddany podziałowi. których zakresy stanowią część tego zakresu: „polski przedpoborowy.wyróżniając zakresy nazw: „ryba”. § 2.formułując zdania ogólne o przedmiotach pewnego gatunku ułatwi słuchaczom zapamiętanie przekazanej im wiedzy.: „pociągi” (totum divisionis) dzielimy na: „pociągi o trakcji parowej”. Warunki poprawności podziału logicznego .człowiek” na zakresy nazw: „osoba płci męskiej” i „osoba płci żeńskiej”. którą nazywamy podziałem logicznym zakresu pewnej nazwy. Podobnie możemy podzielić zakres nazwy . przeprowadzając podział logiczny zakresu pewnej nazwy. Przeprowadzić podział logiczny zakresu jakiejś nazwy N na zakresy nazw A. których zakresy są podrzędne względem zakresu dzielonego.. Tak więc dzielę zakres nazwy „obywatel polski” wyliczając nazwy. iż każdy desygnat nazwy N jest desygnatem jednej i tylko jednej z nazw A. poborowy. D. nazywamy całością dzieloną (totum divisionis). „płaz”. „pociągi elektryczne”.członami podziału (membra divisionis).. B. zwolniony z jakichkolwiek przyczyn od obowiązku służby wojskowej”. rezerwista. „ssak”.

gdybyśmy połączyli razem zakresy stanowiące człony podziału. nie otrzymalibyśmy całości zakresu dzielonego. Gdybyśmy podzielili studentów według ich zainteresowań pozanaukowych. W tych przypadkach. Nie jest wyczerpujący podział pociągów na pasażerskie i towarowe. i nierozłączny (bo wielu jest takich. które spełniają zadania inne niż przewóz pasażerów czy towarów. byłoby w tym przypadku niezgodne z rzeczywistością. to nie jest podziałem poprawnym. a w każdym razie nie mają określonych wyraźnie zainteresowań). Gdybyśmy dzielili ogół pracowników według zawodu. Podział zakresu nazwy jest rozłączny. Gdyby w jednym dniu o jednej godzinie zrobić zebrania studentów o różnych zainteresowaniach. który wykonują. że podział logiczny winien być wyczerpujący i rozłączny. że każdy desygnat nazwy. jeśli żaden z desygnatów nazwy. i polityką). i sportem. to taki podział byłby i niewyczerpujący (bo są tacy. której zakres dzielimy. należy do jednego i tylko jednego z członów podziału. bo są oprócz takich także pociągi techniczne. którzy poza nauką interesują się np. którzy żadnych takich zainteresowań nie mają. może być zaliczony do jakiegoś wyróżnionego członu podziału. a ściślej biorąc: w ogóle nie jest podziałem logicznym. Podział zakresu nazwy jest wyczerpujący. którzy wykonują dwa różne zawody. jeśli każdy z desygnatów nazwy. i ci byliby liczeni podwójnie.Z samej definicji podziału logicznego wynika. Stwierdzenie. to byliby tacy. Jeśli podział logiczny nie spełnia tych warunków. to . nie może być zaliczony do dwóch członów podziału na raz. której zakres dzielimy. i sztuką. której zakres dzielimy.

że podział będzie wyczerpujący i rozłączny. a inni staraliby się jakoś uczestniczyć w dwóch zebraniach na raz. to podział ten będzie całkowicie wadliwy. Dzielimy więc np. Podział taki. które to cechy nic ze sobą nie mają wspólnego. zakres nazwy „mieszkaniec kraju” na zakresy: „mieszkaniec kraju umiejący czytać” i „mieszkaniec kraju nie umiejący czytać”. który w obrębie zakresu dzielonego wyróżnia klasę przedmiotów posiadających pewną cechę i klasę przedmiotów.niektórzy na żadne by nie poszli. Podziałem dychotomicznym według cech kontradyktorycznych nazywamy podział. wedle którego posegregujemy przedmioty albo też będziemy je opisywać. i niewyczerpujący. Jeśli podzielimy pracowników na urzędników i nie-urzędników. że tylko poprawny podział logiczny może być w praktyce przydatny jako plan. np.wedle koloru włosów. trzeba trzymać się jakiejś jednej zasady podziału (fundamentum divisionis . i rozłączny. to znaczy musimy wyróżnić człony podziału wedle jakiegoś jednego sposobu.dosłownie: podstawa podziału). według cech kontradyktorycznych.dokonany według cech kontradyktorycznych (sprzecznych). to jeśli wyraz „urzędnik” ma jakieś jedno tylko określone znaczenie. Aby zapewnić to. Jeśli będziemy dzielili Polaków na blondynów i na rolników.„dział”) .po grecku: „na dwoje”. tomos . jest niejednokrotnie stosowany w praktyce prawniczej. Najprostszym sposobem podziału jest podział dychotomiczny (dwudzielny: dicha . to podział ten jest na pewno i wyczerpujący.na pełnoletnich i niepełnoletnich. obywateli . jest w praktyce niewystarczający. a to dlatego. . a drugi . Łatwo zrozumieć. które tej cechy nie posiadają (w określonej chwili oczywiście). gdyż będzie i nierozłączny. karanych i nie karanych. Jeśli wyróżnione człony podziału są zakresami nazw ostrych (a możemy to osiągnąć za pomocą odpowiedniej definicji regulującej). że jeden człon podziału wyróżniliśmy wedle zawodu. Często jednak podział dychotomiczny. to każdy pracownik jest albo nie jest urzędnikiem w tym znaczeniu tego słowa.

lecz w pozostałej części pomieszałyby się razem buty wszystkich innych rozmiarów. Czy ten podział jest 1 .. które zrozumiemy. czarne. według której odmian (np. Podzielono wszystkich ludzi wedle zasady. walcowatość itp. barwę. czerwoność. lub odpowiednio: kulistość. Czy ten podział jest wyczerpujący? Nie. jej odmiany . są więc desygnaty nazwy „człowiek”. 45.) wyróżniamy człony podziału. wystarcza już. czy podwójnego T (jak belki budowlane). którą jest cecha: „numer butów noszonych w ostatnim półroczu”. ludność krajów egzotycznych) noszą buty. i pręty o innym kształcie przekroju (które spotykamy rzadziej). ołówki możemy podzielić według determinandy „kolor oprawki” na ołówki żółte. wyróżnia się człony podziału biorąc za podstawę jakąś ogólną cechę (np. 44 i tak dalej. żeby podział był wyczerpujący i rozłączny? Trzeba tu poczynić zastrzeżenia. bo nie wszyscy ludzie (np. Pręty żelazne możemy podzielić według determinandy „kształt przekroju” na pręty o przekroju okrągłym. wyróżniając takich..determinatami1. niebieskie i jakie tam jeszcze bywają kolory drewnianej oprawki ołówków. aż do najmniejszego. Tę ogólniejszą cechę nazywamy determinandą. że dokonujemy podziału według różnych odmian jednej cechy. to w części przeznaczonej na buty nr 45 panowałby porządek. gdy rozważymy następujący przykład. Czy to. Często więc zamiast wyróżniać w obrębie zakresu dzielonego przedmioty posiadające i przedmioty nie posiadające pewnej cechy. zieloność. Należy odróżniać pojęcie „determinandy” od pojęcia „determinantu” . o kształcie litery L czy T. 46.Gdybyśmy np. którym nie można przypisać żadnej odmiany rozważanej cechy. prostokątnym. zielone. Np.czynnika kształtującego jakieś zjawisko. co nosili nr 47. kształt). chcieli podzielić zakres nazwy „buty” na „buty nr 45” i „buty nie mające rozmiaru 45” i zgodnie z tym tylko podziałem ustawić buty na półce w sklepie.

jeśli każdy przedmiot należący do zakresu dzielonego będzie posiadał jakąś odmianę tej cechy. Stąd wniosek: podział logiczny zakresu pewnej nazwy wedle zasady. najczęściej noszony numer butów. np. bo ktoś mógł nosić w ciągu półrocza raz buty nr 44. a innym razem nr 45. podział rodzin dzielnych na rodziny z 1 do 3 dzieci. rodziny z 7 i więcej dzieci. w których wielkość graniczna powtarza się. wypadałoby zaliczyć go do dwóch różnych członów podziału. podania w sprawozdaniu liczby pewnych przedmiotów z rozbiciem na pewne człony podziału. to. który dopełni wydzielone poprzednio człony. którą są różne odmiany pewnej ogólniejszej cechy. by brano pod uwagę cechę przeważającą.rozłączny? Nie. Aby zapewnić rozłączność podziału. Dzieląc studentów według ich zainteresowań. główne źródło utrzymania. którzy nie mają żadnych zainteresowań.jeśli żaden przedmiot należący do zakresu dzielonego nie posiada tej cechy jednocześnie w dwóch różnych jej odmianach. Przy takim podziale rodziny z 3. Trzeba . rodziny z 3 do 5 dzieci. wyliczywszy wszystkie znane nam odmiany rozważanej cechy. pomijając wieloznaczność (nowa książka = niedawno wydana? niedawno zakupiona? zakupiona jako nie używana? nie zniszczona? niedawno napisana przez autora?). Jakie błędy w przeprowadzaniu podziału logicznego spotykamy najczęściej w praktyce prawniczej? Często żąda się np. a rozłączny . 5. główny kierunek zainteresowań. 7 dzieci byłyby liczone podwójnie. Jeśli np. lecz bez wskazania w sposób ściśle określony zasady tworzenia członów podziału. główny zawód. itp. powinno się jeszcze wydzielić człon podziału: „Inni”. rodziny z 5 do 7 dzieci. najczęściej używany przez daną osobę język. do członu podziału „Inni” zaliczylibyśmy także tych. w każdym z tych znaczeń nazwy: „nowa książka” i „stara książka” są jaskrawo nieostre. a więc np. uczelnia otrzymuje zarządzenie: „Podać liczbę nowych i liczbę starych książek w bibliotece”. zapewniając wyczerpujący charakter podziału. Dlatego też z ostrożności. należy żądać. Innym częstym błędem jest tworzenie członów podziału według pewnych przedziałów liczbowych. będzie wtedy wyczerpujący.

na jakiej półce i w jakiej przegródce szukać danych akt. Gospodarstwa rolne należy dzielić np.więc tworzyć w tym przypadku człony podziału rozróżniając rodziny z 1 do 2. iż zachodzi potrzeba dokonania dalszego podziału zakresów otrzymanych jako człony pierwszego podziału logicznego. od 10.. podzielimy je według następującego schematu: Brak miejsca nie pozwala na pokazanie w całości tego podziału.1 do 10 ha. zwłaszcza w dużym sądzie. nazywamy klasyfikacją. spisu spraw . Klasyfikacja Niejednokrotnie po dokonaniu podziału zakresu jakiejś nazwy okazuje się. tj. 5 do 6. na gospodarstwa od O do 5 ha. Tu następuje pierwszy podział: na sprawy rozsyłane do różnych wydziałów sądu. § 3. Taki wielostopniowy podział logiczny. przy czym pisma dotyczące spraw już wszczętych są dołączane do odpowiednich teczek. jaki jest z tego pożytek: po posegregowaniu akt wiadomo. powyżej 15 ha. aby należycie posegregować akta w archiwum sądowym. Prawnik w swej praktyce ma wielokrotnie do czynienia z klasyfikacjami. 3 do 4. Tak np. od 5. 7 i więcej dzieci.1 do 15 ha. Bez tego niemożliwa byłaby praca. W kancelarii każdego wydziału dokonuje się podziału pism wedle rodzaju spraw. podział logiczny z dalszym podziałem otrzymanych członów podziału. Przykład z aktami wskazał nam. Każde pismo skierowane do sądu wpływa do biura podawczego. a pisma zapoczątkowujące nową sprawę są dzielone przez wciągnięcie ich do jednego z repertoriów.

fakty prawne. że to.por. może być takiego albo takiego rodzaju. a niepodobne na ogół do przedmiotów z innych . Dalszy podział spraw z jednego repertorium może polegać na rozdziale spraw między sędziów danego wydziału. do czego się odnosi jakieś ogólniejsze pojęcie. w jakiej kolejności należałoby wymieniać człony podziału i jak uporządkować (uszeregować według kryterium stosunku porządkującego . rozdz. to jest jakąkolwiek zmianę w istniejącej sytuacji prawnej. Np. Stwierdzamy wtedy. Niełatwo ustalić. wiadomo. Typowym podziałem naturalnym nazywamy taki.jak mówimy . dzieli się z punktu widzenia nauki prawa cywilnego. rozróżnienie nie jest tu ostre. Podział logiczny . które powodują skutki prawne. jak następuje: Na zakończenie dodać należy. gdy mamy do czynienia z nazwami abstrakcyjnymi. że przeprowadzenie podziału logicznego niekoniecznie łączyć się musi z porządkowaniem: nie zawsze np.również klasyfikacja.jednorodzajowych. czyli wszelkie fakty. Podziały logiczne i klasyfikacje można przeprowadzać również i wtedy. VIII § 4) przedmioty zaliczone do jednego członu podziału. przy którym w każdym członie podziału grupują się przedmioty pod wieloma ważnymi dla nas względami podobne. niemniej rozróżnienie to jest potrzebne. a co za tym idzie . co się przez te dwa określenia rozumie.może być „sztuczny” albo „naturalny”.

a pod wieloma innymi niepodobne do siebie.gdy chodzi o opis naukowy. które w odpowiednio małym stopniu różnią się od przedmiotu. z którym je porównujemy.członów podziału. bo w małym tylko stopniu wiążą się z tym jakieś inne cechy. do przedmiotu wzorcowego). § 4. alimentacyjne. W tym drugim przypadku rozważamy. Podziałem naturalnym w pewnym stopniu będzie podział ludzi wedle zawodu (bo z zawodem łączą się zwykle inne jeszcze cechy). tła społecznego itd. A przecież tego rodzaju podział będzie podziałem całkowicie sztucznym. by równo rozdzielić pracę między dwóch sędziów. odszkodowawcze i inne. jeśli idzie o segregowanie przedmiotów. należącymi do tego typu przedmiotów. podział naturalny . jeśli idzie o to. Natomiast typowym podziałem sztucznym jest taki. przy którym do jednego członu podziału trafiają przedmioty podobne pod jakimś jednym tylko względem. Będzie to podział naturalny w tym znaczeniu. Ale również praktyczny może się okazać podział spraw na wpisane do repertorium pod numerem parzystym i wpisane pod numerem nieparzystym. Akta spraw cywilnych procesowych można podzielić na sprawy eksmisyjne. Podział sztuczny jest przydatniejszy. Przedmioty. w jakim stopniu przedmioty z pewnego zbioru mają cechy zbliżone do przedmiotu o interesujących nas cechach (np. nazywamy przedmiotami typowymi. czy jakiś podział jest podziałem naturalnym. że w każdej z wydzielonych klas znajdą się sprawy na ogół podobne co do problematyki prawnej. Wyróżnianie typów a podział logiczny Od podziału logicznego należy odróżniać wyróżnianie typów przedmiotów. W pewnych przypadkach byłoby rzeczą bardzo sporną. co ów przedmiot . w których mieszkają. podziałem raczej sztucznym będzie podział mieszkańców Poznania wedle dzielnic. czy sztucznym.

zakresu nazwy „pracownik”. ramy. Czy to podział logiczny: „Rower składa się z kół. liście i kwiat”.dany. Zupełnie inną czynnością myślową jest partycja. według cech kontradyktorycznych? Uzasadnij odpowiedź. Podaj 3 przykłady podziału dychotomicznego. a mogą być w ogóle nietypowe. kierownicy i wyposażenia uzupełniającego”? 2. siodełka. Jaka jest zasada podziału definicji na definicje sprawozdawcze. 3. które wyraźnie różnią się pod względem interesujących nas cech od owego przedmiotu. zupełnie odmienne od innych. nie należą do tego typu przedmiotów: mogą one należeć do innego typu. zakresu nazwy „budynek”. 5. regulujące i konstrukcyjne? Na definicje równościowe i definicje przez postulaty? 6. Dokonaj podziału dychotomicznego. Co masz do zarzucenia następującemu podziałowi: . np. Pewne przedmioty mogą znajdować się na pograniczu dwóch zbliżonych typów i można by je zaliczać do obu tych typów. w zależności od tego. Zadania 1. Czy wyróżniając wśród ogółu liczb liczby dodatnie i liczby ujemne dokonujesz podziału dychotomicznego. w jakim stopniu różnią się one od przedmiotu wzorcowego lub wyobrażanego sobie przez nas przedmiotu o pewnych określonych cechach. a otrzymane człony podziału poddaj dalszemu takiemu podziałowi. według cech kontradyktorycznych.: „roślina dzieli się na korzeń. Przedmioty. według cech kontradyktorycznych. Stąd przy wyróżnianiu typów nie wiąże nas wymaganie rozłączności i wyczerpującego charakteru tej operacji myślowego dzielenia. Można przy tym mówić o przedmiotach mniej i bardziej typowych. 4. Można zresztą poprzestać na wydzieleniu jednego tylko typu z ogółu przedmiotów danego rodzaju. czyli wyróżnianie części składowych pewnego przedmiotu. łodygę.

8. twoim zdaniem. by był naturalny. by wydzielić grupy pracowników w taki sposób. Czy wyróżniając budowle romańskie. Dokonaj podziału zakresu nazwy „książka z twojej biblioteki” najpierw tak. a jakie nie miałyby życiowego sensu? (Sporządzanie statystyk nie jest samo przez się praktycznym celem podziału. Dokonaj wielostopniowego podziału (klasyfikacji) zakresu nazwy „pracownik fabryki N” wedle takich zasad. jak wiadomo. renesansowe. aby można było ustalić słuszną. a potem tak.„Przestępstwa dzielą się na przestępstwa popełnione w dziedzinie przemysłu. Dokonaj wieloczłonowego podziału zakresu nazwy „samochód” wedle kryterium: „budowa nadwozia (karoserii)”.) 10. klasycystyczne itd. barokowe. które. przestępstwa popełnione w związku z bezrobociem i przestępstwa związane z problemem mieszkaniowym w mieście”? 7. 11. gotyckie. by podział był wyraźnie sztuczny. Jakie zasady podziału zakresu nazwy „student” dałyby podziały przydatne praktycznie. dokonujemy podziału logicznego? . przestępstwa popełnione w związku z ustrojem rolnym. kolejność wydawania im odzieży ochronnej. może być przystosowane przez producenta do różnych celów. 9.

Nie możemy prowadzić dalszych rozważań z zakresu logiki.: „Jan Kowalski urodził się 5 VII 1937 roku w Warszawie”. Pojęcie zdania w sensie logicznym W logice słowo „zdanie” używane jest w innym znaczeniu.Rozdział VI ZDANIE § 1.: „Zamknij drzwi. iż zdaniami w sensie logicznym są takie i tylko takie wyrażenia. mianowicie. Jest ono zazwyczaj wypowiedzią złożoną z kilku słów. Zatem nie będzie zdaniem w sensie logicznym wyrażenie: „Czy Piotr lubi logikę?”. bo to wyrażenie niczego nie stwierdza. . Zdaniem w sensie logicznym będzie natomiast tzw. że tak a tak jest albo też nie jest. na gruncie reguł danego języka. czym jest zdanie w sensie logicznym. póki nie zrozumiemy należycie. iż tak a tak jest albo że tak a tak nie jest1. w takiej a takiej chwili grzmi w naszej okolicy”). np. pytanie zależne: „W grudniu 1993 r.bo tu coś stwierdzam. „Grzmi” (jeśli domyślamy się: „teraz. zapytałem Piotra. Zdanie w sensie logicznym jest to wyrażenie jednoznacznie stwierdzające. Zdanie w sensie logicznym ma stwierdzać. wobec czego zdanie w sensie logicznym jest wyrażeniem prawdziwym albo jest wyrażeniem fałszywym. które są prawdziwe albo fałszywe. czasem jednak rolę zdania może spełniać nawet pojedynczy wyraz. ale nie jest to zdanie w sensie logicznym. Stwierdzenie takie bywa zgodne albo niezgodne z rzeczywistością. Podobnie nie jest zdaniem w sensie logicznym wyrażenie nazywane w gramatyce zdaniem rozkazującym. np. niż się tego uczyliśmy w gramatyce. że ja go o to wtedy zapytałem. czy lubi logikę” . Stąd niekiedy podaje się określenie. jest to zdanie w sensie gramatycznym (mianowicie zdanie pytajne). Pojęcie zdania w sensie logicznym wymaga dokładnej analizy. np.

nie głosi ono bowiem. „W Wielkopolsce w XIX wieku nie powstały wielkie okręgi przemysłowe” . będzie = jest w przyszłym układzie świata). „W Polsce w 1993 r. 1 . np. że zwróciłem się do Piotra z określoną prośbą.Piotrze!”.: „Piotr Wiśniewski z Bielewa zapłacił podatek gruntowy za rok 1993”. Zdaniem w sensie logicznym będzie natomiast wyrażenie: „Przed kwadransem prosiłem Piotra.bo tu stwierdza się. że tak a tak jest. że tak a tak jest lub było. by zamknął drzwi” . czy też nie jest lub nie było (było = jest w przeszłym układzie świata. obowiązują przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 25 II 1964 r.bo wszystkie te wyrażenia stwierdzają. W mowie potocznej jednoznaczność taką osiąga się na ogół tylko w przybliżeniu. Spośród zdań w sensie gramatycznym zdaniami w sensie logicznym mogą być tylko zdania oznajmujące.”.

Jeśli więc pewien napis o cechach zdania oznajmującego (według gramatycznego podziału zdań!) można rozumieć np. która wprawdzie może być różnie rozumiana. Stwierdzamy fakty. Wartość logiczna zdania Powiedzieliśmy. dwojako. iż rzecz czy osoba R w momencie T wykazywała własność W. co znaczy „wielkoduszność” i co znaczy „wielka cnota”) będzie miała dziesiątki znaczeń. co to znaczy. musi być wyrażeniem przynajmniej praktycznie biorąc jednoznacznym albo wypowiedzią. które odpowiada temu napisowi branemu w pierwszym znaczeniu. To zaś.). bardzo różnie bowiem można rozumieć obie użyte tu nazwy abstrakcyjne. iż rzecz czy osoba R w okresie od momentu T do momentu T1 nieprzerwanie wykazywała własność W (np. Jeśli weźmiemy np. to jest rejestrujemy zdarzenia albo stany rzeczy.Poznawanie przez nas świata polega na rejestrowaniu w naszej świadomości faktów. pozostawała w pewnym stosunku do innych rzeczy. że tak a tak jest albo nie jest. istniała. ale którą my bierzemy w jakimś jednym znaczeniu. czy też . to musimy osobno mówić o zdaniu w sensie logicznym. stale poruszała się ruchem jednostajnym itd. co mamy traktować jako zdanie w sensie logicznym. Zdanie w sensie logicznym ma jednoznacznie stwierdzać coś określonego. a wobec tego . a w innym momencie T1 tej własności nie wykazywała (albo odwrotnie). Zdarzenie to fakt. że jakieś wyrażenie jest prawdziwe. na stwierdzaniu. i o innym zdaniu w sensie logicznym odpowiadającym temu napisowi w drugim jego znaczeniu. § 2.że jest fałszywe w . Stan rzeczy to fakt.wyrażenie prawdziwe albo fałszywe. że zdanie w sensie logicznym to wyrażenie stwierdzające. Wymaga więc wyjaśnienia. to nie może być ona traktowana jako jedno zdanie w sensie logicznym. że tak a tak jest albo nie jest. gdyż wypowiedź ta (póki nie sprecyzujemy. wypowiedź: „Wielkoduszność jest to wielka cnota”.

że w pewnym momencie jest on tak a tak urządzony (np.klasycznym rozumieniu tych słów 2. . jest jednak w każdym momencie tak a tak urządzony. cyt. które wypowiadamy. które opisuje rzeczywistość taką. jest prawdziwe.. 215. Chociaż świat zmienia się z sekundy na sekundę. to nasz opis jest prawdziwy. jaka ona jest. że w tym momencie jest on w toku takich a takich zmian) i rzeczywiście tak w tej chwili ów „kawałek świata” jest urządzony. s. wyd. Poszczególne fragmenty świata mogą nawet przez dłuższy czas nie ulegać dostrzegalnym i ważnym dla nas zmianom. Jeżeli opisując pewien „kawałek świata” powiadamy. Zdanie prawdziwe jest to zdanie. 2 Szerzej: Mała encyklopedia logiki. zdanie.

w którym odbywają się targi międzynarodowe” . gdy tymczasem właśnie zachodzi to. odbiega od rzeczywistości w stopniu dla nas nieistotnym. iż w Poznaniu nie ma (w 1993 r. Prawdziwe jest zdanie: „W 1955 r. Fałszywe jest zdanie. jeśli mamy na myśli okres kilkudziesięciu lat poprzedzających rok 1993): „Poznań jest miastem. albo też głosi. to znaczy. W praktyce w tym ostatnim przypadku. że nie było wtedy takiej stacji.bo to zdanie wiernie opisuje rzeczywistość. że tak a tak jest. które wiernie „odbija” rzeczywistość. Biorąc ściśle. fałszywe byłoby zdanie: „Piotr ma dwadzieścia jeden tysięcy pięćset szesnaście włosów na głowie”.) autobusów miejskich. Prawdziwe jest też zdanie (przynajmniej. Często spotykanym nonsensem jest wypowiedź: „ta rzecz jest prawdziwa” (chyba że ktoś chce odróżnić „prawdziwą kawę” od namiastki kawy).Obrazowo można by powiedzieć. lecz że odbywają się w tym mieście co pewien czas. w Poznaniu nie było stacji telewizyjnej” . które głosi. które opisuje rzeczywistość niezgodnie z tym. czemu dane zdanie przeczy. że jest ono „w przybliżeniu prawdziwe”. że tak a tak nie jest. jak się ona ma. Prawdziwość zdania albo jego fałszywość nazywamy wartościami . mając zdanie „o włos” fałszywe. iż kodeks rodzinny nakłada na każdego dorosłego obywatela obowiązek ożenku. Prawdziwe jest zdanie: „W 1956 r. bo tak nie jest w rzeczywistości. gdyby Piotr miał w rzeczywistości dwadzieścia jeden tysięcy pięćset piętnaście włosów na głowie w tym momencie. Fałszywe jest zdanie. że to. stwierdzając. bo w Poznaniu są autobusy miejskie. w Polsce pod koniec zimy były silne i długotrwałe mrozy” . co owo zdanie głosi. Prawdziwe czy fałszywe może być tylko jakieś zdanie.przy czym nie chodzi nam w tym zdaniu o to. powiedzielibyśmy. Natomiast zdanie fałszywe jest to zdanie. że targi odbywają się w Poznaniu bez przerwy. że prawdziwe jest zdanie.bo to odpowiada rzeczywistości. wtedy gdy w rzeczywistości tak właśnie nie jest. A więc zdanie fałszywe głosi.

czy też w sposób z tym stanem niezgodny. Rozróżniamy w praktyce codziennego myślenia dwie wartości logiczne zdania. bo wartość logiczna zależy tylko od tego. Jakież znaczenie ma zwrot „zdanie prawdziwe dla kogoś”. ołówek. a dla Piotra fałszywe”. skoro wiadomo. co ktoś o ich wartości logicznej sądzi? W takiej wypowiedzi chodzi nie o wartość logiczną zdań. że to prawda. Nikt też nie może zmienić wedle swego widzimisię wartości logicznej jakiegokolwiek zdania. Od tego. Prawdziwe jest zdanie. Wypowiedź „To zdanie jest dla Jana prawdziwe. mogę położyć na biurku bądź na półce z książkami. że zdania są prawdziwe niezależnie od tego. Ale jeśli w tym a tym momencie położę ten ołówek na biurku. że zdanie „Ten ołówek w tym właśnie momencie leży na biurku” jest prawdziwe. choć dawniej uważano to za fałsz. a Piotr . a to całkiem co innego (np. że nasza logika jest logiką dwuwartościową.że opis zawarty w tym zdaniu nie odpowiada rzeczywistości”. że w pewnym stopniu możemy przekształcać świat: np. czy ktoś dane zdanie uważa za prawdziwe. a zdanie „Ten ołówek w tym właśnie momencie leży na półce” jest fałszywe. że Słońce krąży dookoła Ziemi. nie zmienia się wartość logiczna zdania. a dla Piotra fałszywe” należy rozumieć w ten sposób: „Jan uważa. stąd powiada się. Fałszywe było i jest zdanie. kto uważa. jest istotnie genialnym człowiekiem). choć dawniej wszyscy myśleli. § 3. który trzymam w ręku.logicznymi zdania. że pewne zdanie zawiera wierny opis jakiegoś fragmentu świata. Obiektywny charakter prawdziwości i fałszywości zdań Wartość logiczna zdania jest czymś obiektywnym. czy fałszywe. To prawda. że można rozszczepić atom. Słyszy się często w potocznej rozmowie takie powiedzenia: „To zdanie jest dla Jana prawdziwe. Jeśli . to już żadną siłą nie mogę zmienić tego. to znaczy nie zależy od poglądów tej czy innej osoby. czy dane zdanie opisuje świat zgodnie z rzeczywistym stanem. że jest genialnym człowiekiem. lecz o czyjeś poglądy na wartość logiczną pewnych zdań. nie każdy.

któremu nie można zaprzeczyć bez naruszenia reguł określających znaczenie użytych w nim słów w danym języku. kto zna znaczenie słowa „sześcian” w języku polskim.rzeczywiście chodzi im obu o to samo zdanie (bo może każdy z nich nadaje inne znaczenie użytym w danej wypowiedzi słowom). Jeśli wygłaszam zdanie „Każda manufaktura opiera się na technice rękodzielniczej”. iż któryś z nich ma rację. których wartości logicznej nie możemy poznać w ten sposób. kto by temu przeczył. jakie znaczenie ma słowo . co one . wystarczy odwołać się do reguł wyznaczających znaczenie użytych w nich słów w danym języku. to jeśli przyjąć definicję. którego fałszywość jest przesądzona ze względu na samo znaczenie użytych w nim słów.kwadrat” w języku polskim. Nikt np.. to rzecz prosta. to według definicji nie jest ono manufakturą. wykazywałby tylko. że kwadrat ma cztery boki. czy to. Zdanie. że nie wie.. iż manufaktura jest to przedsiębiorstwo przemysłowe okresu wczesnokapitalistycznego oparte na podziale pracy i technice rękodzielniczej . W istocie to zdanie nie stwierdza niczego nowego. O wartości logicznej niektórych zdań przesądza sam sens użytych w nich słów. a któryś się myli.sekunda” nie będzie wątpił o prawdziwości zdania: „Minuta składa się z 60 sekund”. Dla zdań syntetycznych trzeba szukać sprawdzianów. Zdanie. nie będzie przeczył. Jeśli bowiem przedsiębiorstwo nie opiera się na technice rękodzielniczej. nazywamy zdaniami syntetycznymi. bo przecież definiuje się sekundę jako 1/60 część minuty. którego prawdziwość jest przesądzona ze względu na samo znaczenie użytych w nim słów. bo ktoś. nazywamy zdaniem analitycznym. nazywamy zdaniem wewnętrznie kontradyktorycznymna gruncie danego języka. Wszelkie inne zdania. Ani też nikt znający znaczenie słów „minuta” i . zdanie. ten nie będzie wątpić o fałszywości zdania „Sześcian jest linią”.prawdziwość wygłoszonego zdania jest niewątpliwa. By określić wartość logiczną zdań analitycznych i zdań wewnętrznie kontradyktorycznych. Z drugiej strony.

bo oto okazało się w świetle innych doświadczeń. § 4. która została zraniona jedną kulą. a dwa pozostałe są fałszywe. to nie umiemy rozstrzygnąć. chyba żebyśmy zmienili reguły znaczeniowe danego języka. czy fałszywe. że w danej chwili nie mamy odpowiednich warunków do obserwacji lub odpowiednich przyrządów pomocniczych. uznać za fałszywe. iż dostrzegamy nasze dotychczasowe omyłki. „C zranił”. jakiegoś probierza prawdziwość i. by ustalić.w odniesieniu do zdarzeń przeszłych . jak stwierdzało owo zdanie (por. i nie mamy żadnych danych. czy są one prawdziwe. gdy nie mamy określonego poglądu na to. odpowiada rzeczywistości. że wykrywamy. które mogłyby mieć wpływ na dokonane w wyroku ustalenia. Natomiast zdania analitycznego obalić nie można. że nie jest na świecie tak. byłyby nieopłacalne bądź niedopuszczalne ze względów humanitarnych. choć nie wiadomo które. lub .nie mamy odpowiednich przekazów co do danego faktu. które należałoby przeprowadzić. To kryterium nie jest wcale proste i może czasem okazać się zawodne. jest prawdziwe (odpowiada rzeczywistości).głoszą. zwłaszcza poprzez zgodne doświadczenie wielu ludzi. „B zranił”. lub też badania. Dlatego też np. które w świetle dawniejszych doświadczeń uważaliśmy za prawdziwe. Jeżeli trzech osobników: A. iż zdanie. Niemniej któreś z tych trzech zdań. XIII § 1). przepisy prawne przewidują możliwość wznowienia w pewnych przypadkach postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem. W przypadku tych zdań odwołujemy się w sposób bezpośredni lub pośredni do rozstrzygnięć poprzez doświadczenie. Postęp wiedzy ludzkiej polega między innymi na tym. czyją. jeśli wykryto jakieś nowe dane. B i C strzelało jednocześnie do osoby. trzeba odrzucić. Wypowiedzi niezupełne . rozdz. Praktyczna nierozstrzygalność pewnych zdań może być związana z tym. jaka jest wartość logiczna zdań „A zranił”. Zdania w sensie logicznym mają określoną wartość logiczną również i wtedy.

które wprawdzie na gruncie danego języka nie jest zdaniem w sensie logicznym. Ktoś. np.Mogą powstawać wątpliwości. nie rozumiał widać. czy rzeczywiście nie ma takich zdań. lecz wypowiedzią niezupełną. które ma opalać się na słońcu. Weźmy np. i to zdaniem oznajmującym. Wypowiedzią zdaniową niezupełną nazywamy takie wyrażenie. pominiętych przez mówiącego. to jest zdaniem w sensie . a gdy jakaś wypowiedź ma określoną wartość logiczną. Wyrażenie „Deszcz jest pożyteczny” jest wprawdzie w gramatycznym sensie zdaniem. bo dla dziecka. który tam byłby pożyteczny dla rolników ze względu na oziminy (choć szkodliwy ze względu na wykopki ziemniaków). Gdyby to wyrażenie rozumieć tak. gdyż ich obroty się wówczas zwiększają (przy takim uzupełnieniu powstałaby wypowiedź fałszywa. i zarazem fałszywe. Powie ktoś. dla kogo deszcz jest pożyteczny. deszcz nie jest pożyteczny. a jeśli deszcz ma być pożyteczny. wyrażenie „Deszcz jest pożyteczny”. czy każde zdanie w sensie logicznym ma określoną wartość logiczną. i fałszywe zarazem. gdy domyślamy się. o ile słuchacz zdaje sobie sprawę z pewnych domyślnych uzupełnień wypowiedzi. to musi być pożyteczny dla kogoś ze względu na jakieś jego sprawy. co nazywamy zdaniem w sensie logicznym. lecz o tyle spełnia rolę zdania w sensie logicznym. Wypowiedź ta nie jest zdaniem w sensie logicznym. wówczas bezspornie byłoby to zdanie fałszywe. ale czy ono coś stwierdza? Nie mówi ono. że to zdanie jest prawdziwe. W mowie potocznej miejsce tych uzupełnień nie jest wyraźnie zaznaczone (jak w funkcji zdaniowej por. kto tak powiedział. albo że zimny deszcz jest pożyteczny dla sprzedawców lodów. bo dla rolnika w czasie suszy deszcz jest pożyteczny. Wypowiedź „Deszcz jest pożyteczny” spełnia rolę zdania w sensie logicznym np. wtedy. ale nikomu chyba nie przychodzi do głowy nadać takie znaczenie wypowiedzi „Deszcz jest pożyteczny”. w okolicy Wrześni. które byłyby i prawdziwe. że chodzi tu o łagodny deszcz w nocy z 2 X na 3 X 1993 r. że „wszelki deszcz zawsze i wszędzie jest pożyteczny ze względu na wszelkie sprawy każdej żywej istoty”. § 5).

złotych”. choć może się nam często wydawać. jak to odnosić: śmierć kliniczna nastąpiła 24 III 1993. tym więcej powstaje wątpliwości co do tego. że .”. „Kupiłem”. Dodajmy też. jak widzieliśmy. fizyk teoretyk zapytałby . „Ładny”. Im lepiej poznajemy świat i im lepiej umiemy analizować sens naszych wypowiedzi. W każdym razie należy na ogół zmierzać w naszych wypowiedziach do jak największej jednoznaczności. starając się ją osiągnąć choćby w takim stopniu. czy pewną wypowiedź możemy rozumieć w jeden tylko sposób i w jaki mianowicie.oto jak nieraz przebiega potoczna rozmowa. zakładając.logicznym). Nawet przy największej staranności rzadko kiedy możemy sformułować nasze myśli w sposób całkowicie jednoznaczny. a inne fałszywymi.odpowiada maturzysta .mówi maturzysta. że się nam to udało. „To prawda. jedne mogą być zdaniami prawdziwymi.zależnie od tego. powstają z niej całkiem różne zdania w sensie logicznym. W mowie potocznej zwykle poprzestajemy na wypowiedziach niezupełnych. „To prawda albo to fałsz . A gdy medyk twierdziłby.” . słowa spełniać mogą rolę zdania w sensie logicznym. ale śmierć biologiczna nastąpiła 25 III 1993 r. jak w naszym przykładzie. „To drogo” .mówi dziecko. Zależnie od tego.ściśle biorąc . „To prawda. a względem Księżyca stale się porusza”. jak domyślnie uzupełniamy wypowiedź niezupełną. że nasi rozmówcy domyślają się właściwego uzupełnienia wypowiedzi. jak tę wypowiedź odnosić: względem ściany szafa się nie porusza.nie w pełni byłoby to możliwe. „To prawda albo to fałsz odpowiada absolwent medycyny . że szafa się nie porusza” . Gdy chodzi o sprawy błahe i gdy nie ma obawy nieporozumienia. „Dałem 300 tyś. jaki jest nam potrzebny ze względu na stopień ścisłości konieczny . że Iksiński zmarł w Poznaniu 24 III 1993 r. z których. że jakieś dwa zjawiska nastąpiły równocześnie.zależnie od tego. dzięki którym nawet tak skąpe. byłoby przesadną pedanterią wypowiadać się stale za pomocą w pełni sformułowanych zdań w sensie logicznym.w jakim układzie odniesienia.

§ 5. które zawiera zmienne (x. głoszący „względność” prawdy. A jeśli kończący studia prawnicze spostrzeże. jeśli nadamy jej postać funkcji zdaniowej3. że w pracach.w naukach społecznych. jest w tym sensie względne. lecz względnym. a teraz zmieniło wartość logiczną i stało się fałszywe. Dla uniknięcia rozwlekłości przykładów niejednokrotnie jednak będziemy podawać wypowiedzi niezupełne jako przykłady zdań w sensie logicznym. Występowanie wypowiedzi niezupełnych staje się podstawą głoszonego przez niektórych twierdzenia. co my uważamy za prawdę. zakładając. Taki pogląd. które pisał na pierwszym roku. będzie to wyraźnym dowodem. jakimi rozporządza nasza epoka. z. S. y. zdanie „Auta jeżdżą lewą stroną szosy” jest obecnie prawdziwe w Anglii i było dawniej prawdziwe w południowej Polsce pod zaborem austriackim. wiele jest wypowiedzi wieloznacznych lub wypowiedzi niezupełnych bez określonej domyślnej konkretyzacji. W dalszych naszych rozważaniach zdania w sensie logicznym nazywać będziemy po prostu zdaniami. że to. Takiego relatywizmu w pojmowaniu prawdy nie można jednak utożsamiać z zupełnie inną koncepcją. że np. czyli relatywizm. Funkcje zdaniowe Charakter językowy zdaniowej wypowiedzi niezupełnej uwidoczni się szczególnie wyraźnie. P itd). również określaną mianem relatywizmu. która głosi. . że prawdziwość zdań nie jest czymś bezwzględnym. że uzależnione od środków dochodzenia do prawdy. że zdania są prawdziwe albo fałszywe „zależnie od okoliczności”. W logice nazywa się funkcją zdaniową (formułą zdaniową) takie wyrażenie opisowe. że w danym przypadku odpowiednia konkretyzacja tych wypowiedzi jest domyślna. opiera się na błędnym traktowaniu pewnego napisu stanowiącego wypowiedź niezupełną dopełnianą coraz to innymi uzupełnieniami jako jednego i tego samego zdania. że studia rozwinęły jego umysłowość. M.

np. jakich dokonamy konkretnych podstawień na miejsce zmiennych.00 dnia 4 VII 1993 r. i zarazem nie jest tak. by jakiś przedmiot był żółty i niekolorowy. gdyż jeśli dokonamy odpowiednich podstawień za zmienne S oraz P (w tym przypadku podstawiając jakieś nazwy generalne). Funkcja zdaniowa sama przez się nie ma określonej wartości logicznej: zazwyczaj w zależności od tego. W licealnych podręcznikach algebry używa się na określenie funkcji zdaniowej wyrażenia „forma zdaniowa” . to q” . „Każdy student jest piłkarzem”.dla odróżnienia od „funkcji” jako szczególnego rodzaju relacji zachodzącej między elementami dwóch zbiorów.: „Jest tak. ze względu na sam sens tych słów w języku polskim. „Każdy notariusz jest prawnikiem”. albo fałszywe. że nie jest to funkcja zdaniowa ze zmiennymi nazwowymi.Wyrażenie takie po dokonaniu odpowiednich podstawień na miejsce zmiennych staje się zdaniem w sensie logicznym. to x jest przedmiotem kolorowym” . że przy wszelkich odpowiednio dokonywanych podstawieniach powstawać z nich będą tylko zdania prawdziwe. aby otrzymać składne zdanie. „Jeżeli x jest przedmiotem żółtym. np. to Piotr czuwa” (domyślając się przy tym. to Piotr”. np. otrzymalibyśmy w tym przypadku wypowiedź nieskładną.). Niektóre jednak funkcje zdaniowe mają tę szczególną właściwość. „Jeśli Jan śpi. np. Inne natomiast funkcje zdaniowe zawsze po podstawieniu zmieniają się w zdanie fałszywe. to z wyrażenia tego powstanie zdanie: prawdziwe. lecz zdania. jak w poprzednim przypadku.z tym.nie może bowiem być tak. „Jeśli Jan. Podobnie jest funkcją zdaniową wyrażenie „Jeżeli p. o godz. np. otrzymywać będziemy z danej funkcji zdania prawdziwe albo fałszywe. Podstawiając na miejsce zmiennych nazwy.jakiekolwiek bowiem zdanie 3 . Na miejsce zmiennych p oraz q należy bowiem w tym przypadku podstawiać nie jakieś nazwy. 9. iż chodzi np. lecz funkcja zdaniowa ze zmiennymi zdaniowymi. że p. Funkcją zdaniową jest np. że p” . np. wyrażenie „Każde S jest P”.

∃ x. Kwantyfikator ogólny odnoszony do zmiennej x zapisuje się w postaci Π x albo /\x. że Jan teraz śpi. bo może być przecież tak. Prawdą jest więc. natomiast nie jest prawdą. jest żółte. i zarazem nie jest tak. używa się w logice znaku zwanego kwantyfikatorem szczegółowym w odniesieniu do danej zmiennej czy zmiennych. to x jest żółte. to x jest kolorowe” nie jest ani prawdziwa. że Jan teraz śpi. a nie jest żółty. ani fałszywa. że dla niektórych x jest tak. odnoszonym do zmiennej czy zmiennych występujących w danej funkcji. Kwantyfikator szczegółowy odnoszony do zmiennej x zapisuje się w postaci Σx albo \/ x. powstawać z niej mogą zdania prawdziwe czy też zdania fałszywe. że jeśli x jest kolorowe. że wszystko. to x jest żółte.(x). „Jest tak. co kolorowe. W takim przypadku można byłoby orzec tylko. Dla oznaczenia. Nie jest prawdą. że pewien przedmiot jest kolorowy. że dla wszelkich podstawień nazw na miejsce zmiennej x w tej funkcji powstawać będą jedynie zdania prawdziwe. Zatem. że dana funkcja zdaniowa przy niektórych przynajmniej podstawieniach nazw na miejsce danej zmiennej zmienia się w zdanie prawdziwe. 2) przez . Natomiast prawdą jest. ale prawdą jest. że: Πx: Jeśli x jest kolorowe. to x jest kolorowe. Dla oznaczenia tej właściwości pewnej funkcji zdaniowej ze zmiennymi nazwowymi używa się w logice znaku zwanego kwantyfikatorem ogólnym. Sama przez się funkcja zdaniowa „Jeśli x jest żółte. np. i to w dwojaki sposób: 1) przez konkretyzację. że: Πx: Jeśli x jest żółte. choć sama funkcja zdaniowa nie jest wypowiedzią o określonej wartości logicznej. to znaczy podstawienie odpowiednich wyrażeń na miejsce wszystkich występujących w danej funkcji zmiennych.wpiszemy na miejsce zmiennej p. to w każdym przypadku otrzymamy z tej funkcji zdanie fałszywe. że Σx: x jest kolorowe i x jest żółte.

Każda funkcja zdaniowa jest bowiem mniej czy bardziej ogólnym schematem. planem budowy zdań powstających z niej przez odpowiednie podstawienia lub 4 . iż przez użycie zmiennych wyraźnie wskazuje się. Jako zdanie traktuje się też niekiedy taką funkcję logiczną ze zmiennymi zdaniowymi. że kwantyfikatorem zwiążemy tylko część zmiennych: nie jest np. wskazujący np. Pojęcie funkcji zdaniowej jest jednak przede wszystkim dlatego przydatne w logice. na miejsce których wpisywane być mają nazwy przedmiotów z określonej klasy. Ze względu na ograniczone ramy wykładu logiki dla prawników nie będziemy szerzej omawiać reguł posługiwania się kwantyfikatorami i związanych z tym twierdzeń (patrz Aneks). y: x kocha y w chwili z” . zdaniem wyrażenie: „Σx. że dane wyrażenie w tym właśnie czy innym miejscu wymaga odpowiedniej konkretyzacji („W chwili x w okolicy y grzmi”).kwantyfikację. „Grzmi”). nie związaną przez kwantyfikator. wyznaczonej przez zapis pod znakiem kwantyfikatora. Kwantyfikatory używane są w logice w odniesieniu do zmiennych nazwowych. z jakiej klasy brane być mają elementy oznaczane daną zmienną. to znaczy przez poprzedzenie tej funkcji kwantyfikatorem ogólnym czy szczegółowym. że dokonywać się będzie „odpowiednich” podstawień na miejsce zmiennych. Funkcja zdaniowa tym różni się od równoznacznej zdaniowej wypowiedzi niezupełnej formułowanej w mowie potocznej (np. iż pozwala łatwo uwidocznić strukturę zdania. która przy wszelkich wartościach zdań podstawianych za zmienne staje się zdaniem prawdziwym (patrz rozdz. iż chodzi o wszelkie x czy przynajmniej niektóre x z klasy A.w którym zmienna z pozostała zmienną wolną. w odniesieniu do wszystkich występujących w danej funkcji zmiennych nazwowych 4. zakładając. XIV § 3). Dla uproszczenia pomijać będziemy zapis. Nie wystarczy więc w tym przypadku.

nazywa się zdaniem prostym. § 6. Ze względu na strukturę należy przede wszystkim odróżniać zdania proste i zdania złożone. „Jan jest studentem”. Choć formalnie biorąc jest to zdanie proste. i to jest kapeluszem. okazuje się. Zdaniem złożonym nazywa się zdanie. co ono głosi. ale nie doszło jeszcze do katastrofy”. Zdanie „Ten szary filcowy kapelusz pochodzi z Bułgarii” nie zawiera wprawdzie funktora zdaniotwórczego od argumentów zdaniowych. Jan dotychczas nie spełnił wyznaczonego mu zadania”. z których każde głosi. że pewien przedmiot jest taki czy inny. w zależności od tego. to jednak przy uważniejszej analizie tego. w obrębie którego występuje część będąca odrębnym zdaniem (w praktyce mowy potocznej . czy zawierają one funktor zdaniotwórczy od argumentu bądź argumentów zdaniowych. w związku z czym nie występują w nim funktory zdaniotwórcze od argumentów zdaniowych.w tradycyjnej terminologii zdaniem kategorycznym. okazuje się jednak często w odniesieniu do konkretnych zdań mowy potocznej kryterium budzącym wątpliwości. że należałoby traktować je jako szereg odrębnych zdań. to mylimy się twierdząc: „Ten szary filcowy kapelusz pochodzi z Bułgarii”. czy też nie.przez kwantyfikację. „Notariusz jest prawnikiem”. budowę wewnętrzną zdania z punktu widzenia zainteresowań logiki. i to pochodzi z Bułgarii”. Struktura zdania Najbardziej ogólne funkcje zdaniowe charakteryzują strukturę.: „Zaiste. Wyróżnianie zdań prostych i złożonych. W najprostszym więc przypadku zdanie złożone składa się z funktora zdaniotwórczego uzupełnionego przez jeden czy dwa argumenty zdaniowe. „Jan dotychczas nie spełnił wyznaczonego mu zadania. np. Jeśli którekolwiek z tych zdań składowych jest fałszywe. „Ptak głośno śpiewa” itp.wypowiedź niezupełna traktowana jako zdanie). Np. którego żadna część nie jest odrębnym zdaniem. Natomiast zdanie. ale jest równoznaczne ze zdaniem złożonym: „To jest szare i to jest filcowe. Rolę funktora . czyli .

np. mianowicie w zdaniach takich. itd. zdanie podmiotowo-orzeczeniowe „Jan śpi” trzeba byłoby traktować jako zdanie „Jan jest takim. jak „Jest naturalny księżyc naszej planety”. muchy brzęczały. W pierwszym z tych przypadków zdanie składa się z podmiotu. skrótowo „ƒ(a)” (budowa podmiotowo-orzeczeniowa zdania). Np. funktora zdaniotwórczego „jest” od argumentów nazwowych oraz orzecznika orzeczenia imiennego. W drugim . że słowo „jest” to słowo wieloznaczne. „Jan śpi”. Odwrotnie w nowszych ujęciach logiki spotyka się niejednokrotnie tendencję do sprowadzania wszelkich zdań prostych do zdań o schemacie „ƒ(a)”. uczestnicy zebrania nudzili się”. np. np. które mają budowę podmiotowo-orzeczeniową. „Jest gaz lżejszy . takie ujednolicenie struktury wszelkich zdań prostych (kategorycznych) prowadzi do formułowania ich w postaci wypowiedzi. „Kot łapie myszy” . Sprawa odróżniania zdań prostych od zdań złożonych nie jest więc tak oczywista.„Piotr ma własność bycia studentem”). przecinek czy też zawieszenie głosu. jak by się to mogło wydawać. które nie zawsze występuje jako funktor zdaniotwórczy od dwóch argumentów nazwowych. które brzmią w sposób bardzo sztuczny. „Jan jest urzędnikiem”. nawet te. Okazuje się jednak. itd. Ograniczymy się więc do przykładów możliwie prostych i bezspornych.jako „Kot jest (zwierzęciem) łapiącym myszy”. sprowadzać do schematu podmiotowo-orzecznikowego „a jest b”. Czasami występuje ono jako funktor zdaniotwórczy od jednego argumentu. „Piotr bardzo pilnie uczy się logiki”. Zdania proste mogą być ujmowane bądź w schemat funkcji „a jest b” (budowa podmiotowo-orzecznikowa zdania).zdaniotwórczego od argumentów zdaniowych spełniać może w praktyce np. by wszelkie zdania proste.zdanie składa się z podmiotu i orzeczenia czasownikowego. W dawniejszych dziełach logicznych spotkać się można z tendencją do tego. który śpi”. co znów daje dziwaczne redakcyjnie ujęcia zdań podmiotowo-orzecznikowych („Piotr jest studentem” . bądź w schemat funkcji „a ma własność f.: „Prelegent gadał.

„przynależy do”.orzekające. co „Jan przynależy (nie przynależy) do klasy górników”. Z drugiej strony. nie istnieje”). orzecznikiem-jakaś nazwa generalna. „zawiera się”. „Jan jest (nie jest) górnikiem” znaczy tyle. Są to z jednej strony zdania atomiczne . w których słowo „jest” występuje jako funktor dwuargumentowy.to przykłady zdań subsumpcyjnych. Podmiotem zdania atomicznego jest jakaś nazwa indywidualna. „Pies jest kręgowcem” znaczy w zdaniu subsumpcyjnym tyle. W zdaniu takim zarówno podmiot. co: „istnieje”. „Są studenci. „Jest Opera w Poznaniu”. „Niektórzy studenci są pilni”. czyli zamienności klas. występując jako łącznik definicji odnosi się do dwustronnego zawierania się. że jakaś klasa A w całości czy w części zawiera się (nie zawiera się) w jakiejś klasie B. jak i orzecznik są nazwami generalnymi. przynależy albo nie przynależy do określonej klasy A . Wśród zdań prostych sprowadzanych do struktury „a jest b”. co „Klasa psów zawiera się w klasie kręgowców”. określona jednostka oznaczona nazwą indywidualną. np. „Pies jest kręgowcem”. przy czym np.od powietrza”. Zdania orzekające o istnieniu (czy nieistnieniu) przedmiotów jakiegoś rodzaju nazywamy zdaniami egzystencjalnymi. W formie przeczącej słowu „jest” branemu w tym znaczeniu odpowiada w języku polskim zwrot „nie ma” („brak. średniowieczna logika. są to zdania subsumpcyjne . Strukturą zdań subsumpcyjnych zajmowała się zwłaszcza dawniejsza. „Każdy notariusz jest prawnikiem”.co skrótowo zapisujemy znakiem „x ∈ A”. „Żaden notariusz nie jest analfabetą”. w której . Słowo Jest” może więc znaczyć tyle.orzekające. „Nie ma ptaków zimnokrwistych”. „Niektórzy studenci nie są pilni” . że jakieś indywiduum x. Słowo „jest” (odpowiednio „nie ma”) w tym przypadku znaczy tyle. co „istnieje” („nie istnieje”). Wypowiedź „Jest (istnieje) A” (skrótowo: „ex A”) znaczy tyle. należy wyróżniać dwa rodzaje. którzy lubią logikę”. co: „Klasa przedmiotów A nie jest pusta (przynależy do niej przynajmniej jeden przedmiot)”. co wiąże się z innymi znaczeniami tego słowa.

”. których schematem budowy są funkcje zdaniowe złożone ze zmiennych nazwowych (S. Odróżniano „według ilości” zdania subsumpcyjne ogólne ..orzecznik).”). Jednocześnie „według jakości” dzielono zdania subsumpcyjne na zdania twierdzące .orzekające. „Żadne S nie jest.”) oraz zdania subsumpcyjne szczegółowe . 2) zdania ogólno-przeczące o budowie „Żadne S nie jest P”. Mianowicie zwrot „Każde S jest.: „Niektórzy studenci są pracowitymi ludźmi” (funkcja S i P).: „Niektórzy studenci nie są palącymi papierosy” (funkcja S o P).. o5 . jak w tradycyjnej logice rozumiano zdania subsumpcyjne ogólne. i. Nazwy składowe zdań subsumpcyjnych oznaczano literami S (subiectum podmiot) oraz P (praedicatum .” rozumiano w ten sposób. „Każdy notariusz jest . np.wszelkie zdania proste usiłowano sprowadzić do jakichś zdań subsumpcyjnych.: „Żaden sędzia nie jest prokuratorem” (funkcja S e P). że jego użycie przesądzało o tym.. P) oraz wyrażeń symbolizowanych literami a.orzekające o niektórych przynajmniej S („Niektóre S są. np.: „Każdy szpak jest ptakiem” (funkcja S a P). 3) zdania szczegółowo-twierdzące o budowie „Niektóre S są P”.”. „klasyczne zdania kategoryczne” albo „zdania kwadratu logicznego”). że klasa ta nie zawiera się w klasie P. iż jakieś przedmioty rodzaju S istnieją (interpretacja mocna). Wyróżniono mianowicie: 1) zdania ogólno-twierdzące o budowie „Każde S jest P”.orzekające.... e.. oraz zdania przeczące ... że klasa wymieniona w podmiocie zawiera się w klasie P. np.orzekające o całej klasie S („Każde S jest. „Żadne S nie jest.”.określających rodzaj zdania ze względu na „ilość” oraz „jakość”.szczegółowe.. np.. Należy jeszcze dodać kilka uwag o tym. 4) zdania szczegółowo-przeczące o budowie „Niektóre S nie są P”. „Niektóre S nie są. Łącząc omówione dwa podziały zdań subsumpcyjnych rozróżniono w tradycyjnej logice cztery rodzaje zdań (tzw.. a jak .

„Żaden syn bezdzietnej matki nie jest kobietą” . W tym znaczeniu prawdziwe jest zdanie „Niektóre wróble są ptakami”. a nie w znaczeniu „tylko niektóre”. 5 . to jest też prawnikiem . gdyby rozumieć je jako „Tylko niektóre wróble są ptakami”. i..prawnikiem” znaczy tyle.. Z tego też względu należy uważać za fałszywe zdania: „Każdy syn bezdzietnej matki jest mężczyzną”. jak i zdanie głoszące. Prawdziwe jest tedy zarówno zdanie „Wszelki notariusz jest prawnikiem”.” w zdaniach szczegółowych rozumiano jako „przynajmniej niektóre”. używać tedy będziemy zwrotu „Wszelkie S są. używając bowiem słowa „wszelki” nie przesądzamy o tym. że istnieje jakaś jedna choćby osoba. Dla zaznaczenia.. czyli „nie wszystkie”. czyli „co najmniej niektóre”. Zdanie „Tylko niektórzy studenci są sportowcami” należałoby ująć w formach klasycznych zdań kategorycznych jako zdanie złożone „Niektórzy studenci są sportowcami i niektórzy studenci nie są sportowcami”. Zwrot „niektóre są. które są notariuszami. e.. Litery a. o wzięte zostały z łacińskich słów: „affirmo” („twierdzę”) oraz „nego” („przeczę”).. czy istnieją czy nie istnieją królowie szwajcarscy.” (interpretacja słaba).a nadto. podczas gdy byłoby ono fałszywe.. która jest synem bezdzietnej matki. iż „Wszelki król szwajcarski jest monarchą”. że jeśli ktoś jest notariuszem. że istnieją jakieś takie osoby. iż formułując dane zdanie ogólne nie chcemy przesądzać o istnieniu przedmiotów rodzaju S.” czy też „niektóre nie są.gdyż zdania te brane w interpretacji mocnej zakładają. czy notariusze istnieją czy nie istnieją.

ku osobom czy rzeczom posiadającym cechy wskazane w treści danej nazwy. § 7. to moja myśl ku czemuś się zwraca: mianowicie. np. że p. to q) i nie jest tak. to nie jest tak. a gdy chodzi o nazwy abstrakcyjne . ale też coś o tych przedmiotach orzeka.Co się tyczy zdań złożonych. Przeżycie odpowiadające wypowiedzianemu czy . czyli . że ów ktoś przyswoił sobie pojęcie odpowiadające danej nazwie6.najważniejsze rodzaje zdań złożonych omówione zostaną w następnym rozdziale.ku pewnej cesze występującej w pewnych przedmiotach. Jeśli czyjaś świadomość jest skłonna tak reagować na daną nazwę. W funkcjach zdaniowych przedstawiających schemat budowy zdania złożonego sposób powiązania wyrażeń funktorami oznacza się nawiasami. Gdy wypowiadamy zdanie. mówimy. analiza ich struktury sprowadza się przede wszystkim do analizy różnego rodzaju spójników międzyzdaniowych. że q]. niemieckiemu Richter. jak w algebrze. nasza myśl nie tylko biernie zwraca się ku pewnym przedmiotom. (Zauważmy. to samo pojęcie odpowiada angielskiemu słowu judge.: Jeżeli [(jeżeli p. nie tylko wybiera je spośród innych. Odpowiedniki zdania w naszej świadomości Jeśli wypowiadam ze zrozumieniem pewną nazwę. jeśli chodzi o nazwy konkretne .w języku logiki .funktorów zdaniotwórczych od argumentów zdaniowych. funktorów służących do budowania zdań złożonych ze zdań prostszych. itp. że to samo pojęcie odpowiadać będzie równoznacznym nazwom w różnych językach. Stopień złożoności może być zresztą dowolny: można budować zdania złożone ze zdań złożonych. francuskiemu juge i polskiemu „sędzia”). Najważniejsze z logicznego punktu widzenia rodzaje funktorów zdaniotwórczych od argumentów zdaniowych i w związku z tym . Rodzaj tego funktora wyznacza rodzaj zdania złożonego. ku zdarzeniom pewnego rodzaju.

wiązać ktoś może sąd odrzucający to zdanie. przypominając sobie różne zdarzenia wczorajszego dnia. że tak a tak jest czy też tak a tak nie jest. że słyszałem przez drzwi głos sąsiada . jak głosi zdanie. co znaczenie danej nazwy generalnej. które jest odpowiednikiem zdań wypowiadanych „na serio” i z przekonaniem. które głosi. że sąsiad był wczoraj w domu.i wtedy dopiero wydaję sąd. Mowa tu o pojęciu w sensie psychologicznym. która żywi ugruntowane przeświadczenie. że tak jest. Natomiast pojęcie w sensie logicznym to tyle. aż wreszcie przypominam sobie. że dana osoba wydaje sąd albo przypuszcza. Wydanie sądu następować może nie od razu. że tak a tak jest. sąd.usłyszanemu zdaniu może polegać na tym. 6 . lecz po wahaniach. a ja nie mam żadnych przeświadczeń w tej kwestii: waham się z odpowiedzią. albo tylko rozumie. co głosi dane zdanie. Czasem zresztą ze zdaniem. że mój sąsiad był wczoraj w domu. Sąd jest przeżyciem. Zdania służą przede wszystkim do wyrażania naszych sądów. choć nie z każdym formułowanym zdaniem łączy się sąd osoby mówiącej czy słuchającej takiej wypowiedzi. że tak a tak nie jest (czy odwrotnie). czy to prawda. pytają mnie. Wydaje sąd osoba.

że tak jest. Zadania . co zapowiadał. że są to zdania prawdziwe. który w czasie egzaminu „zgaduje” odpowiedź na pewne pytanie. ale ponieważ myli się w swym sądzie (Piotr wbrew temu. ani nawet przypuszczeń: pomyśleliśmy sobie. czasem może ono wyrażać tylko nasze przypuszczenie. co ono głosi. że ktoś kłamie (np. lecz tylko skłonność do przyjmowania. a co innego podają za prawdę. Jeśli powiadamy sobie: „To jasne. wybrał się jednak do kina). jak mówi. to znaczy wypowiadać zdania fałszywe sądząc.co innego wtedy myślą. że Piotr jest w domu). iż rzeczywiście tak jest. a przy tym mówi nieprawdę (por. gdy ktoś zeznając kłamie.oczywiście za świadome zeznawanie nieprawdy . co tu napisano. 247 § 1 kod. o co chodziłoby komuś. ale w ogóle nie żywimy żadnych przeświadczeń co do jego wartości logicznej. Student. że tak właśnie jest. W tym przypadku nie mamy ustalonego przeświadczenia. że Piotr jest w kinie. choć myśli. jak głosi zdanie. wyraża nasz sąd. ale takiego sądu bynajmniej nie wydajemy. kto wydawałby taki sąd. więc kłamiąc . ma tak słabe przeświadczenie. rozdz. albo brać zdania prawdziwe za zdania fałszywe. Art. ludzie mogą się mylić. Niezależnie od tego.Nie zawsze jednak zdanie. I § 4). by wzbudzić przeświadczenie (równie zresztą słabe!). ale kto tam wie. że wypowiadamy jakieś zdanie. że wystarczy najlżejsze skrzywienie egzaminatora. że właśnie tak nie jest. karnego wyznacza karę za zeznawanie przed sądem nieprawdy .a więc karze za kłamstwo w tych tylko przypadkach. W tym ostatnim przypadku może się zdarzyć. rozumiemy. Należy odróżniać kłamstwo od omyłki. A może być też i tak. które wypowiadamy. to znaczy wypowiadać jakieś zdania wbrew swym przeświadczeniom . wbrew swym przeświadczeniom powiada. Ludzie mogą kłamać. czy to prawda” .to nie przeżywamy wtedy w związku z danym zdaniem ani sądu.mówi prawdę.

Sformułuj własny przykład funkcji zdaniowej o 3 zmiennych nazwowych i dokonaj jej konkretyzacji . co to jest zdanie w sensie logicznym”. Czy powstanie zdanie prawdziwe. „Ewa Nowak dnia 27 VIII 93 r. Czy jeśli ktoś uzna za prawdziwe zdanie.” jest zdaniem w sensie logicznym? 4. jaka jest różnica między zdaniem w sensie logicznym a zdaniem w sensie gramatycznym?”. by poniższe wypowiedzi niezupełne zmieniły się w zdania w sensie logicznym: „Przyszedł”. Czy napis „Jan widział babkę dnia 2 XI 1993 r. jest osobą pełnoletnią” jest zdaniem w sensie logicznym. Osobą pełnoletnią nazywamy osobę.1. ze względu na wiek. „Zapada zmrok”. że nie rozumie on. Dokonaj takich uzupełnień. która ukończyła 18 lat. zmieni się wartość logiczna tego zdania? 5. czy wypowiedzią niezupełną? 8. które poprzednio uznawał za fałszywe. Czy przez odwołanie się do doświadczenia mógłby ktoś próbować wykazać fałszywość zdania „Wszystkie punkty okręgu narysowanego na płaszczyźnie są jednakowo odległe od jego środka”? O czym świadczyłoby podjęcie takiej próby? 6.przez wykonanie odpowiednich podstawień. pełną zdolność do działań prawnych (wiek ten bywa różny w różnych krajach). „Jan zawarł umowę”. Czy to są zdania w sensie logicznym: „Czyżby ta wypowiedź Jana dowodziła w sposób całkowicie pewny. jaka jest wartość logiczna wypowiedzi mającej postać zdania orzekającego. „Powiedz. która według przepisów prawa obowiązujących w danym kraju ma. co to jest zdanie w sensie logicznym”? 2. 9. jeśli umieścimy . Czy wyrażenie „Osoba. Czy można rozstrzygnąć przez doświadczenie. czy rozumie on. 7. lecz zawierającej słowo dla wszystkich niezrozumiałe? 3. zadała Janowi Barczowi pytanie.

to y jest życzliwy dla x. c) Jeżeli x jest większe od y. Sprowadź do struktury zdania z kwadratu logicznego następujące wyrażenia: „Na Mazowszu co panna. „Repertorium jest spisem spraw pewnego rodzaju według kolejności. w którym byłaby mowa o Twoich cechach osobistych. odnoszący się do zmiennych x oraz y. „Największe w Polsce miasto jest miastem nadrzecznym”. a ilu . „Ośrodkiem naszego układu planetarnego jest Słońce”. który by wszystkim dogodził”. „Trafiają się dobrzy matematycy wśród studentów nauk humanistycznych”. „Prokurator jest urzędnikiem”. to y jest krewnym x.Jest” może ulec w związku z tym zmianie): „Piotr jest studentem”. którzy już na pierwszym roku studiów myślą o przyszłej pracy magisterskiej”. Sformułuj zdanie atomiczne. „Jest wielu studentów. że nie uczył się logiki”. Ilu argumentów wymaga funktor zdaniotwórczy „jest” w zdaniach atomicznych i subsumpcyjnych. „Jeszcze się taki nie narodził. Rozstrzygnij. „Jest wiele słońc we wszechświecie”.w zdaniach egzystencjalnych? 12. Czy zdaniu „Maciej Adamczewski jest . „Bywa. b) Jeżeli x jest życzliwy dla y. to y jest większe od x? 10. 11. 15. że prawnik żałuje na starość. „Andrzej śpi lub czyta gazetę”. „klasa. przed funkcją: a) Jeżeli x jest krewnym y. „Andrzej i Elżbieta są małżeństwem”. to Hanna”. w jakiej wpływają one do sądu”. 13.. Wśród następujących zdań wyróżnij zdania atomiczne. czy poniższe wypowiedzi są zdaniami prostymi czy złożonymi: „Jan i Piotr byli wczoraj na wycieczce”.kwantyfikator ogólny. „jest to tyle. Zastąp słowo „jest” w poniższych zdaniach odpowiednio słowami: „przynależy do klasy”. zawiera się w klasie”. „Czasem gra nie warta świeczki”.. subsumpcyjne i egzystencjalne: „Ośrodkiem pewnego układu planetarnego jest słońce”. 14. co” (oczywiście przypadek rzeczowników związanych ze słowem . „istnieje”.

przy którym na podstawie samej tylko wartości logicznej jego argumentów zdaniowych. że twierdzenia jej zaczęto formułować za pomocą wyrażeń branych w jakimś ściśle określonym znaczeniu. Pojęcie funktora prawdziwościowego Rozwój nowoczesnej logiki stał się możliwy między innymi dzięki temu. jaka jest wartość logiczna całego zdania zbudowanego za pomocą tego . 16. można jednoznacznie określić. Inaczej mówiąc. a niezależnie od treści tych zdań. stanowiącym uściślenie. Podaj przykłady zdań. i takich. którym naprawdę odpowiadają wydane przez Ciebie sądy. ale co do których prawdziwości nie żywisz żadnych przeświadczeń. funktorem prawdziwościowym nazywamy taki funktor zdaniotwórczy o argumentach zdaniowych. Są to takie funktory zdaniotwórcze o argumentach zdaniowych. iż przy danej wartości logicznej argumentów zdaniowych takiego funktora jednoznacznie określona jest wartość logiczna całego zdania zbudowanego z tego funktora i z tych argumentów. którym odpowiadają przypuszczenia.robotnikiem w fabryce chemicznej w Kędzierzynie” odpowiada jakiś sąd przez Ciebie wydany? Wyjaśnij to bliżej. zdań. a często uproszczenie sensu niedostatecznie jasnych wyrażeń mowy potocznej. Podaj własny przykład sytuacji. których sens rozumiesz. Taki właśnie charakter mają wprowadzane przez logikę funktory prawdziwościowe. których znaczenie określane jest przez to. Rozdział VII FUNKTORY PRAWDZIWOŚCIOWE A SPÓJNIKI MIĘDZYZDANIOWE MOWY POTOCZNEJ § 1. 17. w której ktoś kłamiąc mówi prawdę.

iż liczba takich funktorów musi być ograniczona. że przyjęliśmy dwie tylko wartości logiczne zdań: prawdę (co oznaczać będziemy liczbą 1) albo fałsz (co oznaczać będziemy liczbą 0). Natomiast istotną doniosłość ma funktor ƒ3. w której w zależności od wartości logicznej argumentu zdaniowego p określać się będzie wartość logiczną zdania złożonego zbudowanego z jednego z tych czterech funktorów oraz zdania p jako argumentu. Można by odczytać ten funktor w języku polskim jako słowo „zaiste” („Zaiste. który nazywamy funktorem negacji i oznaczamy znakiem ~. łatwo zauważyć. że w połączeniu z dowolnym zdaniem prawdziwym tworzy zdanie prawdziwe. funktorów prawdziwościowych od jednego argumentu zdaniowego może być cztery (oznaczamy je tymczasowo ƒ1.zdanie fałszywe. Biorąc pod uwagę. Np. Całe zaś zdanie zbudowane z tego funktora i zdania składowego nazywamy negacją tego zdania składowego. ile jest możliwych zestawień wartości logicznej zdań składowych oraz wartości logicznej zdania złożonego.funktora. Funktor ƒ2 ma tę właściwość. f3 oraz f4). Piotr jest pracowity”). które trudno byłoby odtworzyć podając równoznaczne wyrażenie mowy potocznej. Sporządzimy tedy odrębne zestawienie zależności między wartością logiczną dowolnego zdania p oraz wartością logiczną zdania złożonego z funktora negacji oraz zdania p. Znaczenie tych czterech funktorów określimy za pomocą tabeli. Skoro w ten sposób skonstruowaliśmy pojęcie funktora prawdziwościowego. Funktory ƒ1 oraz ƒ4 mają znaczenie. zbudowanego z danego funktora prawdziwościowego i danych zdań. a w połączeniu ze zdaniem fałszywym . . taka mianowicie. p ). bez którego zresztą w praktyce mowy potocznej możemy się obejść. stawianym przed argumentem zdaniowym (stosowano też znaki: p'. f2.

jako funktora dwuargumentowego. które mają doniosłość praktyczną z tego względu. to ~ p nie jest fałszywe). . ze względu na to. to ~ p fałszywe). funktor alternatywy rozłącznej. ale w niniejszym podręczniku zachowujemy znakowanie p • q. funktor dysjunkcji. Podobnie fałszywość p jest warunkiem i wystarczającym. funktor równoważności. że w mniejszym czy większym przybliżeniu odpowiadają im co do znaczenia niektóre spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej. iż funktor ten pod niektórymi względami ma właściwości podobne do właściwości znaku mnożenia). że p jest prawdziwe. Kpq. Z tych szesnastu funktorów omówimy tylko kilka. ze względu na liczbę możliwych zestawień wartości logicznych. składa się z czterech wierszy uwzględniających różne możliwości co do dwóch wartości logicznych dwóch zdań składowych. i koniecznym prawdziwości zdania złożonego ~ p. jest w swej istocie jego definicją.Zestawienie takie.przez dwa postulaty. wreszcie . Prawdziwość zdania składowego jest warunkiem wystarczającym fałszywości zdania ~ p (jeżeli p prawdziwe. teoretycznie 16. powstaje zdanie prawdziwe. które nazywamy matrycą funktora prawdziwościowego. Mianowicie omówimy: funktor koniunkcji.funktor implikacji. 1) Jeżeli funktor negacji uzupełnia się zdaniem prawdziwym. a zarazem warunkiem koniecznym fałszywości ~ p (jeżeli nie jest tak. funktor alternatywy nierozłącznej. Funktor koniunkcji oznaczamy znakiem • stawianym między zdaniami składowymi (obecnie używa się też innych znaków: p ∧ q. Funktorów prawdziwościowych dwuargumentowych może być. powstaje zdanie fałszywe. Matryca funktora koniunkcji. p&p. 2) jeżeli funktor negacji uzupełnia się zdaniem fałszywym. w tym przypadku .

gdy wszystkie jej zdania składowe będą prawdziwe. ale dla fałszywości całego zdania . Matryca tego funktora dwuargumentowego składa się z następujących czterech wierszy: Zdanie złożone zbudowane za pomocą tego funktora nazywamy alternatywą nierozłączną (zwykłą). Apq). Natomiast warunkiem wystarczającym i zarazem koniecznym fałszywości alternatywy zwykłej jest fałszywość obu zdań składowych. Funktor koniunkcji może być kolejno stawiany między zdaniami o dowolnej liczbie (p • q • r • s • t • w). Jeżeli kolejno znakiem alternatywy nierozłącznej łączymy kilka zdań. Funktor alternatywy nierozłącznej oznaczany jest znakiem ∨ .Zdanie złożone zbudowane za pomocą tego funktora nazywamy koniunkcją. Pod pewnymi względami ma on właściwości podobne do właściwości znaku dodawania (używa się też znaków: p+q. Fałszywość obu zdań składowych nie jest warunkiem koniecznym fałszywości koniunkcji. Natomiast fałszywość choćby jednego zdania składowego jest warunkiem wystarczającym fałszywości koniunkcji. warunkiem wystarczającym prawdziwości alternatywy zwykłej jest prawdziwość choćby jednego argumentu zdaniowego (prawdziwość obu zdań składowych nie jest konieczna). gdyż już przy jednym zdaniu fałszywym całość jest fałszywa. warunkiem wystarczającym i zarazem koniecznym prawdziwości koniunkcji jest prawdziwość obu zdań składowych. Jak widać. to dla prawdziwości całego takiego zdania złożonego wystarcza prawdziwość przynajmniej jednego zdania składowego. przy czym taka wielokrotna koniunkcja będzie prawdziwa wtedy i tylko wtedy. Jak widać z matrycy.

konieczna jest fałszywość wszystkich zdań składowych. Funktor alternatywy rozłącznej jest rzadko spotykany w logice formalnej, stąd nie ustalił się dlań odrębny znak. Dla prawników jednak rozróżnianie alternatywy rozłącznej i nierozłącznej ma często istotną doniosłość. Dla funktora tego używać będziemy znaku ⊥ .

Zbudowane za pomocą tego funktora zdanie złożone, zwane alternatywą rozłączną, jest prawdziwe, gdy jeden i tylko jeden z argumentów zdaniowych jest prawdziwy oraz jeden i tylko jeden jest fałszywy. Dla fałszywości alternatywy rozłącznej wystarcza, aby argumenty były tej samej wartości logicznej (oba prawdziwe albo oba fałszywe). Łącząc tym funktorem kolejno kilka zdań, należy użyć nawiasów wskazujących sposób powiązania par tych zdań, gdyż w przypadku braku nawiasów powstawałyby wątpliwości co do sposobu rozumienia takiego wyrażenia złożonego. Funktor dysjunkcji oznaczony jest znakiem /. Jego matryca przedstawia się następująco:

Zbudowane za pomocą tego funktora zdanie złożone, zwane dysjunkcją, jest prawdziwe, jeśli przynajmniej jedno ze zdań składowych jest fałszywe. Prawdziwość obu zdań składowych jest warunkiem wystarczającym fałszywości dysjunkcji. Funktor ten daje więc zdanie prawdziwe łącząc takie dwa zdania, które nie są oba prawdziwe, to znaczy jedno z nich albo oba są fałszywe. Wiązanie tym funktorem kolejno większej liczby zdań wymagałoby użycia nawiasów. Funktor równoważności oznaczamy znakiem ≡ . Jego matryca przedstawia się następująco:

Tak zbudowane zdanie złożone, zwane równoważnością, jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy oba zdania składowe są tej samej wartości logicznej, fałszywe - jeśli zdania są odmiennej wartości logicznej. Funktorem tym nie można łączyć kolejno więcej niż dwóch zdań bez użycia nawiasów, gdyż w przypadku braku nawiasów wyrażenie takie mogłoby być rozumiane na różne sposoby. Porównując matrycę równoważności i matrycę alternatywy rozłącznej spostrzegamy, że ta ostatnia przewiduje prawdziwość zdania złożonego wtedy tylko, gdy równoważność jest fałszywa, a fałszywość - gdy równoważność jest prawdziwa. Dlatego też można łatwo obyć się bez znaku funktora alternatywy rozłącznej, zastępując p ⊥ q przez ~ (p ≡ q). Podobnie zresztą dysjunkcję zastąpić można przez negację koniunkcji złożonej z tych samych zdań. Wszystkie omówione dotąd funktory prawdziwościowe dwuargumentowe mają tę właściwość, że rola każdego ze zdań składowych była przy budowaniu zdań złożonych jednakowa, kolejność tedy łączonych zdań składowych nie odgrywała roli. Odmiennie natomiast przedstawia się to przy posługiwaniu się funktorem implikacji, na który zwrócić trzeba szczególną uwagę. Funktor implikacji oznaczamy znakiem ⊃ skierowanym od pierwszego zdania, które nazywamy poprzednikiem implikacji, w stronę drugiego zdania, które nazywamy następnikiem implikacji. Matryca implikacji ujawnia, iż rola tych zdań jest odmienna.

Całość tak złożonego zdania zwana jest implikacją. Implikacja jest fałszywa jedynie wtedy, gdy pierwsze jej

zdanie składowe (poprzednik) jest prawdziwe, a drugie (następnik) - fałszywe. W pozostałych trzech przypadkach implikacja, według tej matrycy, jest prawdziwa. Można byłoby więc, inaczej to formułując, przyjąć definicję, że p ⊃ q jest równoznaczne ze stwierdzeniem, iż nie jest tak, że zarazem są prawdziwe: zdanie p oraz zdanie: nie jest tak, że q. Definicję tę zapisujemy, używając znaku - jako znaku df równoznaczności definicyjnej (łącznika definicji), następująco: Dla prawdziwości implikacji p ⊃ q wystarcza, aby zachodził przynajmniej jeden z dwóch warunków: 1) aby fałszem było zdanie p, 2) aby prawdą było zdanie q. Jeśli więc spełni się przynajmniej jeden z tych warunków, to nie zajdzie przypadek przewidziany w drugim wierszu matrycy, w którym to przypadku - i tylko w tym implikacja staje się fałszywa. Możemy więc też sformułować następującą definicję: Warunkiem wystarczającym prawdziwości implikacji jest więc fałszywość poprzednika. Jest nim także prawdziwość następnika. Warunkiem wystarczającym i koniecznym fałszywości implikacji jest, aby zarazem poprzednik był prawdziwy, a następnik fałszywy. O jakichkolwiek dwóch zdaniach, które tworzą prawdziwą implikację, mówimy, że pierwsze z nich implikuje drugie. Prawdziwy poprzednik implikacji implikuje tylko prawdziwy następnik (bo w przypadku przewidzianym w drugim wierszu matrycy implikacja jest fałszywa i wobec tego nie zachodzi stosunek implikowania między poprzednikiem a następnikiem); natomiast fałszywy poprzednik implikować może zarówno prawdziwy, jak i fałszywy następnik. Omówione funktory prawdziwościowe łączyć mogą nie tylko zdania, ale i funkcje zdaniowe. Implikację, równoważność itd. zbudowane ze zdań w sensie logicznym nazywamy implikacją, różnoważnością itd. materialną. Jest to oczywiście jakieś zdanie złożone. Natomiast implikację,

równoważność itd. zbudowaną za pomocą danego funktora prawdziwościowego z funkcji zdaniowych (czy w języku potocznym - wypowiedzi zdaniowych niezupełnych) nazywamy implikacją, równoważnością itd. formalną. Jest to oczywiście jakaś funkcja zdaniowa złożona z prostszych funkcji składowych, i stanowi ona ogólny schemat budowy dla wszelkich zdań złożonych, które powstawałyby przez konkretyzację - podstawienie określonych wyrażeń na miejsce zmiennych w tych funkcjach składowych. Nawiązując do informacji z rozdz. I § 3 zanotować należy, iż wyróżniliśmy następujące rodzaje funktorów:

Funktory prawdziwościowe są znakami wprowadzonymi w sposób umowny przez logikę formalną w drodze definicji projektujących. Tym z nich jednak, których matryce omawialiśmy, w przybliżeniu odpowiadają znaczeniem pewne spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej. Obecnie więc, co z punktu widzenia praktycznych zastosowań logiki ma szczególną doniosłość, rozważymy, jak te funktory prawdziwościowe mogą być odczytywane w mowie potocznej i jakie różnice zachodzą między tymi funktorami a spójnikami międzyzdaniowymi występującymi w mowie potocznej. Omówimy kolejno pojęcie negacji, koniunkcji, alternatywy nierozłącznej i rozłącznej, dysjunkcji, równoważności i implikacji (odpowiednio: spójników międzyzdaniowych i złożonych zdań), tak jak są one rozumiane w mowie potocznej1. Przypomnieć należy z kursu szkoły średniej, że znaki użyte do oznaczenia funktorów prawdziwościowych mogą być też rozumiane np. jako znaki dla typów połączeń elektrycznych, a 1 oraz O - jako wystąpienie czy brak
1

napięcia w danym fragmencie obwodu elektrycznego. Co do używanych w logice znaków patrz: Logika formalna. Zarys encyklopedyczny z zastosowaniem do informatyki i lingwistyki, red. W. Marciszewski, Warszawa 1987, s. 429. § 2. Negacja Znalezienie odpowiednika funktora negacji w mowie potocznej nie jest trudne. Odpowiada mu w języku polskim zwrot „Nie jest tak, że...”, a często również zwrot „Nieprawda, że...”. Ten drugi jest bardziej rozpowszechniony, choć jest mniej w tym przypadku właściwy, gdyż, gdyby go brać w ścisłym znaczeniu, powstawałyby przy jego użyciu zdania sformułowane w metajęzyku, języku II stopnia, orzekające coś o wartości logicznej zdania użytego jako argument - a nie twierdzenia w języku I stopnia, głoszące, że tak a tak nie jest. Nie bacząc jednak na tę istotną różnicę, ze względów stylistycznych używać będziemy, w braku innych zastrzeżeń, obu tych zwrotów zamiennie. Zresztą w mowie potocznej negację jakiegoś zdania formułuje się najczęściej nie w ten sposób, że zwrot negujący stawiamy przed zdaniem („Nie jest tak, że Jan jest obecnie sędzią”), lecz poprzez umieszczenie zwrotu negującego wewnątrz zdania („Jan nie jest obecnie sędzią”). W języku polskim reguły posługiwania się takimi zwrotami negacyjnymi wewnątrzzdaniowymi są nader zawiłe i nie zawsze konsekwentne. Wobec tego z takim wewnątrzzdaniowym umieszczaniem zwrotu negacyjnego wiązać się mogą liczne nieporozumienia, które omówimy bliżej w rozdziale XII. Konieczne jest przy tym uważne odróżnianie zdań względem siebie sprzecznych i zdań względem siebie przeciwnych. Taką parę zdań, z których jedno jest negacją drugiego, nazywamy parą zdań względem siebie sprzecznych. Parę zdań względem siebie sprzecznych będą więc tworzyć np. zdania:,,Ratusz poznański ma na szczycie orła” oraz „Nie jest tak, że ratusz poznański ma na szczycie orła”. Albo: „Wszyscy studenci lubią logikę” oraz „Nie jest

tak, że wszyscy studenci lubią logikę” (niektórzy nie lubią). Łatwo zauważyć, że zdanie sprzeczne względem zdania prawdziwego jest zdaniem fałszywym, a zdanie sprzeczne względem zdania fałszywego jest zdaniem prawdziwym. W związku z tym, w odniesieniu do zdań względem siebie sprzecznych można sformułować następujące ważne twierdzenia logiczne: zasadę sprzeczności, zasadę wyłączonego środka i zasadę podwójnego przeczenia. Zasada sprzeczności głosi, że dwa zdania względem siebie sprzeczne nie mogą być oba prawdziwe. Zasada wyłączonego środka głosi, że dwa zdania względem siebie sprzeczne nie mogą być oba fałszywe. Ta ostatnia zasada bywa też nazywana „zasadą wyłączonego trzeciego”, a to dlatego, iż głosi ona, że wyłączone jest to, by fałszywe było jakieś zdanie p i fałszywe było zdanie głoszące, że nieprawda, iż p (negacja zdania p), a prawdziwe - jakieś trzecie zdanie, pośrednie między zdaniami „p” i „nieprawda, że p”. Z zasady sprzeczności i zasady wyłączonego środka wziętych łącznie można wysunąć wniosek, iż z dwóch zdań względem siebie sprzecznych jedno (i tylko jedno) jest prawdziwe oraz jedno (i tylko jedno) jest fałszywe. Wniosku tego nie można jednak utożsamiać z żadną ze wspomnianych dwóch zasad i nie da się go wyprowadzić z którejś z tych zasad z osobna. Trzecia z zasad dotyczących negacji, zasada podwójnego przeczenia, głosi, że negacja negacji jakiegokolwiek zdania ma taką samą wartość logiczną, jak owo zdanie, które zostało podwójnie zanegowane. Wspomniane trzy twierdzenia (oznaczamy je jako T1, T2, T3) nazywano ongiś „podstawowymi zasadami myślenia”, ze względu na ich rolę w logice dwuwartościowej. Posługując się symbolami poznanych funktorów prawdziwościowych, twierdzenia te można zapisać następująco: T 1 Zasada sprzeczności: (p • ~ p) T 2 Zasada wyłączonego środka: ~

p

~p T 3 Zasada podwójnego przeczenia: ~ (~ p) p≡

„Zasady”, o których mowa, są oczywistymi konsekwencjami zdefiniowanego przez matrycę znaczenia znaku negacji w logice dwuwartościowej. Jeżeli bywają one przez kogoś kwestionowane, to albo wiąże się to z odrzuceniem koncepcji negacji w logice dwuwartościowej, albo z różnymi, niekiedy banalnymi, nieporozumieniami. To prawda, że deszcz jest pożyteczny, i zarazem to nieprawda, że deszcz jest pożyteczny - ale tylko w rozumieniu kogoś takiego, kto nie dostrzega, iż w różny sposób konkretyzując wypowiedź niezupełną „deszcz jest pożyteczny” otrzymuje się rozmaite zdania w sensie logicznym, z których jedne są prawdziwe, a drugie fałszywe. To prawda, że niektórzy studenci lubią logikę, i zarazem prawda, że niektórzy studenci nie lubią logiki tyle tylko, że te dwa zdania nie są wzajemnie negacjami. Negacją zdania „Niektórzy studenci lubią logikę” jest zdanie „Nie jest tak, że niektórzy studenci lubią logikę”, co jest równoznaczne ze zdaniem „Żaden student nie lubi logiki”, a nie ze zdaniem „Niektórzy studenci nie lubią logiki”. Można też twierdzić, że prawdą jest i to, że Piotr Nowak lubił logikę, i to, że Piotr Nowak nie lubił logiki jeśli się domyślnie odnosi tę wypowiedź do Piotra Nowaka z dwóch różnych okresów, między którymi nastąpiła zmiana stosunku Piotra Nowaka do logiki. Można też twierdzić, że prawdą jest, że na danym miejscu wybudowano dom, i prawdą jest, że nie jest tak, że na danym miejscu wybudowano dom - jeśli w danym miejscu postawiono dom w stanie surowym, a zwrotowi „wybudowano dom” raz nadaje się znaczenie: „wzniesiono mury i dach domu”, a drugim razem - znaczenie: „zakończono budowę domu”. Pamiętać jednak należy, że zasada sprzeczności i zasada wyłączonego środka dotyczą

zdań w sensie logicznym (a nie: wypowiedzi niezupełnych) sprzecznych względem siebie w omówionym poprzednio rozumieniu (a nie jakimś innym, np. takim, że są to zdania opisujące jakieś zjawiska ze sobą kolidujące, ścierające się w jakiś sposób). W szczególności należy odróżniać parę zdań sprzecznych, z których jedno jest negacją drugiego, wobec czego jedno z nich jest prawdziwe, a jedno fałszywe, od pary zdań przeciwnych, to jest takich, iż prawdziwość któregokolwiek z nich przesądza o fałszywości drugiego, ale fałszywość któregoś z tych zdań nie przesądza o prawdziwości drugiego zdania. Zdanie „Piotr jest obecnie czynnym lotnikiem” oraz zdanie „Piotr jest obecnie niewidomy” odnoszone do tego samego czasu na pewno nie są oba prawdziwe, ale nie jest wykluczone, że oba są fałszywe. Są to zdania przeciwne, a nie zdania sprzeczne. Zdaniem sprzecznym do zdania „Piotr jest czynnym lotnikiem” jest zdanie „Nie jest tak, że Piotr jest czynnym lotnikiem”, które ma zupełnie inne znaczenie niż zdanie „Piotr jest niewidomy” i może mieć odmienną wartość logiczną. Tylko niewielka część ludzi, o których można prawdziwie orzec, że nie są lotnikami, to ludzie niewidomi. Zdanie „Kruk jest czarny” i zdanie „Kruk jest biały” to zdania przeciwne, a nie sprzeczne. Co innego znaczy bowiem „jest biały”, a co innego - „nie jest tak, że jest czarny” (będąc białym, albo zielonym, czerwonym, pomarańczowym itd.). Do nieporozumień należy pogląd, iż zasada sprzeczności nie da się pogodzić ze zmiennością świata, jako że w toku zmian jakiś przedmiot jakoby zarazem jest jakiś i taki nie jest. Zasada sprzeczności dotyczy tego, że jakieś odpowiednio do naszego stopnia zainteresowania daną kwestią skonkretyzowane zdanie w sensie logicznym i dokładna jego negacja nie są oba zdaniami prawdziwymi, a nie tego, że jakieś dwa zdania, z których jedno orzeka coś o jakimś przedmiocie w chwili t, a drugie - o tymże przedmiocie, ale w chwili następującej po chwili t, oba są prawdziwe, choć jedno przypisuje temu przedmiotowi jakąś cechę, a drugie mu jej odmawia.

Nieporozumienia spowodowane być mogą przez pewne domyślne założenia, wiązane ze sformułowaniem danego stwierdzenia. Fałszem jest, że zgubiłeś rogi, oraz fałszem jest, że nie zgubiłeś rogów. Nie obala ten przykład (nad którym zastanawiali się już starożytni Grecy) zasady wyłączonego środka: skoro bowiem ktoś mówi, że zgubił rogi, to wypowiedź ta zmusza do domysłu, że miał on rogi. Domyślny sens przytoczonych zdań jest więc taki: „Miałeś rogi i je zgubiłeś” oraz „Miałeś rogi i nie zgubiłeś ich”. Skoro oba te zdania częściowo stwierdzają to samo, to nie są one zdaniami względem siebie sprzecznymi, nie narusza więc zasady wyłączonego środka to, że oba są fałszywe. Zasada podwójnego przeczenia każe wnosić, iż np. zdanie „Nieprawda, że nie jest tak, iż dziś jest niedziela” ma taką samą wartość logiczną, jak zdanie „Dziś jest niedziela”. Wiemy, że wypowiedź „Dziś jest niedziela” jest wieloznaczna, codziennie ma inne znaczenie, codziennie o godz. 24.00 staje się innym zdaniem w sensie logicznym. Jeśli zostanie wypowiedziana w niedzielę, to staje się zdaniem prawdziwym, a wtedy zdanie „Nie jest tak, że dziś jest niedziela”, jako negacja zdania prawdziwego, staje się zdaniem fałszywym, a znów negacja takiego zdania staje się zdaniem prawdziwym. Jeśli wspomniane słowa wypowiedziano w dzień roboczy, wypowiedź „Dziś jest niedziela” staje się zdaniem fałszywym, a więc negacja tego zdania jest prawdziwa, a negacja negacji jest fałszywa. W wypowiedziach mowy potocznej trzeba jednak bardzo uważać, gdyż język polski nie jest pod tym względem tak konsekwentny, jak inne języki, w których, jak mówimy, podwójne przeczenie znosi się. W języku polskim często używamy dwóch wyrazów zaprzeczających na raz, które jednak nie znoszą się wzajemnie i nie dają zdania twierdzącego: Np.: „Nigdy perpetuum mobile nie zostanie zbudowane” - to wypowiedź zaprzeczająca: gdybyśmy to wyrażenie słowo po słowie przełożyli na język łaciński czy francuski, wyrażałoby ono właśnie stwierdzenie. Ale gdy powiadamy po polsku: „Nieprawda, że Jan nie jest złodziejem”, to chcemy przez to stwierdzić właśnie, że Jan złodziejem jest.

§ 3. Koniunkcja Znalezienie odpowiednika funktora koniunkcji w mowie potocznej również nie sprawia większych trudności. Funktorowi temu odpowiadają w języku polskim takie słowa, jak „i” czy „oraz” traktowane jako spójnik międzyzdaniowy. Spotykamy w języku polskim inne jeszcze słowa, których używa się dla stwierdzenia, że oba wymienione zdania uważamy za prawdziwe, np. słowa „a”, „chociaż”. Słowa te mają jednak bardziej złożone znaczenie niż funktor koniunkcji jako funktor prawdziwościowy. Wyraźnie bowiem odwołują się one do treści zdań, które łączą. Używając spójnika „a” zaznaczamy ponadto, że drugie zdanie jest w jakiś sposób odmienne czy niezgodne z pierwszym. Używając spójnika „chociaż” zaznaczamy, że to, co głosi jedno zdanie, jest czymś nieoczekiwanym ze względu na drugie. Mówi się tedy po polsku: „Piotr śpi, a Jan czuwa”, natomiast nie mówi się: „Piotr śpi, a Jan śpi”. Mówi się: „Jan czuwa, chociaż jest zmęczony”, ale nie mówi się: „Jan śpi, chociaż jest zmęczony”. Spójniki „a” czy „chociaż” nie są więc równoznacznikami funktora prawdziwościowego koniunkcji, bo ich znaczenie jest wyznaczone nie tylko przez związki między wartością logiczną całego zdania złożonego oraz wartością logiczną zdań składowych, lecz i przez treść tych zdań. Warto zaznaczyć też, że kolejność zdań koniunkcji w mowie potocznej może określać następstwo czasowe zdarzeń opisywanych w tych zdaniach („Pobrali się i mieli dzieci”, „Mieli dzieci i pobrali się”), podczas gdy kolejność argumentów funktora prawdziwościowego koniunkcji jest obojętna. Nadto należy zwrócić uwagę na to, że słowo „i” w języku polskim jest wieloznaczne. Może być używane nie tylko jako spójnik międzyzdaniowy, a więc jako funktor zdaniotwórczy o argumentach zdaniowych, lecz także jako funktor nazwotwórczy o argumentach nazwowych. Rozróżnia się w szczególności trzy znaczenia tego słowa. W znaczeniu koniunkcyjnym mówi się, że A jest B i C,

mając na myśli to, że A jest B i A jest C, to znaczy, że przedmiot czy przedmioty A należą do klasy B oraz do klasy C, tworząc część dla tych klas wspólną, czyli iloczyn tych klas. W znaczeniu enumeracyjnym mówi się np.: „A i B są C”, mając na myśli to, że przedmiot A należy do klasy C oraz przedmiot B należy do klasy C - a nie to, że do tej klasy należą przedmioty będące zarazem przedmiotem A i przedmiotem B. Wreszcie w znaczeniu syntetyzującym mówi się, że A i B razem wzięte to C; np. mówi się, że zdanie i jego negacja to para zdań względem siebie sprzecznych, choć żadne przecież z tych zdań brane z osobna nie jest „zdaniem względem siebie sprzecznym”. Dla uniknięcia niejasności, czy chodzi o znaczenie koniunkcyjne czy znaczenie enumeracyjne, można np. używać zwrotów, z jednej strony, „A i B zarazem”, z drugiej strony - „A oraz B”. Jeśli mówimy: „Żołnierz oraz sportowiec musi zachowywać dyscyplinę” nie chodzi nam tylko o żołnierzy będących zarazem sportowcami, lecz o wszelkich żołnierzy oraz o wszelkich sportowców (znaczenie enumeracyjne). Jeżeli używamy słowa „i” jako funktora nazwotwórczego do utworzenia nazwy złożonej np. „żołnierz i poeta” (zarazem), to klasę, która stanowi zakres tej nazwy, tworzą te i tylko te przedmioty, które są zarazem desygnatami obu nazw składowych, w rozważanym przykładzie ludzie tacy, jak Cyprian Godebski, Krzysztof Baczyński, Lucjan Szenwald i inni, którzy byli zarazem i żołnierzami, i poetami (znaczenie koniunkcyjne). § 4. Alternatywa nierozłączna, alternatywa rozłączna, dysjunkcja Te trzy funktory prawdziwościowe nie mają w polskiej mowie potocznej wyraźnie określonych odpowiedników słownych. Używa się do ich wysłowienia takich zwrotów, jak „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...”, nie czyniąc między nimi czasem różnicy, i to nie tylko w wypowiedziach potocznych, ale nawet w formułujących przepisy prawne. A przecież nie jest sprawą nieistotną, czy np. według danego przepisu za pewien czyn przestępca

powinien zostać ukarany przynajmniej jedną z dwóch kar przy możliwości wymierzenia obu na raz, czy też jedną i tylko jedną, czy też co najwyżej jedną. Zarysowuje się jednak w mowie potocznej zasada, której będziemy przestrzegać, że słowa „lub” używa się jako przybliżonego równoznacznika funktora alternatywy nierozłącznej, natomiast słowa „albo” - alternatywy rozłącznej. Dla uniknięcia nieporozumień umówimy się też, że w niniejszym podręczniku używać będziemy na wysłowienie dysjunkcji zwrotu „bądź..., bądź...”. Wszystkie te spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej różnią się jednak pod tym względem od odpowiednich funktorów prawdziwościowych, iż używa się ich w mowie potocznej tylko wtedy, gdy nie wiemy, które ze zdań składowych jest prawdziwe, a które fałszywe. Nie powie nikt w mowie potocznej: „Jan czyta książkę lub słucha muzyki”, „Piotr mówi albo milczy”, „Bądź Paweł będzie jeździć na wszelkie delegacje, bądź będzie z pożytkiem studiować” (ale nie na raz) - wtedy, gdy już zna wartość logiczną zdań składowych. Nie powie się przecież: „Jan trzyma orzech w prawej albo trzyma orzech w lewej dłoni” wtedy, gdy już widzi się, że Jan trzyma orzech w prawej dłoni, a nie trzyma go w lewej. Według matrycy, jeśli prawdziwe jest zdanie p, to prawdziwe jest zdanie złożone p ∨ q (bo z dwóch zdań składowych przynajmniej jedno, mianowicie p, jest prawdziwe). Natomiast w mowie potocznej nie powie się, że jeśli prawdą jest, że p, to prawdą jest, że p lub q, gdyż znaczyłoby to nie tylko tyle, że przynajmniej jedno ze zdań p oraz q jest prawdziwe, ale nadto - że nie wiadomo które. Słowa „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...” w mowie potocznej nie są więc, ściśle biorąc, funktorami prawdziwościowymi, gdyż reguły posługiwania się tymi słowami w mowie potocznej nie ograniczają się do określania zależności między wartością logiczną zdań składowych a wartością logiczną zdania złożonego. W stosunku do znaczenia tych słów znaczenie odpowiedniego funktora prawdziwościowego jest uproszczone i zubożone. Należy o tym pamiętać odczytując znaki tych funktorów prawdziwościowych.

Przy podanym tu sposobie rozumienia słów „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...” porównajmy znaczenie następujących wypowiedzi: 1. Nabywca otrzymał części zamienne lub bon na bezpłatną naprawę. 2. Nabywca otrzymał części zamienne albo bon na bezpłatną naprawę. 3. Nabywca otrzymał bądź części zamienne, bądź bon na bezpłatną naprawę. W pierwszym przypadku stwierdza się, że nabywca otrzymał przynajmniej jedno, a nie wyklucza się, że otrzymał i części, i bon. W drugim przypadku stwierdza się, że otrzymał jedno i tylko jedno z tych dwóch. W ostatnim przypadku - że nie otrzymał zarazem i części, i bonu, co najwyżej jedno, a nie wyklucza się tego, że i nie otrzymał części zamiennych, i nie otrzymał bonu. Posługując się spójnikami „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...”, czy też funktorami prawdziwościowymi „ ∨ ”, „ ⊥ ”, „/”, nie orzekamy o wartości logicznej tego czy innego ze zdań składowych, lecz o pewnym związku, jaki zachodzi między wartościami logicznymi zdań składowych. Słowo „lub” może być używane nie tylko jako funktor zdaniotwórczy od argumentów zdaniowych, lecz także jako funktor nazwotwórczy od argumentów nazwowych, służący do zbudowania nazwy złożonej, np. „rybak lub marynarz”. Zakres tej nazwy to klasa złożona z wszystkich tych przedmiotów, które przynależą przynajmniej do jednej z dwóch klas: klasy marynarzy oraz klasy rybaków. Utworzoną w ten sposób klasę nazywamy sumą klas składowych. § 5. Równoważność Funktor prawdziwościowy „≡” odczytywać można w mowie potocznej za pomocą słów „zawsze i tylko wtedy, gdy...”. I tu jednak należy zwrócić uwagę, że tego rodzaju zwrot, spełniający w mowie potocznej rolę spójnika międzyzdaniowego, ma bogatsze znaczenie niż funktor

Tego. że są to zdania równoznaczne. gdy suma cyfr tworzących daną liczbę jest podzielna przez 9” . a więc stwierdzające ten sam fakt (np.równoważności w znaczeniu określonym przez matrycę. „Dana liczba jest podzielna przez 2”). „Rozważana liczba jest podzielna przez 9 zawsze i tylko wtedy. Oczywiście. gdy.a nie do łączenia jakichkolwiek dwóch zdań prawdziwych czy jakichkolwiek dwóch zdań fałszywych. albo nie maszeruje wcale czy też nie w czarnych butach). „Warszawa jest miastem ≡ 3 razy 3 równa się 9”. a drugie fałszywe (albo maszeruje się w obu czarnych butach. Dziwne bowiem byłoby. Zgodnie z matrycą należy uznać za prawdziwe zdanie np.. a więc zbudowane z dwóch . że dwa zdania tworzą prawdziwą równoważność. czyli są zdaniami względem siebie równoważnymi. a także zdanie np. a już zwłaszcza wypowiedź „Kwadrat ma pięć boków zawsze i tylko. większą doniosłość mają równoważności formalne. „Kwadrat ma pięć boków ≡ Poznań leży nad Wisłą”. gdy 3 razy 3 równa się 9”. które są w jakiś sposób powiązane ze sobą treściowo. Spójnika międzyzdaniowego „zawsze i tylko wtedy.. Natomiast każde z tych zdań ma inne znaczenie (jedno dotyczy lewego. gdy Poznań leży nad Wisłą” byłyby uznane za fałszywe. mają tę samą wartość logiczną. „Dana liczba jest parzysta”. a więc są równoważne. każde dwa zdania równoznaczne. nie są więc one zdaniami równoznacznymi. nie można bynajmniej utożsamiać z tym. jak to ma miejsce w przypadku funktora prawdziwościowego „≡”. Nie każde jednak dwa zdania równoważne są zdaniami równoznacznymi. np. Należy się spodziewać. gdyby jedno z tych zdań okazało się prawdziwe.” używa się bowiem w mowie potocznej do połączenia takich dwóch zdań o tej samej wartości logicznej.prawego buta danej osoby). drugie . jeśli w ogóle dorzeczne. Natomiast w mowie potocznej wypowiedź „Warszawa jest miastem zawsze i tylko. że zdanie „Jan teraz maszeruje mając czarny but na lewej nodze” jest równoważne zdaniu „Jan teraz maszeruje mając czarny but na prawej nodze”. Praktycznie biorąc.

Natomiast używając spójnika „jeżeli. że każde zwłoki żywo urodzonego dziecka i tylko takiego zawierają powietrze w płucach.. że dwa zdania składowe występujące w takim zdaniu złożonym (zdaniu warunkowym.. to. że poprzednik tego zdania warunkowego jest tak niewątpliwie fałszywy. Mówimy np..funkcji zdaniowych czy dwóch zdaniowych wypowiedzi niezupełnych.: „Jeśli to jest podpis Kowalskiego.. Równoważności formalne służą bowiem do stwierdzenia pewnych prawidłowości ogólnych. gdy noworodek x urodził się żywy” chcąc przez to stwierdzić ogólną prawidłowość typu: a mianowicie. § 6. jak fałszywy jest jego następnik. a nie tylko takiej samej wartości logicznej dwóch zdań odnoszących się do jakichś konkretnych przypadków..”. Prawdziwe są tedy implikacje: „2 razy 2 równa się 4 ⊃ Warszawa leży nad Wisłą”. to mi kaktus na dłoni wyrośnie”. to... niż równoważności materialne. a drugie fałszywe.. zbudowane z dwóch zdań w sensie logicznym. Wyjątkowo tylko używa się jako zwrotu retorycznego takich wypowiedzi. to.. czyli hipotetycznym) są w jakiś sposób powiązane ze sobą rzeczowo lub formalnie. że pierwsze z tych zdań jest prawdziwe.. „Sekcja zwłok noworodka x ujawni powietrze w płucach zawsze i tylko. chcąc wyrazić myśl..... Jest to jednak tylko w przybliżeniu ścisły sposób odczytywania tego znaku.” dla wyrażenia . Poza tym szczególnym przypadkiem używa się w mowie potocznej spójnika „jeżeli. jak np. Według matrycy implikacja materialna zbudowana z jakichkolwiek dwóch zdań jest prawdziwa. Implikacja i stosunek wynikania Funktor prawdziwościowy implikacji „ ⊃ ” odczytuje się zazwyczaj w mowie potocznej jako spójnik międzyzdaniowy „jeżeli. a nawet „Poznań leży nad Tamizą ⊃ Bonaparte był cesarzem Francuzów”. „2 razy 2 równa się 5 ⊃ Bonaparte był Anglikiem”.” w mowie potocznej zakładamy.. jeśli tylko nie jest tak.

gdy: 1) implikacja zbudowana ze zdania Z1 jako poprzednika i ze zdania Z2 jako następnika jest prawdziwa. Związek między tym. oraz 2) prawdziwość tej implikacji opiera się na jakimś związku między tym. Może to być związek analityczny. że pierwsze implikuje drugie). np. czyli że z pierwszego zdania składowego wynika drugie. co głosi zdanie Z2. to jest prąd w sieci”).: „Jeśli świeci żarówka.myśli. że ze względu na treść pierwszego zdania drugie musi być prawdziwe. które ze zdania p wynika. Może to być związek tetyczny. a tym. w implikacji „Jeśli długo padają deszcze.o skutku. w której stwierdzamy. 415 kod.fałszywe. to po lewej ręce mam las. a drugie . jak np. nie ma tu więc związku przyczynowego). Ze zdania Z1 wynika Z2 wtedy i tylko wtedy. to znaczy powstający z czyjegoś ustanowienia. „Jeśli teraz jest lato. Pojęcie wynikania wymaga szczegółowego omówienia. a nie innego rozmieszczenia przedmiotów w przestrzeni albo zdarzeń w czasie. to według art. że nie tylko nie jest tak. dlatego też będziemy musieli poprzestać jedynie na podaniu przykładów takiego związku. gdyż bywa i odwrotnie. co głosi jakieś zdanie p. Może to być np.: „Jeśli kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę. co głosi jakieś zdanie q. to za pół roku będzie zima” (jedno drugiego nie powoduje. że deszcze stają się przyczyną rozmoknięcia dróg (nie znaczy to jednak.fałszywe (a więc. to gliniaste drogi stają się trudne do przebycia”. Może to być związek strukturalny. aby pierwsze było prawdziwe.: „Jeśli patrzę w kierunku Gwiazdy Polarnej. że poprzednik jest zdaniem mówiącym o przyczynie. a tym. np. że pierwsze zdanie jest prawdziwe. obowiązany jest do jej naprawienia”. a następnik . np. cyw. związany . to znaczy związek powstały z takiego. związek przyczynowy. co głosi zdanie Z1. a drugie . lecz że nie może być tak. za który schowało się słońce”. może być bardzo różnorodnego charakteru.

to Paweł jest młodszy od Jana”. a skoro nie zachodzi stosunek wynikania. 9). że między zdaniami tymi zachodzi związek wynikania logicznego. a następnik implikacji następstwem. Jakież więc można stwierdzić zależności między wartością logiczną racji a wartością logiczną następstwa i odwrotnie? Weźmy sobie za modele ćwiczeniowe takie . na mocy definicji. Ustalaniem takich właśnie ogólnych związków wynikania. z samym sensem użytych słów: „Jeśli Jan jest starszy od Pawła. mówimy. to poprzednik nazywamy racją. Są zatem trzy możliwości co do wartości logicznej racji i następstwa: A . zajmuje się logika formalna. Racja i następstwo są to dwa człony stosunku wynikania. a następstwo fałszywe. nie można mówić o racji i następstwie.racja fałszywa i następstwo prawdziwe C . to niektórzy prawnicy są notariuszami”. By ułatwić zapamiętanie. na jaki wskazano w ostatnim przykładzie. Taki właśnie charakter ma związek wynikania pewnych zdań z innych ze względu na sens słów wyznaczających ich budowę wewnętrzną: „Jeśli każdy notariusz jest prawnikiem. Drugie zdanie wynika z pierwszego.racja fałszywa i następstwo fałszywe Wykluczone jest natomiast.racja prawdziwa i następstwo prawdziwe B . jeśli wynikanie jakiegoś zdania z innego jest szczególnym przypadkiem takiego ogólnego związku. Jeśli z poprzednika implikacji wynika jej następnik. to mówimy już tylko o zdaniach składowych prawdziwej implikacji: jeśli bowiem implikacja jest fałszywa. Dlatego też. jeżeli używamy terminów „racja” i „następstwo”. bo w każdym przypadku ze zdania o budowie S a P wynika odpowiednie zdanie o budowie P i S. aby racja mogła być prawdziwa.np. to z poprzednika nie wynika jej następnik. Jak wynika z definicji. zależności między wartością logiczną racji a wartością logiczną następstwa przedstawić można na wykresie (rys. o którym będzie szczegółowo mowa w rozdziale XIV § 3. w którym strzałka oznacza stosunek wynikania.

a może jest uczciwym człowiekiem. że gdzieś pada deszcz. czy prawdziwe. to tam wtedy jest na dworze mokro”. Może pada deszcz. Fałszywość racji nie przesądza o fałszywości następstwa. jaka jest wartość logiczna następstwa. a może nieprawda. Jeśli prawda. Równie dobrze może zachodzić przypadek B (racja . czy pada deszcz. Jeśli fałszywe jest zdanie: . gdyż w tym tylko przypadku racja jest prawdziwa. że jest mokro. Zatem prawdziwość racji przesądza o prawdziwości następstwa. to nic stąd nie wiemy o tym. czy nie. to Piotr jest przestępcą”. że na ulicy jest mokro. a może przejechała miejska polewaczka i pokropiła ulicę.. Jeśli prawda. czy jest on. Jeżeli to nieprawda. 3) Jeśli następstwo jest prawdziwe (przypadek A i przypadek B). w tym przypadku następstwo jest też prawdziwe. to na pewno jest tam wtedy mokro. to stąd jeszcze nie wiemy. . 1) Jeśli racja jest prawdziwa. Są to zdania warunkowe prawdziwe. „Jeśli Piotr jest bandytą.fałsz). to nie wiadomo. to nie wiadomo stąd jeszcze. więc przestępcą. 2) Jeśli racja jest fałszywa. czy racja jest prawdziwa. jak przypadek C (racja . czy nie jest przestępcą. czy fałszywe jest zdanie: „Tu teraz jest mokro”. to z całą pewnością jest on przestępcą. Może jest oszustem. a ponadto ich poprzednik jest racją dla ich następnika jako następstwa. że Piotr jest bandytą. jak i fałszywa (przypadek B). że Piotr jest bandytą.fałsz. to nie wiemy stąd jeszcze.fałsz. następstwo .prawdziwe okresy warunkowe: „Jeśli gdzieś pada deszcz. następstwo . Równie dobrze racja może być prawdziwa (przypadek A). to widocznie chodzi o przypadek oznaczony wyżej literą A. choć nie było deszczu.prawda).Tu teraz pada deszcz”. Może była rosa i jest mokro. Jeśli nawet stwierdzimy.

Fałszywość następstwa przesądza o fałszywości racji. więc i stosunek wynikania ma charakter obiektywny. gdyby poprzednik implikacji był prawdziwy. że Piotr jest przestępcą. a nie był przestępcą. np. że wartość logiczna zdania jest czymś obiektywnym. to Jan jest prawnikiem”. Dlatego też dokładne zapoznanie się z jego właściwościami jest sprawą szczególnie ważną. gdy i racja jest fałszywa. bo wykluczyliśmy.: „Jeśli Jan jest notariuszem. że Piotr jest bandytą. a nawet byli błędnie przeświadczeni. Powiedzieliśmy. Jeśli to nieprawda. czy Piotr jest bandytą? Prawdziwość następstwa nie przesądza o prawdziwości racji. to nieprawda. żeby ktoś był bandytą. to służy nam ona do stwierdzenia stosunku wynikania tylko między dwoma zdaniami składowymi. że między danymi zdaniami wynikania nie ma. „Jeżeli x jest . Stosunek ten polega na pewnym związku między wartością logiczną pewnych zdań. Wynikanie jest stosunkiem zachodzącym między zdaniami. a następnik . Jeśli więc nieprawdą jest. to czyż wiemy stąd. Pojęcie wynikania ma podstawową doniosłość dla wielu problemów metodologicznych.fałszywy. np. Do poinformowania o stosunku wynikania. zbudowaną z dwóch funkcji zdaniowych. to na pewno i racja jest fałszywa. Następstwo może być fałszywe tylko przy fałszywości racji. Natomiast jeśli formułujemy implikację formalną. (W zupełnie innym sensie mówi się np. tylko w przypadku C. jaki odpowiednio zachodzi między wieloma tworzącymi pary zdaniami o określonej treści. to z pewnością nieprawda. choćbyśmy sobie z tego nie zdawali sprawy.: „Z kłótni wynikła bójka”). Dane zdanie wynika z innego zdania. że nie byłoby wynikania (a więc racji i następstwa). szczególnie nadają się implikacje formalne. a wobec tego. Jeżeli wypowiadamy implikację materialną. 4) Jeśli następstwo jest fałszywe. że tam pada deszcz. że gdzieś na dworze jest mokro. O właściwościach tego stosunku mówić będziemy jeszcze w następnym rozdziale.Jeśli to prawda. że Piotr jest przestępcą.

wtedy. ale także stosunek wynikania. iż dla wszelkich x. to x jest prawnikiem. gdy mówi się o prawdziwości czy fałszywości takich implikacji. Πx: x jest notariuszem ⊃ x jest prawnikiem. iż jeśli są chmury. a więc wyrażeń nie mających określonej wartości logicznej. jak: „Jeśli ciało x zanurzymy w cieczy. według której z każdego zdania powstałego przez pewne podstawienie nazwy indywidualnej na miejsce x w pierwszej funkcji wynika odpowiednie zdanie powstałe z takiego samego podstawienia na miejsce x w drugiej funkcji. dotyczącą wynikania odpowiednich zdań o występowaniu chmur ze zdań o padaniu deszczu. że nie zawsze powstają z niej prawdziwe implikacje materialne. traktuje się jako „prawdziwą”. . to x jest prawnikiem”. np. Gdy formułuje się implikację złożoną z dwóch wypowiedzi niezupełnych: „Jeśli pada deszcz. czyli wtedy. że dla wszelkich konkretyzacji co do miejsca i co do czasu powstają z tych dwóch wypowiedzi niezupełnych implikacje fałszywe . Stwierdzamy więc w ten sposób ogólną prawidłowość. stwierdzamy prawidłowość ogólną. to są chmury”. „Jeżeli wieje wiatr. Dla odróżnienia. że dwa zdania łączy nie tylko stosunek implikowania. że dla wszelkich konkretyzacji co do czasu i co do miejsca z tych dwóch wypowiedzi powstawać będą implikacje materialne prawdziwe. że to fałsz.lecz to tylko.notariuszem. Jeśli jednak mówi się. ile waży wyparta przez nie ciecz”. jeśli x jest notariuszem. mianowicie rozumiemy ją jako wypowiedź. to ma się na myśli to. to ciało x pozornie utraci na ciężarze tyle. gdy przed taką implikacją trafnie można postawić kwantyfikator ogólny w odniesieniu do wszystkich występujących w niej zmiennych. to pada deszcz. ma się na myśli nie to. Implikację formalną zbudowaną z dwóch funkcji zdaniowych (czy wypowiedzi niezupełnych). Należy o tym pamiętać. gdy wszystkie implikacje materialne powstające z odpowiedniego podstawienia zmiennych są zdaniami prawdziwymi. itd. to jest mróz”. Wypowiadając taką implikację formalną domyślnie poprzedzamy ją kwantyfikatorem ogólnym. że taka implikacja jest „fałszywa”.

Sporządź matrycę dla funktora „tylko wtedy. że ze względu na jakąś tego czy innego rodzaju prawidłowość. Sporządź matrycę dla funktora „ani. Stąd też budowanie logiki formalnej posługującej się pojęciem implikacji ścisłej natrafia na szczególne trudności.. Funktor „ p ” nie jest już oczywiście funktorem prawdziwościowym. musi wystąpić. które powstanie?) 2. Zauważmy przy tym. to pada deszcz”.. to nie może nie wystąpić. że.próbowano w logice wprowadzić.. Wyrażenie „p p q” (zdanie p implikuje ściśle zdanie q) definiowano jako równoznaczne z wyrażeniem: „Nie może być tak.) 3. obok znaku implikacji „ ⊃ ” jako funktora prawdziwościowego.. gdy wystąpi fakt. lecz jedynie w tych przypadkach.. znak implikacji ścisłej „ p ”... Czy zwrot „myślę. gdy.lecz biorą również pod uwagę treść zdań składowych. o którym mowa w zdaniu p. to już na podstawie prawdziwości argumentu mogę wnosić coś o wartości logicznej całego zdania.” jako ..... (Zanalizuj przykład: „Tylko wtedy. gdy są gdzieś chmury.” jest funktorem prawdziwościowym? (Czy jeśli uzupełnię ten zwrot zdaniem np. prawdziwym o dowolnej treści. to.” jako funktora prawdziwościowego. który miałby odpowiadać znaczeniu spójnika „jeżeli... fakt. to. Zadania 1. o którym mowa w zdaniu q. gdyż reguły posługiwania się nim nie ograniczają się tylko do określania związków między wartością logiczną zdania złożonego a wartością logiczną zdań składowych . ale także wynikanie... to p ⊃ q. by zarazem było p i nie było q”: Niemożliwość (co oznaczamy przez ~ ◊) rozumiana jest w tym przypadku w tym sensie. gdy między zdaniami tymi zachodzi nie tylko implikowanie. że zawsze jeżeli p p q. ani. natomiast nie zawsze zachodzi zależność odwrotna.” w mowie potocznej...

) 4. Wytłumacz. (Wskazówka: koniunkcja jest równoważna negacji dysjunkcji. nie była w Poznaniu sucha”. „Teraz (gdy to czytasz) jest wieczór”. była w Poznaniu sucha”. Czy konsekwentnie użyto spójników alternatywnych w redakcji art 210 § 2 k. „Teraz (gdy to czytasz) jest ranek”. Następnie przedsiębiorstwo zawiadomiło bank. 5. „Jesień 1993 r. żeby poinformować. posługując się jedynie znakiem dysjunkcji. Czy wyrażenia „zdanie sprzeczne w stosunku do innego zdania”. (p / q) ≡ (~ p ∨ ~ q). ani tak. że Jan pracuje”. „zdanie przeczące” i „zdanie fałszywe” mają to samo znaczenie? Daj szczegółowe wyjaśnienie. Przepisz podkreślając w jednakowy sposób zdania względem siebie sprzeczne oraz przeciwne: „Na Rynku Starego Miasta w Warszawie przeważają ciemne kolory”. (Zanalizuj przykład: „Ani jest tak. Spróbuj zastąpić koniunkcję jakichś dwóch zdań wyrażeniem równoważnym. Jakiego użyjesz spójnika międzyzdaniowego. 6. że w przyszłości prawo podpisu będą mieli łącznie kierownik i nadto zastępca kierownika albo kasjer. b) iż z dwóch zdań przynajmniej jedno jest prawdziwe. Jaką wartość logiczną ma negacja negacji zdania „Moskwa leży nad Tamizą”? 9. 7. c) iż z dwóch zdań jedno i tylko jedno jest prawdziwe? 10.k.funktora prawdziwościowego. W pewnym przedsiębiorstwie prawo podpisywania czeków miał kierownik albo łącznie zastępca kierownika i kasjer. że uważasz: a) iż z jakichś dwóch zdań oba są prawdziwe. (p ≡ q) ≡ [(p ⊃ q) • (q ⊃ p)]. a negację jakiegoś zdania p można zapisać jako p / p). że Jan śpi. 8. czy obostrzono. na czym polega zmiana oraz czy wymogi co do ważności czeku złagodzono. „Jesień 1993 r. Odczytaj za pomocą odpowiednich spójników międzyzdaniowych wyrażenia: (p • q) ⊃ (p ∨ q). 11.: „Jeśli sprawca . „Na Rynku Starego Miasta w Warszawie przeważają jasne kolory”.

rozboju posługuje się bronią palną lub innym niebezpiecznym narzędziem albo działa wspólnie z osobą. podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5 albo karze śmierci”. że prawdziwa jest alternatywa (nierozłączna) i że prawdziwe jest jedno z jej zdań składowych. Czy skoro stwierdzę. 12. czy autorowi chodziło w danym przypadku o wyrażenie alternatywy rozłącznej czy nierozłącznej. Z dowolnego tekstu wybierz 5 przykładów zdań zawierających słowa „lub” względnie „albo” i ustal. to mogę stąd wnosić. która posługuje się taką bronią lub takim narzędziem. 13. że drugie zdanie składowe jest fałszywe? .

a jedno z jej dwóch zdań składowych jest fałszywe. złożonej z dwóch zdań. jest prawdziwy. to w chwili x jest północ” (wg danego czasu). b) zaczyna się słowami: „Jeśli pijaństwo rozwija intelekt. związek powstały w wyniku ustanowienia przez kogoś pewnej normy postępowania w pewnych okolicznościach. że prawdziwy jest jej następnik? 19. Czy to poprawnie powiedziano: „Warunkiem . co głosi poprzednik.14. tzn.. a jedno z jej dwóch zdań składowych jest prawdziwe.. Podaj przykłady prawdziwej implikacji. Co można powiedzieć o drugim? 15. to w chwili x gałązki drzew w Parku Łazienkowskim poruszają się”. Pewna koniunkcja jest fałszywa. Czy może być fałszywe jakieś zdanie warunkowe.. w której między tym. Co można powiedzieć o drugim zdaniu składowym? 16. to. Jeden z członów fałszywej alternatywy rozłącznej. Pewna koniunkcja jest prawdziwa i prawdziwe jest jedno z jej zdań składowych. 22. d) związek o charakterze analitycznym. Pewna alternatywa jest prawdziwa. b) związek strukturalny. to Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego”. to negacja zdania x jest prawdziwa” . zachodziłyby: a) związek przyczynowy.. Co można powiedzieć o drugim? 17. a tym. c) związek tetyczny. co głosi następnik. Czy stwierdzając prawdziwość pewnej implikacji stwierdzamy przez to. Jakie wartości logiczne mogą mieć różne zdania powstające z funkcji zdaniowych: a) „Jeśli w chwili x dmie w Warszawie silny wiatr. które: a) kończy się słowami: „. Co można powiedzieć o drugim członie tej alternatywy rozłącznej? 18. c) „Jeśli zdanie x jest fałszywe. że prawdziwy jest jej poprzednik? Czy stwierdzamy. 20.”. b) „Jeśli w chwili x wskazówki dobrze idącego zegara wskazują liczbę 12.przez sensowne zastąpienie x jakimś konkretnym określeniem? 21.

by wykazać. że zdanie q jest prawdziwe. Czy warto prowadzić dyskusję z kimś. Jaką wartość logiczną mają wypowiedzi: „Każda nazwa dla jakiejś osoby ostra jest nazwą dla niej wyraźną lub jest nazwą dla niej intuicyjną”. Ktoś dowodził. Co wobec tego o tym studencie można powiedzieć? 24. Czy wystarczy wykazać prawdziwość q. że zdanie q jest fałszywe. Zamień na równoważne wyrażenia o postaci implikacji formalnej następujące zdania: „Każdy obywatel jest obowiązany znać prawo karne”. że ze zdania p wynika zdanie q. a ze zdania p wynika zdanie q.koniecznym prawdziwości implikacji jest fałszywość poprzednika i prawdziwość następnika”. „Wszystkie wyroki zasądzające w sprawach alimentacyjnych są doręczane powodowi z urzędu”. gdy nieprawda. bo zdanie p jest prawdziwe. Czy wiedząc to można rozstrzygnąć o wartości logicznej zdania p? 28. że p jest zdaniem niewątpliwie prawdziwym? 26. że ze zdania p wynika zdanie q oraz że p jest prawdziwe. „Żaden sędzia nie wyrokuje w sprawach własnej rodziny”. Pewien student rozpatrując dwa zdania powiedział: „racja jest tu prawdziwa. 30. że z p wynika q. a następstwo fałszywe”. że są one zamienne”. Co można powiedzieć o wartości logicznej zdań p oraz q. kto uznaje. „Zakresy każdych dwóch nazw jednostkowych wykluczają się zawsze i tylko wtedy. „Zakresy jakiejkolwiek nazwy jednostkowej i jakiejkolwiek nazwy . Dyskutanci uzgodnili. a zarazem z q wynika p? 29. że q jest prawdziwe? 27. jeśli wiadomo. „Warunkiem koniecznym fałszywości implikacji jest prawdziwość poprzednika l u b fałszywość następnika”? 23. by wykazać fałszywość q w tym przypadku? 25. Ze zdania p wynika zdanie q i okazało się. ale nie chce się zgodzić z tym. Czy wystarczy wykazać fałszywość p.

by istniało źródło prądu. Czy we właściwy sposób użyto spójników międzyzdaniowych w wypowiedziach: .W Polsce jest w jakimś roku nieurodzaj na owoce zawsze i tylko wtedy..ogólnej wykluczają się albo zakres nazwy jednostkowej jest podrzędny względem zakresu nazwy ogólnej”. . trzeba. gdy na wiosnę są późne przymrozki”. aby przewód tworzył obwód zamknięty”. „Aby w jakimś przewodzie płynął prąd. „Przyczyną niekończenia studiów są ciężkie warunki materialne studenta albo przyczyną tego jest brak zdolności”. lub trzeba. 31.

: „Jan jest bratem Piotra” (tzn. to np. Stosunki między przedmiotami opisujemy w takich zdaniach. Jeśli weźmiemy np. co czytamy: przedmiot x pozostaje w stosunku R do przedmiotu y (R to skrót łacińskiego słowa relatio = stosunek). jakie zachodzą między różnymi przedmiotami. czyli relacje. Zdania stwierdzające relację Pewne wyrazy i wyrażenia wskazują na stosunki. wobec. „przy”. o czym w opisie stosunku może być mowa na pierwszym miejscu (na miejscu x). jest poręczycielem. Do takich wyrazów należą np.. „Paweł jest starszy od Adama”.. wyrazy: „nad”. iż jest potomkiem jakiegoś niemowlęcia. „po”. bo można powiedzieć: „To niemowlę jest potomkiem tego a tego”. Zdania opisujące stosunki dwuczłonowe mają ogólny wzór budowy: xRy. „.. jak np. wszystko to.. „braterstwo”. np. stosunki trójczłonowe i więcej niż trójczłonowe (np. „za”. bo nie można o nikim powiedzieć. co do. o czym w opisie stosunku może być mowa na drugim miejscu (na miejscu y). w których mowa jest o dwóch elementach powiązanych daną relacją.Rozdział VIII PODSTAWOWE POJĘCIA DOTYCZĄCE RELACJI § 1. jakkolwiek wyróżnia się często. nazywamy następnikiem stosunku (relacji).”). nie może być jednak następnikiem tej relacji. Jakiś pies może być . które właśnie oglądamy. przy analizowaniu stosunków prawnych. stosunek „jest potomkiem” (stosunek pochodzenia od). „pod”. jakieś niemowlę może być poprzednikiem w opisie tego stosunku. Jan pozostaje w stosunku braterstwa do Piotra). „wyższość”. itp.. nazywamy poprzednikiem stosunku (relacji). Wszystko to.. „władza” itp. „Poznań leży nad Wartą”. Ograniczamy rozważania do stosunków dwuczłonowych opisywanych w zdaniach...

przedmioty. tworzą klasę zwaną przeciwdziedziną tego stosunku. to człowiek może być tylko poprzednikiem stosunku „jest właścicielem”. Taką właściwość zauważyliśmy też mówiąc o stosunku podrzędności i stosunku nadrzędności zakresów nazw. „jest przodkiem” i „jest potomkiem”.następnikiem stosunku „jest właścicielem”.to tyle. Widzimy więc. że stosunek wyznacza pewne klasy przedmiotów. co: Piotr jest większy od Adama). a przedmioty. Podobnie jest ze stosunkami: mniejszość i większość (Adam jest mniejszy od Piotra . Ktoś może być właścicielem psa. to mówimy. jak starszeństwo i bycie młodszym. Porównajmy np. Natomiast w ustroju. Stosunek pomiędzy pewnymi przedmiotami x oraz y może być opisywany dwojako: jako stosunek x do y albo jako stosunek y do x. Jeśli pierwszy z tych stosunków zachodzi między jakimś Janem i jakimś Piotrem. „jest dłużnikiem” i „jest wierzycielem”. Jeżeli w każdym przypadku. że stosunek R2 jest stosunkiem odwrotnym względem stosunku R1 (czyli konwersem stosunku R1). takie stosunki. Człowiek może być właścicielem czegoś. ale coś czy ktoś nie może być właścicielem człowieka. gdy pewien stosunek R1 zachodzi między jakimś poprzednikiem x a jakimś następnikiem y. Tak więc stosunek niższości będzie stosunkiem odwrotnym względem stosunku . zachodzi odpowiednio odmienny stosunek R2 między tym y a tym x. to drugi z nich także zachodzi między tymże Piotrem a tymże Janem. i następnikiem stosunku „jest właścicielem”. przedmiotów. który nie uznaje instytucji niewolnictwa. które są jego następnikami. Jeśli mowa o ustroju społecznym. które mogą być członami tego stosunku. które aktualnie są poprzednikami danego stosunku. „jest obserwującym” i „jest obserwowany”. tworzą klasę zwaną dziedziną tego stosunku (relacji). człowiek może być i poprzednikiem. ale nie może być poprzednikiem tego stosunku. gdzie istnieje niewolnictwo. ale pies nie może być właścicielem czegoś. Stosunek ten brany jako przebiegający w jednym kierunku może być w niektórych przypadkach nazywany inaczej niż stosunek brany jako przebiegający w drugim kierunku.

Stosunki symetryczne. gdy y pozostaje w stosunku R do x. Np. Przykładem może być stosunek pokrewieństwa: Jeżeli Paweł jest krewnym Piotra. to zachodzi też między tym następnikiem a poprzednikiem. bycia potomkiem . nazywamy stosunkiem symetrycznym. że (w przypadku jakiegokolwiek x i jakiegokolwiek y) x pozostaje w stosunku R do y zawsze i tylko wtedy. itp. Symetryczny jest np. to tyle. to na pewno Piotr jest krewnym Pawła. stosunek wykluczania się zakresów dwóch nazw jest symetryczny: zakres dowolnej nazwy x wyklucza się z zakresem nazwy y zawsze i tylko wtedy. to w każdym przypadku zachodzą też między tym właśnie następnikiem a poprzednikiem. co stwierdzić. Taki stosunek. § 2. który w każdym przypadku jeśli zachodzi między pewnym poprzednikiem a następnikiem. to Piotr jest rówieśnikiem Jana. . że jeśli zachodzą między pewnym poprzednikiem i następnikiem. stosunek rówieśnictwa: bo o jakimkolwiek Janie i Piotrze mowa.względem bycia przodkiem. Porównajmy to z określeniem stosunku odwrotnego względem pewnego innego stosunku.wyższości. asymetryczne i nonsymetryczne Niektóre stosunki mają taką właściwość.względem wierzycielstwa. że stosunek R jest stosunkiem symetrycznym. wiadomo jest.względem większości. dłużnictwa . że jeśli ów Jan jest rówieśnikiem Piotra. Stwierdzić. gdy zakres nazwy y wyklucza się z zakresem nazwy x. mniejszości .

ani nie wynika to. gdy zachodzi xRy. iż Piotr jest przodkiem Jana. ale z tego. Np. bycie niższym od) wiązały te same przedmioty. gdy Adam jest małżonkiem Anny1. ani to. niższość . Jeśli pewien stosunek zachodzący między jakimś x a jakimś y wyklucza to. iż Zofia nie kocha Jana. że stosunek ten jest stosunkiem asymetrycznym. nie jest jednak równoważne stwierdzeniu. że Jan jest przodkiem Piotra. że Jan kocha Zofię. że stosunek asymetryczny R zachodzi między x oraz y. że Roman jest starszy od Jana. że zachodzi yRx. że Paweł szanuje Adama.Określony stosunek i stosunek względem niego odwrotny (np. nazywamy stosunkiem nonsymetrycznym (niesymetrycznym)2. że Zofia kocha Jana. bynajmniej nie wynika. to zachodzi on między danymi przedmiotami i w jedną. to nieprawda. jest stosunkiem symetrycznym? Nie. że Jan jest przodkiem Piotra. iż nie zachodzi ten stosunek pomiędzy y a x. i w drugą stronę.to przykłady stosunku asymetrycznego. bo z tego. Taki stosunek. bo nie wynika z tego. np. że Paweł nie szanuje Adama. może być i tak. poprzednik tego stosunku jest zarazem następnikiem i następnik . który nie jest ani stosunkiem symetrycznym. że jeśli np. że szanuje. inaczej mówiąc: jeśli w każdym przypadku. że nieprawda. to na pewno Piotr nie jest ojcem Jana. ani asymetrycznym. „Jan kocha Zofię”. jeśli Jan jest starszy od Romana. to nieprawda. nie wynika. Starszeństwo. jak „x kocha y”. Czy jest to stosunek asymetryczny? Też nie. ale w przeciwnym kierunku. iż nieprawda. Jan jest ojcem Piotra. wynika. że Piotr jest przodkiem Jana. by stosunek ten zachodził także między tymże y a tymże x. bycie wyższym od. Stosunek „jest małżonkiem” jest stosunkiem symetrycznym. bo Anna jest małżonkiem Adama zawsze i tylko wtedy. mówimy. nieprawdą jest. że Adam szanuje Pawła. Gdy napotykamy stosunek symetryczny. Stosunek szacunku jest stosunkiem nonsymetrycznym: z tego bowiem. Jeśli Paweł jest niższy od Piotra. Natomiast stosunek ojcostwa ma taką właściwość. i tak. że nie szanuje - .poprzednikiem. Czy stosunek taki. że Piotr jest niższy od Pawła. Z tego. Stwierdzenie.

Często wprawdzie w taki sposób wnioskujemy. Ze zdania „Przepaliły się bezpieczniki” wynika zdanie „Zgasło światło”. że przepaliły się bezpieczniki: może przepaliły się bezpieczniki. to jest mokro w danym miejscu” nie możemy wnosić. a przy takim rozumieniu stosunek asymetryczny byłby szczególną odmianą stosunku niesymetrycznego (odpowiednio do tranzytywności). to wcale nie wiadomo stąd. to pada tam deszcz”. Ze zdania „Jeśli pada deszcz. ale z tego. a może żarówka. iż prawdziwe jest zdanie „Jeśli w danym miejscu jest mokro. do jakiego z tych trzech rodzajów stosunków zaliczyć stosunek wynikania. że to zdanie jest fałszywe. Stosunek wynikania łączący dwa zdania jest stosunkiem nonsymetrycznym. nie wynika. ale takie wnioskowanie może okazać się zawodne. czy nie wynika. by orzec. który nie jest symetryczny. czy ze zdania q wynika zdanie p. Ustawa używa słowa „małżonek” w odniesieniu zarówno do mężczyzny. Ważną sprawą jest to. 2 1 .trzeba byłoby to dopiero zbadać. jak i do kobiety. o czym będziemy obszernie mówić w drugiej części niniejszego podręcznika. ani też nie mamy podstaw do tego. Niekiedy niesymetrycznym nazywa się wszelki stosunek. bo jeśli ze zdania p wynika zdanie q. że zgasło światło.

że x jest krewnym y oraz że y jest krewnym z. iż w każdym przypadku.: „p zawsze i tylko wtedy. Np. to nieprawda. czyli tranzytywnym. bo jeśli Adam jest ojcem Bolesława. a Bolesław ojcem Czesława. jeśli Paweł jest starszy od Jana. asymetrycznych czy nonsymetrycznych jest często konieczna. a Bolesław potomkiem Adama. bo z tego. Natomiast przechodni jest stosunek bycia potomkiem. Przy rozróżnianiu różnego rodzaju stosunków prawnych umiejętność zaliczenia tych stosunków do stosunków symetrycznych. nie wynika. bo jeśli Czesław jest potomkiem Bolesława. że Paweł jest starszy od Gawła. gdy q”. przechodni jest stosunek starszeństwa. Np. to na pewno Czesław jest potomkiem Adama. . który ma taką własność. ale normalnie ojciec nie jest krewnym matki. również zdanie q jest równoważne zdaniu p. nazywamy stosunek. iż w każdym przypadku jeśli xRy oraz yRz. jest stosunkiem symetrycznym. Jest to stosunek atranzytywny. że Adam jest ojcem Czesława. dziadek byłby też krewnym dziecka. a Jan jest starszy od Gawła. jeśli zachodzi między jakimś x a jakimś y oraz między tymże y a jakimś z. bo w każdym przypadku. y i z wzięto pod uwagę. niezależnie od tego. ojca i jego dziecko. bo o kimkolwiek mowa. to na pewno nieprawda.Natomiast stosunek równoważności dwóch zdań. jakie trzy przedmioty x. to wiadomo. czyli tranzytywnego. stosunek. Stosunek przechodni Ważnym dla prawnika pojęciem jest również pojęcie stosunku przechodniego. Stosunkiem przechodnim. Nie jest przechodni stosunek pokrewieństwa. dziecko jest krewnym matki. to zachodzi też między owym x a owym z. że x jest krewnym z (ani też nie wynika w tym przypadku. Gdyby zaś chodziło o dziadka. Nie jest przechodni stosunek ojcostwa. w którym zdanie p jest równoważne zdaniu q. taki. że xRz. że x nie jest krewnym z). § 3. np. ojciec jest krewnym dziecka. jaki stwierdzamy wypowiadając równoważność.

a ze zdania q wynika zdanie r. ani atranzytywny. to rzecz jasna. Nontranzytywny jest stosunek przyjaźni itp. a zdanie q równoważne zdaniu r. Ważną sprawą jest to. to znaczy takim. co zdanie r. Jeżeli ze zdania p wynika zdanie q.Pokrewieństwo jest więc stosunkiem nontranzytywnym. . to łatwo zauważyć. który nie jest ani tranzytywny. Podobnie przy równoważności. to zdanie p musi być tej samej wartości logicznej. a przy prawdziwości zdania q nie może być fałszywe zdanie r. że ze zdania p wynika zdanie r. że stosunek wynikania oraz stosunek równoważności są stosunkami przechodnimi. skoro bowiem przy prawdziwości zdania p zdanie q nie może być fałszywe. że przy prawdziwości zdania p zdanie r nie może być fałszywe. jeśli zdanie p jest równoważne zdaniu q.

zawsze znajdziemy. by już stosunek ten nie był spójny w danej klasie. ani też druga . Stosunek porządkujący i stosunek równościowy w danej klasie przedmiotów Aby wyjaśnić pojęcie stosunku porządkującego w danej klasie przedmiotów. lub że yRx. gdyż ojciec nie jest zazwyczaj krewnym matki (nie mają wspólnych przodków). Stosunkiem spójnym w danej klasie przedmiotów nazywamy taki stosunek. wśród których nie ma osób urodzonych tego samego dnia. jakiekolwiek bowiem weźmiemy dwie osoby z tej klasy. albo że druga jest starsza od pierwszej. Wystarczy jednak. musimy uprzednio wprowadzić pomocniczo pojęcie stosunku spójnego w danej klasie przedmiotów. . że w danej klasie jakiś element nie jest związany rozważanym stosunkiem z pewnym innym elementem tej klasy. wiąże w jedną lub drugą stronę. z których ani pierwsza nie jest życzliwa drugiej. że pierwsza jest starsza od drugiej.pierwszej. który zachodzi w jednym lub w drugim kierunku między każdymi dowolnie wybranymi elementami tej klasy. dowolnie dobranych elementów x i y z tej klasy prawdą jest. każdy element tej klasy z każdym innym elementem. A więc jeśli stosunek R jest spójny w pewnej klasie. to stosunek równości wzrostem będzie stosunkiem spójnym w klasie tych żołnierzy. to dla każdych dwóch różnych. Jeśli weźmiemy jako przykład dla rozważań klasę złożoną z kilkudziesięciu osób. dzieci) stosunek pokrewieństwa nie jest zazwyczaj spójny.§ 4. że w pewnym kręgu osób wzajemnie względem siebie życzliwych znajdziemy taką parę osób. Jeśli dobrano kompanię żołnierzy równego wzrostu. a więc nie każde dwa elementy rozważanej klasy osób są związane pokrewieństwem. to w tej klasie osób stosunek starszeństwa będzie stosunkiem spójnym. by już stosunek życzliwości nie był stosunkiem spójnym w kręgu tych osób. każdy z nich bowiem będzie równy wzrostem dowolnemu innemu. W grupie rodzinnej (rodzice. że xRy. Wystarczy. Dlatego właśnie taki stosunek nazywa się spójnym. że w pewnej klasie spaja on.

to dzięki tej zasadzie prawnik nie ma kłopotu z rozstrzygnięciem. 2) stosunkiem przechodnim i 3) stosunkiem spójnym w danej klasie przedmiotów3. Jeśli więc stosunek wyższości wzrostem jest spójny w kompanii żołnierzy. utrzymanie porządku przy wydawaniu strawy. a nie inne. Mała encyklopedia logiki.Stosunkiem porządkującym w danej klasie przedmiotów nazywamy taki stosunek. to nieprawda. tzn. Aby jakiś stosunek był stosunkiem porządkującym w pewnej klasie przedmiotów. musi on być zarazem: 1) stosunkiem asymetrycznym. 170. i jeśli zważyć. w którym każdy przedmiot będzie zajmować określone. który dług hipoteczny musi być najpierw zaspokojony. w którym każdy będzie miał określone. miejsce . jeśli nie ma w tej kompanii dwóch ludzi tego samego wzrostu.wedle stosunku wyższości wzrostem. a przy tym asymetryczny (jeśli A jest wyższy od B. że jest to stosunek przechodni (jeśli A jest wyższy od B i B jest wyższy od C. cyt. s. że B jest wyższy od A). a nie inne. to. to A jest wyższy od C). miejsce.. 3 Por. to. który pozwala ustawić (przynajmniej w myśli) wszystkie przedmioty należące do danej klasy w jeden szereg. to możemy ustawić żołnierzy z tej kompanii w jeden szereg. Jeśli długi hipoteczne tego samego rodzaju pokrywa się wedle wcześniejszości ich wpisu. wyd. Ułatwi to np. wcześniejszość jest zaś w tym przypadku stosunkiem porządkującym (nie może bowiem nastąpić dokładnie jednocześnie wpis dwóch długów do tej samej księgi wieczystej). .

Stosunek równościowy pozwala dzielić określoną klasę na klasy abstrakcji. przechodnim i zwrotnym w danej klasie przedmiotów. dla jednego i tylko jednego x istnieje w danym momencie jedno i tylko jedno y. że stwarza przyporządkowanie jedno-jednoznaczne (jak np. że nigdy nie zdarzy się tak. że w przypadkach. jakie stwarzają przyporządkowania pomiędzy x oraz y. bo rówieśnik mojego rówieśnika jest moim rówieśnikiem. Jeśli dla każdego y istnieje co najwyżej jedno x. itp. przedmiotów równobarwnych z przedmiotem y. to stosunek rówieśnictwa będzie stosunkiem spójnym w klasie osób stających jednocześnie po raz pierwszy przed komisją poborową dla danego rocznika. które pozostaje z nim w tym stosunku. pod tym jednak warunkiem. nazywamy stosunkiem równościowym w danej klasie. Stosunek rówieśnictwa jest przykładem stosunku równościowego. Stosunkiem zwrotnym w danej klasie przedmiotów nazywamy taki stosunek. mówimy.Podobnie zasada wcześniejszości przybycia pozwala sprawnie ustawić się w „ogonek”. O stosunku mającym własność tego rodzaju. które pozostaje w danym . Stosunek rówieśnictwa jest stosunkiem zwrotnym w klasie istot żywych. Taki stosunek. stosunek małżeństwa w krajach europejskich). że poszczególne stosunki różnią się co do tego. to znaczy klasy przedmiotów pozostających w stosunku równościowym do jakiegoś określonego elementu tej klasy (np. Zwróćmy uwagę. Niemniej stosunek rówieśnictwa nie jest stosunkiem porządkującym w tej klasie. gdy zachodzi.). który zachodzi między dowolnym elementem pewnej klasy a nim samym (np. bo jest to stosunek symetryczny. będzie to też stosunek przechodni. by dwóch ludzi nieustępliwych przybyło do ogonka jednocześnie. każda liczba jest równa sobie samej). klasy rówieśników x-a. każdy człowiek jest rówieśnikiem samego siebie. Jeśli za rówieśników uważać ludzi urodzonych w tym samym roku. który jest stosunkiem symetrycznym. równociężkich z przedmiotem z.

x jest sinusem y). z: [(xRy • yRz) • ~ (xRz)] . y: xRy ≡ yRx Asymetrycznym ” Π x. z: (xRy • yRz) ⊃ xRz Atranzytywnym ” Π x. że stosunek ten stwarza przyporządkowanie jedno-wieloznaczne (np. y: xRy ⊃ ~ (yRx) Nonsymetrycznym ” Σ x. y: (xRy • yRx) • Σ x. tranzytywnym wtedy i tylko. to mówimy. y. gdy: Π x. z: [(xRy • yRz) • xRz] • Σ x. y.stosunku do y. x jest ojcem y. y: xR1y ≡ yR2x R jest stosunkiem symetrycznym ” Π x. które pozostaje z nim w danym stosunku. Jeśli jest odwrotnie. to znaczy dla każdego x istnieje co najwyżej jedno y. y: [xRy • ~ (yRx)] R jest stos. y. a jedno x może pozostawać w tym stosunku do wielu y. lecz wiele x może pozostawać w tym stosunku do danego y. to mówimy. Na zakończenie przedstawimy charakterystykę omówionych rodzajów stosunków w zapisie symbolicznym: R1 jest konwersem R2 wtedy i tylko. gdy: Π x. z: (xRy • yRz) ⊃ ~ (xRz) nontranzytywnym ” Σ x. że stosunek ten stwarza przyporządkowanie wielo-jednoznaczne. y.

Czy stosunek koleżeństwa na jednym roku studiów jest stosunkiem spójnym w klasie osób obecnych na sali wykładowej w czasie wykładu kursowego prowadzonego przez profesora uniwersytetu? 8. „Jan jest w procesie z Piotrem”? 5. e) nienawiści do.) Uzasadnij odpowiedź. Gdyby to była prawda. Podaj własne przykłady stosunku: a) symetrycznego. jakie mają te osoby).R jest stosunkiem spójnym w klasie Z wtedy i tylko. y: (x ∈ Z) • (y Π x: (x ∈ Z) ⊃ xRx. gdy: ∈ Z) ⊃ [xRy ∨ yRx ∨ (x = y)] R jest stosunkiem zwrotnym w klasie Z wtedy i tylko. gdy: Zadania Π x. Czy jesteś. że przyjaciele naszych przyjaciół są zawsze naszymi przyjaciółmi. Wskaż stosunki odwrotne do stosunków: a) podrzędności. . Czytelniku. to co można byłoby wtedy powiedzieć o właściwościach stosunku przyjaźni? 6. b) bycia przodkiem. 3. d) bycia kochanym. „Jan jest osobą spokrewnioną z Anną”. f) następowania po. Podaj przykłady stosunków. 1. które byłyby stosunkami porządkującymi w klasie studentów Twojego roku studiów (dokonując w miarę potrzeby dodatkowych zastrzeżeń co do właściwości. c) nonsymetrycznego. c) znajdowania się pod. 4. b) asymetrycznego. aktualnie poprzednikiem stosunku „bycia dziadkiem”? Czy jesteś aktualnie następnikiem tego stosunku? (Zmarłych nie bierze się w rachubę. „Jan i Piotr wspomagają się nawzajem”. Czy stosunek podobieństwa figur geometrycznych jest przechodni? Czy stosunek nienawiści jest przechodni? 7. „Jan wspomaga Piotra”. 2. Czy stosunki wyrażone niżej wyróżnionymi słowami są stosunkami symetrycznymi: „Jan jest wujem Anny”.

wyobrażamy sobie fakt. jak i jakieś wytwory człowieka. czyny ludzi. oceną nazywamy nie czyjeś konkretne przeżycie czy też czyjąś dyspozycję do takich przeżyć emocjonalnych.Rozdział IX WYPOWIEDZI OCENIAJĄCE I NORMY § 1. lecz to. a w związku z tym nadającymi się do wyrażania naszych przeświadczeń. kto pewien stan rzeczy poddaje ocenie. zwłaszcza w rozważaniach bardziej ogólnej natury. Wypowiedzi oceniające i ich powiązania z wypowiedziami opisowymi W poprzednich rozdziałach zajmowaliśmy się wypowiedziami pełniącymi rolę opisową. a więc wypowiedziami spełniającymi w zasadzie role inne niż opisowe . Szerzej to słowo rozumiejąc mamy na myśli również czyjąś gotowość. z którym się spotyka czy który sobie wyobraża. niezależnie od tego. Przedmiotem oceny mogą być zarówno stany rzeczy lub zdarzenia czysto przyrodnicze. Przeżyciem oceny czegoś nazywamy czyjeś przeżycie aprobaty czy dezaprobaty jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia faktycznie zachodzącego albo tylko wyobrażonego sobie przez tę osobę (np. Niekiedy. a nawet myśli ludzkie. dyspozycję emocjonalną do oceniania w pewien sposób jakiegoś stanu rzeczy lub zdarzenia. Obecnie zajmiemy się natomiast wypowiedziami wyrażającymi przeżycia oceny oraz różnego rodzaju normami. teraźniejsze czy . że wszyscy Polacy osiągnęli wysoką odporność na gruźlicę).choć skądinąd w różnorodny sposób powiązanymi z wypowiedziami opisowymi. że tak a tak jest albo nie jest. dawniejsze. co stanowi wspólną treść wielu podobnych przeżyć tego rodzaju. W ścisłym znaczeniu „ocena” oznacza konkretne przeżycie przez kogoś aprobaty czy dezaprobaty czegoś w określonej chwili.

serdeczny. ale nie dba o porządek. które mają dobre strony. polegających na tym. ale często mają charakter ocen preferencyjnych. który uważamy za obojętny (indyferentny aksjologicznie). biorąc pod uwagę wszystkie jego dobre i złe strony w danej sytuacji. oceniamy go globalnie dodatnio . Jeśli przyjmiemy. W takich przypadkach musimy dokonać oceny globalnej danego stanu rzeczy. to znaczy ani zły. Przeżywając dodatnią ocenę globalną jakiegoś stanu rzeczy skłonni jesteśmy na ogół podjąć działania zmierzające do jego spowodowania lub utrwalenia. choć samo przez się budzi naszą aprobatę. ciągle zaprasza jakichś swoich znajomych i w dodatku chrapie w nocy.dezaprobatę. Pewien stan rzeczy rozpatrywany z różnych punktów widzenia może się spotykać z różnymi ocenami jakiejś osoby: w jednym aspekcie jest to stan budzący aprobatę. Mniejsze dobro jest gorsze od większego dobra. Mając możliwości wyboru będziemy preferować takie stany rzeczy. iż nie tylko coś się aprobuje czy dezaprobuje. gorsze nie tylko od jakiegoś aprobowanego stanu rzeczy. ale nawet od takiego. a nie mają żadnych złych stron albo wykazują je tylko w stosunkowo niewielkim stopniu. że dany stan rzeczy w większym stopniu zasługuje na aprobatę niż na dezaprobatę.albo odpowiednio odwrotnie. Oceny polegają niekiedy po prostu na aprobowaniu czy dezaprobowaniu jakiegoś stanu rzeczy rozpatrywanego z jakiegoś punktu widzenia. choć samo przez się jest oceniane jako zło. że chrapie w nocy. jeśli to .przyszłe. serdeczność jakiejś osoby z tym. ani dobry z punktu widzenia naszych ocen. Oczywiście nie może tu być mowy o jakimś ściśle rozumianym rachunku dobrych i złych stron. mamy mieszkać w jednym pokoju z kimś. w innym . kto jest bardzo inteligentny. mniejsze zło jest lepsze od większego. Niekiedy nie potrafimy dokonać oceny globalnej i wtedy oceniamy dany stan rzeczy ambiwalentnie: jako zły i dobry zarazem. lecz też porównawczo rozstrzyga. Np. uprzejmy. bo jakże porównywać np. że jakiś stan rzeczy jest lepszy czy gorszy od innego.

są więc czyimiś ocenami i w tym sensie są relatywne. a co niegodne dobrego człowieka itd.możliwe. oceny hedonistyczne . Oceny w podstawowym znaczeniu polegają na emocjonalnym ustosunkowaniu się jakiejś osoby (człowieka czy istoty nadprzyrodzonej) do jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia. Oceny mogą polegać na aprobowaniu czy dezaprobowaniu jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia samego przez się (samoistne oceny zasadnicze . co czynić. czy też utrzymania się .np.co przyjemne.do jego zlikwidowania lub do zapobieżenia powstaniu takiego stanu (biorąc pod uwagę przy tym koszty i różne skutki uboczne). a co nieprzyjemne. Nie tu miejsce na omawianie czynników wpływających na kształtowanie się ocen i dyspozycji do oceniania w określony sposób. podręcznika. to przypisywane jej oceny traktujemy jako oceny absolutne. iż ten sam człowiek w różnym czasie skłonny jest odmiennie oceniać pewien stan rzeczy. Oceny w podstawowym tego słowa znaczeniu mogą polegać na różnego rodzaju odniesieniu emocjonalnym do stwierdzanego czy wyobrażanego stanu rzeczy: mogą to być oceny estetyczne . ocena deszczu padającego w czasie suszy lub powodzi). formułując ocenę ujemną . ocena estetyczna barwnego zachodu słońca).co ładne. a co brzydkie. opiera się na przeświadczeniu (prawdziwym albo fałszywym).co godne. oceny moralne . że dany stan rzeczy czy zdarzenie prowadzi do powstania. ocena pozyskania lekarstwa. narzędzia. Należy zwrócić uwagę. częściej jednak polegają na aprobowaniu albo dezaprobowaniu jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia ze względu na związane z nim dobre bądź złe skutki (oceny zasadnicze podbudowane instrumentalnie . Jeśli jakąś osobę uznajemy za niepodważalny autorytet. W przypadku oceny ambiwalentnej często jesteśmy niezdecydowani. a w szczególności na podstawie podobnych ocen składowych skłonny jest żywić odmienne oceny globalne ze względu na zmianę ocen preferencyjnych.np. W przypadku ocen podbudowanych instrumentalnie przeżycie takie jest niejako dwuelementowe.

Wypowiedzi takie mogą być rozpatrywane jedynie jako szczery czy nieszczery przejaw ocen żywionych przez wypowiadającą się osobę. Tego rodzaju wypowiedzi nie mogą być traktowane jako prawdziwe czy fałszywe . nazywa się „ocenami” same przez się przeświadczenia o skuteczności czegoś jako środka do spowodowania pożądanego stanu rzeczy. ale zawierająca stwierdzenie opisowe. „Fuj” itp. iż w Kutnie kursują tramwaje. Wypowiedzi oceniające wyrażają aktualne przeżycie oceny lub co najmniej nadają się do wyrażania przeżyć tego rodzaju. iż nasz rozmówca jest posiadaczem kapelusza (co może być zgodne albo niezgodne z rzeczywistością). „Podoba mi się twój kapelusz” to wypowiedź oceniająca związana z założeniem. przy założeniu. wypowiedź: „Ach. . poniekąd myląco. „Tramwaje.a wypowiedzią wyrażającą aprobatę czy dezaprobatę danego stanu rzeczy czy zdarzenia. W znaczeniu pochodnym od znaczenia podstawowego słowa „ocena” nazywa się niekiedy ocenami wypowiedzi wyrażające przeżycie oceny. że zna ona znaczenie ekspresywne takich wypowiedzi w języku polskim. do czego ocena się odnosi. jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia. Jednak w praktyce mowy potocznej taka sama wypowiedź. Nadto słowo „ocena” ma kilka dalszych znaczeń. są ładne” to wypowiedź nadająca się do wyrażenia czyjejś oceny estetycznej.po prostu dlatego. że wypowiedzi te niczego nie opisują. np. do którego ocena się odnosi.lub zniknięcia. jak ładnie”. czyli wypowiedzi oceniające. Z reguły jednak wypowiedź oceniająca zawiera również element opisu tego stanu rzeczy. skądinąd fałszywe. „Brawo”. nie podając opisu tego. które kursują w Kutnie. które pośrednio tylko łączą się z ocenami w podstawowym rozumieniu tego wyrazu. np. Niekiedy. które oceniamy dodatnio czy ujemnie. Z punktu widzenia semiotyki istotna jest różnica między zdaniem psychologicznym opisującym fakt przeżywania przez kogoś w pewnej chwili aprobaty czy dezaprobaty czegoś . Wypowiedź oceniająca w pewnych przypadkach może jedynie wyrażać jakąś ocenę.

zakładanego jako istniejący. lecz oceny zasadnicze podbudowane instrumentalnie mogą być rozpatrywane m. czy oceny te opierają się na prawdziwej. Niekiedy używa się terminu „ocena instrumentalna” na określenie samego przez się stwierdzenia. z tego punktu widzenia. czy niepożądane. że dany stan rzeczy czy zdarzenie powoduje jakieś inne interesujące nas zjawisko. bądź jako zdanie opisujące fakt. Mogą być też formułowane zdania opisujące treść przeżywanej oceny. albo jako zdanie stwierdzające. Wypowiedź „Ten obraz jest ładny” może być rozumiana nie tylko jako wypowiedź wyrażająca czyjąś ocenę estetyczną. iż tego rodzaju wypowiedzi są zdaniami opisowymi.. Można przyjąć. np. iż obraz ten podoba się zdecydowanej większości ludzi z jakiegoś kręgu społecznego. iż ten obraz ma cechy odpowiadające zbiorowi kanonów estetycznych przyjmowanych w określonym środowisku artystycznym czy też oficjalnie narzuconych. czy dany orzecznik ma charakter orzecznika .in. iż takie to a takie przeżycie występuje w danym momencie w mojej świadomości. czy dany stan rzeczy lub zdarzenie rzeczywiście pociąga za sobą takie skutki. Wypowiedzi wyrażające nie oceny zasadnicze samoistne. Wypowiedziami oceniającymi nie zawierającymi w ogóle elementu opisowego są więc wypowiedzi wyrażające samoistne oceny zasadnicze nie odnoszone do określonego stanu rzeczy. Innego rodzaju wypowiedzi oceniające lub wypowiedzi dotyczące ocen zawierają w takiej czy innej postaci element opisu rzeczywistości. prawdziwymi albo fałszywymi w zależności od tego.„Podoba mi się teraz ten budynek” bywa rozumiana bądź jako wypowiedź wyrażająca przeżycie aprobaty estetycznej widoku pewnego budynku. stwierdzające. przy zakupach obrazów przez instytucje państwowe. ale także jako zdanie opisowe. a także zdania stwierdzające zgodność jakiejś oceny z pewnymi regułami (kryteriami) oceniania. Stąd też trudności odróżniania w sposób bezsporny np. czy na fałszywej wiedzy o tym. czy jest ono pożądane. że dany stan rzeczy pociąga za sobą jakieś aprobowane czy dezaprobowane skutki. nie wdając się w to.

Wypowiedź „Ten obraz olejny jest jak kolorowa fotografia” w handlu jarmarcznym wyraża pełną aprobatę. „ocena szkód gradowych”) .opisowego. „Dobry klucz” to po prostu klucz pasujący do określonego zamka. że .. natomiast nie ma takiego charakteru wypowiedź „jesteś kobietą”. Wypowiedź „jesteś babą” może być potraktowana jako znieważająca. oszacowania jakiejś wielkości („ocena odległości”. który się nam podoba”). że wypowiedź. Natomiast w idiomie „dobry kawał drogi” słowo „dobry” znaczy po prostu tyle. „Dobry człowiek” to człowiek. „szkapa”. Po drugie. W istocie wypowiedź taka jest jedynie opisem faktu. Należy zwrócić uwagę na dwie zwłaszcza postaci splątania wypowiedzi o charakterze opisowym i charakterze ocennym. czy „kobieta”.a inna sprawa. a źle jest. że my na ogół chwalimy ludzi za prawdomówność.. co moglibyśmy mieć na talerzu. słowo „rumak” ma zabarwienie uczuciowe dodatnie („koń. Należy zwrócić także uwagę. a wygłoszona przez brodatych malarzy współczesnych jest wyrazem pogardy. ale orzecznik „tłusty” określa cechę obiektywną. Nazwy „koń”. ale różne zabarwienie uczuciowe. słowo „szkapa” zabarwienie ujemne.dobry klucz” do naszego mieszkania ma złodziej. w których nie dokonuje się (przynajmniej bezpośrednio) aprobowania czy dezaprobowania czegoś. „baba” mają w zasadzie taki sam zakres. chyba że posługujemy się tymi słowami w sposób ironiczny. co „duży”. lecz np. a nie nasze smakoszowskie ustosunkowanie się do tego. Słowo „koń” jest neutralne uczuciowo. że mamy „dobry klucz” do naszego mieszkania. to wypowiedź wyrażająca ocenę. „niewiasta”. czy oceniającego. iż ktoś nigdy albo prawie nigdy nie wypowiada twierdzeń wbrew swoim przeświadczeniom . wypowiedzi opisowe mogą zawierać zwroty o szczególnym zabarwieniu uczuciowym. a tłusta szynka to zła szynka. iż słowa „ocena” używa się niekiedy w odniesieniu do takich sytuacji. iż ktoś jest prawdomówny. przy czym dobrze jest.rumak”. . Wielu ludzi skłonnych jest uznawać. Tłusta kaczka to dobra kaczka. którego cenimy ze względu na jego szlachetny charakter i życzliwość dla innych.

np. wyrażenie „On powinien dać się złapać” to wyrażenie. Należy jednak podkreślić.za złe. a także . że słowo „powinien” jest wieloznaczne. Por. że dobrze by to było. 84 i n. Inne rodzaje takich wypowiedzi: dyrektywy techniczne. Warszawa 1974. a wszystkie czyny przez nie zakazane . Życzenie wyrażamy przez wypowiedź optatywną . Takie posługiwanie się słowem „ocena” nie nastręczałoby wątpliwości jedynie wtedy. Jeśli ktoś globalnie aprobuje pewien stan rzeczy czy zdarzenie. K. Opałek. które może być potocznie rozumiane: jako ocena. Np. gdyby dana osoba uważała wszystkie i tylko czyny nakazane przez prawo za dobre. zamiast „kwalifikacja prawna czynu”. Spośród takich wypowiedzi zajmować się będziemy głównie normami postępowania. to zazwyczaj chce. jako zgodnego czy niezgodnego z normami określonego systemu prawnego. reguły dotyczące dokonywania czynności .jako norma postępowania. § 2. jako prognoza. „Oby były obfite zbiory ziemniaków” czy też „Powinny być obfite zbiory ziemniaków”. W szczególności używa się mylącego zwrotu „ocena prawna czynu”. 1 Wypowiedzi optatywne jako typ wypowiedzi pośredni między wypowiedziami oceniającymi a normami postępowania rzadko są przedmiotem analizy semiotycznej.w podstawowym znaczeniu słowa „powinien” . Pojęcie normy postępowania Wypowiedzi. co zapewne stanie się w przyszłości. s. „ocena materiału dowodowego”). które formułują tak czy inaczej ujęte wskazania określonego postępowania nazywamy wypowiedziami dyrektywalnymi.czy też stwierdzenia określonych właściwości obiektywnych („ocena nasion”. by ten stan rzeczy czy zdarzenie miały miejsce. Z teorii dyrektyw i norm. jako życzenie. oby się tak stało.„oby było tak a tak” 1.

17. normy drugiego rodzaju normami generalnymi (czasem nazywa się je normami ogólnymi. komu wskazuje się to działanie. które bezpośrednio komuś nakazuje (zakazuje). gdy wystąpią określone okoliczności. nazywa się adresatem normy. nazywamy ją normą abstrakcyjną. np. który miał miejsce w dniu 4 VII 1993” . kto posiada określone cechy. jeśli wybuchnie pożar”). . bowiem adresat o takich cechach może znaleźć się faktycznie tylko jeden.to norma generalna i konkretna. „Piotr powinien uruchomić syrenę alarmową dnia 3 VIII 1993 r. powinien rozpalić ogień” .Każdy kierowca. „Kto z uczestników wycieczki pierwszy wróci dziś do schroniska. ale też okoliczności. który skręca w lewo. o godz. Jeśli norma nakazuje adresatowi określonemu indywidualnie czy generalnie postąpić jednorazowo w pewien sposób. Normy mogą różnić się indywidualnym czy generalnym określeniem nie tylko adresata. osoba indywidualnie wskazana w normie. aby w określonych okolicznościach tak. Normy pierwszego rodzaju nazywamy normami indywidualnymi.to norma indywidualna i abstrakcyjna.konwencjonalnych .: „Każdy mężczyzna. nazywamy ją normą konkretną.00” czy też: „Piotr powinien uruchomić syrenę alarmową. Ten. „Jan powinien zapłacić Piotrowi 100 tyś. powinien włączyć lewy kierunkowskaz” .to norma indywidualna i konkretna.to norma generalna i abstrakcyjna. w których wskazywany czyn ma być podjęty (np. Np. Norma postępowania jest to wyrażenie. W poszczególnych przypadkach w praktyce nasuwają się jednak istotne wątpliwości.. co może być mylące. który ukończył 20 lat. W podanym przykładzie adresatem normy jest Jan.: „Jan powinien po każdym posiłku wypić lekarstwo”. powinien stanąć do poboru wojskowego”. albo wcale może nie być takiego). „Jan powinien comiesięcznie płacić Piotrowi 900 tyś. Adresatem jest tu każdy. zł jako odszkodowanie za uszkodzenie samochodu w wypadku. ale adresat może też być wskazany generalnie. czy . a nie inaczej postąpił czy wielokrotnie postępował.omówimy tylko pobieżnie2. zł renty alimentacyjnej” . Jeśli nakazuje postępować w pewien sposób stale czy wielokrotnie.

Ziembiński.. a w każdym razie nadaje się do tego. która daną normę wyraźnym aktem ustanowiła. Przyczyną tych sporów bywa to. wypowiedź ta spełnia rolę performatywną. a także to. Postępowaniem nazywamy takie zachowanie się jakiejś osoby. w której jest wypowiadana. jak adresat normy powinien postąpić. że w tym ostatnim przypadku proces ustanowienia normy jest bardzo złożonym zjawiskiem społecznym (por. którym można przypisać prawdziwość albo fałszywość. Nie w każdym zresztą przypadku. Spotyka się spory co do tego. XX § 2). nazywa się normodawcą. Osobę. może spełniać różne role. że tak a tak jest. Jednocześnie wypowiedź taka wyraża jego myśl. a z drugiej strony sugeruje.niech x czyni C” nie opisuje rzeczywistości. że wypowiedź kształtu „x powinien czynić C” czy też „Każdy. nazywamy go prawodawcą. powinien czynić C” w zależności od sytuacji. 17. Pelc. które naszym zdaniem zależy od jej woli . pamiętać jednak należy. Szerzej: Z. wobec czego nie jest to ani wypowiedź prawdziwa. Zieliński. czy ciągłe lub powtarzające się. J.wskazywane przez normę postępowania traktować jako jednorazowe. Warszawa 1992. t. jego życzenie. Biblioteka Myśli Semiotycznej. wskazać można osobę. nie stwierdza. red. rozdz. Gdy wypowiedź taką wygłasza ktoś ustanawiając normę. która ustanawia normę postępowania dla innych (względnie dla siebie). Sama przez się wypowiedź „x powinien czynić C” czy też wypowiedź . kto ma cechy A.i zresztą tylko co do takich zachowań celowe jest formułowanie norm postępowania. Jeśli jest to organ państwa ustanawiający normy prawne. że sam termin „norma postępowania” bywa różnie rozumiany. czy też nie jest. Dyrektywy i sposób ich wypowiadania. jako że dokonuje się poprzez nią akt ustanowienia normy. aby 2 . M. jak będzie o tym jeszcze mowa. ani fałszywa. czy normy są czy też nie są zdaniami w sensie logicznym. to jest wyrażeniami.

że dana norma obowiązuje. że ma postąpić tak właśnie czy inaczej. żądanie zachowania się w pewien sposób. mianowicie jako zdanie informujące. Nie jest to więc zdanie w sensie logicznym. lecz wypowiedzią oceniającą jego czyn. wypowiada normę postępowania. a słowo . Wypowiedź „Cezar powinien był nie przekraczać Rubikonu” nie jest oczywiście normą postępowania. że x powinien czynić C?” uważane jest za pytanie dorzeczne. Pytaniu temu jednak nadajemy w gruncie rzeczy taki sens: „Czy to prawda. że taka norma została ustanowiona.powinien” ma w tym przypadku sens jedynie oceniający. która zresztą mogłaby się odnosić nie tylko do zachowań przyszłych. że Kowalski powinien wygłosić referat na następnym seminarium?”. O tym. że taka norma obowiązuje. ocenę. Równobrzmiącą wypowiedź sformułowaną w polskim podręczniku prawa cywilnego traktuje się jako wypowiedź w języku prawniczym. czy też. na które można odpowiedzieć. Niemniej pytanie „Czy to prawda. wypowiedź w języku prawnym. będzie mowa w następnym paragrafie.sugerować adresatowi normy. wypowiada zdanie informujące o fakcie. Od wypowiedzi oceniającej jedynie jakieś postępowanie norma różni się tym. że w polskim systemie prawnym taka właśnie . że zawiera wskazanie postępowania na przyszłość. wypowiedź tę traktuje się jako ustanowioną przez Sejm normę postępowania. a nie jedynie aprobatę czy dezaprobatę pewnego postępowania. obowiązany jest do jej naprawienia”. ale i obecnych czy też poprzednich.. potwierdzając albo zaprzeczając. kierowaną do ongiś żyjącego Cezara. co ma się na myśli mówiąc. obecnie poprzestaniemy na kilku przykładach podwójnej roli zwrotu „x powinien czynić C”. Gdy kierujący zajęciami profesor ustanawia: „Kowalski powinien wygłosić referat na następnym seminarium”. lecz wyrażenie swoistego rodzaju. Gdy ktoś tymi samymi słowami odpowiada potwierdzająco na pytanie „Czy to prawda. Gdy w kodeksie cywilnym czytamy: „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę. że norma «x powinien czynić C»jest normą obowiązującą?”.

powinieneś przekręcić wyłącznik” jest swoistym odwróceniem twierdzenia „Jeśli przekręcisz wyłącznik. Czasem mówi się o jakichś normach. aby osiągnąć określony skutek. co należy czynić. Dyrektywa „Jeśli chcesz mieć światło. Trzeba też zwrócić uwagę na szczególny charakter wskazań tego rodzaju. palenie papierosów bowiem obniża sprawność fizyczną. Jeśli ktoś chce bić rekordy sportowe. . z której możemy się domyślać tego. to powinien powstrzymać się od palenia papierosów.przeciwnie. W tym przypadku jest to informacja prawdziwa. ale są podstawą do ustanowienia odpowiedniej normy dla kogoś. co oczywiście jest fałszem. jak ma postąpić. Są to wypowiedzi wskazujące. to zapali się światło”. jak np. powinien palić jak najwięcej. iż „odbijają rzeczywistość społeczną”.norma obowiązuje. Taki obrazowy zwrot należy rozumieć oczywiście nie w ten sposób. Od norm postępowania wskazujących adresatowi powinność takiego czy innego postępowania w jakiejś sytuacji odróżnić należy dyrektywy techniczne. reguły posługiwania się jakimś językiem. by żarówka świeciła się. lecz że obowiązywanie takich czy innych norm jest symptomem. że normy te są opisem rzeczywistości społecznej. oznaką. reguły dotyczące czynności prawnych. że we współczesnym prawie polskim taka norma obowiązuje.jeśli chce utrzymać maksymalną sprawność fizyczną. kto pragnie spowodować określony stan rzeczy. np. gdybyśmy natomiast przeczytali w podręczniku tym wypowiedź „Po śmierci męża jego brat powinien poślubić wdowę” byłaby ona w tym kontekście rozumiana jako zdanie.: „Jeśli chcesz. Jeśli chce zrujnować zdrowie . jakie stosunki społeczne panują w danym społeczeństwie. Ze względu na to dążenie i ze względu na wiedzę stanowiącą podstawę sformułowania wspomnianej dyrektywy technicznej Piotr powinien powstrzymać się od palenia papierosów. Piotr chce bić rekordy sportowe. to powinieneś przekręcić wyłącznik”. Dyrektywy techniczne same przez się nie są normami wskazującymi komuś. Ale to powinność tylko warunkowa .

Przy tym.in. na podstawie dyrektyw nakazujących w taki. a nie inny sposób dokonywać ruchu takim klockiem.i tak dalej. nadając przez to sformułowaniu tych wypowiedzi charakter wytworzenia odpowiedniego znaku językowego.itd. traktować przesunięcie walcowatego klocka równolegle do brzegu szachownicy jako ruch wieży. aby . Konsekwencją przykładowo wymienionych reguł są dyrektywy wyznaczające określony sposób dokonywania jakiejś czynności. aby ruch ten uzyskał charakter „ruchu wieżą”. Reguły dotyczące ruchów figury szachowej nakazują m. a całej serii takich ruchów . Odpowiednio zresztą. Reguły obyczajowe nakazują dokonanemu w określonych okolicznościach ruchowi zdjęcia czapki z głowy przypisywać charakter aktu pozdrowienia czy uczczenia czegoś . Reguły gry w szachy nakazują przesunięciom określonego kształtu klocków po odpowiednio kratkowanej desce przypisywać charakter dokonania ruchów figury szachowej. a nie inny sposób dokonywać określonej czynności. Konsekwencją tego rodzaju reguły jest dyrektywa nakazująca w taki. jeśli się chce. jeśli czynność ta ma być uważana za czynność konwencjonalną danego rodzaju. według reguł obowiązujących w grze w szachy. tak jak proste czynności psychofizyczne stają się ze względu na odpowiednie reguły substratem jakiejś czynności konwencjonalnej.charakter rozegrania partii szachów z określonym wynikiem. jeśli się chce. Tak więc zrekonstruowane reguły jakiegoś języka nakazują wiązać z wypowiedzeniem czy napisaniem jakichś słów określone znaczenie. czyli jeśli ma być ona dokonana „ważnie” jako czynność konwencjonalna. napisanie wypowiedzi określonego rodzaju (czynność konwencjonalna prostsza) staje się substratem czynności konwencjonalnej sporządzenia testamentu itd. Należy mianowicie wyróżnić wyrażenia traktowane jako reguły nakazujące określonym zachowaniom jakichś osób przypisywać sens dokonania określonej czynności konwencjonalnej. tak też czynności konwencjonalne prostszego rodzaju mogą stawać się substratem bardziej złożonej czynności konwencjonalnej: np.

ustają czy też zmieniają się obowiązki prawne jakichś podmiotów 3. Mianowicie. można odtworzyć regułę nakazującą tak a tak dokonanej czynności przypisywać charakter czynności konwencjonalnej danego rodzaju. dokonanie czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie powstają. jak należy „ważnie” sporządzić testament). Kto wykona odpowiednią czynność w sposób wskazany przez tego rodzaju dyrektywy. nie zdobędzie bramki dla swojej drużyny. np. które to reguły dopiero pośrednio prowadzą do sformułowania zwykłych norm nakazujących czy zakazujących jakiegoś postępowania. w grze w szachy przesunie wieżę w skos po szachownicy albo w piłce nożnej wrzuci piłkę ręką do bramki. Istotne jest w szczególności to. aby były one . jeśli określony przez daną regułę podmiot (podmiot uzyskujący upoważnienie. „nie liczą się” w grze w szachy czy w piłkę nożną. co należy uważać za „ważnie” sporządzony testament.ważne” jako czynność konwencjonalna (np. Testament należy napisać własnoręcznie. Kto wykona czynność nieodpowiednią. „ważne”. lub . ten dokona czynności konwencjonalnej danego rodzaju.była ona „ważnie” dokonana jako czynność konwencjonalna w ramach określonego układu. że system prawny składa się z elementów dwojakiego rodzaju: 1) zwykłych norm nakazujących czy zakazujących dokonania jakichś czynności oraz 2) reguł nakazujących określonym zachowaniom (ewentualnie wytworom tych zachowań) przypisywać sens dokonania określonej czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie. to podmiot podległy kompetencji (adresat normy kompetencyjnej) ma obowiązek zachować się w wyznaczony sposób.. jak należy wykonać określone działania. ten nie wykona ruchu szachowego. Kto napisze swój testament na maszynie. Przez należyte. i odpowiednie dyrektywy wskazujące. Z tymi to regułami sprzężone są dyrektywy wskazujące. kompetencję) w odpowiedni sposób dokona określonej czynności konwencjonalnej. reguły. bo takie działania w tych grach są „nieważne”. opatrując go datą i podpisem.

a więc to. jest pustym dźwiękiem bez jakiejkolwiek doniosłości społecznej. to wprawdzie tak brzmiąca wypowiedź nadaje się do wskazania przez kogoś w języku polskim określonego postępowania dla określonej osoby. Zieliński.). Trzeba jednak zwrócić uwagę. W innych przypadkach . Należy przede wszystkim rozróżnić dwa zasadniczo odmienne sposoby rozumienia tego zwrotu. lub nie opatrzy datą (poza wyjątkami przewidzianymi przez art. by spełniła rolę sugestywną w stosunku do tej osoby. nie będzie więc musiało być brane pod uwagę jako podstawa podziału spadku. Czynności konwencjonalne w prawie. że ze strony jakichś ludzi wskazania tej normy spotykają się z posłuchem w . „Studia Prawnicze Instytutu Nauk Prawnych PAN” z.w rzeczywistości ani nie wyraża takiego żądania z mojej strony. Jeśli na wykładzie podam jako przykład normy: „Królowa angielska powinna zawsze nosić suknię złotego koloru”.nie podpisze.mówiąc o obowiązywaniu jakiejś normy . Szerzej: L. 949 § 2 kod. Z. Nowak. ani nie ma najmniejszych choćby szans na to. 33. S. czy owa norma jest z jakiegoś punktu widzenia odpowiednio uzasadniona. Wronkowska. ten narazi się na to. W pewnych przypadkach mówiąc o obowiązywaniu normy ma się na myśli to.ma się na myśli jej skuteczność społeczną (behawiorystyczne4. Obowiązywanie normy Nie każdą normę postępowania uważa się za normę obowiązującą. s. M. że jego rozrządzenie ostatniej woli będzie „nieważne” jako testament („sankcja nieważności”) w świetle polskiego kodeksu cywilnego. objawowe pojmowanie obowiązywania normy). poza spełnieniem roli przykładu normy nieobowiązującej. ale . 3 § 3. 73-99. iż zwrot „norma N obowiązuje” jest wieloznaczny. Ziembiński. 1972. cyw.jak łatwo zauważyć .

behaviourism od behaviour. a jeśli ewentualnie adresat nie realizuje wskazań tej normy. Mówiąc o obowiązywaniu normy pojmowanym behawiorystycznie. że ktoś zawsze gwiżdże przy goleniu. czy daną normę należy uważać za obowiązującą w danym środowisku. czy też za nieobowiązującą. że spotka go za to jakieś zło ze strony członków społeczeństwa (w szczególności . to jest w odpowiednio wysokim stopniu prawdopodobne. z jakiego względu ktoś postępuje w ten. że obowiązuje go taka norma postępowania. można byłoby wnosić. nie zaś niedostępne dla zewnętrznej obserwacji zjawiska świadomości. który głosi. Behawioryzm (ang. nie jest na ogół sprawą bezpośrednio rozstrzygalną w drodze obserwacji faktów zewnętrznych.a to. że przedmiotem naukowych badań psychologicznych mogą być tylko dostrzegalne zewnętrznie zachowania człowieka. W rzeczywistości jednak sprawa nie jest prosta: z tego. a nie inny sposób. na pozór łatwo jest znaleźć obiektywne kryterium rozstrzygania. lecz do faktów zachowania się w dany sposób ze względu na wskazania danej normy .ze strony wyznaczonych do tego organów państwa).każdym przypadku albo przynajmniej dostatecznie często. 4 . „zachowanie się”) . W gruncie rzeczy w koncepcji tej odwołujemy się nie do samych faktów zachowania się zgodnego ze wskazaniami jakiejś normy.kierunek w psychologii.

Zdarzało się i tak. że norma N obowiązuje z aksjologicznego punktu widzenia. nazywamy normą mającą uzasadnienie tetyczne. mamy na myśli to. jest czynem złym. czy na innych jeszcze podstawach. kto ma władzę nad adresatami tej normy. Czyjeś czyny możemy uważać za dobre same przez . której obowiązywanie uzasadniamy odwołując się do faktu. Mówiąc. że normę N ustanowił i dokonanego ustanowienia nie odwołał ktoś. czy na szacunku. że uważano za obowiązujące takie normy. to studenci powinni przynieść na te ćwiczenia przybory do pisania. Normę. Czy jest to władza oparta na rzeczywistych czy też wyobrażonych tylko zależnościach adresatów. ze względu na które mówi się o jej obowiązywaniu: z uzasadnieniem tetycznym oraz z uzasadnieniem aksjologicznym. jaki zyskał. że studenci powinni na ćwiczeniach napisać pracę klauzurową. czy władza opiera się na przymusie. mamy na myśli to. że taki jest układ stosunków między adresatami tej normy a normodawcą. Mówiąc. które rzekomo ustanowić miał mityczny założyciel państwa czy miasta. które nasuwają się jako konsekwencje normy wyraźnie przez normodawcę ustanowionej. można też ująć sprawę w taki sposób. których tu omawiać nie możemy. jakim rozporządza normodawcą. że ustanowił ją ktoś. że czyn. krótko: normą tetyczną. że ustanowienia normodawcy uważane są za wiążące dla adresatów. Uznając normę za obowiązującą z czyjegoś opartego na władzy ustanowienia. Np. że norma N obowiązuje ze względu na uzasadnienie tetyczne jej obowiązywania. jest czynem według czyjejś oceny dobrym czy też najlepszym z jakichś względów w danej sytuacji. kto ma władzę w stosunku do adresatów normy. gotowi jesteśmy zazwyczaj uznać też za obowiązujące normy. że czyn. to znaczy.W przypadku odwoływania się do uzasadnienia spotkać się możemy z dwoma przede wszystkim typami uzasadnienia normy. którego dana norma zakazuje. jeśli profesor ustanowił. który norma ta nakazuje jej adresatowi. to już problemy socjologiczne.

się lub dobre ze względu na ich skutki. ale i do pewnego stanu wiedzy o związkach między określonym zachowaniem się adresata normy a powstającymi z tej przyczyny stanami rzeczy. by kwiaty się rozwijały. czy powinni wrzucać popiół z papierosów do doniczki z kwiatami w ich pokoju. jak powinni postąpić. co zasługuje na ocenę dodatnią. przy jednoczesnej różnicy ocen i przeświadczeń. bo choć samo szczepienie przeciw durowi jest połączone z pewną dolegliwością. „Piotrowski przed wycieczką kajakową powinien poddać się szczepieniu przeciw durowi brzusznemu” . 2) może to być różnica w stanie wiedzy (jeden sądzi. dwóch ludzi spiera się o to.że niszczy kwiaty). krótko: normą aksjologiczną. którą uznajemy za obowiązującą z aksjologicznego punktu widzenia. że wskazywane przez nią postępowanie jest dobre. ma ono skutki uznawane za dobre przez każdego rozsądnego człowieka. lub według czyjejś wiedzy powoduje skutki oceniane dodatnio.to norma. której obowiązywanie uzasadniamy odwołując się do czyichś ocen. znającego związek przyczynowy między poddaniem się szczepieniu a uniknięciem choroby. Może się zresztą zdarzyć zgoda między nimi co do tego. drugi z nich . to przyczyny sporu co do obowiązywania tej normy mogą być dwie: 1) może to być różnica ocen (jeden uważa. Uznając normy za obowiązujące z aksjologicznego punktu widzenia. że jakaś norma może być uważana za obowiązującą z jednego tylko albo z kilku . że dobrze. drugi z nich . że popiół z papierosów wzmacnia.by sczezły). którą uważamy za obowiązującą. Normę. Dlatego też uzasadniając obowiązywanie normy musimy często odwoływać się nie tylko do żywionych przez kogoś ocen. „Piotrowski powinien uprzejmie odnosić się do sąsiadów” . Jeśli więc np. nazywamy normą mającą uzasadnienie aksjologiczne. bo samo przez się uprzejme odnoszenie się do innych uważamy za coś.to norma. znacznie częściej odwołujemy się do oceny skutków pewnego czynu niż do oceny czynu samego przez się. Zwrócić należy uwagę.

czy wskazane w niej działanie jest dobre według naszej oceny. bądź też podporządkować się tylko. że sędzia A powinien rozpatrywać wszystkie sprawy opatrzone numerem nieparzystym. a nie byle kto. że parzyste sprawy powinien rozstrzygać B.punktów widzenia. Ustanawia więc normę. Przyjmując ustanowioną dla nas normę wyłącznie jako normę tetyczną. prezes sądu ma rozłożyć równo pracę między dwóch sędziów. Norma postępowania. że tak ustanowił ich zwierzchnik. Jeśli ktoś stanowi normę dla innych uważając ją za aksjologiczną. Po prostu jakoś trzeba pracę równo podzielić i rozstrzygnąć. Najczęściej jeśli ktoś ustanawia dla siebie lub dla innych pewną normę postępowania. uważając tę normę za obowiązującą ze względu na samo to. Np. a więc przyjmując ją tylko jako normę tetyczną. że adresaci powinni tak a tak postępować. a sprawy spadkowe . rzadko jest jednak normą z jego punktu widzenia wyłącznie tetyczną. a jakie . . to znaczy przyjąć jako normę aksjologiczną (np. kto ma nad nami z takich czy innych powodów władzę. to adresaci tej normy mogą bądź uznać ją. Nie ma żadnych podstaw. że z powierzonych mu spraw sprawy opiekuńcze rozpatrywać będzie w piątki. że sędzia A będzie lepiej rozpatrywać sprawy z numerem nieparzystym. Wskazać można takie normy.A. Podobnie jak sędzia może ustanowić sam dla siebie normę. ani też czy do czegoś dobrego prowadzi. które uważa się za normy wyłącznie tetyczne. Jedynym zaś uzasadnieniem tego. a nieparzyste . ktoś taki. bo nie wiadomo. jest to. Oczywiście jesteśmy skłonni podporządkować się tylko tym normom. która połowa komu do sądzenia przypadnie. gdy żywią podobne oceny i mają taką samą wiedzę). jakie sprawy otrzymają numery parzyste.z parzystym. to uważa. którą ktoś ustanawia dla innych czy dla siebie. nie wnikamy w to.we wtorki. bo ocenia. kogo musimy słuchać. a sędzia B . które ustanawia dla nas ktoś. że ktoś tak ustanowił. a sędzia B sprawy z numerem parzystym. że dane postępowanie jest samo przez się dobre lub prowadzi do dobrych skutków. aby przypuszczać.nieparzyste.

iż powinni tak postępować. pracę przy wałach przeciwpowodziowych. Normodawca np. że ktoś dla mnie takie normy ustanowił. którą ustanowił. osoby. troskę o dzieci itp. ale dlatego. Normy prawne są na ogół przyjmowane przez adresatów jako normy tetyczne. Powinienem pomagać chorym. oraz jakiejś trzeciej osoby obserwującej powstałą sytuację. że norma. liczyć się należy z tym. Oczywiście jeśli ktoś sam dla siebie ustanowił pewną normę postępowania. bo ustanowione zostały przez organ państwa. Podporządkowują się im. że to. z tego względu. że te działania lub ich następstwa uważam za dobre w pewnym szczególnym znaczeniu. Przykładem norm aksjologicznych są uznawane przez nas normy moralne. Ale w wielu przypadkach adresaci norm prawnych mają poczucie. niż narażać się na skutki nieposłuszeństwa. bo brudne ściany brzydko wyglądają. jest dla jej adresata obowiązująca. odpłacać dobrem za zło nie dlatego. kto ma nad nami władzę. uważa. Mówiąc o obowiązywaniu normy w tym sensie. każdy rozsądny obywatel tak odnosi się do norm nakazujących szczepienia ochronne. Np. jak nakazuje norma prawna. Jeśli ktoś uznaje normę prawną za normę nakazującą coś . Podobnie uzasadnione są normy estetyczne: powinienem nie brudzić ścian. że dla danej normy wskazać można odpowiednie uzasadnienie. sytuacja się zazwyczaj upraszcza: prawnika interesują jednak przede wszystkim normy ustanowione przez kogoś dla innych osób. uważają za godne aprobaty. że lepiej jest słuchać kogoś. choć zdaniem obserwatora ustanowienie normy przez tego normodawcę powinno być dla jej adresata wiążące. którego aparat może zmusić do posłuszeństwa tym normom. a ten ostatni nie liczy się zupełnie z tym faktem. która ma być adresatem tej normy.Pośrednio tylko kierujemy się w tym przypadku oceną. bronić słabych. osoby. co ona nakazuje. że co do obowiązywania jednej i tej samej normy różnić się mogą poglądy np. która taką normę ustanowiła (normodawcy).

tj. ani dlatego. czy będzie on postępować w sposób przez normę wskazany.lecz obowiązują niezależnie od czyichkolwiek poglądów i niezależnie od jakichkolwiek faktów społecznych. iż student powinien systematycznie się uczyć. nie można jednak stwierdzić tego stanowczo. iż kto danej normy nie słucha. na podstawie obserwacji czyjegoś postępowania można wprawdzie domyślać się. Po uważniejszym zbadaniu takich wypowiedzi dojść można do wniosku. mówimy. dlaczego często są spory o to.nie dlatego. iż społeczeństwo. ustaleniu tego. czy jakaś norma obowiązuje. którego członkowie odrzucaliby daną normę. że pewne normy „obowiązują absolutnie” .dobrego moralnie. że jest tak w społeczeństwie. że ktoś uznaje jakąś normę za obowiązującą ze względu na takie czy inne jej uzasadnienie. że są i tacy. tego spotyka za to jakieś zło . że z punktu widzenia jego moralności ta norma prawna jest normą słuszną. skazane byłoby na upadek i zagładę. o co im chodzi. Warto wreszcie nadmienić. To. daje w tej formie wyraz przekonaniu. że ustanowił je jakiś człowiek obdarzony władzą czy ewentualnie jakaś istota nadprzyrodzona. nie wszyscy z nich jednak to czynią. którzy uważają. nie przesądza jeszcze o tym. co jest „źródłem prawa”. Zapewne wielu studentów uznaje za obowiązującą normę. jakie normy uznaje on za obowiązujące. w jaki sposób ustanowione normy mają być uważane za normy prawne obowiązujące w danym . Łatwo więc zrozumieć. który głosi. Normy te mają obowiązywać „z samej natury rzeczy”. Zwrot „norma N obowiązuje” jest nie tylko wieloznaczny (nie omówiliśmy tu wszystkich jego znaczeń). Dlatego też prawnicy wiele uwagi poświęcają możliwie precyzyjnemu ustaleniu. ani dlatego. ale nadto każde z wielu jego znaczeń jest trudne do precyzyjnego sformułowania. iż taka a taka norma „obowiązuje absolutnie”. że człowiek. czy nie obowiązuje. „z nakazu samego rozumu ludzkiego”. Spory takie ciągnąć się mogą w nieskończoność. jeśli dyskutanci nie uzgodnią. iż tak postępować jest dobrze. że ktoś ocenia. Z drugiej strony.

ale też próśb. jest informacją o kwalifikacji pewnych czynów ze względu na określoną normę. ale często. przede wszystkim jako normami tetycznymi. w tekście ustawy. Rolę sformułowania normy może też pełnić zdanie informujące. np. Nie jest to wszakże jedyna postać sformułowania normy w języku potocznym5. a więc ustanowionymi przez właściwy organ państwa. Może być ona wysłowiona w postaci wyrażenia. jak „powinien czynić” oraz zwrotów równoznacznych .i do takiej postaci słownej. sprowadza się wszelkie normy postępowania. błagań czy zachęt). w którym czasownik użyty jest w trybie rozkazującym. bywa traktowane jako wyrażenie równoznaczne z normą. że wszystkie zawarte w przepisach poniżej ogłoszonych normy obowiązują na podstawie wymienionego w nagłówku aktu normodawczego Sejmu. w których ta norma jest zawarta.”. jako postaci wzorcowej. „Rozporządzenie z dnia. Czytamy więc w Dzienniku Ustaw lub innym dzienniku służącym do urzędowego ogłaszania norm prawnych: „Ustawa z dnia. takie zdanie.. że dany czyn jest nakazany czy zakazany. dowiadujemy się z nagłówka zbioru jednocześnie ustanowionych przepisów prawnych. Postać słowna i struktura norm postępowania W rozważaniach z zakresu teorii prawa bierze się najczęściej pod uwagę normy sformułowane za pomocą zwrotów tego rodzaju. O tym. co nadaje wypowiedzi charakter szczególnie sugestywny (choć może być formą sformułowania nie tylko rozkazów. § 4. Wskazywanie postępowania wyznaczonego przez normę może przybrać postać słowną nakazu zachowania się w określony sposób lub zakazu określonego zachowania . ściśle biorąc.” co oznacza.państwie. Rady Ministrów czy innego odpowiedniego organu państwowego. która nakazuje czy zakazuje danych czynów. jaki akt stanowienia jest podstawą obowiązywania danej normy.... Prawnicy interesują się normami prawnymi.

Szerzej: M. ss. która adresatowi wyznacza jakieś ściślej czy bardziej ogólnie określone zachowanie się.. W każdym przypadku norma postępowania jest wypowiedzią. 5 . cyt. w jaki sposób ten stan rzeczy ma zostać spowodowany. że norma wyznacza adresatowi obowiązek spowodowania pewnego stanu rzeczy (obowiązek jakichś działań zmierzających do spowodowania pewnego stanu rzeczy i zaniechania działań z tym niezgodnych) nie określając bliżej. we wszelkich czy też bliżej określonych okolicznościach . które zabraniają jakiegoś postępowania. a zamiast formułować nakaz powstrzymania się od jakiegoś działania możemy prościej sformułować normę zakazującą danego działania . Wypowiedzi dyrektywalne w praktyce językowej. Wybór tej czy innej postaci słownej jest w tym przypadku sprawą jedynie redakcyjną. [w:] Dyrektywy i sposób ich wypowiadania.się. Często bywa. Z tego punktu widzenia rozróżniamy normy nakazujące określone postępowanie oraz normy zakazujące. 79-90.i odpowiednio odwrotnie. Zamiast formułować nakaz podjęcia określonego działania możemy sformułować równoznaczny zakaz powstrzymania się od danego działania. Zieliński.a więc wyznacza mu obowiązek podjęcia pewnego postępowania. a zaniechania zachowania z tamtym niezgodnego. Te dwie postaci słowne normy mogą się zresztą wzajemnie zastępować. wyd.

Powstaje problem. strukturę normy indywidualnej można ogólnie przedstawić za pomocą schematu: „Osoba x w okolicznościach W powinna czynić (nie czynić) C”. jakie elementy treściowe zawiera każda tego rodzaju norma postępowania. przy czym wyznaczone postępowanie ma być spełniane albo w każdej sytuacji. Niezbędnymi elementami każdej normy są określenie jej adresata oraz określenie postępowania. a więc .Czasem spotkać się można w literaturze prawniczej z użyciem wyrażenia „norma zezwalająca”. .za pomocą schematu: „Każdy. normy kompetencyjne. XX § 2). albo tylko w jakichś okolicznościach bliżej określonych. otrzymujemy wyrażenie będące normą postępowania. Termin ten. jak też po prostu wypowiedzi stwierdzające. tak strukturę normy najprościej przedstawić w postaci wyrażenia zawierającego znaki zmiennych. Stąd np. jest wieloznaczny i w związku z tym należy go unikać. Tak jak strukturę różnych rodzajów zdań w sensie logicznym najprzejrzyściej uwidacznia odpowiednia funkcja zdaniowa. natomiast normę generalną . Przedmiotem zainteresowania prawników są w pierwszym rzędzie normy generalne i abstrakcyjne.jaka jest struktura norm tego rodzaju. o których bliżej mowa będzie w trzeciej części podręcznika6 (rozdz. jak i szczególnego rodzaju normy zakazujące ingerować w jakąś sferę działań osoby. które adresat ten ma spełnić. jeśli na ich miejsce podstawimy jakieś odpowiednie wyrażenia. czy też tzw. czy wypowiedzi ograniczające poprzednio sformułowany zakaz. który zresztą trudno byłoby pogodzić z ogólnie przyjmowaną definicją normy postępowania. że jakaś norma postępowania nie obowiązuje. „Normą zezwalającą” nazywa się bowiem zarówno wypowiedzi uchylające poprzednio obowiązującą normę. „chronione”) w tej postaci uzyskuje. gdyż powodować może liczne nieporozumienia. w której jest możliwe. która takie zezwolenie („zezwolenie mocne”.

i ze względu właśnie na tę normę tak się zachowuje . itp. krócej: realizuje normę. a więc sytuacja. . w okolicznościach W powinien czynić (nie czynić) C”. obowiązek jej jest tylko potencjalny. gdy w przyszłości znajdzie ona zastosowanie). że stale znajduje zastosowanie. albo zachowuje się w sposób niezgodny z normą. 6 Szerzej patrz: K. która nakazuje jakieś postępowanie we wszelkich okolicznościach (jak np. nie można orzekać. rozpowszechniania wydawnictw pornograficznych. czyniąc coś takiego. S. obowiązek adresata staje się obowiązkiem już zaktualizowanym. czyli przekracza (narusza) normę. w której norma nakazuje postąpić czy postępować w określony sposób. czyli realizuje obowiązek wyznaczony mu przez normę. że przestrzega on danej normy.). Świrydowicz. to w sformułowaniu normy zazwyczaj po prostu pomija się wzmiankę o tym.kto ma cechy T. Gdy powstanie sytuacja.mówi się. to dorozumiewa się. Adresat w takiej sytuacji albo zachowuje się w sposób wyznaczony przez normę. osoba. znieważania innych. w których jest to możliwe. lecz jeszcze nie zaktualizowany. O normie. że dana norma takie zachowanie mu nakazuje . Jeśli adresat normy zachowuje się w wyznaczony sposób. że jej adresat realizuje czy też przekracza normę (chyba. Jeśli więc spotykamy się z wypowiedzią o schemacie „x powinien czynić C”. że pośrednio. Dopóki norma nie znajduje zastosowania. będąc świadomy tego. Wronkowska. M. że norma ta znajduje zastosowanie. Jeśli spełnienie wskazywanego postępowania ma następować we wszelkich sytuacjach. powstrzymanie się od fałszowania pieniędzy. Dopóki norma nie znajduje zastosowania. co uniemożliwiłoby mu zrealizowanie normy. jest tylko potencjalnym adresatem normy. mówimy. w której adresat normy ma postąpić we wskazywany mu sposób. której wyznacza ona jakieś postępowanie. można powiedzieć. że x ma obowiązek tak postąpić w każdej sytuacji. Jeżeli powstaje wymieniony w normie zespół okoliczności.

Zieliński. których dana norma dotyczy. oraz z części negatywnej obejmującej zachowania się zakazane ze względu na tę normę (a więc działania zamiast nakazywanych zaniechań. a w części negatywnej . nie związane z osobą adresata (W. aktualnymi już adresatami (z tego punktu widzenia odróżnić można normy faktycznie nie znajdujące adresata o przewidywanych cechach. Klasę zachowań. „Państwo i Prawo” 1975 nr 7. które są jej potencjalnymi czy też. nazywamy jej zakresem normowania. w których dana norma znajduje zastosowanie. . 57-64. że jest urzędnikiem) oraz okoliczności sytuacyjne. O nieporozumieniach dotyczących tzw. że naruszone zostały istotne interesy państwa). ze względu na pewną powstałą sytuację. Ziembiński.z klasy zachowań niezgodnych z zachowaniem nakazywanym przez tę normę.norm zezwalających”.np. W przypadku normy konkretnej zakres normowania w części pozytywnej składa się z jakiegoś jednego tylko czynu. nazywamy zakresem zastosowania tej normy. . to znaczy mające więcej niż jednego adresata). czy ogólne.np. Z. czy też zaniechania zamiast nakazywanych działań). ss. Możemy przy tym w tego rodzaju zespołach okoliczności wyróżniać okoliczności dotyczące cech charakteryzujących adresata normy (T . przy czym zakres normowania składa się z dwóch części: z części pozytywnej obejmującej w ten czy inny sposób określone zachowania się nakazywane przez normę. czyli normy faktycznie bezprzedmiotowe.. Norma generalna określa rodzajowo zakres podmiotów. oraz normy faktycznie jednostkowe. Klasę sytuacji (to znaczy zespołów powstających okoliczności).

że w poprzedniku tego rodzaju okresu warunkowego (nazywanym tradycyjnie. jak określona w normie. Wydzielanie zakresu zastosowania z klasy możliwych przyszłych sytuacji oraz zakresu normowania z klasy możliwych przyszłych czynów podmiotów A (odpowiednio . karać za nie bądź nagradzać. Zaletą takiego ujęcia redakcyjnego jest to. 10). zachowania osoby głęboko uśpionej) lub miałyby być zrealizowane w przeszłości. W rozważaniach prawniczych uważa się za dogodne przedstawienie norm generalnych i abstrakcyjnych w postaci gramatycznej okresu warunkowego: „Jeśli jakaś osoba ma właściwości T i powstały okoliczności W.czynów każdego takiego podmiotu) odnosi się dlatego do przyszłości i do czynów uważanych za zachowania dowolne danego podmiotu.przy czym domyślne jest. możemy przedstawić poglądowo za pomocą wykresu (patrz obok. nie można jednak oddziaływać na to.Zakres zastosowania i zakres normowania normy. której adresatem jest podmiot A. rys. w których powstaje taka sytuacja. że wypowiedź ta dotyczy wszelkiej osoby o takich właściwościach i wszelkich przypadków. Zachowania już zrealizowane możemy jedynie chwalić albo ganić. to powinna czynić C” . . choć niezbyt właściwie. które nie są dowolne (jak np. że byłoby niecelowe zwracać się do kogoś z nakazem czy zakazem takich zachowań. co już się stało.

kto ma właściwości T i znalazł się w okolicznościach W. . Zaznaczyć jednak należy. powinien czynić C”. Czy przykładowo rozważana norma wysłowiona w postaci okresu warunkowego „warunkowo” wyznacza powinność danego działania? Powinność jest bezwarunkowa. a co w następniku. są więc w znacznej części sporami jałowymi. co ma być według redakcyjnego ujęcia danej normy zaliczane do jej „hipotezy”. Równoznaczne są np. Przy ujmowaniu normy w strukturę okresu warunkowego nie tyle ważne jest. że norma tak sformułowana jest równoznaczna z normą sformułowaną bez użycia spójnika „jeżeli. to powinien zamknąć okna”... to woźny w danym gmachu powinien zamknąć okna”.. Pamiętać wszakże należy.„hipotezą normy”7) ujmowane są elementy określające cechy adresata oraz zakres zastosowania normy. że przy takim ujęciu redakcyjnym powstawać mogą nieporozumienia i zawile spory co do charakteru powiązania pomiędzy poprzednikiem a następnikiem takiego okresu warunkowego. a mianowicie: „Każdy. a co do „dyspozycji”. Użycie takiej czy innej formy słownej jest w tym przypadku sprawą dogodności stylistycznej. Spory prawników dotyczące tego. natomiast w następniku (zwanym „dyspozycją”) ujmowane są elementy określające zakres normowania.. co redagując ją umieszczono w poprzedniku okresu. kto jest woźnym w danym gmachu. Można przy tym charakterystykę właściwości adresata ujmować jako element okoliczności zastosowania (TW) albo okoliczności zastosowania ująć w charakterystyce wskazywanego czynu (CW). tyle że dotyczy podjęcia działania dopiero po wystąpieniu określonych okoliczności. powinien zamknąć okna w czasie burzy”.Jeśli ktoś jest woźnym w danym gmachu. normy: „Każdy. to. „Jeśli ktoś jest woźnym w danym gmachu i jest czas burzy.. . lecz to. a nie sprawą o istotnym znaczeniu.”. jaki element treści określają dane słowa. „Jeśli jest czas burzy. to powinien zamknąć okna w czasie burzy”.

Formułując normę głoszącą.że się jej nie pozostawia). Normy mogą zawierać wskazania złożone („Powinno być tak. że nie wiadomo. a nie okoliczności takie. że A czyni C. żądamy spełnienia obu tych czynów. to powinieneś je zamknąć” mógłby być bez przeszkód pominięty. że A czyni C lub D. przez którego spełnienie dana norma zostaje zrealizowana. których powstanie jest jedynie warunkiem umożliwiającym podjęcie danego czynu (np.: „Powinno być tak. Formułując normę. w których nakazane czyny mają być przez adresata normy realizowane.Por. że A czyni P”). że pierwsze wyznaczają powinność „warunkową”. że adresatowi pozostawia się swobodę wyboru. a więc np. żądamy spełnienia przynajmniej jednego z tych czynów (przy czym wypowiedź tę możemy rozumieć albo w ten sposób. Nie jest to więc taka powinność. iż powinno być tak. całkiem odmienne znaczenie słowa „hipoteza”. kto ma właściwości T i znalazł się w okolicznościach W. jak powinność wyznaczona przez dyrektywę techniczną „Jeśli chciałbyś osiągnąć B. iż zwrot powinnościowy umieszcza się na początku wypowiedzi. i powinno być tak. że A czyni C i D. a następnie umieszcza się opis czynu. czyni C”. XVI § 5. a także mogą być łączone spójnikami w wyrażenia bardziej złożone („Powinno być tak. że każdy. bo służy tylko wyrażeniu myśli normodawcy. Kryterium odróżniania norm „hipotetycznych” i „kategorycznych” nie stanowi więc to. a drugie . Poprzednik normy „Jeśli okno jest otwarte. nie można zamykać zamkniętego okna ani otwierać na oścież otwartego). albo . iż powinno być tak. W rozważaniach z zakresu logiki norm dogodnie jest przyjmować taki schemat struktury normy. Chodzi tu przy tym o jakieś okoliczności dodatkowo określone przez normę. że A czyni C i D”). rozdz. lecz forma redakcyjna wskazania okoliczności. czy podjęcie nakazywanego działania będzie w ogóle potrzebne z jego punktu widzenia. 7 .„bezwarunkową”. to powinieneś czynić C”.

Powiązanie takie ma charakter funkcjonalny. drugą . o których wspomina się w trzeciej części podręcznika) albo powiązaniami pozalogicznymi.do organów wymiaru sprawiedliwości. Do tych ostatnich należy np. fotografie lub inne przedmioty mające charakter pornograficzny. polegająca na tym. Ludzie nie zawsze skłonni są spełniać swe obowiązki i z tego powodu norma ustanawiana dla innych bez ich zgody jest zwykle połączona w systemie prawnym z inna normą. Całkowicie odmienny charakter ma tzw. czego powinien nie czynić. gdy pierwsza norma zostanie przez kogoś w sposób oficjalnie stwierdzony naruszona. Mamy więc powiązane ze sobą dwie normy: jedną odnoszącą się do zachowań ogółu osób podlegających danemu systemowi prawnemu. iż: „Kto rozpowszechnia pisma. jest pewnym zabiegiem socjotechnicznym ze strony normodawcy. ograniczenia wolności albo grzywny” (art. Np.: „We wszelkich okolicznościach każdy obywatel powinien nie rozpowszechniać pism.).organowi państwa) wykonać takie działanie. druków. fotografii lub innych przedmiotów mających charakter pornograficzny” (norma sankcjonowana).Normy mogą być powiązane ze sobą związkami natury logicznej (co jednak przedstawia swoiste i trudne problemy. powiązanie jakiejś normy (normy sankcjonowanej) z odpowiednią normą sankcjonującą. „sankcja nieważności”. druki. nakazuje innemu podmiotowi (w przypadku norm prawnych . „A jeśliby ktoś naruszał tę normę. by już każdy mieszkaniec kraju wiedział. gdyby ktoś nie zrealizował swego obowiązku wyznaczonego przez pierwszą normę. Ta druga norma wtedy znajdzie zastosowanie. 173 § 1 k. które ma zmusić adresata pierwszej normy do posłuszeństwa (sankcja egzekucji) lub spowodować dlań jakąś dolegliwość za niezrealizowanie normy (sankcja kary). podlega karze pozbawienia wolności do lat 2.k. Wystarczy zresztą podać do wiadomości. która w przypadku. to organy państwowe powinny mu wymierzyć karę pozbawienia wolności do lat 2. że kto nie przestrzega . ograniczenia wolności albo grzywny” (norma sankcjonująca).

wstrętny. o Piotrze? 4. silny. czy są to oceny zasadnicze samoistne. Sformułuj wypowiedź oceniającą. długi. wskazując. „Jan popełnia zasadniczą omyłkę w tej prelekcji”. b) indywidualnej i abstrakcyjnej. Czy i ewentualnie jaka jest różnica między znaczeniem pierwszej i drugiej wypowiedzi o Janie?. gdy stwierdzasz. burzliwy. c) „Każdy zdrowy człowiek powinien codziennie robić gimnastykę poranną”. 7. w jaki sposób dokonać pewnej czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie. b) „Osoby rejestrujące motocykl powinny uiścić opłatę rejestracyjną”. olśniewający. „Piotr łże”. w szczególności traci w związku z tym możność uzyskania ochrony pewnych swych interesów ze strony organów państwa. „Piotr świadomie mija się z prawdą”. Podkreśl wśród następujących orzeczników te. szczery. 6. zacny. brązowy. zloty. smaczny. 2. d) . ten nie osiąga przez swoje działanie zamierzonych skutków prawnych. dziurawy. Czy wypowiedź „Jan Kowalski był w dniu 27 VIII 1993 r. atrakcyjny. czy podbudowane instrumentalnie. szpetny. Sformułuj oceny jakiegoś faktu z różnych punktów widzenia. wieczorem nadzwyczaj uroczy” jest wypowiedzią jednoznaczną? Uzasadnij dokładnie odpowiedź. „Jan plecie głupstwa”. a następnie w pełni rozwinięte zdanie w sensie logicznym opisujące przeżywaną ocenę. 5. tłusty.normy prawnej wskazującej. które Twoim zdaniem wyrażają ocenę: kwadratowy. Podaj przykład normy zarazem: a) indywidualnej co do określenia adresata i konkretnej. że obowiązuje norma: a) „Każdy powinien zdjąć czapkę wchodząc do pokoju”. twardy. a następnie sformułuj ocenę globalną. c) generalnej i abstrakcyjnej. Co masz na myśli. potężny. 3. Zadania 1.

Wskaż dyrektywy techniczne lub zespół dyrektyw technicznych.„Osoby bardzo otyłe powinny nie ubierać się na biało”. b) „Powinienem ucząc się z mojego podręcznika zaznaczać na marginesie miejsca niezrozumiałe dla mnie”. Sformułuj też zdanie opisujące fakt ustanowienia tej normy. Przedstaw w postaci wypowiedzi warunkowej normy wyrażone w następujących przepisach kodeksu cywilnego: a) „Użytkownik obowiązany jest dokonywać napraw i innych nakładów związanych ze zwykłym korzystaniem z rzeczy”. c) „Powinienem znać bieg linii tramwajowych w moim mieście uniwersyteckim”. na których podstawie uznajesz normy: a) „Powinienem przejrzeć notatki z wykładu jak najprędzej po jego zakończeniu”. b) wypowiedzi powinnościowej. które jej dotyczą”. Sformułuj jakąś normę w postaci: a) wypowiedzi rozkazującej. . 9. f) „Każdy powinien być surowy w ocenach samego siebie”? 8. c) wypowiedzi charakteryzującej daną czynność jako nakazaną czy zakazaną. 10. c) „Sprzedawca obowiązany jest udzielić kupującemu potrzebnych wyjaśnień o stosunkach prawnych i faktycznych dotyczących rzeczy sprzedanej oraz wydać posiadane przez siebie dokumenty. e) „Każdy pełnoletni obywatel RP powinien posiadać dowód osobisty”. b) „Za szkodę wyrządzoną przez zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części odpowiedzialny jest samoistny posiadacz budowli”.

aby dokonać rabunku na morzu. że norma (wyrażona w art.k. 14. została przez jakiegoś polskiego sędziego zrealizowana w bieżącym roku? 13.) nakazująca sędziemu wymierzyć karę więzienia do lat 10 osobie. Podaj przykład normy nakazującej połączonej z normą wyznaczającą sankcję za niezrealizowanie pierwszej. Wskaż zakres zastosowania oraz zakres normowania dla normy: „Na żądanie interesanta każdy urzędnik powinien poinformować o podstawie prawnej wydanej przez niego decyzji”. aby ta norma znalazła zastosowanie? 12. wprowadzających k. Czy prawodawca ustanawiający normę: „W razie pożaru na terenie zakładu pracy każdy pracownik powinien brać udział w zwalczaniu skutków pożaru” pragnie. która uzbraja statek morski. . Czy sądzisz.11. XI przep.

że tak a tak jest. lecz że tak a tak być musi.taka implikacja jest bowiem prawdziwa i zachodzi odpowiedni związek między tym. aby wskazać na pewien związek między zdaniami: mianowicie na stosunek wynikania między zdaniami już uprzednio uznanymi przez nas za prawdziwe a zdaniem głoszącym. przeciwprostokątna musi mieć 5 cm”. iż nie jest A. że A” albo. „W trójkącie prostokątnym.Rozdział X WYPOWIEDZI MODALNE § 1. Zarówno zwrot „musi być”. co głosi jej poprzednik. Zgodzi się na to każdy. Taki sposób rozumienia zwrotu „musi” nazywamy jego interpretacją logiczną. Użyliśmy tu więc słowa „musi”. Niejednokrotnie przy tym użycie zwrotu „może” czy „musi” w pewnej wypowiedzi łączy w sobie elementy kilku zasadniczych znaczeń. że tak a tak być może. jeśli kto woli: „Założenie. w którym przyprostokątne mają odpowiednio 3 cm i 4 cm. Interpretacje słów „musi” i „może” Często mówi się nie. kto zna twierdzenie Pitagorasa. czy też. że jeśli przyprostokątne mają 3 cm i 4 cm. a częste posługiwanie się tymi zwrotami przez prawników wymaga uważnego rozróżniania przynajmniej kilku podstawowych znaczeń tych słów. a tym. z których wynika. prowadzi do sprzeczności ze zdaniami uznanymi przez nas uprzednio za . Jakie jest znaczenie zwrotu „musi” w tym przykładzie? Chcemy tu stwierdzić. W tej interpretacji „musi być A” znaczy: „Wśród zdań uznanych przez nas za prawdziwe są zdania. że tak a tak „musi” być. to przeciwprostokątna ma 5 cm . jak i zwrot „może być” są wieloznaczne. że ze zdań: „W każdym trójkącie prostokątnym suma kwadratów boków przyprostokątnych równa się kwadratowi przeciwprostokątnej” oraz „Suma kwadratów liczb 3 i 4 równa się kwadratowi liczby 5” (które to zdania uznajemy za prawdziwe) wynika. co głosi następnik.

które nieuchronnie powodują. że aprobujemy stan A. Interpretacja dynamiczna jest więc węższa niż logiczna. to Piotr musi być (w interpretacji logicznej) starszy od Zofii: wynika to. nie jest przyczyną urodzenia się Zofii w latach późniejszych. Od logicznej i dynamicznej interpretacji słowa „musi” różnią się zasadniczo jego dwie inne interpretacje: aksjologiczna i tetyczna. że realizuje się fakt A”. Np. iż zdanie stwierdzające taką wysokość temperatury wynika z innych zdań uznanych za prawdziwe. Zdanie „Temperatura w pokoju musi wynosić 18°C” wzięte w interpretacji aksjologicznej nie znaczy. o którym mówi się. W interpretacji aksjologicznej używamy zwrotu „musi być A” dla wyrażenia oceny. że ta wysokość temperatury jest nieuchronnie spowodowana przez . iż wynika ono ze zdań już stwierdzonych. że Piotr urodził się przed ojcem Zofii. o których mowa w zdaniach składowych implikacji. bo to. itd. Mowa tu więc nie o wynikaniu zdania ze zdań. lecz o powodowaniu faktu opisywanego w zdaniu przez inne fakty. a dezaprobujemy stan nie-A. inaczej: że byłoby źle z jakiegoś względu.prawdziwe”. że Piotr musi być (w interpretacji dynamicznej) starszy od Zofii. Nie można natomiast powiedzieć. że fakt. że musi wystąpić. „Ciało nie podparte musi (w zwykłych warunkach) spadać”. Jeżeli Piotr jest o miesiąc starszy od ojca Zofii. skoro wiadomo. Taki sposób rozumienia zwrotu „musi być A” nazywamy jego interpretacją dynamiczną. W tej interpretacji „musi być A” znaczy: „W istniejącym zespole okoliczności są czynniki. Skoro teraz jest dzień w Poznaniu. jest spowodowany w sposób nieuchronny przez jakieś istniejące czynniki. to wkrótce musi nastąpić noc. VII § 6) stwierdzając związek wynikania nie zawsze stwierdzamy odpowiedni związek przyczynowy między faktami.: „Oddział nie posiadający amunicji musi ulec dobrze uzbrojonemu wrogowi”. gdyż (jak mówiliśmy w rozdz. lecz także na to. gdyby było inaczej niż A. Kiedy indziej zwracamy uwagę nie tylko na to. iż „konieczność” zdania A polega na tym. ale dzień nie jest przyczyną nocy. że Zofia jest młodsza od swego ojca. ani też.

że będzie przestrzegać reguł tej gry. ale to. 2) przy interpretacji dynamicznej . to nie dojdzie do gry w szachy zgodnej z regułami. Piotr nie musi (w interpretacji aksjologicznej) grać w szachy: jak nie będzie grał. że zazwyczaj zastanawiając się nad tym. Pamiętajmy przy tym. Jeśli nie zrobi pierwszego ruchu. bo nikt nie narzucił mu normy nakazującej grę. to musi też orzec karę pozbawienia praw publicznych.działające w danej sytuacji czynniki. bo choć to bywa bolesne. że źle będzie. Musimy leczyć zęby. że byłoby źle.k. odniesienia do czegoś: 1) przy interpretacji logicznej . gdyby temperatura w pokoju była inna niż 18°C . Te cztery interpretacje słowa „musi”. a więc do stanu naszej wiedzy. co: „zrealizowanie stanu rzeczy A jest komuś nakazane przez jakąś normę”. Brany w interpretacji tetycznej zwrot „musi być A” znaczy tyle.do obowiązujących w danej . to musi zrobić pierwszy ruch. kto przystąpił do gry w szachy przyjmując tym samym. „Musi” (w interpretacji tetycznej). jeśli sędzia tej kary nie orzeknie.do istniejącego układu czynników. nic złego się nie stanie. czy gdy będzie tak a tak. lecz myśl. 3) przy interpretacji aksjologicznej . Ale jeśli gra. które dotąd omówiliśmy. i dokonujemy oceny globalnie.a mianowicie normę wyrażoną w przepisie art 40 § 1 k. które mają być przyczyną czegoś.do zdań uprzednio przez nas stwierdzonych. o czym mowa. wymagały w każdym przypadku relatywizacji. bierzemy w jakiś sposób pod rozwagę wszystkie strony dobre i wszystkie złe. Nie musi też (w interpretacji tetycznej) grać w szachy. choć z tego powodu zapewne nic złego się nie stanie.do czyichś ocen.normy obowiązujące tego. chroni przed większym jeszcze bólem i chorobami. bo zaszkodziłoby to naszemu zdrowiu itp. Zwrot „musi” nie wyraża w tym przypadku myśli. że wymierzenie w tym przypadku kary utraty praw nakazane jest przez obowiązującą sędziego normę . to będzie dobrze czy będzie źle. Jeżeli sędzia orzeka karę śmierci.bo nie udałoby się nam jakieś doświadczenie. 4) przy interpretacji tetycznej . w tym przypadku . i gra białymi. bo tak nakazują jakieś normy.

niebezpieczeństwo utraty życia. to wtedy zwrot ten służy nam po prostu do wyrażenia tego. Zwrot „może być A” znaczy w interpretacji logicznej tyle. iż tak nie jest. Analogicznie wieloznaczny jest też zwrot „może być A”. że z p wynika q. który powodowałby to. inaczej . mówimy: „Dwa razy dwa musi być cztery”. Natomiast gdy używamy zwrotu „musi być A” w interpretacji psychologicznej. że jest A”. że „musi być q”. Podobnie dwojako możemy interpretować np. że w danej sytuacji brak czynnika. z którego wynikałoby. i jesteśmy przekonani. że o prawdziwości q jesteśmy mocno przeświadczeni. przewyższające zło płynące z faktu aresztowania. że A. Jeśli np. że q wynika ze zdania poprzednio uznanego za prawdziwe. poza tym. bo tak nakazują normy prawne oraz ze względu na to.że brak . Oczywiście jeśli wydaliśmy sąd. co: „Wśród zdań naszej wiedzy (tj. nie prowadzi do sprzeczności ze zdaniami poprzednio uznanymi za prawdziwe”. z którego wynikałoby. iż nie zrealizuje się A. np. i myśl. że wszystkie jego kąty są kątami ostrymi”.„musi”. nakazujących zrealizowanie rozważanego stanu rzeczy. Inaczej mówiąc: „Założenie. gdybyśmy mieli wątpliwości co do prawdziwości zdania p. że wynika ono ze zdania p. iż jest p (uznaliśmy zdanie p za niewątpliwie prawdziwe). wypowiedź „Aresztowany musi iść z policjantem na posterunek” . grozi mu zło. iż nieprawda. iż A. chcemy wyrazić myśl. że jeśli spróbuje ucieczki. że 2 x 2 = 4. że jesteśmy silnie przeświadczeni o tym. że jesteśmy silnie przeświadczeni o tym. wśród zdań uznanych przez nas za prawdziwe) nie ma zdania. Zapewne nie bylibyśmy mocno przeświadczeni o prawdziwości q. to używamy zwrotu „musi” po prostu dla wyrażenia tego. a nie mielibyśmy innych argumentów przemawiających za prawdziwością zdania q. możemy w tej wypowiedzi wyrazić i myśl. Mówiąc: „Trójkąt może być taki. iż nie znamy takiego zdania prawdziwego. Użyty w interpretacji dynamicznej zwrot „może być A” wyraża myśl. to mówiąc.dziedzinie norm.

że w podanym zespole okoliczności (obszar Polski. że: „Latem w Polsce temperatura w południe przy długotrwałym silnym wietrze północnym może wynosić 30°C”. że nie będzie jadł.nie zaszkodzi mu to. który by powodował. który byłby przyczyną powstania stanu nie-A.jeśli zdanie to rozumiemy jako informację. to czynnik ten powoduje. który sam przez się powodowałby wystąpienie temperatury 30°C. godzina południowa) brak jest czynnika.: „Latem w Polsce temperatura w południe może wynosić 30°C” . jeśli w inny odpowiedni sposób ułoży swój jadłospis. bo jeśli sytuacja obejmuje dodatkowo wymieniony czynnik. gdy używamy zwrotu „może być A” w interpretacji aksjologicznej. np. iż nie wystąpi ta temperatura w tym układzie. Np. O co innego idzie nam. Wśród stwierdzonych faktów żadne z osobna ani wszystkie razem nie są przyczyną ani w ogóle warunkiem wystarczającym wystąpienia temperatury 30°C. Prawdą jest natomiast. pora letnia. że: „Latem w Polsce w południe temperatura może nie wynosić 30°C”. że przy schorzeniach wątroby chory może nie jeść miodu . bo przy tej dodatkowej okoliczności niewątpliwie brak zespołu czynników. Chcemy wówczas wyrazić myśl.: „Ktoś może czynić C” . że nie powstanie temperatura 30°C. nie zaszkodzi choremu. np. które trzeba starannie rozróżniać w rozważaniach . bywa używany w co najmniej dwóch różnych znaczeniach. W tych przypadkach zwrot „może”. które byłyby przyczyną wystąpienia tej temperatury. bowiem w podanych okolicznościach brak jest też czynnika.to jest interpretacji uwzględniającej związek faktu A (jakiegoś ludzkiego zachowania się) z jakimiś normami. iż przy długotrwałym silnym wietrze północnym temperatura może nie wynosić 30°C. „Przy schorzeniach wątroby chory może jeść miód” znaczy: „Nie będzie źle. Nie jest natomiast prawdą.czynnika. jeśli będzie A. Prawdą jest też. jeśli chory będzie jeść miód”. że nie będzie źle wedle czyjejś oceny. Szczególne trudności sprawia posługiwanie się zwrotem „może” w interpretacji tetycznej. Zresztą można też stwierdzić.

a szeregowiec w czasie służby nie może”. Gdy mówimy: „Właściciel rzeczy może używać jej. nie pociąga za sobą żadnych skutków prawnych. Niejednokrotnie w jednej i tej samej ustawie prawodawca używa zwrotu „może” w różnych interpretacjach i w różnych odmianach interpretacji tetycznej („wolno mu”. jest upoważniony do stwierdzenia w sposób powodujący skutki prawne”. bo w przypadku spornym kompetencję do takiego stwierdzenia ma tylko sąd wydający wyrok. a nawet ma obowiązek to stwierdzić.. To oczywiście wcale nie wyklucza takiej sytuacji. „ma kompetencję”). naszych wątpliwości. a prokurator nie może wydać wyroku”. powoduje skutki prawne. w której nic nie przeszkadza mu ukradzionej rzeczy używać. o które ze znaczeń chodzi. czy rzeczywiście jest . Jeśli ojcem dziecka kobiety niezamężnej jest Piotr.że wyrok wydany przez sędziego jest według obowiązujących przepisów „ważny”. zmuszając czytelnika ustawy do bacznego śledzenia. upoważnienie do wydania wyroku. a prokurator tych kompetencji nie ma: inaczej . że obowiązujące normy prawne stwarzają dla sędziego kompetencję. a innym jest to zakazane (poza określonymi przez prawo przypadkami). a wyrok wydany przez prokuratora jest nieważny. co: „nie jest mu zakazane”. jeśli przez słowo „może” rozumieć: „ma kompetencję. to zapytywany przez sąd świadek może stwierdzić. gdy ktoś ukradnie daną rzecz jej właścicielowi i jest w takiej sytuacji.prawniczych. W tym przypadku używamy słowa „może” dla wyrażenia naszej niepewności. Świadek nie może jednak tego stwierdzić. a inni (w tejże interpretacji) mogą: będzie tak np. W tym przykładzie chodzi o to. Wreszcie zwrotu „może być A” używamy czasem w jego interpretacji psychologicznej. a sąd go o to pyta). W tym przykładzie zwrot „może” znaczy po prostu tyle. że właścicielowi nie jest zakazane używać danej rzeczy. iż tak jest (wolno mu. „Osoba cywilna może nosić kapelusz. a inni nie mogą” znaczy to. że właściciel nie może (w interpretacji dynamicznej) używać rzeczy. „Sędzia może wydać wyrok. jeśli mu o tym wiadomo.

. że może być A ze względu na nasz stan wiedzy. konieczności czy możliwości uznawania jakichś zdań za prawdziwe. ze względu na czyjeś oceny lub ustanowione przez kogoś normy . Podane tu wyliczenie znaczeń słów „musi być tak a tak” oraz „może być tak a tak” nie jest bynajmniej wyczerpujące. Modalność zdań Często spotkać się można z dzieleniem zdań według ich modalności. § 2. Pominęliśmy np. i inne1. natomiast zwrot ten używany jest często na określenie możliwości dwustronnej (w danej interpretacji) . Natomiast zdania problematyczne orzekają. czy . apodyktyczne i problematyczne (modalności aletyczne). że przypuszczamy. czy też .: „Może Kowalski mieszka nie po tej. czy zdania głoszą. czyli według tego. iż jest A. Należy też zwrócić uwagę.: „Jutro może być pochmurnie”. że Kowalski mieszka po tamtej stronie ulicy”. Np. sprawę dyskutowanej w filozofii konieczności czy możliwości istnienia jakichś bytów. że tak a tak jest.ale o to.o czym będzie mowa w następnym paragrafie. że omawiane w tym paragrafie znaczenia zwrotu „może być A” określają możliwość jedynie jednostronną. o czym będzie mowa dalej. np. że tak a tak być może. w jaki sposób zdania te stwierdzają pewne fakty. „Tak mi się wydaje. np. Zdania apodyktyczne stwierdzają. Zdania asertoryczne po prostu stwierdzają to a to.że tak a tak być może (w logicznej lub ewentualnie w dynamicznej interpretacji tych słów).: „Warszawa jest stolicą Polski”. jest w jakiś sposób związany z prawdopodobieństwem zrealizowania się A. Ten nasz stopień pewności co do tego. Rozróżnia się z tego względu zdania asertoryczne. co: „Przypuszczam. np. Podstawą rozróżniania tych rodzajów zdań jest to.A. czy A. a po tamtej stronie ulicy” znaczy tyle.że tak a tak być musi. że tak a tak być musi. Nie chodzi nam wtedy o to. nie jestem tego pewien”.: „Kwadrat musi mieć cztery boki”. choć tego nie twierdzimy. ze względu na istniejący w danej sytuacji układ czynników.

że może być nie-A). wynika. i to. że musi być A. że zachodzi A. Nie zachodzi natomiast wynikanie w kierunku odwrotnym: z tego. że musi być A. mianowicie. to niewątpliwie może być A. że jest nie-A. z tego zaś . iż zakładalibyśmy. nie wynika. że może być A. Marciszewski. a nie zastanawiamy się nad tym. to niewątpliwie stwierdzamy. Warszawa 1972. że musi być A. 183. Jeśli przyjmiemy. mamy na myśli i to. a więc że A jest możliwe. czy może być nieA (możliwość jednostronna). Zatem ze zdania apodyktycznego wynika odpowiednie zdanie asertoryczne. ale to z założenia wykluczamy). s. Skoro musi być A. Patrz: W. że nie-A (chyba że nasza wiedza nie jest wolna od sprzeczności. bywają rozumiane dwojako: albo chodzi nam tylko o to. że zdania problematyczne. 3) nie uznaliśmy dotąd 1 . że może być A. to brak nam wiadomości. że możliwości zawsze chodzą w parze (to. Odpowiednio z tego. iż może być A. to wtedy z tego. głoszące. że może być nie-A (możliwość dwustronna). że może być A. że może być A. Jeśli bowiem ze stwierdzonych przez nas zdań wynika. nie wynikałoby. wiążemy zawsze z tym. to z tego. Byłyby wtedy trzy wyłączające się wzajemnie sytuacje. że może być A. że musi być nie-A. Gdybyśmy natomiast rozumieli zwrot „może” w ten sposób. czy że musi być A. albo mówiąc. Gdy mówimy. to widocznie jest A. 2) uznajemy za prawdziwe zdania. wynikać będzie.że może być nie-A (przy jednostronnym rozumieniu możliwości). że A. a z asertorycznego problematyczne (przy jednostronnym pojmowaniu możliwości). że: 1) uznajemy za prawdziwe zdania. że chodzi o możliwość jednostronną.Należy przy tym zauważyć. Podstawy logicznej teorii przekonań. a skoro jest A. Pomieszanie tych dwóch znaczeń zwrotu „może” prowadzi nieraz do nieporozumień. że jest A. że może być A. iż przyjęcie. nie prowadzi do sprzeczności z posiadaną wiedzą. z których wynika negacja A (musi być nie-A). że może być A. z których wynika A (musi być A). z których by wynikało.

lecz jest zaprzeczeniem zdania „Może nie być A” czy „Może być nie-A”. że to. Za pomocą pojęcia możliwości jednostronnej łatwo jest bowiem wytłumaczyć pojęcie możliwości dwustronnej. ani przyjęcie. Na wykresie tym strzałka oznacza wynikanie zdań.takie zdania. Rozstrzygając o wartości logicznej zdań apodyktycznych czy problematycznych trzeba zawsze pamiętać. ale może też nie być A”.możliwości dwustronnych. choć w pewnych przypadkach są oba prawdziwe (przy założeniu oparcia treści wszystkich tych zdań modalnych na tej samej wiedzy). ale nie musi być A”. czy za fałszywe. zdanie „Musi być A” nie wyklucza zdania „Może być A”.za prawdziwe ani takich zdań. że jest A. ani tym bardziej nie jest jego zaprzeczeniem. . z których wynika A (może być A i może być nie-A). Tę ostatnią wyrażamy potocznie np. zdanie „Może być A i może być nie-A” oraz zdanie „Musi być A” są zdaniami względem siebie przeciwnymi. nie prowadzi do sprzeczności z przyjętymi dotąd stwierdzeniami. linia ciągła łączy pary zdań sprzecznych. ani takich. czy też: „Może być. Natomiast gdy mowa o możliwości dwustronnej.zdania stanowiące pary zdań względem siebie przeciwnych. z których wynika negacja A. linia podwójna . które nigdy nie są oba fałszywe. jest zależne od stanu wiedzy. a linia przerywana . ze względu na który tak być musi czy może. na którym kształt prostokąta dotyczy możliwości jednostronnych. W naszych dalszych rozważaniach używać będziemy słowa „może” mając na myśli możliwość jednostronną. słowami: „Może być. na który się powołujemy. Stwierdzając związki logiczne między zdaniami modalnymi odnoszącymi się do tego samego stanu rzeczy A. a trójkąta . że ani przyjęcie. że nie jest A. tzn. czy można je uznać za prawdziwe. musimy też zakładać. Zapamiętajmy więc. że gdy mowa o możliwości jednostronnej. Przedstawiamy to na wykresie. że każdorazowo odwołujemy się do tego samego stanu wiedzy.

jest czynem tej osobie zakazanym . W szczególności zachodzą podobieństwa między zdaniami modalnymi aletycznymi orzekającymi. że dany czyn C jest osobie x ze względu na normę n nakazany (co skrótowo zapiszemy Nncx). dozwolony. mają jednak pewne wspólne właściwości formalne. Zamiast więc mówić. że ze względu na jakąś normę dana osoba „musi” tak a tak postąpić. co nakazuje ta norma. Ograniczymy się w tym miejscu do omówienia tylko sześciu podstawowych modalności normatywnych (deontycznych): ze względu na pewną normę rozważany czyn danej osoby może być nakazany. Jeśli dana norma n nakazuje osobie x postąpić w określony sposób. Stąd mówi się. że ktoś tak a tak „musi” czy „może” postąpić ze względu na jakąś normę. indyferentny czy też być przedmiotem obowiązku (pozytywnego albo negatywnego). jaśniej jest powiedzieć. zakazany. fakultatywny. że zdania orzekające o kwalifikacji danego czynu danej osoby ze względu na jakąś normę (zdania deontyczne) charakteryzują modalność normatywną czynów.§ 3. który byłby czynem w taki czy inny sposób niezgodnym z tym. oraz zdaniami orzekającymi. używane w tylu różnych znaczeniach. że „musi” czy też „może” tak a tak być w rzeczywistości. to wszelki taki czyn C osoby x. Modalności normatywne (deontyczne) Zdania zawierające słowa „musi” oraz „może”.

jest czy to nakazany. by jeden i ten sam czyn był i nakazany. Między zdaniami deontycznymi określającymi kwalifikacje jakiegoś czynu C osoby x ze względu na normę n (czy też jakiś wolny od wewnętrznej niezgodności zespół norm) zachodzą związki przedstawione na poniższym wykresie (oznaczenia związków między zdaniami . czy zakazany przez rozważaną normę. że ten czyn jest czynem indyferentnym ze względu na tę normę (Incx). to znaczy. jest czynem dozwolonym tej osobie (Dncx). że dana norma w ogóle danego działania czy zaniechania nie dotyczy. i zakazany przez tę samą dorzecznie sformułowaną normę (lub wolny od niezgodności wewnętrznej zespół norm) może być jednak i nienakazany.(Zncx). Czyn C. Często jednak mówi się o czyimś obowiązku mając na myśli jedynie czyny nakazane tej osobie. który nie jest nakazany. że taki czyn jest przedmiotem obowiązku tej osoby ze względu na tę normę (Oncx). to czynem zakazanym jest zaniechanie danego działania lub uczynienie czegokolwiek. Oczywiście wyklucza się. choćby dlatego. Jeśli norma nakazuje zaniechać pewnego działania. natomiast czyn. co uniemożliwia jego spełnienie. który nie jest osobie x przez normę n zakazany. mówi się. Jeżeli ze względu na normę n dany czyn C osoby x jest czynem i dozwolonym. i fakultatywnym. i niezakazany. . to mówimy. Jeśli dany czyn danej osoby nie jest indyferentny. zakazane jest podjęcie tego działania itd.jak na wykresie dotyczącym modalności aletycznych). Jeśli norma nakazuje działać w pewien sposób. nazywać będziemy czynem fakultatywnym (Fncx).

czy zakazującej. „Jutro muszę wstać dostatecznie wcześnie. Gdyby bowiem uznać. Z tego samego powodu należy też uznać ten czyn za fakultatywny ze względu na rozważaną normę czy normy. „Ja muszę wygrać ten zakład. „W krajach naszej szerokości geograficznej po dniu musi nastąpić noc”. że zwrot „x może czynić C” bywa rozumiany nie tylko jako stwierdzenie. „Mysz nawet najdelikatniej poruszając przynętę musi zwolnić zatrzask pułapki”. inaczej nie zakładałbym się”? . zakazane byłoby i czynienie czegoś. Do analizy pojęcia kompetencji powrócimy w trzeciej części podręcznika. czy też jest indyferentny. by zdążyć na wykład”. Jak rozumieć zwrot „musi” w następujących wypowiedziach: „Jan musi się poddać operacji żołądka”. co do pewnego zachowania się. Warto zwrócić uwagę na pewną istotną konsekwencję sytuacji. o którym normy milczą. musi być uznany za dozwolony. Zadania 1. i zaniechanie tego. że czyn C jest przez daną normę niezakazany (dozwolony) osobie x. nakazującej. że zachowanie się. co do którego nie wypowiada się żadna norma. Czyn. „Prezydent musi zwołać pierwsze posiedzenie Sejmu w ciągu miesiąca od wyborów”. gdy brak jest jakiejkolwiek normy. jest zakazane.Należy przy tym pamiętać. że x ma kompetencję do dokonania czynu C. „Muszę zarejestrować kupiony radioodbiornik”. lecz także jako stwierdzenie.

b) „Osoba uznana za niezdolną do pracy na statku handlowym oraz armator mogą w terminie 7 dni od dnia wystawienia świadectwa . gdyby użyty przez mówiącego zwrot „musi” brać w interpretacji psychologicznej? 7. „Prokurator. Podaj własne przykłady zdań apodyktycznych i problematycznych i wskaż. a więc liczba gości. że liczba gości na przyjęciu będzie parzysta. gdy się na to ma czas i ochotę”? 3. które w wyniku badania lekarskiego zostały uznane za zdolne do tej pracy”. 6. że tak a tak być może. gdy stwierdzi. „Można zbierać znaczki pocztowe. że tak a tak być musi. w jakiej interpretacji użył autor tych słów w tym tekście. Jak rozumieć zwrot „może” w następujących wypowiedziach: „Opiekun może przyjąć darowiznę w imieniu dziecka”. Zinterpretuj sens słowa „może” w następujących przepisach: a) „Na statkach handlowych mogą być zatrudnione osoby. że ktoś popełnił przestępstwo.przy różnych interpretacjach słowa „musi”? 4. którzy przyjdą musi być podzielna przez dwa”. „Kto złożył egzamin na prawo jazdy samochodem może jeździć po drogach publicznych”. albo dlaczego uważasz. „Może jutro pójdę na spacer”. Jaki sens będzie miała wypowiedź „Moja siostra musi otworzyć drzwi. „Właściciel może rzecz sprzedać”. może wnieść akt oskarżenia i jest to jego obowiązkiem”. 5. Z dowolnego tekstu wybierz 5 przykładów zdań zawierających zwroty „musi” albo „może” (oczywiście w dowolnej osobie. Ktoś powiedział: „Wydaje mi się. „Czworobok może mieć wszystkie kąty proste”. gdy zadzwonię” .2. „Beczka z wodą może pęknąć w czasie mrozów”. Jaką wartość logiczną ma takie zdanie zawierające zwrot „musi” wzięty w interpretacji logicznej? Co można by sądzić o wartości logicznej zdania. liczbie i czasie tych czasowników) i postaraj się ustalić. ze względu na jakie poprzednio uznane twierdzenia uważasz.

Na podstawie informacji.przy rozumieniu dwustronnym? . iż przerwany został przewód zasilający żarówkę. a jaką . które mogą ulec pogorszeniu wskutek służby na morzu”. 8. c) „Świadectwo zdrowia powinno stwierdzać brak albo istnienie stanów chorobowych. Jaką wartość logiczną ma to zdanie przy jednostronnym rozumieniu możliwości.zdrowia żądać komisyjnego badania lekarskiego”. sformułowano zdanie „Żarówka może zgasnąć”.

bo nie opisują rzeczywistości. zaznajomienie się z problematyką semiotyczną wypowiedzi pytajnych ma istotne znaczenie. Pytania stawiane na serio wyrażają właśnie pragnienie uzyskania informacji co do stanu świata. jakie zaszły zdarzenia. uzupełnić należy uwagami o wypowiedziach pytajnych. z jakich pobudek i w jaki sposób uczynił. Dla prawnika.Rozdział XI PYTANIA I ODPOWIEDZI § 1. Pytania nie są zdaniami w sensie logicznym. że poprzednio rozmówca się upijał. którego pytanie dotyczy (np. kto. itp. formułują żądanie czy prośbę o udzielenie określonego rodzaju informacji. Jeśli ktoś na serio pyta: „Kto ukradł ten pierścionek?”. Pytania nie są więc ani prawdziwe. że jest on przeświadczony o określonym stanie rzeczy. Co innego. że miała miejsce kradzież pierścionka. ani fałszywe. Stawianie pytań może służyć innym jeszcze celom niż zbieranie informacji na temat. że fakt postawienia określonego pytania przez rozsądnego człowieka jest oznaką. co. Jeśli ktoś pyta kogoś: „Czy przestałeś się upijać?”. pytania dydaktyczne). nazywamy założeniem . albo upija się w dalszym ciągu. Twierdzenie. czyli krótko: o pytaniach. które zakłada się. to widocznie zakłada. zwłaszcza związanego z pracą w sądownictwie. Charakter wypowiedzi pytajnych Przegląd różnych rodzajów wypowiedzi. stawiając na serio dane pytanie. kiedy. ale nie możemy tutaj się tym zajmowaćl. Rozstrzygnięcie sprawy sądowej poprzedzone winno być zazwyczaj umiejętnym zebraniem informacji przez stawianie różnym informatorom pytań co do tego. bo nie wiem tego i chciałbym się dowiedzieć. a obecnie albo przestał. pytania retoryczne. z jakimi spotykamy się w mowie potocznej. Pytam „Która jest godzina?”. to zakłada widocznie.

mówimy. Na pytanie „Jakiego koloru jest uczucie?” nie można udzielić żądanej odpowiedzi. polegającej na wskazaniu koloru. Giedymin. Jeśli to założenie jest niezgodne z rzeczywistością. to pośrednio może się on stąd dowiedzieć. że jacyś ludzie mają wątrobę. Problemy. Stawiający pytanie zakłada ponadto zazwyczaj. że zapytywany jest w stanie udzielić mu prawdziwej odpowiedzi. iż ma jakiś kolor. Niewłaściwie jest postawione pytanie: „Który z ludzi ma wątrobę?”. że o uczuciu nie można prawdziwie orzekać. rozstrzygnięcia. ss. że stawianie pytań jest oznaką przyjmowania określonych założeń przez stawiającego pytanie. Właśnie przez to.danego pytania. że pytanie to jest pytaniem niewłaściwie postawionym. że Jan umarł w jakimś szpitalu. 11-103. Na takie pytanie nie można udzielić oczekiwanej przez pytającego odpowiedzi. a inni nie mają itd. założenia. 1 . pośrednio pytanie może o czymś informować. Szersze omówienie problematyki wypowiedzi pytajnych . Poznań 1964. lecz odpowiedzieć należy. bo zakłada ono. Jeśli stawiamy komuś pytanie „W jakim szpitalu umarł Jan?”.J. lecz należy dać odpowiedź znoszącą mylne założenie pytania.

§ 2. „czy” itp. czy Niemcy. „gdzie”. czy Japonia. Pytanie „Czy rozwiązałeś zadanie?” każe oczekiwać odpowiedzi potwierdzającej albo zaprzeczającej. Pytania do rozstrzygnięcia są to takie pytania. czy Francja?”. iż jeden i tylko jeden z .np. „kto”. które taką modę ukształtowały. co w istocie jest skrótową formą wysłowienia trzech pytań: „Co ktoś komuś ukradł w tym hotelu?”. „Co kto komu ukradł w tym hotelu?”. „którędy”. Założeniem takiego pytania jest. Sposób stawiania pytań Z przytoczonych przykładów widać. w Polsce modne jest noszenie dżinsów przez młodych ludzi?” wymaga przedstawienia jakiegoś dłuższego wywodu. „jaki rosyjski poeta”. np. Partykuł pytajnych może być w jednej wypowiedzi pytajnej kilka. „Komu ktoś coś ukradł w tym hotelu?”. czy Stany Zjednoczone. że żąda się od nas udzielenia informacji określonego rodzaju. Pytanie określa rodzaj oczekiwanych odpowiedzi. że wypowiedzi pytajne w ich zwykłej postaci zawierają taką lub inną partykułę pytajną. Natomiast trzecie pytanie nie wyznacza określonego schematu udzielania odpowiedzi: takie pytania nazywamy pytaniami otwartymi2.Rozumieć znaczenie postawionego pytania znaczy tyle. Pytania mogą mieć postać pytań do rozstrzygnięcia albo pytań do uzupełnienia. „Kto coś komuś ukradł w tym hotelu?”. „jak”. które domagają się wyboru jednej z danych wypowiedzi wykluczających się. „Czy na ostatniej Olimpiadzie najwięcej złotych medali zdobyła Rosja. Pytanie „Kiedy uniwersytetowi w Poznaniu nadano imię Adama Mickiewicza?” wymaga odpowiedzi polegającej na podaniu daty. co wiedzieć. wskazującego przyczyny społeczne. na czym polegać ma odpowiedź na dane pytanie. Pierwsze dwa pytania wyznaczają określony schemat udzielania odpowiedzi: pytania takie nazywamy pytaniami zamkniętymi. Rodzaj użytej partykuły pytajnej określa. Pytanie „Dlaczego w 1992 r. np. „kiedy”.

Założenie pytania jest tu banalne: że jest ładna pogoda albo jej nie ma. Szerzej: Logika formalna. 296-302.tych krajów uzyskał największą liczbę złotych medali. Zarys encyklopedyczny. red. Warszawa 1987. które żądają rozstrzygnięcia. czy tak a tak jest. W najprostszym przypadku mamy do czynienia z takimi dwuczłonowymi pytaniami do rozstrzygnięcia. „Czy dzisiaj jest ładna pogoda?”. np. czy nie jest. Pytania do rozstrzygnięcia są pytaniami zamkniętymi. 2 . dzisiaj jest ładna pogoda” a odpowiedzią „Nie jest tak. W. Marciszewski. że dzisiaj jest ładna pogoda” (skrótowo: „tak” i „nie”). ss. co wymaga wyboru między odpowiedzią „Tak.

rzeczy. „Co przywieziono?” . w których nie wyznacza się określonego schematu udzielenia odpowiedzi. „Jakiego koloru jest bursztyn?” „Żółty jest bursztyn” (albo odpowiedź fałszywa: „Niebieski jest bursztyn”). W najprostszym przypadku odpowiedź na pytanie do uzupełnienia będzie polegała na wpisaniu odpowiedniego wyrażenia na miejsce. Są jednak również takie pytania do uzupełnienia. są więc one pytaniami otwartymi. które mogą być dorzecznie wpisane na miejsce partykuły pytajnej w pytaniu.charakterystyczne dla pytań do rozstrzygnięcia). w których żąda się nie wyboru jednej z danych pod rozwagę odpowiedzi (w najprostszym przypadku . np. to schemat odpowiedzi . do której się z pytaniem zwracamy. „Kto z polskich malarzy namalował obraz bitwy pod Grunwaldem?” . w którym w pytaniu występowała partykuła pytajna (inna niż partykuły typu „czy” lub „który z wymienionych” . w każdym jednak razie odpowiadające żądaniu sformułowanemu w pytaniu. stosunków itp. A więc np. nazywane są pytaniami do uzupełnienia. „Jak doszło do wybuchu drugiej wojny światowej?”. lecz sformułowania odpowiedzi przez osobę. cech.„Matejko namalował obraz bitwy pod Grunwaldem” itd. wyznaczają bowiem schemat udzielenia odpowiedzi na nie.wyboru między odpowiedzią potwierdzającą a zaprzeczającą). W zależności od treści pytania na miejsce niewiadomej pytania wpisuje się określenia dotyczące jakichś osób. a w wyniku tego uzyskiwać się będzie odpowiedzi prawdziwe albo fałszywe na dane pytanie. Jeśli pytanie do uzupełnienia brzmi: „Kto z polskich poetów pisał dramaty?”.Wszelkie inne pytania. Takie pytania do uzupełnienia określają kategorię wyrażeń. to znaczy takie.„Węgiel przywieziono”. polegającego na uzupełnieniu luki powstałej w pytaniu po usunięciu partykuły pytajnej przez wpisanie odpowiedniego wyrażenia (czyli na zastąpieniu niewiadomej pytania jakimś określonym wyrażeniem). Tego rodzaju pytania do uzupełnienia są pytaniami zamkniętymi. zdarzeń.

czemu w szczególności zaprzecza. Jeśli np. czy odpowiedzieć twierdząco. którzy pisali dramaty. postawimy pytanie „Czy jesteś zwolennikiem przymusowego leczenia alkoholików?”. że dnia 21 IX 1993 r. że leczenie takie byłoby w określonych warunkach wskazane. wykazałby. do jakich celów zmierzamy stawiając pytanie. powstanie odpowiedź prawdziwa jeśli takich. oblewając go kubłem brudnej wody?” .przedstawia wypowiedź „x pisał dramaty” . zliczając po prostu odpowiedzi wybrane przez odpowiadających na takie pytanie. których nazwy można wstawić na miejsce niewiadomej pytania zgodnie z tym. że nie rozumie. Ale osoby. jeśli ktoś odpowiada „nie” na postawione mu dwuczłonowe pytanie do rozstrzygnięcia. powstanie odpowiedź fałszywa.przy czym oczekuje się. ale w każdym razie odpowiedź tego rodzaju. Jeśli sędzia zapytuje: „Czy oskarżony przyznaje się do tego. około godz. to . że . nazywamy zakresem niewiadomej pytania. którzy nie pisali dramatów. gdy za chwilę zamierza się przyznać. czego pytanie dotyczy. układamy jakąś ankietę i stawiamy w niej pytania do rozstrzygnięcia. 14 w Poznaniu naruszył nietykalność cielesną Piotra Nowaka.wielu ludzi nie będzie mogło zdecydować się. Wielu bowiem uważa.to oskarżony może odpowiedzieć „nie” nawet wtedy. czy przecząco. Klasę tych elementów.zważywszy niedostateczne skonkretyzowanie tego pytania . Jeśli np. to w niektórych przypadkach może być niejasne. Przy tym. Jeśli wpisze on nazwiska takich poetów polskich. że udzielający odpowiedzi wpisywać będzie na miejsce niewiadomej x nazwiska jakichś poetów polskich. to łatwo nam będzie sporządzić zestawienie odpowiedzi. Gdyby jednak ktoś na miejscu niewiadomej pytania wpisał w tym przypadku nazwisko „Szekspir” albo „Schiller”. Wybór formy pytania do rozstrzygnięcia czy formy pytania do uzupełnienia zależy od tego. mogą mieć nieraz istotne kłopoty z dokonaniem wyboru odpowiedzi. które odpowiadają na tak sformułowane pytanie. a w innych warunkach byłoby niewskazane. jakiej żąda się w pytaniu. iż pytanie domagało się wskazania jakiegoś poety polskiego.

to nie tylko mitręga dla tych. z jakimi tak często spotykamy się np.k. to należy liczyć się z tym. w sprawozdawczości urzędowej. która nie zrozumiała należycie. jak daną odpowiedź należy rozumieć i do jakiej kategorii odpowiedzi ją zakwalifikować. aby zapytywany mógł należycie zrozumieć. Pytanie powinno być sformułowane tak. jakiej informacji się od niego żąda. Jeśli natomiast stawiamy pytanie do uzupełnienia. ale czystą wodą. Przepisy postępowania sądowego wyznaczają nieraz. Jeśli np. Nie są bowiem na ogół przydatne odpowiedzi osoby. w jakiej formie mają być stawiane pytania.) po odczytaniu aktu oskarżenia sędzia zapytuje oskarżonego. lecz także źródło gromadzenia materiałów całkowicie bezwartościowych dla osoby czy urzędu. Za to pytania do uzupełnienia pozwalają zapytywanemu udzielić odpowiedzi w sposób swobodniejszy. niejasne kwestionariusze. ani nie mają doniosłości zestawienia odpowiedzi zebranych od osób. dokładniej wyrażający jego pogląd na jakieś zagadnienie. nieprzemyślane. o co ją pytają. Źle ułożone. 332 § 1 k.p. to zapewne otrzymamy odpowiedzi bardzo różnorodne co do treści i co do formy słownej: trudno będzie nieraz ustalić. którzy je wypełniają. w postępowaniu karnym (art.a dopiero po umożliwieniu osobie przesłuchiwanej swobodnego wypowiedzenia się w danej sprawie ewentualnie zadaje się pytania do rozstrzygnięcia . Tak np. ogłosimy ankietę zawierającą pytanie „Co jest główną przyczyną chuligaństwa wśród młodzieży?”. czy przyznaje się do zarzucanego mu czynu. które trudno będzie uporządkować i zliczyć. że otrzymać możemy wiele różnorodnych odpowiedzi. z których każda inaczej zrozumiała pytanie. Natomiast świadkom zadaje się zazwyczaj początkowo otwarte pytanie do uzupełnienia „Co świadkowi wiadomo w tej sprawie?” .owszem. zwłaszcza pytanie otwarte. Jest to bowiem w istocie pytanie złożone z wielu pytań składowych. który domaga się wypełniania takich kwestionariuszy. oblał Piotra Nowaka.

to świadek. W postępowaniu sądowym. który niezbyt dobrze pamięta. które według przepisów naszego prawa zmierzać ma do ustalenia prawdy obiektywnej. gdy nie jest on pewny. którego nie uważa za swoje. 157 § 1 k. takie jest bowiem założenie tego pytania.). pytanie sędziego. stają się często pytaniami sugestywnymi. które niepostrzeżenie narzuca zapytywanemu jakąś określoną odpowiedź wtedy. że tak drobną kwotą pozbędzie się nieprzyjemnej sprawy. Rozpoczynania przesłuchań świadków od pytań do rozstrzygnięcia unika się dlatego. Podchwytliwe będzie np. Jeśli świadka pytają: „Czy ten mężczyzna. Jeśli go natomiast zapytamy: „Jakie miał nakrycie głowy ten mężczyzna. to znaczy takie. skłonny będzie raczej potwierdzić. Pytaniem sugestywnym nazywamy takie pytanie. miał na głowie brązowy kapelusz?” . natomiast ławie przysięgłych stawia się jedno tylko pytanie do rozstrzygnięcia. że w ten sposób przyznaje się do ojcostwa dziecka. Niedopuszczalne są też pytania podchwytliwe.(art.k. gdy ten szczegół zauważył i zapamiętał. czy było tak a tak. że uciekający miał jakieś nakrycie głowy. że pytania do rozstrzygnięcia. Z tych względów np. jak odpowiedzieć. zadowolony. niedopuszczalne jest stawianie pytań sugestywnych. i to jednak sugeruje. nieświadom zaś tego. który uciekał. czego odpowiadający zeznać nie chciał. . w których pytający zmierza do uzyskania odpowiedzi. Ten rygorystyczny formalizm jest jednak uciążliwy w praktyce.licząc na to. który uciekał?”. czy nie jest winien zarzuconego mu czynu. to świadek odpowie zapewne tylko wtedy. że ten wyrazi zgodę.p. w przepisach proceduralnych angielskich skrupulatnie przestrzega się. jak to było. z której w sposób niepostrzegalny dla odpowiadającego wynika coś. aby świadkowi zeznającemu przed sądem nie stawiano pytań do rozstrzygnięcia. a mianowicie czy oskarżony jest winien. który zapytuje mężczyznę pozwanego o ustalenie jego ojcostwa i alimenty dla dziecka: „Czy pozwany zgodziłby się płacić 50000 zł miesięcznie dla swego dziecka?” .

a przy tym takich. jak i fałszywe) powstałe przez zastąpienie partykuły pytajnej jakimś wyrażeniem należącym do zakresu niewiadomej tego pytania. „Kasprowicz pochodził z Wielkopolski”. a więc ani Staszic (choć pochodził z Wielkopolski). które byłyby odpowiedziami prawdziwymi. Odpowiedzią niewłaściwą byłoby: „Staszic pochodził z Wielkopolski” albo „Goethe pochodził z Wielkopolski”. należy odpowiedzieć: „Nie biję swojej matki”. Ogólnie mówiąc. nie możemy udzielić w przypadkach. Odpowiedziami właściwymi na pytanie „Jacy wielcy polscy poeci pochodzili z Wielkopolski?” będą odpowiedzi: „Słowacki pochodził z Wielkopolski”. choć pytający domaga się odpowiedzi.potwierdzenie albo zaprzeczenie. „Mickiewicz pochodził z Wielkopolski”. jakiego żąda sformułowane pytanie. bo pytaliśmy o polskich poetów. Nie można więc utożsamiać odpowiedzi właściwej z odpowiedzią prawdziwą. Na takie pytanie trzeba dać odpowiedź znoszącą owo mylne założenie pytania. jak wiadomo. która wprawdzie nie jest . gdy pytanie jest niewłaściwie postawione. która wskazywałaby jakąś przyczynę bicia matki. to znaczy opiera się na błędnym założeniu. Odpowiedzią całkowitą jest taka odpowiedź. Wszelką inną odpowiedź nazywamy niewłaściwą odpowiedzią na dane pytanie. ani Goethe nie należą do zakresu niewiadomej pytania. Rodzaje odpowiedzi Odpowiedzią właściwą na dane pytanie do uzupełnienia nazywamy każde zdanie (a więc zarówno zdanie prawdziwe. a przy najprostszym pytaniu dwuczłonowym . Z tych odpowiedzi właściwych. Odpowiedzią właściwą na wieloczłonowe pytanie do rozstrzygnięcia jest wskazanie wybranej odpowiedzi. Odpowiedzi właściwych.§3. druga tylko jest odpowiedzią prawdziwą. odpowiedzią właściwą jest zdanie takie. która stanowi odpowiedź właściwą na dane pytanie (taką odpowiedź nazywamy odpowiedzią całkowitą wprost) albo taka. Rozróżniać należy odpowiedzi całkowite i odpowiedzi częściowe. pozostałe są fałszywe. Jeśli więc pytają nas: „Dlaczego bijesz swoją matkę?”.

Na podstawie takiej odpowiedzi bowiem można wykluczyć. odpowiedź częściowa to taka.odpowiedzią właściwą. że to podejrzany uderzył pokrzywdzonego. ale wystarcza. Czy pytanie „Kto z górników zatrudnionych w Polsce jest uprawniony do korzystania z bezpłatnej opieki lekarskiej?” jest pytaniem właściwie postawionym? 4. a my odpowiadamy jakby na inne pytanie: „Wszystkie indeksy studenckie są koloru szarego”. Czy pytanie „W jaki sposób Jan podrabia podpisy na wekslach?” może stanowić podstawę wyroku skazującego za zniesławienie uczciwego człowieka. Pytają nas np. Wskaż założenia pytań: a) „O której godzinie jutro wyjeżdżasz do Krakowa?”.. by umorzyć śledztwo przeciwko podejrzanemu. że szare są indeksy studentów I roku prawa. nie wskazuje określonego napastnika. Pytają np.pytaniem do rozstrzygnięcia: „Do . który jest niskim blondynem. to jednak ma tę wartość informacyjną. to wynika. a które . Inaczej mówiąc. z której wynikają negacje niektórych odpowiedzi właściwych. Była to odpowiedź całkowita nie wprost. b) „Kto jest uprawniony do bezpłatnego korzystania z państwowej opieki lekarskiej?”. c) „Czy zacząłeś przygotowywać się do egzaminu?” 2. bo skoro wszystkie indeksy są szare. która choć nie jest odpowiedzią właściwą ani nie kieruje nas na tę czy inną odpowiedź właściwą. że pewne odpowiedzi właściwe pozwala wykluczyć. Odpowiedzią częściową nazywamy taką. jakiego koloru są indeksy studentów I roku prawa. jakim jest Jan? Dlaczego? 3. osobę poturbowaną przez opryszka: „Kto pana wtedy uderzył?” Odpowiedź „Uderzył mnie jakiś wysoki brunet” nie jest wprawdzie odpowiedzią właściwą na to pytanie. ale z której jakaś odpowiedź właściwa wynika (odpowiedź całkowita nie wprost). Zadania 1. Które z poniższych pytań jest pytaniem do uzupełnienia.

„Czy uczysz się systematycznie logiki?”. „Logika nie jest najtrudniejszym przedmiotem na studium prawa”. „Znaszli dzieje powstania współczesnej logiki?”. „Prawo cywilne materialne jest na studium prawa przedmiotem najobszerniejszym i najbardziej zawiłym. całkowite nie wprost i odpowiedzi częściowe na pytanie „Jaki przedmiot jest najtrudniejszy na studium prawa?” wśród odpowiedzi: „Medycyna sądowa jest najtrudniejszym przedmiotem na studium prawa”. 6. którego opanowanie jest możliwe tylko przy stałym śledzeniu orzecznictwa i piśmiennictwa prawniczego”. a które . c) „Naród chiński jest najliczniejszym narodem słowiańskim”. czy przygotowując własne przykłady pojęć i operacji logicznych?”? 5. „Kiedy zaczniesz przygotowywać się do egzaminu z logiki?”. „Jeden z przedmiotów historycznych jest najtrudniejszym przedmiotem na studium prawa”.odpowiedziami niewłaściwymi na pytanie „Jaki naród słowiański jest najliczniejszy?”: a) „Naród węgierski jest najliczniejszym narodem słowiańskim”. Wyróżnij odpowiedzi całkowite wprost.jakiego egzaminu przygotowujesz się obecnie?”. Wskaż zakres niewiadomej pytania „Jaka roślina iglasta rosnąca w polskich lasach dostarcza najczęściej drewna budowlanego?”. . d) „Naród polski jest najliczniejszym narodem słowiańskim”? 7. b) „Naród czeski jest najliczniejszym narodem słowiańskim”. Które z poniższych odpowiedzi są odpowiedziami właściwymi. „Jaką metodą lepiej przygotować się do egzaminu z logiki: ucząc się podręcznika na pamięć.

Prawnik powinien szczególnie unikać takiego formułowania swych myśli na piśmie lub w wypowiedziach ustnych. Podobnie znane są jako wieloznaczne np. „Stary wilk morski niejednokrotnie pływał po Oceanie Indyjskim”. względnie nawet żartobliwymi. ograniczonym kręgu osób). Jedną z przyczyn nieporozumień jest wieloznaczność słów. znaczeniami przenośnymi. Jak już o tym była mowa. „koza” itp. Wieloznaczne mogą być też całe zwroty językowe.Rozdział XII PRZYCZYNY NIEPOROZUMIEŃ § 1. inne są znaczeniami pobocznymi (mniej używanymi albo używanymi tylko w pewnym. a on woli kozią macierz”. Takie słowa o wielu znaczeniach nazywamy homonimami. Wieloznaczność słów Dokonując przeglądu różnego rodzaju wyrażeń naszej mowy przygotowaliśmy się do omówienia najważniejszych i najczęstszych przyczyn nieporozumień słownych. które mają więcej niż jedno znaczenie. Oto kilka przykładów: „Wilk żyje w lesie”. „Szmaty przerabiane na papier wrzucono do wilka (maszyny rozdrabniającej)”. Spośród kilku znaczeń takiego słowa jedno jest zazwyczaj znaczeniem głównym. „klucz”. gdy grupka chłopców nachylona jest nad znalezionym jeżem. . a co innego. gdy zamierzają oni ścisnąć z dwóch stron siedzącego w ławce kolegę. „Ogrodnik wycina wilki na jabłoniach”. wiele jest słów. „Patrzył wilkiem”. słowa: „zamek”. „Twój pies to wilk”. którego chce nakarmić. „Mów wilkowi pacierz. Co innego znaczy okrzyk „Dajmy mu sera”. które mogłoby powodować nieporozumienia.

gdy różne znaczenia jednego wyrazu są do siebie w pewnym stopniu podobne. np. by doszło do nieporozumień w związku z wieloznacznością takich słów. w takim zdaniu: „Według poglądów filozofów Oświecenia. gdy jego prawo zostało naruszone”. gdyż poszczególne różne znaczenia tych słów są do siebie niepodobne i ze względu na całość wypowiedzi łatwo domyślamy się. „koza”. to z tej niedbałej wypowiedzi nie wiadomo. Rzadko się zdarza. „rewizja” itp.Powstaje pytanie. w której już zapadł wyrok.jak np.: „Według poglądów filozofów Oświecenia. grozi zazwyczaj dopiero wtedy. prawem człowieka jest. jeśli dyskutujące osoby nie widzą różnicy między zasadniczym znaczeniem słowa „prawo” (normy ustanowione przez państwo) a jego znaczeniem pobocznym. Istotne niebezpieczeństwo. „zamek”. w jakich warunkach wieloznaczność słów czy zwrotów językowych prowadzić może do nieporozumień.. by system obowiązujących w państwie norm prawnych stwarzał dla obywatela kompetencję żądania od odpowiednich organów państwowych zastosowania odpowiedniego przymusu względem osób naruszających normy prawne na niekorzyść tego właśnie obywatela”. czy też o możliwości przeszukania odzieży i mieszkania osoby podejrzanej. jak np. o co w danej wypowiedzi chodzi . tzw. w którym mówimy o „prawach . W dyskusji powstać może wielki zamęt. by prawo dawało mu prawo korzystania z opieki prawa. bo jeśli powiemy: „Kodeks postępowania karnego przewiduje możliwość rewizji”. Oczywiście pracownik naukowy czy prawnik muszą wyrażać się w sposób niedwuznaczny. w sposób w miarę możności pozwalający uniknąć nieporozumień. czy mowa o możliwości ponownego rozpatrzenia sprawy. Ale i w tych przypadkach należy uważać. jak „wilk”. iż powstanie nieporozumienie. w przytoczonych zdaniach zawierających słowo „wilk”. «prawo naturalne» zawiera postulat.

§ 2. Myślał bowiem ów ktoś o swoim psie. Mówiąc. Szczególne rodzaje wieloznaczności słów i zwrotów językowych Wieloznaczność słów jest zjawiskiem znacznie częstszym niż się to zwykle dostrzega: w pewnym sensie bowiem każde słowo jest wieloznaczne. kto zaniedbywał życie rodzinne. formalnej i materialnej (por. Dlatego też tak wielki nacisk kładzie się na to. że mogą one występować w trzech rolach znaczeniowych: w supozycji prostej (zwykłej). ale też w supozycji materialnej. bo mówimy o właściwościach samego tego wyrazu. rozdz. Każdy wyraz może być brany nie tylko w zwykłej roli znaczeniowej.to dokładne ustalenie znaczenia tego zwrotu (zabić? zerwać z kimś? postawić wobec kogoś sprawę na ostrzu noża?) w związku z innymi słowami danej wypowiedzi będzie mieć pierwszorzędne znaczenie dla wyniku sprawy karnej. Pomieszanie supozycji może prowadzić do nieporozumień. że wyraz „trzeszczy” trudny jest do wymówienia dla cudzoziemca. a . a poprzednio słyszano. to znaczy jako nazwa dla niego samego. Mówiąc: „Ta belka trzeszczy”. iż w przyrodzie lub w życiu społecznym występuje taka a taka prawidłowość). który jest wyjątkiem w tej mierze. o pewnym psie (supozycja prosta). Jeśli np. Ktoś mówi: „Pies przyjaźni się z kotem” i spotyka się z powszechnym protestem słuchających. bierzemy ten wyraz w supozycji materialnej. Zajmując się nazwami generalnymi stwierdziliśmy. II § 5). gdy ulega ona odkształceniom.przyrody” czy o „prawach rozwoju społeczeństwa” (zdania stwierdzające. by prawnik umiał bardzo subtelnie i dokładnie analizować znaczenie słów i zwrotów językowych. został otruty ktoś. że jego żona mówiła: „Trzeba z nim skończyć!” . używamy słowa „trzeszczy” w zwykłej roli znaczeniowej -jako słowa opisującego przejawy cech pewnej belki w momentach.

że w okresie czasu. Podobne nieporozumienia mogą powstać w związku z podwójną rolą znaczeniową zwrotów czasownikowych. gdy jedna osoba bierze zwrot czasownikowy w znaczeniu potencjalnym. i spotyka się ze sprzeciwem rozmówcy. W tym znaczeniu wypowiedź „Wojtek pięknie śpiewa” wyrażać ma myśl. Zupełnie szczególny rodzaj wieloznaczności łączy się z takimi słowami. a jego rozmówca .jego rozmówcy . a przez resztę czasu śpi. które pochodzi od francuskiego „cahier”.o „psie w ogóle”. czyli zeszyt. gdy się zna sytuację . Są to słowa.„Gra”. że właśnie. że w tym okresie czasu. Łatwo o nieporozumienie. „Czy Tadek gra w brydża?” . „wtedy”. które w ogóle nie mają określonego stałego znaczenia. „on”. który mamy na myśli. czyta itp. Wzięta w tym znaczeniu wypowiedź „Wojtek pięknie śpiewa” wyrażać ma myśl. że dana czynność jest czy była wykonywana w tym momencie. choć oczywiście czasem tylko w tym okresie śpiewa w sensie aktualnym. gdy to piszę. a dopiero wtedy. „To przeproś jego partnerów i poproś go na chwilę do telefonu”. a więc i przysłowiową nieżyczliwość względem kotów. Wojtek pięknie śpiewa. W znaczeniu potencjalnym ten sam zwrot znaczy tyle. że ten kajet. który mamy na myśli. „tam”. który to wytwór naszych myśli miałby w sobie łączyć wszystkie cechy przeciętnego psa. że kajet jest pochodzenia francuskiego. je. który leży na stole. „taki” itp. bo Tadek teraz twardo śpi. W znaczeniu aktualnym zwrot czasownikowy oznacza.” Zwroty czasownikowe mogą być brane w znaczeniu aktualnym albo w znaczeniu potencjalnym.w aktualnym. Ktoś inny mówi. a druga . wspomniana osoba ma zdolność śpiewania w sposób. jest produktem polskiej wytwórni.o tym. Myślał bowiem ów ktoś o słowie „kajet”. który się ludziom podoba. „Nie mogę. jak „ty”. w którym mówimy. ktoś czy coś ma zdolność czy nawet skłonność do wykonywania danej czynności.

jakie przedmioty są. gdy rozumujemy choćby nie komunikując nikomu innemu toku naszego rozumowania (ekwiwokacja). który polega na tym. na kogo pokrzywdzony pokazuje.osoby mówiącej. Dlatego też należy w miarę możności unikać w sformułowaniach prawniczych słów okazjonalnych. Jan wyszedł. jak i wtedy. chyba że jesteśmy zupełnie pewni. jakie znaczenie nadaje się tym słowom w danym przypadku. Szczególny rodzaj wieloznaczności przedstawiają nazwy nieostre. to taki protokół nie byłby nic wart. Błąd ekwiwokacji jest to błąd. nie notując przy tym. Łatwo przy tym sposobie mówienia o nieporozumienie. przyszedł Piotr: teraz używam słów „ty” i „on” nadając im odwrotne znaczenie. iż pewna osoba w jednym i tym samym rozumowaniu kilkakrotnie używa pewnego słowa wieloznacznego w różnych znaczeniach. gdy użyjemy takich słów w dyskusji z innymi (spór słowny). Jeśliby protokolant zapisał w protokole konfrontacji: „Ten z nich trzech mnie uderzył”. Takie słowa nazywamy słowami okazjonalnymi. Ekwiwokacje. ile może być sposobów arbitralnego rozstrzygnięcia o tym. czy rzeczywiście świadek mówi o oskarżonym. iż używa tego słowa jednoznacznie (jak tego wymaga poprawność tego . a o Piotrze mówię „on”. można by mówić o tylu znaczeniach takiej nazwy. Rozmawiam z Janem: do niego mówię „ty”. można ustalić. co mu wiadomo o danej sprawie. a jakie nie są desygnatami danej nazwy. to obowiązkiem sędziego jest upewnić się. § 3. że tego a tego dnia w tej a tej miejscowości ukradł temu a temu taką a taką rzecz w taki a taki sposób. Spory słowne Wieloznaczność pewnych słów może powodować kłopoty zarówno wtedy. iż nie wywołują nieporozumienia. odpowie: „On to wtedy tam tak zrobił”. sądząc błędnie. Jeśli tedy świadek zapytany przez sędziego.

że ktoś „nie ma szczęścia”. grozi nam zawsze to niebezpieczeństwo. pierwsze zdanie stwierdza. że ten. ale za każdym razem w nieco innym znaczeniu i nie zauważyliśmy tego. takie rozumowanie: „Każdy metal jest pierwiastkiem. itd. dochodząc w następstwie do nonsensownego wniosku. że co innego powodzenie. z naiwnej filozofii: „Każdy jest kowalem swojego szczęścia. że słowo „szczęście” jest słowem wieloznacznym. Dwa razy użyliśmy słowa „metal”. iż w pierwszym zdaniu używamy słowa „metal” w innym znaczeniu niż w drugim. czyli mieszaniną metali. choć dla chemika nie jest metalem. by życie sprawiało mu raczej przyjemność niż przykrość. chcemy powiedzieć. ma połysk metaliczny. . układają się dlań niepomyślnie. Ten. popełnia tu błąd ekwiwokacji. Oto np. Mówiąc. Mosiądz jest metalem. kto nie spostrzega. przewodzi elektryczność. że ktoś nie ma powodzenia. Weźmy inny przykład. lecz stopem. że to ich własna wina”. iż jakoś „przeciętnie biorąc” każdy człowiek może wywierać wpływ na swoje losy w ten sposób. że mosiądz ma fizyczne własności metalu (jest kowalny. dla kogo sprawy odeń niezależne układają się w sposób niepomyślny. na co praktycznie nie można mieć wpływu. Pomijając już zasadniczą kwestię. że to. co ma skład chemiczny jednorodny i może występować na miejscu wodoru w cząsteczkach kwasu.).brak przykrości. a więc jest pierwiastkiem”. że przypadki. jest sam temu winien. czy w każdej sytuacji społecznogospodarczej jest to dla wszystkich możliwe. jest sam tego „kowalem”! Jeśli przeprowadzamy jakieś rozumowanie używając słów. W pierwszym zdaniu mówimy. Wynika więc.rozumowania). jest pierwiastkiem. którzy nie mają szczęścia. Błędny wynik rozumowania powstał tu stąd. to. Są ludzie. jest metalem w rozumieniu fizyka. których znaczenia nie ustaliliśmy. co jest z punktu widzenia chemika czystym metalem. a w drugim zdaniu stwierdzamy. a co innego .

nazywamy sporem słownym. czyli (z grecka) logomachią. Ponieważ każdy z nich mówi o czymś innym niż drugi. w której każdy nadaje inne znaczenie użytym słowom. jak i słowo „szczęście” są bardzo wieloznaczne i trzeba tęgiej głowy. iż dwóch ludzi spiera się o coś nie dostrzegając. a to dlatego. jeśli oczywiście nie przyjdzie im do głowy. że trzeba uzgodnić znaczenie używanych w sporze słów. Można by się w ten sposób spierać np. dyskusja ich może trwać bez końca.Niejednokrotnie zdarza się. na temat „Czy człowiek żyjący zgodnie z naturą jest szczęśliwy?”. Taką beznadziejną dyskusję. że zarówno zwrot „żyć zgodnie z naturą”. że każdy z nich używa pewnego wieloznacznego słowa w innym jego znaczeniu. . by wszystkie te znaczenia starannie porozróżniać.

czy nie jest zimno. jak np. a drugi o temperaturze na dworze (por. którzy kłócą się o to. VI § 6) o rozróżnieniu zdań ogólnych i szczegółowych. gdyż nie dotyczy np. wie. między ludźmi.. niedopowiedzeniami. bo prościej jest wypowiedzieć zdanie ogólne. gdy podnosi się ich temperatura”. gdy doskonale zdajemy sobie sprawę. że wypowiadamy często zdania ogólne wtedy. że od stwierdzenia ogólnego są pewne wyjątki.: „Ciała zwiększają swoją objętość.. ale też całe zdania. czy szczegółowy. trzeba uzupełnić pewną obserwacją dotyczącą potocznego wyrażania się. Niewątpliwie w intencji naszej wypowiedzi leży sformułowanie zdania ogólnego „Wszystkie ciała zwiększają swą. trudno o porozumienie. w praktyce mówi się „Wszystkie S są P” nawet wtedy. Otóż zauważyć trzeba. wypowiadając czy słysząc wypowiedź niezupełną. że zdanie to jest ściśle biorąc fałszywe.itd. niż dokonywać . gdy chodzi tylko w przybliżeniu o wszystkie przedmioty danego rodzaju. a potem w razie potrzeby wskazać wyjątki.” Każdy jednak. kto choć trochę zna fizykę. co mówiliśmy poprzednio (rozdz. Wieloznaczność wypowiedzi złożonych Wieloznaczne mogą być nie tylko poszczególne słowa i zwroty językowe. To.§ 4. czy pewna wypowiedź ma charakter ogólny. W szczególności mogą tu powstawać nieporozumienia co do tego. wody w temperaturze od O do 4 stopni Celsjusza. gdy się poda pewne uzupełnienie domyślne. że w mowie potocznej zdania orzekające (w sensie gramatycznym) nie są zdaniami w sensie logicznym. które dopiero wtedy coś określonego stwierdzają. VI § 4). Wieloznaczność ta. czy dziś jest. może mieć swoje źródło w tym. rozdz. jak już o tym mówiliśmy. Mówimy np. Jeśli każdy z dyskutantów czego innego się domyśla. lecz wypowiedziami niezupełnymi. a z których jeden myśli o temperaturze w pokoju.

Czytamy np. Wieloznaczna może być budowa składniowa wypowiedzi złożonej. by obalić jego twierdzenie. Np. czy o osiedle zbudowane z olbrzymich bloków. trzeba go uprzejmie prosić o wyjaśnienie. Nieporozumień unikniemy w tym przypadku dodając słowa „łącznie” albo „z osobna”. W pierwszym bowiem przypadku wystarczy mu wskazać choćby jeden wyjątek od reguły. czy tylko niektórych Francuzów . w drugim . z których każdy z osobna zajmuje 0. czy nasz rozmówca uważa swą wypowiedź za zdanie ściśle ogólne. trzeba w razie wątpliwości wyjaśnić.2 ha. wzmiankę w gazecie: „Domy na nowym osiedlu zbudowane są wedle projektu typowego. Musimy też przypomnieć. czy ma na myśli ściśle wszystkich. aby uniknąć nieporozumień. które się wiążą z dwojakim rozumieniem słowa „niektóre” („tylko niektóre”. o co mówiącemu idzie. Skoro więc ktoś z domorosłych polityków zaczyna wywody. Przypominamy tu też nieporozumienia. „przynajmniej niektóre”). czy prawie wszystkich. czy tu chodzi o osiedle złożone z malutkich domów szeregowych. gdy traktujemy je jako zdanie tylko w przybliżeniu ogólne. czy agregatu złożonego z tych elementów.2 ha”. I dlatego. to znaczy. Wszystkie zajmują obszar 0. które łącznie zajmują 0. czy w przybliżeniu ogólne. choćby nawet poszczególne użyte w niej słowa były jednoznaczne. iż „Francuzi są tacy a tacy”. czy wypowiedź dotyczy elementów pewnej klasy.2 ha. czy pokrzywdzony był . że mogą powstać nieporozumienia co do tego. nie wiadomo.wyliczenia szczegółowego. że wypowiedź jako całość może być różnie rozumiana ze względu na ten czy inny sposób powiązania słów. Nie wiadomo. iż dane twierdzenie nie ostoi się nawet wtedy. czy przynajmniej niektórych.że wyjątków tych jest tyle. pozbawił go przytomności i zdolności do pracy na okres przeszło dwóch tygodni”. który pobił pokrzywdzonego.bo póki tego nie ustalimy. Nie wiadomo z takiej wypowiedzi.: „Oskarżony.

a zwłaszcza po napisaniu wyrażenia zawierającego jakieś zaprzeczenia czy wskazania wyjątkowości. Kłopoty te łączyć się mogą z brakiem konsekwencji w języku polskim co do znaczenia podwójnego przeczenia. gdy pewna wypowiedź wieloznaczna nabiera określonego znaczenia w zależności od sposobu jej wygłoszenia. sprawdzić. „Masz klucze!”. „Odwołuję obelgę i zaprzeczam. by obywatel Iksiński nie był wart tego. które czasem nie wiadomo do czego w danej wypowiedzi się odnoszą. gdy pewną wypowiedź napisano bez odpowiednich znaków przestankowych. Błędem amfibologii obciążony jest np. czy tylko po jakiejś krótkiej utracie przytomności odzyskał ją.: „Masz klucze”. Amfibologie Wieloznaczność budowy składniowej wypowiedzi złożonych powodować może błędy amfibologii.nieprzytomny dłużej niż dwa tygodnie. jak w depeszy „Jechać dalej nie wolno zatrzymać się”. Należy więc po wypowiedzeniu. czy nasza wypowiedź nie jest składniowo dwuznaczna. nie jest wygodny. ale do pracy był niezdolny przez okres dłuższy niż dwa tygodnie. która wygłasza wypowiedź wieloznaczną ze względu na składnię. co może wyrażać myśl: „Jest to nieduży i wygodny lokal” albo myśl: „Nieprawda. Np. „Masz klucze?”. Nieporozumienia mogą powstawać zwłaszcza wtedy. Błąd amfibologii popełnia osoba. Np. ktoś mówi: „Nie jest to duży i wygodny lokal”. wyrok: „Pozwany płacić będzie małoletniemu powodowi miesięcznie 90 złotych renty alimentacyjnej łącznie z zasiłkiem rodzinnym”. sędzia widocznie nie . nie zdając sobie z tej wieloznaczności sprawy. Np. żeby go spoliczkować”. choć duży). że ten lokal jest duży i wygodny” (bo np. Nieporozumienia takie mogą się łączyć z nieumiejętnym posługiwaniem się słowem „tylko” czy słowem „nie”. który może łatwo pozostać niezauważony. Podobnie jest. § 5.

ty masz dziennie na utrzymanie tyle. którą kierował”). pozwala na zaostrzenie.zdawał sobie sprawy z tego. pierwsza wypowiedź bierze zwrot „jesz ananasy”. Zwykle łatwo się wprawdzie domyślić. czy o szyderstwo. które starają się .: „Żarły go wszy i nędza” zamiast „Jego sytuacja życiowa była znacznie gorsza od przeciętnej”) lub na złagodzenie sensu wypowiedzi (np. a mnie na chleb nie starcza”. Np. „Zrobił fałszywy krok finansowy” zamiast: „Przywłaszczył sobie pieniądze instytucji. że możesz kupić 0. czy pozwany ma płacić 90 złotych oraz nadto zasiłek rodzinny pobierany na utrzymanie dziecka (rozwiązanie prawidłowe ze względu na przepisy o zasiłkach rodzinnych). ja nie lubię ananasów z puszki. które znaczenie miał mówiący na myśli. niedosłownym. Wypowiedzi.: „Rekompensowanie cierpień i uszkodzeń ciała przez odpowiednie przyjemności dzięki otrzymanej kwocie pieniężnej nie narusza zasad moralności”. Używanie zwrotów obrazowych upiększa nasz sposób wypowiadania się. jakie wystarczałyby na wydatki uznawane za niezbędne w moim środowisku społecznym”. podkreślenie sensu naszej wypowiedzi (np. „To nieprawda. „nie starcza na chleb” w znaczeniu obrazowym. § 6. a po drugie. że pozwala ci to na luksusowe życie” oraz „Nie mam pieniędzy. bo po pierwsze. Znaczenie dosłowne i niedosłowne Możemy sobie wyobrazić taką rozmowę: „Ty jesz ananasy. jeśli ktoś jest świadomy wieloznaczności swej wypowiedzi. to nie popełnia błędu amfibologii. Oczywiście. niemniej tego rodzaju dwuznaczność ośmiesza kogoś. czy też ma uzupełnić otrzymywany zasiłek rodzinny dopłatą ze swej strony do wysokości 90 złotych. podczas gdy druga wypowiedź bierze te zwroty w sensie dosłownym. a świeżych nie można dostać. kto się tak nieudolnie wyraża.8 kg chleba”. czy chodzi tu o nieporozumienie. Pomijając to. iż powstają tu wątpliwości. w sensie: „Masz tyle pieniędzy.

Możemy czasem obrazowo powiedzieć. „Nie grzeszy nadmiarem intelektu”. ABC porządnego myślenia. to staje się przedmiotem anegdotki naukowej. może też grozić tym. ma „głowę”. Zanalizowany szczegółowo w rozprawce: A. albowiem powinność i byt są wzajemnie powiązane i powinność rodzi się z bytu”. jest spójną całością elementów składowych o zróżnicowanych funkcjach. s. eufemizmami (np. że ktoś pewne zwroty obrazowe. 1 . że wypowiedź taka stanie się całkowicie niezrozumiała. Posługiwanie się wyrażeniami. Błąd myślenia figuralnego polega na tym. że jakaś grupa ludzi jest pewnego rodzaju „organizmem”. Oto przykład1: „Nie ma żadnej przepaści między bytem a powinnością i trzeba przeciwstawić się stawianiu między nimi chińskich murów. które mają sens obrazowy. Malewski. Ale jeśli ktoś tę wypowiedź zaczyna brać dosłownie i dochodzić. Ale posługiwanie się wypowiedziami użytymi w sensie obrazowym grozi w pewnych przypadkach złymi następstwami. bierze w znaczeniu dosłownym i wysnuwa stąd dziwaczne lub fałszywe konsekwencje. różne „organy” (czego używa się bez cudzysłowów). czy państwo jest organizmem płci męskiej czy żeńskiej. 12.swą formą złagodzić z tych czy innych względów niemiłą treść. nazywamy wypowiedziami eufemistycznymi. sformułowane przez siebie czy przez kogoś innego. Warszawa 1957. zamiast: „Jest głupi”).

Czym jest spowodowana wieloznaczność pierwszej wypowiedzi. Jak można wielorako rozumieć wypowiedź „prokurator wnosi akt oskarżenia”? 5. 4. Posługiwanie się takimi skrótami myślowymi nie powoduje ujemnych skutków. które mają sens obrazowy. W tydzień później znalazła skarpetki u oskarżonej i zażądała zwrotu. na czym polega związek opisywany w wypowiedzi.Obok wypowiedzi. Jak można rozumieć wypowiedzi: 1) „Piotr od dawna chodzi z Anną”. przystąpił do . że zginęły jej skarpetki. że nie można tej wypowiedzi brać bez domyślnych uzupełnień. Przy jakiej supozycji nazwy i przy jakim znaczeniu czasownika wypowiedź „Starosta grupy studenckiej stale broni jej interesów” jest zdaniem prawdziwym.drugiej? 2. posługujemy się niejednokrotnie pewnymi skrótami myślowymi. w którego zarządzie zasiadał Piotr. Na kłótnię przyszedł policjant i zabrał je do komisariatu. Skarpetki obecnie mam ja”. suszące się na płocie. jeżeli wypowiadający się i adresat wypowiedzi zdają sobie sprawę z tego. np. których wyrazem są wypowiedzi streszczające w kilku słowach myśl znacznie bardziej zawiłą. Gdy zarząd ten został usunięty. a czym .fałszywym? 3. Zadania 1. 2) „Podoficer uzbrojenia spóźnił się na odprawę. a przy jakich . a więc z tego. bo w magazynie broni zaciął się zamek i trzeba było niezwłocznie go naprawić”. W protokole zapisano zeznania: „Jan był członkiem związku.: „Jedź wolniej .dojedziesz szybciej”. Wskaż przyczyny niejasności następującego protokołu rozprawy: „Pokrzywdzona wyjaśnia.

a więc to. Jak rozumieć należy wypowiedź stanowiącą wniosek tego rozumowania. a więc dobry stopień z logiki zawiera nasiona”? 12. że powstrzymywał od bicia Jana”? 8. Twoi koledzy spierają się przez długi czas o to. Dżyngischan odegrał poważną rolę w historii. czy ofiarność wobec społeczeństwa jest cnotą naturalną u człowieka. Czy sędzia może dopuścić do ogłoszenia w gazecie przeprosin: „Z żalem odwołuję obelgę rzuconą w dniu 5 V 1993 r. tkwi przyczyna przeciągania się sporu? 11. by móc brać udział w dyskusji na temat: „Czy obraz naturalistyczny jest realistyczny”? 9. co zjada każdy okaz wołka zbożowego. tworzy stos wagi 20 ton”. czy też nie. wyrażając je jednoznacznie. być może. jeśli mają to być szczere przeprosiny? 7. Wypisz wszystkie możliwe sposoby rozumienia tej wypowiedzi. Co odpowiedziałbyś. Jaki błąd popełniono w sformułowaniu protokołu: „W czasie bójki Piotra z Janem rola Pawła polegała na tym. gdyby cię zapytano. Iksińską”? Jaki tu popełniono błąd.demaskowania popełnionych nadużyć przez nowy zarząd”. by prawdziwość jej nie budziła wątpliwości? . na ob. a więc Dżyngis-chan odegrał poważną rolę w pewnej nauce humanistycznej”. Co trzeba przede wszystkim wiedzieć. „Historia jest nauką humanistyczną. „Ziarna zboża w pewnym zaatakowanym przez wołka zbożowego magazynie tworzą stos wagi 20 ton. W czym. Jaki błąd popełniono w rozumowaniu: „Każdy owoc zawiera nasiona. 6. czy to prawda. Dobry stopień z logiki jest owocem systematycznej pracy. Na czym polega błąd w tym rozumowaniu? 13. że dezurbanizacja zawsze łączy się z dezintegracją funkcjonalną miasta? 10. Każdy okaz wołka zbożowego zjada ziarna zboża. Żaden nie kwestionuje argumentów drugiego.

„Kto ukończył osiemnasty rok życia. Sposoby uzasadniania Umiejętność jasnego formułowania sądów łączyć powinniśmy z umiejętnością ich należytego uzasadniania. ten może sam kupić samochód. „Niemal niewidomy stary generał rozpędził i zniszczył trzy korpusy przeciwnika”. Część druga UZASADNIANIE TWIERDZEŃ Rozdział XIII UZASADNIANIE BEZPOŚREDNIE § 1. to znaczy wskazywania podstawy uznania za prawdziwe zdań. Kto może sam kupić samochód. Podkreśl zwroty użyte obrazowo: „Wiśniewski to nie orzeł”.14. Nierozsądnie jest bezpodstawnie uznawać jakieś zdanie za prawdziwe. „Ogłasza się przetarg na sprzedaż samochodu marki «Polonez» uszkodzonego w wypadku. „Dyskusje na temat stosunku prawa i moralności cechuje na ogół specyficzny werbalizm. który odbędzie się o godz. 15. 10 dnia 31 bm. bo wówczas łatwo się omylić. . kto ukończył osiemnaście lat. „Dla złodziei i wałkoniów nie ma miejsca w naszym społeczeństwie”. w których formułujemy żywione przez nas sądy. ten ma pieniądze na kupno samochodu.”. ten ma pieniądze na kupno samochodu”. Dokładnie zanalizuj sens. Należy przyjąć postulat racji dostatecznej (zasadę racji dostatecznej. Wskaż błąd tego rozumowania. jaki przypisujesz tej wypowiedzi. Sformułuj jednoznacznie wypowiedzi: „Psy na ulicy mogą znajdować się tylko pod odpowiednim nadzorem osoby dorosłej na smyczy i w kagańcu”. 17. Jak rozumiesz wypowiedź „Grupa ma inną moralność niż tworzące ją jednostki”. 16. A więc. który daje często ludziom wykształcenie prawnicze”.

dla których umiemy wskazać należyte uzasadnienie. jakie uzasadnienie zdania uważa się za należyte. że oto otworzywszy okno zetknąłem się z falą zimnego powietrza. twierdzeń historii nie można wywnioskować z jakichś pewników. które uznajemy za prawdziwe. Mogą one być odmienne dla zdań różnego rodzaju: np. że jeśli w termometrze zewnętrznym rtęć opadnie nisko. To. a twierdzeń geometrii . zależy od przyjmowanych w danym środowisku metod poznawczych.to to ostatnie zdanie jest uzasadnione pośrednio. to moje stwierdzenie jest uzasadnione bezpośrednio przez doznania. do których kolejno odwołujemy się uzasadniając pośrednio jakieś inne zdanie. na tej podstawie. rozdz. Jeśli stwierdzam. że dane zdanie syntetyczne odpowiada dokonanym spostrzeżeniom.postulat krytycyzmu). że są wywnioskowane z innych zdań przyjętych poprzednio za prawdziwe. mogą być bezpośrednio oparte na doświadczeniu. który domaga się. reagujących na zimno i ciepło. a wiem z nauki szkolnej i z wielu własnych obserwacji. że zdania. jakie otrzymałem za pośrednictwem odpowiednich komórek w mojej skórze. że słupek rtęci w termometrze za oknem opadł nisko. chyba że chodzi o zdania analityczne (por. że na dworze jest zimno. Wskazujemy np. Zauważmy. lub też mogą być uzasadnione pośrednio w ten sposób. Nasze sądy wyrażane w zdaniach. i na podstawie tych doświadczeń dochodzę w drodze wnioskowania do uznania za prawdziwe zdania. Jeśli natomiast spostrzegam. to na dworze jest chłodno. w następnych - .uzasadnić przez odwołanie się do obserwacji i pomiaru. abyśmy za prawdziwe uznawali tylko takie zdania. iż na dworze jest chłodno . mogą być uzasadnione bezpośrednio naszymi doznaniami. są w końcu zdaniami opartymi bezpośrednio na doświadczeniu. W niniejszym rozdziale zajmować się będziemy uzasadnieniami bezpośrednimi. czy też że dane zdanie ma charakter zdania analitycznego zgodnie z regułami znaczeniowymi danego języka. VI § 3).

iż znaczna część zdań. które uważamy za należycie uzasadnione. Nasze oczy. co ma miejsce w świecie zewnętrznym lub w naszym ciele. rejestrują plamy barwne różnego kształtu. koloru i jasności. nie jest jeszcze tożsame z przeżyciem spostrzeżenia. Spostrzeganie Ze względu na to. a więc różnymi rodzajami wnioskowania z jednych zdań o drugich. spostrzegam. w których zwracamy się ku przebiegom zachodzącym w naszej własnej świadomości: np. Z doznaniem danego zespołu wrażeń łączy się zazwyczaj od razu i samorzutnie określone przeświadczenie. że jestem zmęczony. poznawanego za pomocą narządów wzroku. Samo jednak odebranie bodźców określonego rodzaju. itd. smaku. odbierają wiele bodźców pochodzących od przedmiotów świata zewnętrznego.albo wewnętrzne. doznanie określonego zbioru prostych wrażeń zmysłowych. słuchu. . Nie będziemy oczywiście wdawać się w problemy psychologiczne procesu spostrzegania. czyli introspekcyjne. . opiera się bezpośrednio czy pośrednio na dokonywanych przez nas czy przez innych ludzi spostrzeżeniach. dotyczące świata zewnętrznego. Człowiek bowiem nie tylko rejestruje barwy i kształty.uzasadnieniami pośrednimi. a więc np. jako procesowi poznawania świata. czy odpowiednio receptory innych zmysłów. lecz zastanowimy się jedynie nad wartością poznawczą wyników tego procesu. czyli zmysłowe. ale mimo to jestem w pogodnym nastroju. jak wrażliwa na barwy błona fotograficzna. Spostrzeżenia nasze mogą być zewnętrzne. lecz odpowiednio można mówić o spostrzeżeniach opartych na działaniu innych zmysłów. § 2. należy poświęcić nieco uwagi procesowi spostrzegania. Omawiać będziemy przykłady dotyczące przede wszystkim spostrzeżeń opartych na doznaniach wzrokowych. w którym ten zespół wrażeń wiążemy z czymś.

czy ktoś. że to jabłko. co rozpoznaję jako talerz z zupą.Odebrane wrażenia zostają przez naszą świadomość w określony sposób uporządkowane na podstawie naszej dotychczasowej wiedzy. a w dotyku jabłko jest miękkie. również rozpoznałby. którą rozpoznaję jako parę i na podstawie wielokrotnych doświadczeń w sposób niejako bezwiedny wnioskuję. poczuję charakterystyczny niemiły zapach. rozpoznaję jako jabłko. że nad czymś. Widzę. że wyobraźnię bada się pokazując ludziom różne plamy atramentowe. trzeba mieć o nich jakąś wiedzę. połysk itd. Wiadomo. co w takich przypadkach rzeczywiście widzimy. że w pobliżu ludzkiego osiedla znajduje się coś tego rodzaju. a także za pomocą naszej wyobraźni. Ja „widzę”. W drugim przykładzie ściśle biorąc widzę tylko tyle. że aby należycie rozpoznawać oglądane przedmioty. którą ze względu na kształt. że takiego koloru plamy występują na gnijących jabłkach. do jakich innych wrażeń mam się odwołać. że w tym miejscu smak jabłka jest wstrętny. Rozpoznawanie przedmiotów w toku spostrzeżeń łączy się niepostrzeżenie z coraz to bardziej złożonymi wnioskowaniami. że zupa jest gorąca. Na talerzu . Zastanówmy się. w których dopatrują się oni obrazów jakichś przedmiotów realnych czy fantastycznych. że jabłko jest nadgniłe. trzeba być obeznanym ze szkłem okiennym. że na tym jest brunatna plama. Wiadomo. a nie atrapa ze sklepowej wystawy. Widząc w półmroku w otworze okna ciemne kreski możemy je rozpoznawać jako rysy na szybie albo jako przewody telefoniczne za oknem. że jeśli jabłko przytknę do nosa. Ściśle biorąc. Wystarczą mi dla sformułowania spostrzeżeń wrażenia wzrokowe. Aby spostrzec rysy na szybie. i jestem przeświadczony. Przywykłem do tego. aby rozpoznać przewody telefoniczne. to wiem. widzę tylko tyle. że przede mną jest jasnożółta plama. więc wydaję sąd. jest zwiewna szara plama. trzeba oczekiwać. że zupa jest gorąca. że jabłko jest nadgniłe. kto o jabłkach słyszał tylko z opowiadań. Ja „widzę”. Nie wiadomo. ale gdybym im nie ufał.

że również w przypadku tego rodzaju uzasadniania naszych twierdzeń należy być odpowiednio ostrożnym. podczas gdy w rzeczywistości zdjął on tylko na chwilę cisnący go kapelusz). że ktoś komuś się kłaniał. że na szosie leży przeszkoda).4) że prawidłowo rozpoznając przedmioty fizykalne. jeśli w zespole uzyskiwanych wrażeń coś „nie pasowałoby” do rozpoznawanej całości. jeśli w ogóle przyszłaby mi do głowy. 1) że bodźce pochodzące od dostrzeganych przedmiotów dochodzą do naszych organów zmysłowych zdeformowane czy stłumione (np.ale to tak mało prawdopodobne w tym układzie. Okazuje się. to wrażenia tego rodzaju zostałyby z czasem nieświadomie wyeliminowane z syntetyzującego spostrzeżenia. bo pobieżne spojrzenie na wiersz druku pozwala nam uchwycić sens zdania. na . nie widzimy przez mgłę. czy zdania uzasadnione przez odwołanie się do wyników naszych spostrzeżeń są na pewno prawdziwe. wydaje się nam. nawet jeśli jest ono w jakimś miejscu przekręcone. a już zwłaszcza gdy chodzi o nader złożone z natury postrzeganie zjawisk społecznych. że to tylko odpowiednio pomyślane malowidło na płaskim suficie). wreszcie . jako wrażenia pochodzące od przedmiotów innych niż to ma miejsce w rzeczywistości (np. mylimy się co do ich charakteru kulturowego (np. 3) że odebrane choćby poprawnie wrażenia zmysłowe zostaną rozpoznane źle. że barokowy kościół ma sklepienie. że myśl taką. Powstaje pytanie. okazuje się jednak. spostrzegamy. czy sądy ukształtowane na podstawie naszych doznań zmysłowych są nieomylne. z którymi mamy do czynienia.mógłby wprawdzie być „dymiący” kwas albo ciecz o bardzo niskiej temperaturze . natychmiast odrzuciłbym.co może być czasem najtrudniejsze do wykrycia . urojone plamy zakłócają obraz widziany przez człowieka chorego. Co więcej. świadomie czy nieświadomie. Możemy się mylić ze względu na to. nadmiernie zmęczonego lub zatrutego alkoholem). Gorzej dostrzega się błędy literowe w korekcie dobrze znanego tekstu. 2) że bodźce te będą źle odebrane przez niesprawne receptory zmysłowe (np. W każdym zaś przypadku dokonując spostrzeżeń opieramy się.

Cóż z tego. że uderzenie nastąpiło. że dotknięcie skrzyżowanymi palcami ziarnka grochu melduje nam o dwóch ziarnkach. wyczujemy dotykiem jedno ziarnko. Dlaczego możemy być pewni. Obserwacja . Oczywiście nie łamie się. Bo wsadźmy rękę do wody. Spostrzeżenia tedy korygują się wzajemnie.co ważne . że patyk włożony do wody nie łamie się w punkcie zanurzenia. Można wszakże mieć zaufanie do zgodnych spostrzeżeń kilku zdrowych. Jeśli słucha się relacji żołnierzy z oddziału. jakich dokonali oni w odpowiednich warunkach fizycznych. kiedy widzimy jedno i dotykając zwyczajnie. lecz w ostatniej chwili wstrzymał cios. a atakowana osoba w tej właśnie chwili się przewróciła. to świadkowie zajścia gotowi będą zeznać. rozum każe dać wiarę temu drugiemu. ani że nie ma dwóch ziarnek grochu. a wzrok powie.bez jakiegoś szczególnego podniecenia czy nastawienia psychicznego. że jeśli ktoś zamierzył się kijem na kogoś. bo tego właśnie można było w tej sytuacji oczekiwać. która może być błędna. Zważmy bowiem np. § 3. że jest złamana. a przecież nie czuliśmy bólu. że strach ma wielkie oczy. łatwo przekonać się. przy tym . Spostrzeżenia jednych zmysłów korygują spostrzeżenia innych albo też przy sprzecznych informacjach tego samego zmysłu rozumowo umiemy rozstrzygać. które ze spostrzeżeń były błędne i dlaczego. który uległ panice. czy wiosło łamie się w miejscu zanurzenia w wodę.naszej dotychczasowej wiedzy. porównując doznane wrażenia różnego rodzaju. posiadających odpowiednią wiedzę w danej dziedzinie i normalnych psychicznie ludzi. np. Z dwóch sprzecznie informujących spostrzeżeń: wzrokowego i dotykowego. Opierając się na dokonanych spostrzeżeniach należy zachować odpowiedni krytycyzm. To wzrok widocznie mylnie nas informuje w tym przypadku. gdy dotykając palcami złożonymi na krzyż jedno ziarnko leżące na stole najwyraźniej czujemy dwa ziarnka? Sprawdźmy dotykiem.

lecz może być także obserwacją ilości: może polegać na policzeniu pewnych przedmiotów lub ich pomiarze za pomocą pewnych jednostek miary.. gdy uwaga nasza jest rozproszona. że ze stosunków między liczbami możemy wnioskować o stosunkach między przedmiotami zmierzonymi. jeśli z pierwszego dało się wykroić jedno. idę ulicą i mam oczy otwarte.Rozróżnić należy: 1) zwykłe. czy też zbliżający się tramwaj jest „piątką”. bo skupiając uwagę na pewnym przedmiocie spostrzegamy dokładniej niż wtedy. Przyporządkowaliśmy tu kawałkom materiału pewne liczby wedle odłożeń miarki na długości materiału i to pozwala nam przewidzieć. czy łokciom. przypadkowe spostrzeżenia i 2) obserwację. w danej chwili stawiane sobie pytanie. któremu przyporządkowaliśmy miarę 36 takich jednostek. Obserwacja może dotyczyć jakości oglądanego przedmiotu. że jego długość równa się trzem jednostkom miary: obojętnie czy metrom. iż z kawałka materiału. że jadą samochody. w której przedmiotom obserwowanym przyporządkowujemy pewne liczby w ten sposób. którego prawdziwość wydaje się nam zagwarantowana przez przeżyte w owej chwili wrażenia. Bowiem 1 /12 = 3/36. to nie krając możemy być pewni. Obserwacja jest to dochodzenie na podstawie rozmyślnego spostrzegania do sądów. na przystanku na „piątkę” i pilnie patrzę w kierunku nadjeżdżającego tramwaju. bez resztek. czy arszynom) i z tego kawałka materiału można uszyć jedno ubranie pewnego rodzaju. Natomiast przy zwykłym spostrzeganiu nie stawiam sobie takiego pytania: ot. Lecz przy obserwacji sąd ten jest odpowiedzią na pewne pytanie. Znaczy to np. W jednym i w drugim przypadku dochodzimy do sądu. Pomiar jest to taka obserwacja. idą ludzie i przejeżdża tramwaj nr 5. więc widzę. bo chcę sobie odpowiedzieć na pytanie. że jeśli pewien kawałek materiału ma miarę 3 (to znaczy. Spostrzeżenia z góry zamierzone są zwykle pewniejsze. . Czekam np. które mają być odpowiedzią na pewne. ile ubrań wyjdzie z drugiego kawałka. można uszyć takich ubrań 12. które sobie z góry postawiliśmy.

jako że warunki te są bardzo złożone.. II. czy nastąpią określone zmiany. Powstaje tu jednak problem. Eksperyment jest to więc złożona czynność polegająca na tym. s. Warszawa 1 . trudno jednak w tych przypadkach mówić o kontrolowaniu warunków kształtujących zachowania adresatów norm.Obserwacja może być dokonana także w ten sposób. Stosunkowo niewielką tylko liczbę twierdzeń bylibyśmy zwykle w stanie uzasadnić naszymi własnymi spostrzeżeniami. nazywając to „eksperymentowaniem”. w których ono przebiega. żeby zaobserwować. Stąd częstokroć zmuszeni jesteśmy dawać wiarę temu. że p. 227 i n. co mówią inni ludzie o wynikach ich spostrzeżeń.po to. Np. wywołujemy wybuch mniejszej czy większej ilości pyłu węglowego w określonym układzie kopalni doświadczalnej. Eksperymentowanie w dziedzinie zjawisk społecznych jest jednak sprawą zbyt zawiłą. odwołując się do swych spostrzeżeń. Cały ten zabieg nazywamy eksperymentem. w rozdziale poświęconym uzasadnianiu twierdzeń faktycznych w procesie sądowym (rozdz. J. iż specjalnie staramy się wpłynąć w określony sposób na przebieg jakiegoś zjawiska . Problem ten omówimy w trzeciej części podręcznika. a przy tym osoba A jest wiarygodnym informatorem. Elementy metodologii badań psychologicznych. Brzeziński. po to żeby zaobserwować. W praktyce prawniczej niekiedy wydaje się pewne zarządzenia „na próbę”. a także np. wyd. zmieniając w sposób przez nas kontrolowany warunki. W takich jednak przypadkach nie uzasadniamy twierdzeń bezpośrednio. by zbadać. głosi. Szerzej: K. czy i jakie zmiany wystąpią w tym zjawisku przy powodowanej przez nas zmianie warunków jego przebiegu. Warszawa 1985. kogo i w jakiej dziedzinie uważać można za wiarygodnego informatora. jakie będą ich skutki. więc uznać należy zdanie p za prawdę. Ajdukiewicz. XIX § 3). by obserwować niszczącą siłę wybuchu. by można było ją tutaj omawiać1. iż staramy się wpłynąć na określone zjawisko. lecz na podstawie wnioskowania: ponieważ osoba A. Logika pragmatyczna.

1978. „W północnej Norwegii dnia 21 czerwca słońce nie zachodzi”. gdy widząc czerwone światełko stwierdzasz. opierasz się tylko na spostrzeżeniu? 3. który by wykazał. Opisz kilka obserwacji i kilka niezamierzonych spostrzeżeń. „Kwadrat ma cztery boki”. „Dokument «Dagome iudex» odnosi się do Polski Mieszka I”? Które z tych zdań wydaje ci się najpewniejsze. Czy można by wykonać eksperyment. POJĘCIA OGÓLNE . 6. Wskaż przykłady złudzeń dźwiękowych. 5. Czy wtedy. siedząc w wagonie. że winda jest w ruchu. w którym czytasz to zadanie. rusza w pewnej chwili? Sformułuj ogólną metodę rozstrzygania podobnych wątpliwości. Jak dochodzisz do przekonania. a nie twój. 60 i n. s. 4. że to stojący na sąsiednim torze pociąg. ale przebiegających w znanych nam warunkach. Zadania l. a które najbardziej wątpliwe? 2. Na jakiej podstawie uważasz za prawdziwe zdania: „Testament Krzywoustego spowodował rozbicie Polski”. jakich dokonałeś w dniu. W mniej ścisłym znaczeniu eksperymentem nazywa się niekiedy po prostu obserwację dokonywaną w odniesieniu do zjawisk przez nas nie spowodowanych. „Cytryna jest kwaśna”. że czysta woda wrze przy ciśnieniu 760 mm Hg w innej temperaturze niż 100°C? Rozdział XIV WNIOSKOWANIE DEDUKCYJNE I JEGO PODSTAWY LOGICZNE A.

również nie wnioskowałem o pogodzie. 10.15 tak nie wnioskowałem. bo choć widziałem. Dnia 4 lipca 1993 r. Wnioskowanie Jeżeli na tej podstawie. że dziś jest sobota. od których zaczyna się wnioskowanie. bo wszyscy wiedzą o tym. że ilekroć rano jest rosa. ale domyślna. iż jestem przekonany. 10. Opisujemy ten proces w zdaniu zaczynającym się najczęściej od słowa „ponieważ”. choć. Ściślej biorąc. po którym wypowiadamy przesłanki. to jutro jest niedziela. we wnioskowaniu tym była jeszcze jedna przesłanka. jest piękna pogoda. Oto opis mojego wnioskowania z pewnej chwili. Przesłanki tej nie wypowiadaliśmy. że rano była rosa.§ 1. Taką przemilczaną. a wnioskiem było zdanie: „Jutro jest niedziela”. więc będzie dziś piękna pogoda”. że ktoś przyjmując pewne zdanie lub kilka zdań za prawdziwe dochodzi na tej podstawie do przeświadczenia o prawdziwości innego zdania1. że jutro jest niedziela. Zdania. o godz. nie ma więc potrzeby tego powtarzać. 10. O godz. na których podstawie uznajemy inne zdania za prawdziwe. to jutro jest niedziela”. iż dziś jest sobota. wnioskuję. Wnioskowanie jest to proces myślowy polegający na tym. że prawdziwe jest zdanie warunkowe: „Jeśli dziś jest sobota. . Wnioskowanie jest procesem myślowym. a następnie po słowie „więc” wypowiadamy wniosek.40 tego dnia. iż jutro jest niedziela. Dnia 4 lipca 1993 r. nazywamy wnioskiem. że z tego. zajęty innymi myślami. dochodzę do przekonania. i byłem przeświadczony. nazywamy przesłankami tego wnioskowania. a więc zachodzi w pewnym określonym momencie w czyjejś świadomości. że jeśli dziś jest sobota. o godz. które uznajemy za prawdziwe w rezultacie procesu wnioskowania. znaczy to.31 wnioskowałem: „Ponieważ dziś rano była rosa. czyli te zdania. po grecku: en thymo). nie wypowiedziana. W przytoczonym przykładzie przesłanką było zdanie: „Dziś jest sobota”. domyślną przesłankę czyjegoś wnioskowania nazywamy przesłanką entymematyczną (zatrzymaną w umyśle. Zdanie. myślałem wówczas o czymś innym niż pogoda w tym dniu.

bo padający deszcz przekonał mnie. 106) przyjmuje znaczenie szersze: „Wnioskowanie jest to proces myślowy. ss. lecz później przekonałem się. Są zresztą i takie schematy. o godz. że rano była rosa. Por. s. Natomiast dnia 4 lipca 1993 r. że się mylę. Schematy te stanowią podstawę do sformułowania dyrektyw (reguł) inferencyjnych. w którym na podstawie mniej lub bardziej stanowczego uznania przesłanek dochodzimy do uznania wniosku. przeprowadziłbym takie wnioskowanie na nowo albo przypomniałbym sobie wywnioskowany sąd.. przy czym stopień stanowczości uznania wniosku nie przewyższa stopnia uznania przesłanek”. Wnioskowałem w opisany sposób. Oczywiście błąd mógł też tkwić w przesłance. Jedne z nich są schematami wnioskowań niezawodnych . zwanych schematami inferencyjnymi.. iż w rozumowaniach z nimi zgodnych zawsze od prawdziwych przesłanek prowadzą do prawdziwego wniosku.zapytany. wskazujących sposoby wnioskowania niezawodnego czy przynajmniej uprawdopodobniąjącego. K. Jest to wąskie rozumienie terminu „wnioskowanie”. wyd. którego bądź dotychczas nie uznawaliśmy wcale.według których wnioskując od prawdziwych przesłanek nie zawsze dochodzimy do prawdziwego wniosku2. cyt. bo uważałem dane przesłanki za prawdziwe. Logika pragmatyczna.w tym sensie. że nie zawsze po rosie jest piękna pogoda. bądź uznawaliśmy mniej stanowczo. 18. dokładniej: K. Ajdukiewicz. że myliłem się uznając tę przesłankę entymematyczną za prawdziwą. Wnioskowania mogą przebiegać według różnych schematów ogólnych.wnioskowań uprawdopodobniających tylko (zawodnych) . inne . Ajdukiewicz (Logika pragmatyczna. cyt. 106.115 (wnioskowanie 2 1 .23 nie powtórzyłbym poprzedniego wnioskowania. które w rozumowaniu z nimi zgodnym od prawdziwych przesłanek zawsze prowadzą do fałszywego wniosku. wyd.

które tego kogoś (choć może nie kogo innego) skłaniają do uznania za prawdziwy pewnego „jego wniosku”. bo prawdziwość następstwa nie przesądza. wynika zdanie. Ktoś może rozumować tak: Ponieważ widzę. stosunku zachodzącego między dwoma zdaniami. Wniosek ten może okazać się fałszywy. Jeśli np. więc pada deszcz (wniosek).w szczególności wnioskowaniami redukcyjnymi (do których należą też wnioskowania przez indukcję niezupełną) oraz wnioskowaniami przez analogię. że podwórze jest mokre (przesłanka). uznaliśmy za prawdziwe zdanie „Jan jest prokuratorem”. Co innego tedy przesłanka oraz wniosek . że jest mokro na podwórzu. że widok mokrego podwórza skłania do sądu. a wniosek to samo. Proces wnioskowania a stosunek wynikania Nasze wnioskowania nawiązują często w pewien sposób do stosunku wynikania między zdaniami. iż pada deszcz. że „Jan jest urzędnikiem” (bo jeśli jest prokuratorem. a więc uznając pierwsze zdanie. skłonni jesteśmy uznać i drugie za prawdziwe. „czyjeś przesłanki”. w których prawdziwość przesłanek nie przesądza o prawdziwości wniosku. opartych na związku wynikania logicznego wniosku z przesłanek (i stąd niezawodnych). że pada deszcz. Czy więc przesłanka to to samo. .etapy czyjegoś wnioskowania w pewnej chwili. Po omówieniu w tym rozdziale wnioskowań dedukcyjnych. to jest urzędnikiem). czy ktoś tę zależność spostrzega. co racja.subiektywnie pewne oraz subiektywnie niepewne). a więc wnioskowaniami zawodnymi . a co następstwem? Ze zdania. co następstwo? Wcale nie. § 2. jak wiemy. Co tu jest racją. z których drugie nie może być fałszywe przy prawdziwości pierwszego niezależnie od tego. a co innego racja oraz następstwo . to z tego zdania wynika. w następnym zajmować się będziemy takimi wnioskowaniami. o prawdziwości racji.człony stosunku wynikania. ale nie odwrotnie. Ale tak rzadko podwórze bywa mokre mimo braku deszczu. czy jej nie spostrzega.

W rozdziale VII zapoznaliśmy się z pojęciem funktora prawdziwościowego. funktorów prawdziwościowych i kwantyfikatorów . 3) kwantyfikatory. aby z przyjętych przezeń przesłanek wynikał przyjmowany przez niego wniosek. odwołując się jedynie do wyrażeń wymienionych poprzednio pod pozycjami 1-3. o użyć należy jedynie znaku e. Mianowicie dla zdefiniowania znaczenia symbolów a. Prawa logiczne Dla kogoś.§ 3. e. Zmienne S oraz P oznaczają w tym przypadku jakieś nazwy generalne niepuste. W rozdziale VI zapoznaliśmy się z pojęciem funkcji zdaniowej oraz pojęciem kwantyfikatora oraz przynależenia elementu do klasy (co oznaczaliśmy znakiem e). i. konieczna okazuje się znajomość praw logicznych. o . W definiensie podanych definicji występuje wprawdzie dodatkowo zmienna x. kto chce wnioskować w taki sposób. zastępująca jakąś nazwę indywidualną . 4) wszelkie takie wyrażenia.ale ta dodatkowa zmienna jest związana występującym w definiensie . Obecnie wprowadzimy do dalszych rozważań termin „stała logiczna”. i.oraz odpowiednich zmiennych. twierdzeń logiki formalnej. 2) funktory prawdziwościowe. e. Tak więc np.używane w tradycyjnej logice na określenie zwrotów służących do zbudowania czterech rodzajów funkcji zdaniowych z kwadratu logicznego. stałymi logicznymi są symbole a. które można zdefiniować. który oznaczać będzie następujące wyrażenia: 1) funktor ∈ .

odnoszonego do wszystkich występujących w niej zmiennych. które nie jest ani stałą logiczną. Funkcję taką traktujemy jako twierdzenie logiki formalnej. prawo transpozycji: . Prawo logiczne. P oraz ze stałych logicznych: ∈ . nazywamy prawem logicznym czy też tautologią logiczną. Dla zaznaczenia. S. które jako całość mają postać implikacji albo równoważności (którą możemy traktować jako koniunkcję dwóch implikacji: pierwszego zdania i drugiego oraz drugiego i pierwszego). ani nie występuje w roli zmiennej. w których ze zdań powstałych w drodze odpowiedniego podstawienia poprzednika takiego prawa wnioskować się będzie odpowiednie podstawienie następnika. w którym głównym funktorem. Funkcją logiczną jest więc np. Funkcję logiczną. zasada wyłączonego środka czy też zasada podwójnego przeczenia. bo składa się jedynie ze zmiennych: x. Taki sam sens ma postawienie przed funkcją logiczną ze zmiennymi nazwowymi kwantyfikatora ogólnego. jest więc tylko zmienną pozorną. wyrażenie: x ∈ P ⊃ x ∈ S. iż te funkcje logiczne są prawami logicznymi. że z przesłanki czy przesłanek takiego wnioskowania wynikać będzie jego wniosek. Przykładami takich twierdzeń są sformułowane poprzednio: zasada sprzeczności. jest znak implikacji albo równoważności. Spośród wielkiej liczby praw logicznych interesować nas będą szczególnie te. ⊃ . Funkcja zdaniowa zbudowana jedynie ze stałych logicznych oraz ze zmiennych nazywana jest funkcją logiczną. Nie jest natomiast funkcją logiczną funkcja: x ∈ student . stwarza schemat dla wielkiej liczby wnioskowań. która przy dokonywaniu wszelkich składnych podstawień za występujące w niej zmienne daje zdanie prawdziwe.bo zawiera słowo „student”.kwantyfikatorern. poprzedzimy je literą T. mając pewność. to znaczy funktorem podporządkowującym sobie wszystkie pozostałe występujące w tym prawie. Do twierdzeń logiki formalnej należy np.

Liczbę przykładów. Zdanie: „Jeżeli pada deszcz. że Poznań leży nad Wartą” . choć w przypadku prawa transpozycji można byłoby użyć nawet znaku równoważności. że zdanie powstałe z dowolnego podstawienia zmiennych w pierwszym nawiasie implikować będzie zdanie powstałe z odpowiednio takiego samego podstawienia zmiennych w drugim nawiasie. to Jan nie chrapie”. w których związek implikacji jest zagwarantowany przez prawo transpozycji.Zapisaliśmy je używając znaku implikacji jako funktora głównego. to rozważana liczba nie jest parzysta”. Należy przy tym zwrócić uwagę. implikowanie bowiem zachodzi tu również i w kierunku odwrotnym. że Bonaparte był Anglikiem”. Zdanie: „Jeżeli Jan chrapie. Nawet zdanie: „Poznań leży nad Wartą ⊃ dwa razy dwa jest pięć” implikuje zdanie: „Nie jest tak. że dwa razy dwa jest pięć ⊃ nie jest tak. Nieistotne jest to. to nie jest tak. że obie te ostatnie implikacje są fałszywe. to Jan śpi” implikuje zdanie: „Jeżeli Jan nie śpi. „Jeżeli rozważana liczba jest parzysta. moglibyśmy dowolnie powiększać.w sformułowaniu poprzednika oraz następnika prawa transpozycji bowiem występuje znak zwykłej implikacji materialnej. a nie znak implikacji ścisłej (odnoszący się do stosunku wynikania). że dwa razy dwa jest cztery ⊃ nie jest tak. Dowolne podstawienie jakichś zdań na miejsce zmiennych p oraz q zamieni tę funkcję w zdanie prawdziwe: znaczy to w tym przypadku. zdanie: „Każdy samochód jest pojazdem” jest równoważne zdaniu: „Każdy niepojazd jest nie-samochodem” (pierwsze więc zdanie . to jest podzielna przez dwa” implikuje: „Jeżeli rozważana liczba nie jest podzielna przez dwa. że pada deszcz”. że jest mokro. Ze względu na to prawo. że zdanie „Bonaparte był Anglikiem ⊃ dwa razy dwa jest cztery” implikuje zdanie: „Nie jest tak. to jest mokro” implikuje więc zdanie: „Jeśli nie jest tak. Podobnie prawem logicznym jest prawo kontrapozycji zdań typu SaP: (funktor negacji nazwowej „nie” można zdefiniować przy użyciu negacji zdaniowej ~).

że myląc się co do przesłanek mamy również gwarancję uzyskania prawdziwego . W przypadku prawa o postaci równoważności mówimy. Takie dyrektywy wnioskowania są niezawodne. i tak dalej. zdanie „Każdy słoń jest ptakiem” równoważne jest zdaniu: „Każdy nie-ptak jest nie-słoniem”. to znaczy. P: SaP ⊃ PaS. Prawo logiczne o postaci implikacji gwarantuje nam.implikuje drugie. Każde prawo logiczne o postaci implikacji służyć więc może jako podstawa sformułowania dyrektywy wnioskowania (dyrektywy inferencyjnej). to mówimy. bo od prawdziwych przesłanek nigdy nie prowadzą do fałszywego wniosku (co oczywiście nie znaczy. Nie jest natomiast prawem logicznym np.uznać jako wniosek zdanie powstające przez odpowiednie podstawienie w następniku. że te dwa zdania są logicznie równoważne. Stąd prawa logiki formalnej zawierają wielką liczbę informacji o stosunkach wynikania (mianowicie wynikania logicznego) zachodzących między różnymi zdaniami. a drugie implikuje pierwsze). że jeśli pierwsze z tych dwóch zdań jest prawdziwe. to drugie nie jest fałszywe . nakazującej jeśli się uznało jako przesłankę zdanie czy zdania powstające przez określone podstawienie w poprzedniku takiej implikacji . lecz ze względu na samą ich strukturę (formę). wyrażenie: Π S.a to nawet nie zważając na treść tych zdań. jako że oba są fałszywe. Podobnie zdanie: „Każdy notariusz jest prawnikiem” równoważne jest zdaniu: „Każdy nie-prawnik jest nie-notariuszem”. Jeśli jakieś zdanie powstaje przez właściwe podstawienia jakichś wyrażeń na miejsce zmiennych występujących w poprzedniku prawa logicznego o postaci implikacji (czy równoważności). że nie zawsze zdanie ogólno-twierdzące implikuje zdanie ogólno-twierdzące powstające zeń przez przestawienie podmiotu i orzecznika. a drugie zdanie powstaje przez takie same podstawienia w następniku takiego prawa. iż w takim przypadku z pierwszego zdania jako racji logicznej wynika logicznie drugie zdanie jako następstwo logiczne.

nie zawsze wnioskowania nasze 3 . y.oraz prawa zaliczane do rachunku nazw. Dla uwidocznienia. s. ani też że jest wykluczone to. poprzednik nie tylko implikuje. r. O rachunku kwantyfikatorów (rachunku predykatów) patrz: Aneks do niniejszego tekstu. P zastępujące nazwy generalne)3. bowiem w prawach logicznych.. prawo transpozycji uzasadnia dyrektywę inferencyjną: Prawo kontrapozycji zdań typu SaP uzasadnia dyrektywę: W obu zresztą podanych przykładach można byłoby dodać przy tych schematach wnioskowania: „i odwrotnie”. zachodzi więc wynikanie logiczne dwustronne.zastępujące jakieś nazwy indywidualne. obok zwykłego zapisu tych praw logicznych formułować będziemy odpowiednią dyrektywę inferencyjną. § 4. ale jest równoważny następnikowi.) .. a schemat budowy odpowiedniego wniosku . a mianowicie prawa zaliczane do rachunku zdań. Omówimy dwa rodzaje praw logicznych. Wnioskowanie dedukcyjne Jak już wiemy. w których występują zmienne nazwowe (x. w przybliżonym sformułowaniu w mowie potocznej. S. schemat odpowiedniego wnioskowania. w jaki sposób prawo logiczne o postaci implikacji służyć może jako podstawa przeprowadzania wnioskowań. z . w których to prawach występują zmienne zdaniowe (oznaczane małymi literami: p. umieszczając schemat budowy przesłanek nad poziomą kreską. na których te schematy opierają się. M.pod kreską. q. iż na podstawie fałszywych przesłanek dojdziemy na podstawie prawa logicznego o postaci implikacji do prawdziwego wniosku). Np.wniosku.

Np.następstwem logicznie wynikającym z tej racji: wnioskowanie przebiega tu zgodnie z kierunkiem wynikania. Prawo logiczne. nazywamy wnioskowaniem dedukcyjnym. Wnioskowanie dedukcyjne należy więc do wnioskowań niezawodnych. wnioskujemy: . to jest takie. z którego przesłanek wynika logicznie jego wniosek. Takie wnioskowanie. a które szczególnie często stanowi podstawę wnioskowań dedukcyjnych i jest najprostszym ich schematem. według którego przebiega wnioskowanie.więc: dziś jest lód na stawie”.przebiegają w ten sposób. z przyjmowanych przesłanek. to musi być prawdziwy i wniosek. a wniosek jest zdaniem uzyskanym przez takie same podstawienia w następniku tego prawa. a w szczególności wynika logicznie. a wniosek . gwarantuje niezawodność wnioskowania dedukcyjnego: jeśli tylko w danym przypadku wnioskowania dedukcyjnego prawdziwe są przesłanki. według jakiego wzoru ogólnego przebiega dane wnioskowanie. to dziś jest lód na stawie. Ale wśród ogółu wnioskowań na uwagę zasługują szczególnie te wnioskowania. W potocznej praktyce wnioskowań dedukcyjnych trudno jest nieraz ustalić. Wnioskowaniem dedukcyjnym jest więc np. i dziś jest tęgi mróz . wnioskowanie: „Ponieważ: jeśli dziś jest tęgi mróz. iż wniosek wynika. We wnioskowaniu dedukcyjnym przesłanka czy koniunkcja przesłanek jest racją. z których przesłanek wynika logicznie wniosek. w których przesłanki są zdaniami uzyskanymi przez odpowiednie podstawienia w poprzedniku prawa logicznego o postaci implikacji. Wnioskowanie to przebiega bowiem według schematu: Schemat ten odpowiada prawu logicznemu zwanemu modus ponendo ponens: T [(p ⊃ q) • p] ⊃ q które omówimy w następnej części niniejszego rozdziału.

ale też drugą jeszcze przesłankę. to wnioskujemy dedukcyjnie. M = małpa oraz P = pawian. a więc jest zawodne. Takie wnioskowanie. że wnioskujemy tu według wzoru. więc każdy z obecnych na sali jest z zawodu prawnikiem”. Wydaje się. który najwyraźniej nie jest prawem logicznym. Stosując we wnioskowaniach dedukcyjnych wspomniany już poprzednio modus ponendo ponens opuszczamy najczęściej domyślną przesłankę implikacyjną „jeżeli p. to otrzymamy implikację: „Jeżeli każdy szympans jest małpą. S = szympans. a więc nie wnioskujemy dedukcyjnie. Jeśli podstawimy np. Wnioskowanie według wspomnianego wzoru może prowadzić od prawdziwej przesłanki do fałszywego wniosku. iż jest q. entymematyczną.a łatwo zauważyć. ale wynika logicznie z koniunkcji przesłanek wypowiedzianych i pewnych przesłanek domyślnych. P = prawnik): Jeżeli każde S jest M oraz każde M jest P. przesłankę entymematyczną: „Każdy adwokat jest prawnikiem”.ze względu na domyślną. Jeśli tedy z przesłanki „Każdy władca jest człowiekiem” dochodzimy do wniosku. która w koniunkcji z przesłanką „Każdy władca jest człowiekiem” tworzy rację dla wynikającego z niej logicznie wniosku. że w naszym wnioskowaniu przyjmujemy nie tylko wypowiedzianą przesłankę: „Każdy z obecnych na sali jest adwokatem”. to każdy szympans jest pawianem”. iż jest p. że jest to prawo logiczne (omówimy je w części C niniejszego rozdziału). M = adwokat. Nie jest przecież prawem logicznym wzór: „Jeśli każde S jest M. w którym z wypowiedzianych przesłanek wniosek nie wynika logicznie. to każde S jest P”. iż „Każdy człowiek jest śmiertelny”. lecz entymematycznie .„Ponieważ każdy z obecnych na sali jest adwokatem. Nasze wnioskowanie przebiega w rzeczywistości według wzoru (biorąc S = obecny na sali. która jest fałszywa. Przy takim . Rzecz w tym. dochodzimy do wniosku. przesłankę. iż „Każdy władca jest śmiertelny”. to każde S jest P . nazywamy wnioskowaniem dedukcyjnym entymematycznym. to q” i wypowiadając jedynie przesłankę.

że Jan jest miły i jest usłużny. gdyż między wyrażeniami: „nieprawda. iż Jan jest usłużny. by koniunkcja „p oraz q” była prawdziwa. iż Jan jest miły. że zarazem p i q” oraz „nieprawda. Jeśli nieprawda. że nieprawda. Można więc wnioskować dedukcyjnie i w kierunku odwrotnym. że q” zachodzi wynikanie obustronne. dopóki nie dodamy przesłanki entymematycznej. że zarazem Jan ukradł i Piotr . ale nie wynika on logicznie (nie można wskazać prawa. Niewykluczone wprawdzie. które gwarantowałoby to wynikanie). Zaprzeczenie koniunkcji dwóch zdań jest równoważne logicznie alternatywie zaprzeczonych zdań składowych tej koniunkcji. to wnioskować można.wnioskowaniu dedukcyjnym entymematycznym z przesłanki wypowiedzianej może wprawdzie wynikać wniosek. jakie można we wnioskowaniu dedukcyjnym wysnuć wnioski z tego. PRAWA LOGICZNE ZE ZMIENNYMI ZDANIOWYMI § 5. to znaczy z tego. B. nie można mieć co do tego pewności. Zaprzeczanie zdaniom złożonym W tym paragrafie przypomnimy prawa logiczne. że fałszywe mogą być oba zdania składowe tej koniunkcji. że przynajmniej jedno z jej zdań składowych jest nieprawdziwe. iż pewne zdanie złożone jest fałszywe. że prawdziwa jest negacja pewnego zdania złożonego jako całości. które wskazują. że p. lecz wniosek ten nie wynika logicznie. Dodaliśmy po napisaniu tego prawa logicznego „i odwrotnie”. lub nieprawda. to z tego wynika. Często popełniamy błąd utożsamiając negację koniunkcji („Nieprawda. lub nieprawda. Pierwsze prawo de Morgana dotyczy negowania koniunkcji: Skoro zaprzeczamy. zdania te są równoważne.

iż nieprawda. Dla prawdziwości negacji alternatywy trzeba. że nieprawdą jest. że był on członkiem SS. gdy Jan ukradł. że Jan ukradł. alternatywa (nierozłączna) jest fałszywa tylko wtedy. iż jeżeli p. że negacja jednego zdania jest prawdziwa. że był on pracownikiem Gestapo. gdy nieprawdziwe są wszystkie jej zdania składowe. lub nieprawda. że oskarżony był członkiem SS lub był pracownikiem Gestapo. Podamy tu tylko jedno z kilku możliwych. Z tego. że każde ze zdań tej alternatywy uważamy za fałszywe. to na pewno jest tak. to znaczy. iż gdy zdanie p jest prawdziwe. i nieprawda. wybierając to. skoro więc zaprzeczamy alternatywie. że Piotr ukradł”).ukradł”) z koniunkcją negacji („Nieprawda. to q. Natomiast dla prawdziwości alternatywy zdań zanegowanych wystarczy. Popełniamy błąd utożsamiając negację alternatywy („Nieprawda. by alternatywa ta była fałszywa. które może być przydatne w praktyce: Skoro stwierdzamy. że Jan pali papierosa”). że Jan czyta gazetę lub pali papierosa”) z alternatywą negacji („Nieprawda. i nieprawda. by samo to zdanie było fałszywe. że Jan czyta gazetę. a Piotr nie ukradł). że negacja koniunkcji będzie prawdziwa. a więc wystarczy. a więc by fałszywe były oba jej zdania składowe. a koniunkcja negacji tychże zdań fałszywa (np. . iż nieprawda. Może być przecież tak. Zaprzeczenie alternatywy dwóch zdań jest równoważne logicznie koniunkcji jej zaprzeczonych zdań składowych. Drugie prawo de Morgana dotyczy negowania alternatywy: Jak przypominamy sobie. niezależnie od wartości logicznej drugiego zdania. wynika. Prawo negacji implikacji.

powiadamy. to wynika stąd. tam też wtedy pada deszcz (por. Wypowiadający się chce w tym przypadku stwierdzić. Jeśli stwierdzamy. to pada deszcz. iż z negacji zdania warunkowego wnioskować można. to 2 listopada jest niedziela”. podstawiliśmy na miejsce p oraz q wypowiedzi niezupełne: „są chmury” oraz „pada deszcz”. że wskazany mu tu wzór wnioskowania jest prawem logicznym. iż nie jest tak. że jeśli są chmury. że w każdym przypadku (w każdym miejscu i czasie). że jeśli są chmury. Omawiany tu wzór wnioskowania odnosi się natomiast do implikacji zbudowanej z dwóch zdań w sensie logicznym (implikacji materialnej). My zaś. Przytoczone prawo wskazuje. Aneks. że w każdym miejscu i chwili gdy są chmury. Jak już o tym była mowa. że pada deszcz. to pada deszcz. Jeśli 1 listopada jest piątek. iż to nieprawda. Rzecz leży w tym. iż jeśli są chmury. iż z każdego zdania. rozdz. Ponieważ jesteśmy przekonani. to nieprawda. który bezkrytycznie zgodził się. to pada deszcz. że jeśli są chmury. gdybyśmy byli przekonani. że nieprawdziwe jest zdanie warunkowe: . Wypowiedź „Jeśli są chmury.zdanie q jest nieprawdziwe. to pada deszcz” wtedy tylko bylibyśmy gotowi uznać za prawdziwą. wynika odpowiednia konkretyzacja wypowiedzi niezupełnej zawartej w następniku rozważanej implikacji. (Por.) Przy innych omawianych tu wzorach takie . gdzie są chmury. musimy podsunąć pewne wątpliwości. iż litery p oraz q we wzorze oznaczać mają jakieś zdania w sensie logicznym. że poprzednik tego zdania implikuje negację następnika. iż to nieprawda. to 2 listopada nie jest niedziela”. A stąd przecież wedle ostatnio podanego wzoru wynikałoby. stwierdzając. które powstało w drodze konkretyzacji wypowiedzi niezupełnej zawartej w poprzedniku. Czytelnikowi. to pada deszcz. iż nieprawda. Zgodzi się on przecież. iż „Jeśli 1 listopada jest piątek. iż zawodzi przy nieprawidłowym podstawieniu. nie można go więc krytykować. wypowiadane przez nas implikacje często zbudowane są z dwóch wypowiedzi niezupełnych (implikacje formalne). VII § 6). co czytelnik uzna za fałsz. mając na myśli to.. iż tak nie jest.

to q”. bynajmniej nie wynika. że Jan jest przestępcą. ale wcale z tego nie wynika. że: „Jeśli p. natomiast z każdego zdania warunkowego wynika jego transpozycja. a zdarzają się też zaćmienia słońca). wnioskowanie takie mogłoby się okazać zawodne. że ze zdania q zdanie p nie wynika. że ze zdania q wynika zdanie p. Takie wnioskowanie nie zawiodłoby nas wtedy. że q. że stosunek wynikania ma charakter niesymetryczny. gdyby ktoś stwierdziwszy. Związek logiczny między wartością logiczną dowolnego zdania warunkowego a jego transpozycją stwierdza wspomniane już poprzednio prawo transpozycji: . gdybyśmy trafili na dwa zdania równoważne. iż jeśli nieprawda. wnosił stąd. Jeśli jest świt. że: „Jeśli q. wynika. to p”. że p. jak i to.podstawienie wypowiedzi niezupełnych za zmienne w implikacji występującej we wzorze nie powoduje na ogół nieporozumień. ale z tego. to nieprawda. Również zawodne byłoby wnioskowanie. iż jeśli jest szaro na dworze. Ze zdania warunkowego p ⊃ q nie wynika logicznie ani zdanie q ⊃ p. Transpozycją jakiegoś zdania warunkowego nazywamy takie zdanie warunkowe. że Jan nie jest przestępcą (może przecież być np. to jest świt (może być zmierzch. że Jan jest oszustem. Transpozycja Stwierdziliśmy już poprzednio. „Jutro jest piątek”) i wówczas wynikanie byłoby obustronne. to jest szaro na dworze. lecz gdyby trafił na zdania nierównoważne. że jeśli ze zdania p wynika zdanie q. Mógłby on wprawdzie trafić na równoważne sobie zdania p oraz q („Dziś jest czwartek”. złodziejem). § 6. że Jan nie jest oszustem. Zawodne więc byłoby wnioskowanie. które powstaje z poprzedniego przez przestawienie poprzednika z następnikiem oraz zanegowanie każdego z nich. wnioskował. to możliwe jest zarówno to. ale przecież nie zawsze zdania tworzące prawdziwą implikację są sobie równoważne. że jeśli p to q. ani też zdanie ~ p ⊃ ~ q. to znaczy. gdyby ktoś z tego. Z tego.

to nieprawda. które nie powtarzają się w poprzedniku. że ktoś naciska na przycisk. Niektóre prawa logiczne opierają się na funkcji o budowie sylogizmu.Podawaliśmy już poprzednio kilka przykładów stosowania tego prawa. to dzwonek dzwoni. to q» i «Jeżeli q. Skoro jest tak. wnosić stąd można. to r»”). § 7. że jeśli ktoś naciśnie na przycisk dzwonka. czyli zdanie p jest racją. to. że dzwonek dzwoni. Jeżeli p = „dany . Jeśli ze zdania p wynika zdanie q. Tę sylogistyczną budowę najlepiej widać na przykładzie prawa sylogizmu hipotetycznego: Jak widać. mamy tu wypowiedź o postaci zdania warunkowego mającego w poprzedniku koniunkcję dwóch zdań („«Jeżeli p. a zdanie q następstwem. ale jest temu zdaniu równoważna. wynikanie jest więc obustronne. iż jeśli nieprawda. z tego. bo transpozycja danego zdania warunkowego nie tylko z tego zdania wynika. które są podstawą szczególnego rodzaju wnioskowań z koniunkcji dwóch przesłanek. jak sobie przypominamy. iż fałszywe jest następstwo q. wynika. iż fałszywa jest racja p. Sylogizmem nazywamy wypowiedź o postaci zdania warunkowego (implikację materialną albo formalną) mającego w poprzedniku koniunkcję dwóch zdań (funkcji zdaniowych). Formułując prawo transpozycji dodaliśmy „i odwrotnie”. następnik zaś jest zdaniem (funkcją zdaniową) zbudowanym ze składników nie powtarzających się w poprzedniku. Prawa o budowie sylogistycznej Omówimy tu prawa logiczne. w których powtarza się pewien składnik wspólny. natomiast w następniku występują te zdania (p oraz r). w których pewien składnik (mianowicie zdanie q) powtarza się.

na podstawie prawa sylogizmu hipotetycznego. to z p wynika s. q. między którymi zachodzi związek treściowy. Stwierdzamy. to w każdym takim przypadku z p wynika r (por. Czasem przez nieuwagę ktoś podstawia nazwy na miejscu . że z r wynika s. Obok praw sylogistycznych należących do rachunku zdań. W praktyce więc. to z p wynika r. omawiać będziemy w dalszej części tego rozdziału prawa sylogistyczne rachunku nazw. nawet nie powiązane treściowo: prawo to głosi. ale i stosunek wynikania. że z s wynika t. ma wielką doniosłość praktyczną. to każde S jest P”). VIII § 3). s. to możemy stąd wnosić. występują jako zmienne zdaniowe.i tak dalej. gdzie litery p. „Jeżeli każde S jest M i każde M jest P. Prawo. r. w których jeśli każde następne będzie wynikało z poprzedniego. o którym tu mówimy. to r = „jest figurą. mówić można. wnioskować można. że z p wynika t . t itd. to q = „dany prostokąt jest kwadratem” . Prawo sylogizmu hipotetycznego może więc być traktowane jako informacja o tym. to pierwsze implikuje trzecie.i jeśli q = „dany prostokąt jest kwadratem”. P (np. W praktyce wnioskowań bierzemy jednak pod uwagę zazwyczaj takie zdania. to r = „jest figurą. A więc jeżeli z p wynika r oraz z r wynika s. w których występować będą zmienne nazwowe S. że stosunek wynikania jest stosunkiem przechodnim: jeżeli z p wynika q oraz z q wynika r. M.prostokąt ma boki równe”. iż jeśli p = „dany prostokąt ma boki równe”. q oraz r podstawiać można dowolne zdania. a drugie implikuje trzecie. której przekątne są prostopadłe”. której przekątne są prostopadłe”. że prawa sylogizmu zawierające w sformułowaniu ich poprzednika jakąś implikację dotyczą stosunku wynikania. to i ostatnie będzie wynikało z pierwszego. Jeżeli wiemy. rozdz. choć to niezupełnie ścisłe. pozwala nam bowiem utworzyć długie łańcuchy zdań. Jeżeli z p wynika q oraz z q wynika r. wiąże je więc nie tylko stosunek implikowania. W prawie sylogizmu hipotetycznego za zmienne zdaniowe p. stąd. że jeżeli pierwsze z nich implikuje drugie.

że po dokonaniu podstawień na miejsce zmiennych zdaniowych. Modus ponendo ponens głosi: Jeśli zważyć. to jest takiego. Są to prawa zwane: modus ponendo ponens. Prawo sylogizmu hipotetycznego nazwano tak dlatego. czyli . czyli tryb przez stwierdzanie (ponendo) stwierdzający (ponens). nie wychodząc na dwór stwierdzamy w drodze wnioskowania. korzystamy co chwila4. to jest na dworze mroźno. podstawić jakieś zdanie złożone). w poprzedniku jego wystąpią dwa zdania warunkowe. to z tego. świadomie czy nieświadomie. że jest na dworze mroźno. że ze zdania p wynika zdanie q (a więc p jest racją. prawo to pozwala zwięźle wyrazić znaną nam już prawdę.w tradycyjnej terminologii kategorycznego (choć na miejsce pojedynczej zmiennej zdaniowej możemy. że jeśli w danym momencie rtęć w termometrze za oknem jest poniżej zera. czyli tryb przez zaprzeczanie (tollendo) zaprzeczający (tollens). Obecnie omówimy dwa prawa sylogizmu hipotetyczno-kategorycznego. w czym popełnił błąd. że zazwyczaj budujemy implikacje ze zdań treściowo ze sobą powiązanych. że w danym momencie rtęć opadła poniżej zera. że prawdziwość racji przesądza o prawdziwości następstwa. czyli hipotetyczne. a ponieważ stwierdziliśmy. reguła odrywania).zmiennych zdaniowych . oraz modus tollendo tollens. wszędzie. stwierdziwszy więc. wnioskować możemy niezawodnie o prawdziwości q (por. Jeżeli Jan Kowalski jest notariuszem. Modus ponendo ponens stanowi zasadniczy schemat praktycznego . to ma wykształcenie prawnicze. Z prawa tego. że p jest prawdziwe. Wiemy. że jest notariuszem.i nie może się potem zorientować. w którym po podstawieniu wystąpi w poprzedniku koniunkcja jakiegoś zdania hipotetycznego i zdania prostego. gdzie ona w prawie występuje. wnioskujemy dedukcyjnie. a q następstwem). że ma wykształcenie prawnicze. Jeśli przyjmiemy.

że jeśli pada deszcz. p jest racją.wykorzystywania przez nas wiedzy o tym. jak w modus ponendo ponens (patrz Aneks). Wykazywanie przez oskarżonego „alibi” (obecność gdzie indziej w chwili. Po omówieniu modus ponendo ponens i modus tollendo tollens zwróćmy jeszcze raz uwagę. że na pewno nie on zasztyletował. Modus tollendo tollens głosi: 4 Jeśli z p wynika q (tzn. Bierzemy wówczas pod uwagę strukturę wewnętrzną zdań tworzących przesłanki. to był na miejscu zbrodni. Okazuje się. gdzie a1 oznacza jakiś określony indywidualny obiekt. że nie pada deszcz. że pada deszcz. Wnioskuję więc. że chodniki nie są mokre. to x jest B. a nie implikacja zbudowana ze zdań p oraz q. a wyglądając na ulicę spostrzegam. Zaprzeczając następstwu zaprzeczamy racji. q jest następstwem) i stwierdzimy. to nieprawdziwe jest zdanie p. więc a1 jest B”. iż q. że nieprawda. W takim wnioskowaniu jedną z przesłanek byłaby implikacja formalna związana kwantyfikatorem. Jeśli Piotr zasztyletował kogoś. Wiadomo. a może . gdy popełniono przestępstwo) opiera się właśnie na modus tollendo tollens. wykorzystując prawo logiczne o zmiennych nazwowych zwane dictum de omni. że nie było go na miejscu zbrodni (był wtedy gdzie indziej). Obawiam się. Wnioskujemy więc. to jest mokro na dworze. że fałszywość racji nie pozwala wnosić niezawodnie o fałszywości następstwa: następstwo może być wtedy fałszywe. i a1 jest A. Niektóre wnioskowania dedukcyjne opierające się na modus ponendo ponens przedstawić można również jako wnioskowania przebiegające według wzoru „Dla każdego x: jeśli x jest A. Inaczej: fałszywość następstwa pociąga za sobą fałszywość racji. że z pewnego zdania wynika inne.

Śnieg nie spadł. może być szron. i wiadomo. że jeśli racja. jeśli spadł obfity śnieg. bo np. ale może być biało. Modus ponendo tollens jest sylogizmem mówiącym o właściwościach dysjunkcji: Prawdziwość jednego ze zdań składowych prawdziwej dysjunkcji pozwala wnioskować o fałszywości drugiego. które dotyczy zdań alternatywnych: Stwierdzając prawdziwość alternatywy złożonej z dwóch zdań stwierdzamy. że widocznie drugie z tych zdań jest prawdziwe. Jeśli wiadomo. że z pewnej porcji gliny bądź zostanie zrobiony wazonik. Sylogizmem jest również prawo zwane modus tollendo ponens. Np. bo jesteśmy skłonni sądzić. jest fałszywa. to musimy dojść do wniosku. że Jan go nie popełnił. że przynajmniej jedno z nich jest prawdziwe. Jeśli wiadomo. że zostanie zrobiony wazonik. że racja była prawdziwa. to niewątpliwie nie zostanie zrobiona figurka z tej porcji gliny. że dane przestępstwo popełnił Jan lub popełnił Piotr.też być prawdziwe. Natomiast z fałszywości jednego z członów prawdziwej dysjunkcji nie można niezawodnie wnosić o prawdziwości drugiego. Również prawdziwość następstwa nie daje nam pewności. i stwierdzono. iż dane przestępstwo popełnił Piotr. . to jest biało na dworze. którą wskazano dla jakiegoś zdania. Natomiast z prawdziwości jednego z członów prawdziwej alternatywy nierozłącznej nie można niezawodnie wnosić o fałszywości drugiego. Pamiętajmy o tym. to i samo zdanie musi być fałszywe a tak nie jest. Skoro więc dowiadujemy się o fałszywości jednego ze zdań składowych prawdziwej alternatywy. to musimy z takich przesłanek wyciągnąć wniosek. bądź zostanie zrobiona figurka.

a że nadawał list polecony lub wysyłał przekaz. Prawo dylematu konstrukcyjnego złożonego głosi: Np.§ 8. to był na poczcie.: Jeżeli pójdę do kawiarni. to wypiję herbatę. jeżeli pójdę do restauracji. to pada strzał. że pójdę do . pada strzał. Inne prawa rachunku zdań Spośród innych praw logicznych teorii zdań zasługuje na zapamiętanie prawo eksportacji i importacji: Wiadomo. formułujemy je tu przy użyciu alternatywy nierozłącznej. gdzie dwa warunki konieczne pewnego stanu rzeczy tworzą łącznie warunek wystarczający. to wypiję kawę. Wnosić więc można. to był na poczcie. to jeżeli ktoś naciska na spust. że jeśli karabin jest gotowy do strzału i ktoś naciska na spust.: Jeżeli Jan nadawał list polecony. iż jeśli karabin jest gotowy do strzału. więc był na poczcie. Prawo dylematu konstrukcyjnego głosi: Np. Do bardziej złożonych praw logicznych należą dylematy. a wiadomo. Prawo to będzie mieć zastosowanie zwłaszcza w takich przypadkach. co interesować nas będzie przy rozważaniach dotyczących związku przyczynowego. choć mogą być one formułowane przy użyciu odpowiednio alternatywy rozłącznej w pierwszej części wzoru. czyli wzory wnioskowania z „założenia dwojakiego” (po grecku: dilémmaton). i jeśli Jan wysyłał przekaz.

czy przy takich zdaniach p oraz q poprzednik naszego wzoru (q lub nie jest tak. Następnik (jeżeli p. że wypiję kawę lub herbatę. to podlega wykonaniu? Biorąc p = „wyrok jest prawomocny”. które mogą mieć znaczenie w codziennej praktyce.wnioskować więc można. Dobierzemy więc takie zdania p oraz q. W takim przypadku jednak poprzednik też będzie zdaniem fałszywym. Można by podać znacznie więcej praw teorii zdań. poprzednik był zdaniem prawdziwym. Jeśli bowiem q . że wyrok jest prawomocny. niezawodnym wzorem wnioskowania. że wyrok podlega wykonaniu lub nie jest tak. by w tym wzorze. oraz q = „wyrok podlega wykonaniu”. Oto przykład. to omawiany wzór nie jest prawem logicznym. Jeśliby to jednak było niemożliwe. mającym postać implikacji. żeby następnik wzoru (jeżeli p. stwierdzić możemy. że takie wnioskowanie przebiegałoby wedle schematu: Aby stwierdzić. a następnik był zdaniem fałszywym. że p) może stać się zdaniem prawdziwym. czy nie jest prawem logicznym. to q) będzie wtedy i tylko wtedy zdaniem fałszywym. Gdyby jednak Czytelnikowi wypadło kiedyś wnioskować wedle ogólnego wzoru. gdy p będzie zdaniem prawdziwym. jest. to q) stał się zdaniem fałszywym. to prawdziwość poprzednika przesądzałaby o prawdziwości następnika i wzór byłby prawem logicznym. który nie został tu omówiony. jest zawodnym wzorem wnioskowania. lecz ograniczamy się tu do wskazania tych. Mówią nam. czy wzór ten jest prawem logicznym. musimy rozważyć. czy może się stać tak. a q będzie zdaniem fałszywym. że jeżeli wyrok jest prawomocny. wedle którego wnioskuje. Czy można stąd wnioskować. i zbadamy. to bez większego wysiłku może on sam zbadać. czy wzór. Jeśliby to było możliwe.kawiarni lub pójdę do restauracji .

Uczynimy to w ten sposób. że poprzednik wzoru nie może być prawdziwy przy fałszywości następnika. występująca jako składnik wyrażenia zawartego w pierwszym nawiasie. Badanie. czy dana funkcja logiczna o zmiennych zdaniowych jest prawem logicznym. że najpierw (1) ustalimy wartości. II) p = 1. Stąd wniosek. to alternatywa dwóch zdań fałszywych jest. następnie (2) wartości. potem (3) wartości. wreszcie (4) wartości całej badanej funkcji. które mogą przybierać dwie wartości logiczne: 1 oraz 0 (wartość prawdy albo wartość fałszu). to rozpatrzyć należy. III p = 0. że można też niezawodnie wnioskować w kierunku odwrotnym . a więc wzór nasz jest prawem logicznym. . W każdym przypadku Łatwo się przekonać. Mamy zbadać. stanowiącej implikację złożoną z wyrażeń zbadanych jako (2) i (3). ująć możemy w zestawienia tabelowe. jakie przybiera cała funkcja zawarta w pierwszym nawiasie.jest zdaniem fałszywym oraz negacja p jest zdaniem fałszywym (skoro p jest prawdziwe). to znaczy czy przy wszelkich podstawieniach zdań na miejsce zmiennych daje zdanie prawdziwe.co pozostawiamy samodzielności Czytelnika. funkcja zdaniowa Skoro występują tu dwie zmienne zdaniowe: p oraz q. jakie wartości przybierać będzie badana funkcja w przypadkach. gdy: I) p = 1. q = 1. jakie przybiera funkcja zawarta w drugim nawiasie. q = 0. jakie przybiera funkcja ~ p. q = 0. fałszywa. jak wiadomo. q = 1. IV) p = 0. jakie wartości logiczne przybiera np.

System dedukcyjny . Zbadajmy np. bo np.Tabela ta wykazała nam. czy dana funkcja logiczna jest prawem logicznym. to nie jest prawem logicznym i nie może stanowić wzoru wnioskowań niezawodnych. że badana funkcja przy wszelkich podstawieniach daje zdanie prawdziwe. Ma on charakter algorytmu. a więc jest prawem logicznym. zwany metodą matrycową albo metodą zero-jedynkową. § 9. nie wymaga jakiejkolwiek pomysłowości. funkcję Skoro funkcja ta nie przy wszystkich podstawieniach daje zdanie prawdziwe. to znaczy postępowania pozwalającego na rozstrzygnięcie jakiegoś typowego zadania logicznego czy matematycznego według planu przewidzianego z góry określoną stałą instrukcją. dla trzech zmiennych wchodzi w grę już osiem różnych możliwości (2×2×2) co do wartości logicznej zdań podstawianych za zmienne. Ten sposób badania. Ten sposób sprawdzania staje się niedogodny przy większej liczbie zmiennych.

Aksjomaty przyjmowane na początku budowy systemu wyznaczają znaczenie wyrażeń pierwotnych. a nazwowymi .w przypadku rachunku nazw). że funkcje te przy wszelkich dopuszczalnych podstawieniach za zmienne tworzą zdania prawdziwe. aby nie zawierała zdań ze sobą sprzecznych . Zdania takiego systemu zapisujemy w postaci funkcji logicznych (ze zmiennymi zdaniowymi w przypadku rachunku zdań. aby aksjomaty systemu stanowiły pewniki. które miałyby następstwa wzajemnie sprzeczne. prawo: (p • ~ p) ⊃ q (czyli: koniunkcja zdań sprzecznych implikuje każde zdanie). jak pewniki w geometrii Euklidesa. Jeśli przyjmuje się do takiego zbioru pewne twierdzenia. zdania oczywiste. zwanych aksjomatami. Reguły dowodowe przyjmuje się zazwyczaj następujące: .W logice formalnej ogół twierdzeń rachunku zdań ujmowany jest w postaci teorii. co łatwo jest sprawdzić metodą zero-jedynkową. W logice formalnej teoria przybiera postać systemu dedukcyjnego. to znaczy zbioru zdań składającego się ze zdań wyjściowych przyjętych bez dowodu. Ongiś wymagano. czy to bezpośrednio z aksjomatów. to znaczy w pewien sposób uporządkowanego zbioru zdań.a więc i takich zdań. oraz ze zdań przyjętych jako bezpośrednie czy dalsze konsekwencje tych aksjomatów. jak np. Od należycie zbudowanej teorii wymaga się. Współcześnie jednak za aksjomaty bywają przyjmowane również i zdania bynajmniej nie intuicyjne. czy też z twierdzeń poprzednio w ten sposób wyprowadzonych z aksjomatów. to zalicza się do niego również i wszelkie następstwa tych zdań. Zdania takiego systemu zbudowane są z pewnego zasobu wyrażeń pierwotnych oraz z wyrażeń zdefiniowanych przy użyciu tych wyrażeń pierwotnych. Następnie do systemu wolno przyjmować jedynie twierdzenia wyprowadzone według określonych reguł dowodowych (a więc w sposób sformalizowany). Najbardziej precyzyjna postać systemu dedukcyjnego to system aksjomatyczny sformalizowany. domyślnie przyjmując. W miarę potrzeby wzbogaca się słownik systemu definicjami opartymi na wyrażeniach pierwotnych.

Wobec tego. implikację zawartą w nawiasie w twierdzeniu T02 możemy zastąpić wyrażeniem równoważnym według definicji D01. Dla przykładu5 przyjmijmy jako dwa aksjomaty systemu: A01 [(p • q) ⊃ r] ⊃ [p ⊃ (q ⊃ r)] A02 (p• ~ p) ⊃ q oraz definicję: D01 (p ∨ q) df (~ p ⊃ q) W aksjomacie A01 dokonujemy następujących podstawień: zamiast q podstawiam ~ p. to wolno też przyjąć funkcję. otrzymując w ten sposób twierdzenie T03: . Reguła zastępowania: Jeśli jako aksjomat albo twierdzenie przyjęto do systemu jakąś funkcję. Reguła odrywania. w myśl reguły odrywania. która powstaje z tej pierwszej przez zastąpienie jakiegoś jej fragmentu wyrażeniem (definicyjnie) równoważnym.Reguła podstawiania: Jeśli jako aksjomat albo twierdzenie przyjęto do systemu jakąś funkcję. to jest stosowane we wszystkich miejscach. to wolno też przyjąć funkcję. wolno uznać następnik twierdzenia T01 za twierdzenie systemu. gdzie występuje dana zmienna. W ten sposób wyprowadzamy twierdzenie T02: T02 p ⊃ (~p ⊃ q) W myśl reguły zastępowania.byleby podstawienie było konsekwentne. która powstaje z tej pierwszej przez podstawienie w niej na miejsce określonej zmiennej jakiejś dowolnej funkcji sformułowanej w języku danego systemu . a zamiast r podstawiamy q . to wolno też przyjąć do systemu jej następnik.i otrzymujemy w ten sposób twierdzenie T01: T01 [(p • ~ p) ⊃ q] ⊃ [p ⊃ (~ p ⊃ q)] Jak łatwo zauważyć. Jeśli jako aksjomat albo twierdzenie przyjęto do systemu jakąś funkcję o postaci implikacji i przyjęto też jej poprzednik. poprzednik tego twierdzenia o postaci implikacji jest już przyjęty do systemu jako aksjomat A02.

C. PRAWA LOGICZNE ZE ZMIENNYMI NAZWOWYMI § 10. i układ niesprzeczny. by z aksjomatów tych nie można było wyprowadzić dwóch twierdzeń względem siebie sprzecznych.. pozwalały na wyprowadzenie.: Πx: [(x ∈ A) • (x ∈ B)] ≡ x ∈ (A i B)] Πx: [x ∈ (A lub B)] ≡ [x ∈ (B lub A)] Πx: [(x ∈ (A i B)] ⊃ [x ∈ 5 (A lub B)] . tzn. Współczesny a tradycyjny rachunek nazw Czytelnikowi znane są z licealnego kursu matematyki niektóre wyrywkowo wybrane definicje i twierdzenia logiczne dotyczące przynależności jakichś elementów do określonych zbiorów (klas). np. żeby nie można było wyprowadzić któregoś z nich z pozostałych aksjomatów). wyd. żeby dawały układ pełny. cyt. 168 -169.T03 p ⊃ (p ∨ q) Oczywiście aksjomatów systemu nie można przyjmować w dowolny sposób. W szczególności wymaga się tego. jak w podanym tu przykładzie. każdego prawdziwego twierdzenia teorii zdań. według przyjętych reguł. lecz w sposób odpowiednio przemyślany. żeby aksjomaty były od siebie wzajemnie niezależne (tzn. O historii rachunku zdań patrz: Mała encyklopedia logiki. tzn. ss.

VII § 3 i 4). „A lub B” to oznaczenie sumy tych klas (por. ogranicza się do ustalania związków między wartością logiczną różnych zdań subsumpcyjnych o budowie SaP. „A i B” to oznaczenie iloczynu klas A oraz B. Współcześnie punktem wyjścia w budowaniu odpowiedniej teorii logicznej są funkcje logiczne odpowiadające strukturze zdania atomicznego. a w każdym razie od czasów średniowiecza. co pozwala przejść do badania związków logicznych między zdaniami o bardziej złożonej strukturze wewnętrznej. SiP. a nie jest dopuszczalne podstawianie nazw pustych (a także nazw uniwersalnych)6. orzekającego o przynależności indywiduum do określonego zbioru (klasy). lub te. rozdz.W zapisie tych funkcji użyliśmy odpowiednio słów „i” oraz „lub” na określenie odpowiednich funktorów nazwotwórczych służących do zbudowania nazw złożonych. Wadą tradycyjnego rachunku nazw jest to. Istotną sprawą jest rozważenie. Natomiast tradycyjny rachunek nazw. kiedy to ustalił się pewien sposób ich wykładania mianowicie te twierdzenia. historycznie wcześniej zresztą sformułowany niż rachunek zdań. które mogą okazać się przydatne do sformułowania określonej myśli w dogodnej w danym przypadku formie redakcyjnej. VI § 6). znane już od starożytności. Omówimy w ograniczonym zakresie niektóre twierdzenia tradycyjnego rachunku nazw. czy . Zdania atomiczne i egzystencjalne sprowadzano w tradycyjnym rachunku w sposób nieraz bardzo sztuczny do struktury zdań subsumpcyjnych. W zdaniach kwadratu logicznego nazwy generalne występujące odpowiednio jako podmiot albo jako orzecznik zdania subsumpcyjnego nazywano terminami zdania (stąd upowszechniło się użycie słowa „termin” zamiast „nazwa”). które zazwyczaj intuicyjnie wykorzystujemy w potocznych wnioskowaniach. SoP (por. dla odróżnienia od odpowiednich funktorów prawdziwościowych. że we wzorach będących twierdzeniami tej logiki dopuszcza się podstawianie na miejsce zmiennych tylko nazw ogólnych i jednostkowych. SeP. rozdz.

Mała encyklopedia logiki. . które są zarazem elementami klasy S. czy w danym zdaniu albo funkcji zdaniowej z kwadratu logicznego formułuje się informacje dotyczące całości zakresu odpowiedniej nazwy. cyt. jest terminem. o którego całym zakresie zawarta jest informacja w danym zdaniu. a może tylko S są P . Jeśli z samej budowy zdania subsumpcyjnego (funkcji zdaniowej) widać. że w zdaniu tym mowa o wszystkich desygnatach któregoś z terminów tego zdania. jeśli nie mamy dodatkowych informacji. W tradycyjnej logice nazw niedopuszczalne jest uznanie za prawo logiczne takiej implikacji. a więc mówimy tu o wszystkich S oraz o wszystkich P. 90. Nie mówimy tu jednak czegoś o wszystkich P. termin P nie jest w zdaniu ogólno-twierdzącym rozłożony. podczas gdy w jej poprzedniku występowałoby zdanie nie zawierające informacji o całości zakresu danego terminu. wyd. O wszystkich S stwierdzamy. że należą do klasy P. zatem oba terminy zdania są w tym przypadku rozłożone. choć ze zdania informującego o wszystkich wynika zdanie informujące o niektórych. to mówimy. W zdaniu ogólno-twierdzącym (o budowie: każde S jest P) rozłożony jest termin stanowiący podmiot (S). s. że nie znajdziemy ich w całej klasie P. w której następniku występowałoby zdanie informujące ze względu na samą swą budowę o całości zakresu któregoś z występujących w nim terminów. W zdaniu ogólno-przeczącym (o budowie: żadne S nie jest P) mówimy o wszystkich S. Może są inne P oprócz tych. tzn. czy też nie można tego na podstawie samej struktury wypowiedzi ustalić. że termin ten jest terminem rozłożonym w danym zdaniu.tego nie wiemy. Ze zdania zawierającego informację dotyczącą niektórych przedmiotów danego rodzaju nie wynika logicznie zdanie informujące o wszystkich.można ustalić na podstawie samej struktury danej wypowiedzi to.. 6 Por.

ani o wszystkich P. jakie zachodzą pomiędzy wartością logiczną zdań subsumpcyjnych różnego rodzaju. VI § 6. Związki kwadratu logicznego Rozpatrzymy obecnie związki.nie istnieją S. mających ten sam podmiot S i ten sam orzecznik P. które są nie-P SeP . Pojęcie terminu rozłożonego w danym zdaniu kwadratu logicznego stanie się wkrótce niezbędne w naszych rozważaniach. że rozłożone są podmioty (S) zdań ogólnych i orzeczniki (P) zdań przeczących.S e P zd. ogólno- . rozłożony jest termin P.nie istnieją S.W zdaniu szczegółowo-twierdzącym (niektóre S są P) stwierdzamy. iż zdania o takiej budowie (przy założeniu. W zdaniu szczegółowo-przeczącym (niektóre S nie są P) termin S jest terminem nierozłożonym. że nie ma wśród nich niektórych S. że w zdaniach tych na miejscu S oraz na miejscu P mogą występować tylko nazwy niepuste) głoszą: SaP . które są P S o P zd. podkreślając w nich terminy rozłożone. ogólno-twierdzące S a P przeczące zd. mówimy tu o wszystkich desygnatach nazwy P. zd. zgodnie z tradycją. iż część desygnatów nazwy S stanowi jakąś część desygnatów nazwy P. XIV § 3) ustaleń co do znaczenia każdego z czterech rodzajów zdań z kwadratu logicznego. stwierdzić można. Wypiszemy te cztery rodzaje zdań. § 11. rozdz. szczeg.-twierdzące S i P przeczące Łatwo zapamiętać. a więc nie mówi się tu ani o wszystkich S. szczeg. Nawiązując do przeprowadzonych poprzednio (rozdz. Oba terminy są w tym przypadku nierozłożone.

Jeśli zakres podstawień na miejsce S ograniczymy do nazw niepustych. Natomiast nie mogą być oba takie zdania zdaniami prawdziwymi: skoro zakładamy. a zdania o budowie S e P są zdaniami sprzecznymi względem odpowiednich zdań o budowie S i P. Ze zdania o budowie S a . zdania o budowie S o P oraz o budowie S i P nie mogą być oba fałszywe. które są nie-P. lub istnieją takie S. to nie może być zarazem prawdą. Parę zdań o budowie S i P oraz S o P nazywamy parą zdań podprzeciwnych: nie wykluczają się one.istnieją S. Skoro bowiem jakieś S istnieją. zdaniem fałszywym. to zdanie o budowie S e P musi być. jako zdanie przeciwne. jest to przy tym równoważność logiczna. że zdania o budowie S a P są zdaniami sprzecznymi względem odpowiednich zdań o budowie S o P. i nie istniały S. żeby i nie istniały S. a zdanie „Żaden student nie jest analfabetą” równoważne jest negacji zdania „Niektórzy studenci są analfabetami”. Np.P. Zdania o budowie S a P oraz odpowiednie zdania o budowie S e P są zdaniami względem siebie przeciwnymi. Będą one oba prawdziwe w takich przypadkach. że część przedmiotów S należeć będzie do klasy przedmiotów P. które są P. które są nie-P . a więc sprzeczne z nim zdanie o budowie S i P musi być zdaniem prawdziwym. a inna część . które są P SoP . Jeśli zdanie o budowie S a P oraz odpowiednie zdanie o budowie S e P nie mogą być oba prawdziwe. że odpowiednie. które są P. które są nie-.SiP .przy czym jakieś S oraz jakieś P istnieją. Jeśli zdanie o budowie S a P jest prawdziwe. to łatwo zauważyć. zdanie: „Każdy student jest uczniem” jest równoważne negacji zdania: „Niektórzy studenci nie są uczniami”. jeśli S oraz P będą nazwami tak dobranymi. Mianowicie mogą one być oba zdaniami fałszywymi. choć mogą być oba prawdziwe.do klasy nie-P. kiedy istnieją zarówno S będące P. sprzeczne w stosunku do dwóch pierwszych. lecz dopełniają. choć mogą być oba fałszywe.P. jak i S będące nie-.istnieją S. to łatwo dostrzec. to istnieją takie S. że jakieś S istnieją. to znaczy przynajmniej jedno z nich jest prawdziwe.

i P.P wynika więc zdanie o budowie S i P. to S e P jako sprzeczne z nim byłoby prawdziwe. Podobnie prawdziwość S e P przesądza o fałszywości S a P. a stąd zdanie o budowie S a P musiałoby być fałszywe. a to nie przesądza ani o prawdziwości. ale fałszywość racji nie przesądza o fałszywości następstwa. to S o P jest prawdziwe. a zdanie o budowie S o P zdaniem podporządkowanym zdaniu o budowie S e P. a to przesądza o prawdziwości S o P. Ze zdania o budowie S e P wynika więc zdanie o budowie S o P. jaka jest wartość logiczna zdania S a P. Przy prawdziwości zdania o budowie S i P zdanie o budowie S o P może być albo prawdziwe. W kwadracie tym Czytelnik winien odszukać wszystkie pary zdań. Odpowiednio fałszywość S o P przesądza o fałszywości odpowiedniego zdania o budowie S e P. Podobnie na podstawie prawdziwości S o P nie można określić wartości logicznej odpowiedniego zdania o budowie S e P. a stąd nie można też określić. fałszywość następstwa przesądza o fałszywości racji. Jeśli S a P jest fałszywe. Związki. Jak sobie przypominamy. o których była tu mowa. ani o fałszywości S o P. tradycyjnie ujmowano w postaci tzw. kwadratu logicznego. ani o fałszywości S . Gdyby jednak S i P było fałszywe. Podobnie fałszywość S e P nie przesądza ani o prawdziwości. albo fałszywe. będącym dla niego racją. Nie zachodzą jednak zależności odwrotne. o których mowa. . Zdanie o budowie S i P nazywane bywa zdaniem podporządkowanym zdaniu o budowie S a P.

że istnieją S. Zdanie o budowie S e P głosi. który poprzednio był orzecznikiem.Należy dodać. że termin. że jakiś indywidualny przedmiot x1 przynależy do klasy S. mające co najmniej jeden desygnat. zdanie o budowie S i P równoważne jest jego konwersji. Konwersja.i odwrotnie. które są S. w których stwierdza się zależności logiczne między określonymi zdaniami z kwadratu logicznego a zdaniami powstającymi przez pewne ich przekształcenie. Zdanie o budowie S i P głosi.a wobec tego istnieją P. które są P . iż jeśli prawdziwe jest zdanie subsumpcyjne „Każde S jest P” i prawdziwe jest też zdanie atomiczne. jeśli żadne S nie jest P. zdaniu o budowie P i S. obwersja. że nie istnieją S. Wszystkie te zależności zachodzą jednak przy założeniu. to można orzec o poszczególnym przedmiocie z tej klasy). prawa opozycji w kwadracie logicznym): ] § 12. Podobnie.co można orzec o wszystkich przedmiotach danej klasy. Żaden student nie jest analfabetą . to prawdziwe musi być zdanie. oraz.a wobec tego nie istnieją też P. a x1 przynależy do klasy S. kontrapozycja W paragrafie tym omówimy pewien rodzaj praw rachunku nazw. iż w funkcjach zdaniowych przedstawiających budowę zdań z kwadratu logicznego na miejsce zmiennych S oraz P podstawiane będą jakieś nazwy niepuste. które są S. to x1 nie przynależy do klasy P (dictum de nullo). Przy takim ograniczeniu zakresu podstawień za S oraz P sformułować możemy następujące prawa logiczne rachunku nazw (tzw. Konwersją jakiegoś zdania subsumpcyjnego nazywamy zdanie powstałe zeń w ten sposób. które są P . zdaniu o budowie P e S. stawiamy na miejscu podmiotu . Zdanie o budowie S e P jest więc równoważne jego konwersji. że x1 przynależy do klasy P (dictum de omni .

których zakresy są zamienne. Zdanie o budowie S a P byłoby równoważne zdaniu o budowie P a S tylko w tych przypadkach. Ze zdania „Wszelki syn bezdzietnej matki jest mężczyzną” bynajmniej bowiem nie wynika zdanie: „Niektórzy mężczyźni są synami .a taka informacja nie jest zawarta w zdaniu o budowie S a P. Np. w których trafilibyśmy na takie nazwy S oraz P. by zakres nazwy S był zamienny z zakresem nazwy P: wystarczy.zawsze i tylko wtedy. że zdanie ogólne „Każde S jest P” implikuje (jednostronnie tylko) zdanie szczegółowe „Niektóre P są S”: Przypomnieć należy o założeniu. Możemy więc dla zdań S e P oraz zdań S i P sformułować prawa konwersji prostej: Gdybyśmy jednak chcieli sformułować takie samo prawo konwersji dla pozostałych zdań kwadratu logicznego. Prawa logiki służą do pewnego przeobrażania posiadanych informacji. gdy żaden analfabeta nie jest studentem. że S będzie podrzędne w stosunku do P. Dla zdań o budowie S a P można sformułować tylko prawo konwersji ograniczonej. Dla prawdziwości zdania o budowie S a P nie jest wszakże konieczne. aby w poprzedniku implikacji występował jakiś termin jako termin nierozłożony. ale nie do zwiększania ogólnego ich zasobu. a w następniku . nie wiadomo natomiast. popełnilibyśmy błąd. Brak więc podstaw do orzekania na podstawie prawdziwości S a P o wartości logicznej zdania o budowie P a S. to znaczy przyjmuje się. Przypomnieć należy. gdy niektórzy ludzie pracowici są studentami.jako termin rozłożony. a nawet nie implikuje zdania „Każdy uczeń jest studentem”. W zdaniu S a P terminem rozłożonym jest tylko termin S. że za S oraz P przyjmujemy nazwy niepuste. W zdaniu o budowie P a S zawarta byłaby informacja o całej klasie P . że w prawach teorii nazw nie może być tak. czy mówi się w nim o całej klasie P. Niektórzy studenci są ludźmi pracowitymi zawsze i tylko. zdanie „Każdy student jest uczniem” nie jest równoważne.

Każde zdanie z kwadratu logicznego jest równoważne zdaniu stanowiącemu jego obwersję.i odwrotnie. . co stwierdzają następujące prawa obwersji: Prawa obwersji są przez to przydatne. Kontrapozycją jakiegoś zdania subsumpcyjnego nazywamy zdanie powstające zeń przez przestawienie i zanegowanie obu jego terminów. czy niektóre P nie są S. nie można rozstrzygnąć o tym. natomiast zdania rodzaju i zmieniamy na zdania rodzaju o . a także pozwalają zastępować zdanie przeczące zdaniem zredagowanym jako twierdzące (albo odwrotnie). a więc zdania rodzaju a zmieniamy na zdania rodzaju e . Dla zdań o budowie S o P nie można sformułować w sposób bezpośredni prawa konwersji prostej.oraz odwrotnie.bezdzietnej matki”. Zdania o budowie S a P oraz zdania o budowie S o P równoważne są swym kontrapozycjom.i odwrotnie. przy jednoczesnej zmianie tzw. a zdanie „Niektórzy studenci nie są stypendystami” jest równoważne zdaniu „Niektórzy studenci są niestypendystami” 7. jakości zdania: z twierdzącego na odpowiednie przeczące . Obwersją jakiegoś zdania subsumpcyjnego nazywamy zdanie powstające zeń przez wpisanie na miejsce dotychczasowego orzecznika nazwy w stosunku do tego ostatniego negatywnej. Np. prawie konwersji i ponownie prawie obwersji. że niektóre S nie są P. zdanie „Żaden sędzia nie jest adwokatem” zastąpić można równoważnym zdaniem twierdzącym „Każdy sędzia jest nie-adwokatem”. co nieraz okazuje się dogodne. na podstawie tego. Można to wykazać kolejno opierając się na prawie obwersji. że pozwalają przesunąć zaprzeczenie w ramach zdania.

Przypomnieć należy. gdy wiedząc. poprzedzamy ją słowem „nie-”. Mianowicie: ΠS. P: nie-P i S ≡ nie-P o nieS. a nie zmienne nazwowe. 7 . P: S e P ⊃ nie-P o nie-S Dla zdań S i P analogicznego prawa kontrapozycji sformułować nie można. każdy więc. formułując prawo kontrapozycji dla zdań o budowie S e P możemy użyć tylko znaku implikacji jednostronnej. Dla zdań o budowie S e P przyjąć można jedynie prawo kontrapozycji ograniczonej. że nie należy on do przedmiotów danego rodzaju. a więc zawierającego zmienne zdaniowe. w której zachodzi implikacja tylko jednostronna. Ze względu na to. kto takiego numeru nie miał. iż chodzi o nazwę negatywną w stosunku do danej nazwy. mające w następniku zdanie szczegółowe zamiast zdania ogólnego. że korzystaliśmy w drugim przypadku z prawa konwersji tylko ograniczonej.P: S e P ≡ S a nie-P mocą prawa obwersji. a nie znaku równoważności: ΠS. że na oznaczenie negacji całości zdania używamy znaku ~. że wszystkie przedmioty pewnego rodzaju mają pewną cechę.P: S a nie-P ⊃ nie-P i S mocą prawa konwersji. nie był więźniem takiego obozu.Biorąc pod uwagę przechodni charakter stosunku równoważności przyjąć można na tej podstawie dwa prawa kontrapozycji prostej: Prawo kontrapozycji dla zdań S a P może być dla nas przydatne zwłaszcza wtedy. w tym przypadku .konwersji ograniczonej tylko. Następnie ponownie na podstawie prawa obwersji: Π S. ΠS. i stwierdzając u jakiegoś przedmiotu brak tej cechy wnosimy. Każdy więzień niemieckich obozów koncentracyjnych miał wytatuowany numer. a by zaznaczyć. Warto tu zwrócić uwagę na strukturalne podobieństwo prawa kontrapozycji zdań rodzaju S a P należącego do teorii nazw oraz prawa transpozycji należącego do teorii zdań.

przesłanką większą. a więc wzorów o postaci implikacji.wnioskiem. nazywa się przesłanką mniejszą. zdania czy funkcje zdaniowe umieszczone w poprzedniku takiego wzoru nazywano przesłankami. myląc w ten sposób człony implikacji z etapami procesu wnioskowania. który ewentualnie dopiero na podstawie takiej implikacji formalnej mógłby nastąpić. wobec tego tę przesłankę. albo nawet zawsze powstają z nich zdania fałszywe. który występuje jako podmiot w następniku (wniosku) wzoru sylogistycznego. Niektóre funkcje zdaniowe o takiej budowie sylogistycznej są prawami logicznymi. choć nieściśle. Termin (zmienna nazwowa S). w innych przypadkach funkcje te zmieniają się w prawdziwą implikację materialną przy niektórych tylko podstawieniach za zmienne nazwowe. wzorem o budowie sylogizmu kategorycznego jest funkcja: W tradycyjnym wykładzie o sylogizmie . Tradycyjnie. wszystkie trzy odpowiadające budowie zdań z kwadratu logicznego (a więc zdań kategorycznych). W funkcjach zdaniowych tworzących w koniunkcji poprzednik takiego wzoru sylogistycznego powtarza się określony termin wspólny (nazywano go terminem średnim. a następnik . orzecznik wniosku (P) nazywamy terminem większym. a w następniku funkcja zdaniowa. natomiast nie powtarzające się w poprzedniku wzoru zmienne nazwowe występują jako podmiot (S) oraz orzecznik (P) funkcji zdaniowej tworzącej następnik wzoru. stąd oznacza się go zmienną M). Prawa sylogizmu kategorycznego W tradycyjnym rachunku nazw występuje pewna liczba wzorów o budowie sylogistycznej. która zawiera termin mniejszy. nazywamy terminem mniejszym.§ 13. w której poprzedniku występuje koniunkcja dwóch funkcji zdaniowych. Przykładowo. Terminy S oraz P nie powtarzają się w przesłankach. terminus medius. a przesłankę zawierającą termin większy .

M.kategorycznym wzory takie zapisywano w postaci. albo nawet nigdy nie zmieniają się w zdanie prawdziwe po dokonaniu podstawień nazw generalnych na miejsce zmiennych. Pierwszy przykładowo wymieniony tryb sylogistyczny jest trybem słusznym. oraz zważywszy. a wniosek pod kreską. Z nich tylko kilkadziesiąt jest prawami logicznymi (czyli. P . mogą być wyprowadzane z kilku aksjomatów w ramach systemu aksjomatycznego8. że możliwe są cztery różne układy terminu M w dwóch przesłankach. mieć będzie następnik fałszywy. trybami sylogistycznymi słusznymi). M. otrzymujemy 256 możliwych odmian tak zbudowanego wzoru. P: (SaM • MaP) ⊃ SaP. a więc Π S. i. jaką przyjęliśmy dla zapisywania dyrektyw inferencyjnych. 14) przedstawiającym trzy krzyżujące się koła odpowiadające zakresom nazw S. a wśród nich prawa sylogistyczne. Natomiast tylko dla niektórych podstawień funkcja (S a M • P a M) ⊃ S i P zmienia się w zdanie prawdziwe. Prawa tradycyjnego rachunku nazw. zaznaczając na wykresie (patrz obok. które nie zawsze. rys. w tradycyjnej terminologii. e. pozostałe natomiast (zwane trybami niesłusznymi) to funkcje logiczne. że trzy składowe funkcje zdaniowe występujące w tak zbudowanym zbiorze mogą być funkcjami odpowiadającymi zdaniom rodzaju a. o. Można też rozstrzygać o tym metodą graficzną. a mianowicie umieszczając przesłanki nad kreską. przy czym zwyczajowo jako pierwszą pisano przesłankę większą: Zważywszy. czyli trybów sylogistycznych.informacje zawarte w . Rozróżnianie trybów sylogistycznych będących oraz nie będących prawami logicznymi może być przeprowadzane na różne sposoby. a funkcja (S i M • M e P) ⊃ S a P przy wszelkich takich podstawieniach. przy których jej poprzednik jest prawdziwy.

że nie istnieją S. Mianowicie spotykając przesłanki ogólne skreślamy pola wykresu. metoda Venna.. czy odpowiada on następującym pięciu regułom sylogizmu kategorycznego. 9 Jest to tzw.na podstawie rysunku rozważamy. s. 110 i n. o których istnieniu w danym zdaniu się orzeka.przesłankach 9. Elementy logiki formalnej. Por. jest zbadanie. czy można w danej sytuacji sformułować wniosek o istnieniu S będących albo nie będących P.a więc takie M należy skreślić. Orzekając M e P stwierdzamy. że w takiej sytuacji żadne S nie jest P. poza tymi. Warszawa 1959. które są M. stwierdzamy. czy dany tryb sylogistyczny jest prawem logicznym. 8 Jeśli spotykamy przesłanki szczegółowo-twierdząee czy szczegółowo-przeczące. Ajdukiewicz. L. a więc należy skreślić wszystkie S. wyd. Zarys logiki. o których przesłanka orzeka. Po dokonaniu tych skreśleń widoczne jest z rysunku. i . 1. Najprostszą jednak algorytmiczną metodą badania. że nie istnieją M będące P . Szerzej: K.odpowiednio . Termin średni musi być przynajmniej w jednej . 131 i n. zaznaczamy zawarte w nich informacje przez postawienie krzyżyka w części pola odpowiadającej przedmiotom. Borkowski. wyd. A więc orzekając S a M. 6. cyt. że są puste. s. które nie są M.

druga . ale nie zachodzi zależność odwrotna. a więc . mamy do rozpatrzenia trzy możliwości: 1) obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. 2. Przynajmniej jedna z przesłanek musi być zdaniem twierdzącym.przesłance terminem rozłożonym. to i wniosek musi być zdaniem przeczącym. Po pierwsze.jako termin rozłożony w zdaniu. Jeśli jakiś termin ma być terminem rozłożonym we wniosku. ustalamy więc. . taki bowiem wniosek nie wynikałby logicznie z przesłanek. Jeśli ta reguła została zachowana. należy zastanowić się. że w danym przypadku dopuszczalny jest wniosek twierdzący (S a P lub S i P) albo wniosek przeczący (S e P lub S o P). 5. 3. Jeśli obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. a wniosek przeczący. to musi on być terminem rozłożonym i w przesłance. że orzekając coś o każdym przedmiocie (z klasy niepustej) orzekamy też o niektórych przedmiotach z tej klasy. Jeśli mamy ustalić. choć nie występował jako termin rozłożony w przesłankach. czy wniosek nie zawiera terminu. Przypomnieć należy. 2) jedna przesłanka jest przecząca. to i wniosek musi być twierdzący. Jeśli jedna z przesłanek jest zdaniem przeczącym. a wtedy wniosek jest twierdzący. Wiedząc zaś.twierdząca. 4. 3) obie przesłanki są przeczące. jaki termin powtarza się w przesłankach i czy choćby raz termin ten występuje jako podmiot zdania ogólnego lub orzecznik zdania przeczącego. który we wniosku byłby terminem rozłożonym. jaki wniosek wynika logicznie z danych przesłanek branych łącznie. który z terminów nie powtarzających się w przesłankach ma występować jako podmiot wniosku (termin mniejszy). a wówczas żaden wniosek nie wynika logicznie z koniunkcji tych przesłanek co do stosunku klas S oraz P. badamy wreszcie.

że odtwarzamy strukturę logiczną danej implikacji w postaci odpowiedniej funkcji zdaniowej i badamy. sylogizmy kategoryczne w ich tradycyjnej postaci uważano za podstawowy fragment logiki formalnej. który jest szczególną postacią błędu ekwiwokacji. Bywa. który występuje jako termin średni. każdy wilk jest mięsożerny.a który . Opierając się we wnioskowaniach na jakimś trybie sylogistycznym uznanym za prawo logiczne należy uważać. że przy stosunkowo prostej aparaturze pojęciowej pozwalają rozstrzygać o dedukcyjnym charakterze niektórych potocznych wnioskowań. że przy określonym wyborze tych terminów żaden wniosek nie wynika logicznie z koniunkcji przesłanek. spełniającym wszystkie poprzednio wyliczone reguły. by termin. Inaczej bowiem w sylogizmie występowałyby w istocie nie trzy. czy z danych dwóch zdań na podstawie któregoś ze słusznych trybów sylogizmu kategorycznego wynika logicznie trzecie zdanie. rozpoczynamy od tego. współcześnie omawia się je głównie ze względów historycznych.: Badając. a przy odmiennym . Do czasu rozwoju nowożytnej logiki w XIX w.wynika. lecz cztery terminy i popełnilibyśmy błąd czterech terminów (quaternio terminorum). a także dlatego.: Każdy pęd jabłoni wybijający się z konaru jest wilkiem. Np. a więc każdy pęd jabłoni wybijający się z konaru jest mięsożerny. Np. . był terminem branym w jednym i tym samym znaczeniu w obu przesłankach.jako orzecznik wniosku (termin większy). czy ta funkcja jest słusznym trybem sylogistycznym.

że każdy wieloryb jest rybą. jakim jest funkcja (M a P • S a M) ⊃ S a P. że w okolicach Pacanowa jest błoto. We wnioskowaniach dedukcyjnych koniunkcja przesłanek (jeśli jest więcej niż jedna przesłanka) jest zarazem racją. Wprawdzie nie zawsze musi ono być fałszywe. wnosi stąd. ale może być fałszywe. czy prawdziwe jest następstwo.D. jeżeli bierzemy we wnioskowaniu przesłanki fałszywe. to wprawdzie wnioskuje on według prawa logicznego. że nie padały ostatnio deszcze w okolicach . czy wniosek jest prawdziwy. ale mimo to jego wniosek jest fałszywy. iż każde zwierzę żyjące w głębinach morskich jest rybą. Błąd materialny Błędy. BŁĘDY WE WNIOSKOWANIACH DEDUKCYJNYCH § 14. mogą leżeć w samych przesłankach (błąd materialny) lub też w samym wzorze wnioskowania (błąd formalny). że we wnioskowaniu dedukcyjnym stwierdzenie fałszywości przesłanek nie daje nam jeszcze pewności. że w okolicach Pacanowa były ostatnio obfite opady deszczu. Pamiętać jednak należy. to nie ma pewności. a wniosek jest następstwem: skoro więc fałszywa jest racja. które można popełnić we wnioskowaniu dedukcyjnym. lepszego uzasadnienia. lecz tylko czyni ten wniosek nieuzasadnionym. że każde zwierzę żyjące w głębinach morza jest rybą. to nie ma pewności. że każdy wieloryb jest zwierzęciem żyjącym w głębinach morza. iż wniosek jest prawdziwy. A więc obalenie przesłanek naszego przeciwnika w dyskusji nie świadczy jeszcze o fałszywości jego wniosków dedukcyjnych. ale zmusza go do szukania innego. Ktoś twierdząc. Jeśli więc ktoś z tego. mylnie uważając je za prawdziwe. Błąd materialny popełniamy wtedy. iż wniosek jest fałszywy. a przecież w takim wnioskowaniu chodzi nam o pewność. oraz z tego. wnioskuje. Jeśli więc we wnioskowaniu dedukcyjnym choćby jedna przesłanka jest fałszywa. Popełnił on bowiem błąd materialny przyjmując fałszywą przesłankę większą. Jeśli wykażemy.

gdy wnioskowanie nasze ma charakter wnioskowania entymematycznego: łatwo wtedy nie zauważyć. że każdy prokurator jest urzędnikiem. Mówimy. popełnia natomiast błąd formalny. Błąd materialny szczególnie łatwo popełnić wtedy. że z przesłanki S a P nie wynika logicznie wniosek P a S.może on być prawdziwy. to nie daje nam to pewności. że ktoś uważa swoje wnioskowanie za wnioskowanie dedukcyjne. wedle którego przebiega wnioskowanie. Błąd formalny polega na tym. bo taki wzór wnioskowania nie opiera się (jak mówiliśmy) na prawie logicznym. Błąd formalny Jeśli ktoś z tego. z prawdziwości przesłanki „jeśli p. a więc to wnioskowanie w rzeczywistości nie jest wnioskowaniem dedukcyjnym. Lecz o skutkach błędu materialnego we wnioskowaniach nie mających charakteru wnioskowania dedukcyjnego mowa będzie w następnych rozdziałach. że każdy urzędnik jest prokuratorem. Popełniłby błąd formalny. a w rzeczywistości dany wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. Mogła być wiosenna odwilż. że wniosek musi być fałszywy . i stąd błoto. że pod Pacanowem nie ma błota.Pacanowa. nie jest w rzeczywistości prawem logicznym. doszedłby do fałszywego wniosku wychodząc od prawdziwej przesłanki: dzieje się tak dlatego. że w tym przypadku wnioskowanie nie popełnia błędu materialnego. jest to zawodny wzór wnioskowania. a nie tylko we wnioskowaniu dedukcyjnym. lecz skoro nie opiera się na jakimś prawie . że wzór. Błąd materialny popełnić można zresztą w każdym wnioskowaniu. to q” oraz przesłanki „q” wnosiłby o prawdziwości zdania p. kto sądząc. to znaczy. że domyślna przesłanka (której często nawet w myślach nie formułujemy wyraźnie) jest fałszywa. że wnioskuje dedukcyjnie. Popełnienie błędu formalnego nie w każdym przypadku przesądza. wnioskowałby. która stopiła śnieg. § 15.

. który dotyczy tylko wnioskowań uważanych za dedukcyjne. „Będzie pogoda. więc Piotr nie zda egzaminu”. to. to nie jest to wniosek dedukcyjny. Zadania A. „Paweł to uczciwy człowiek. na pewno nie dal się skusić łapówką”. 1. rzecz prosta. przynosi nieszczęście. bo jest rosa”. a Piotr zdaje egzamin 13 czerwca. nie popełniałby błędu formalnego.logicznym. co jest oznaczone liczbą 13. Gdyby jednak ktoś zdawał sobie sprawę. że wnioskuje wedle wzoru zawodnego. Wskaż przesłanki i wnioski opisanych niżej wnioskowań: „Ponieważ wszystko. który tylko uprawdopodobnia wniosek.

Czy dorzecznie użyto słowa „mój” i słowa „wczorajszy” w zwrotach: „moja wczorajsza racja”. 7. Wskaż. „moje wczorajsze następstwo” i w zwrotach: „moja wczorajsza przesłanka”. Ktoś wnioskował: „Ponieważ to drzewo jest sosną. Podaj własny przykład wnioskowania dedukcyjnego i sformułuj prawo logiczne. to Paweł jest wyższy od Jana. „Między zdaniami wyżej przytoczonymi zachodzi stosunek wnioskowania”. że jeżeli Paweł ma 170 cm wzrostu. c) prawa negowania implikacji. że trójkąt ABC ma dwa kąty równe”. 21. . „To wnioskowanie jest wynikaniem”. Podaj własny przykład zastosowania we wnioskowaniu: a) pierwszego prawa de Morgana. h) modus tollendo ponens. d) prawa transpozycji. Czy tu z przesłanki wynika logicznie wniosek? Jak się nazywa takie wnioskowanie? Czy w tym przypadku jest to wnioskowanie niezawodne? 5. f) modus ponendo ponens. „mój wczorajszy wniosek”? 4. wnioskujemy. co jest niewłaściwego w wypowiedziach: „Dnia 17 V 1993 r.2. Wskaż przesłankę entymematyczną wnioskowania: „Ponieważ wiemy. b) drugiego prawa de Morgana. 6. j) prawa eksportacji i importacji. i) modus ponendo tollens. e) prawa sylogizmu hipotetycznego. 3.43 ze zdania. g) modus tollendo tollens. że trójkąt ABC jest równoramienny. wynikało zdanie. na którym to wnioskowanie opierasz. B. że jeśli Paweł ma 170 cm wzrostu. k) dylematu konstrukcyjnego. to Paweł jest wyższy od Piotra”. więc to drzewo jest rośliną wydzielającą żywicę”. o godz.

Czy można stąd w sposób niezawodny wnioskować. b) „Jeśli nieprawda. Co wynika logicznie według jednego ze znanych Ci praw logicznych rachunku zdań ze zdania: „Nie jest tak. Co wynika logicznie według prawa transpozycji ze zdania. to mnożą się oszustwa w gospodarce” oraz „Gdy mnożą się oszustwa w gospodarce. Co wynika logicznie według prawa sylogizmu hipotetycznego ze zdań”: „Gdy brak rozumnej kontroli. że dla rozstrzygnięcia sprawy właściwy jest sąd wojewódzki. to Jan zaniedbał przez to swe obowiązki służbowe”? . c) „Jeśli sprawa cywilna nie dotyczy ochrony prawa autorskiego. że: a) „Jeśli dla rozstrzygnięcia sprawy właściwy jest sąd wojewódzki. Co wynika logicznie według I prawa de Morgana z tego.l) dylematu konstrukcyjnego złożonego. że zarazem jest zadymka i świeci słońce”? 9. to jest to sprawa dotycząca ochrony prawa autorskiego”?. Jak rozumie się często w mowie potocznej zwrot: „Nieprawda. to pola są wtedy białe”? 12. to koszty produkcji rosną”? 11.a jak się taki zwrot powinno rozumieć w myśl I prawa de Morgana? 14. Jeśli sprawa cywilna dotyczy ochrony prawa autorskiego. to dla jej rozstrzygnięcia nie jest właściwy sąd wojewódzki”? Jakie prawo logiczne może znaleźć zastosowanie w rozwiązywaniu tego zadania? 13. iż: „Nieprawda. że Jan i Piotr śpią” . iż: „Jeśli zarazem jest mróz i pada obfity śnieg. Co wynika logicznie według prawa eksportacji stąd. to zdał dobrze egzamin”? 10. że jest to sprawa dotycząca ochrony prawa autorskiego”?. że jeśli Jan teraz poszedł spać. 8. iż: „Jeśli ktoś się systematycznie uczył logiki. to nieprawda. to właściwy dla jej rozstrzygnięcia jest sąd wojewódzki.

że modus ponendo ponens ma budowę sylogizmu. że: „Jeśli Jan jest bratem oskarżonego. że Jan jest bratem oskarżonego”. b) Wiemy. to go nadal bijesz. że jeżeli jest deszcz.. że Jan może uchylić się od zeznań. wnioskujemy więc. to go przedtem biłeś. c) Wiemy. Jaką zależność między wartością logiczną racji a wartością logiczną następstwa opisuje modus ponendo ponens. to Jan jest przodkiem Piotra”. podał przykład błędnie: „Jeżeli Jan jest przodkiem Pawia i Paweł jest przodkiem Piotra. W czym tkwi istota błędu? 16. to składa zeznania przez tłumaczy. że jeśli dziś będzie jasna noc. Skontroluj dedukcyjny charakter wnioskowania: „Jeśli przestałeś bić swego ojca. to zna tylko język hiszpański”.15. Jeśli nie przestałeś bić swego ojca. To samo wykaż co do modus tollendo tollens. od którego żądano przykładu zastosowania sylogizmu hipotetycznego. iż: „Nieprawda. to Jan może się uchylić od zeznań”. to nieprawda. że: „Jeśli dziś będzie jasna noc. Jeśli nieprawda. 21. Pewien student-nieuk. Czy poniższe wnioskowania są wnioskowaniami niezawodnymi: a) „Jeśli świadek zna tylko język hiszpański. Wiadomo. wnioskujemy więc. 17. A więc biłeś go przedtem lub go nadal bijesz”. to nieprawda. Przestałeś lub nie przestałeś bić swego ojca. iż będzie dziś wiele prób przemytu”. a więc jeśli świadek składa zeznania przez tłumaczy. to są chmury? 20. Wykaż. Czy każde prawo logiczne ma budowę sylogizmu? Czy każdy wzór wnioskowania mający budowę sylogistyczną jest prawem logicznym? 18. . Czy wynika stąd logicznie.modus tollendo tollenst 19. że: . a jaką . że jeśli nie ma chmur. to nie ma deszczu. to będzie dziś wiele prób przemytu”.

na jakim prawie logicznym się ono opiera.S jest nadrzędny względem terminu P albo ich zakresy krzyżują się? 25. Czy można dobrać takie nazwy niepuste S oraz P. więc jeśli ktoś jest obywatelem polskim. to dopuszcza się zdrady kraju. 23. „Żaden sędzia nie jest prokuratorem”. jak i zdanie rodzaju S o P były w tym przypadku prawdziwe. Co można powiedzieć o poszczególnych zdaniach z kwadratu logicznego.prawdziwe? 28. Podkreśl terminy rozłożone w zdaniach: „Niektórzy prawnicy są pracownikami administracyjnymi”. to jeśli wstąpił do wojska nieprzyjacielskiego. „Tylko osoby z wykształceniem prawniczym są notariuszami”. jeśli zakres występującego w nich terminu S wyklucza się z zakresem terminu P? 26. jeśli występujący w nich termin S jest zamienny albo podrzędny względem terminu P? 24. że żaden z Kowalskich nie jest łysy. Co można powiedzieć o poszczególnych zdaniach z kwadratu logicznego.wskaż. „Niektórzy ludzie są nieuprzejmi”. 22. „Każdy wyrok jest podpisany przez sędziego”. Co można powiedzieć o poszczególnych zdaniach z kwadratu logicznego. jeśli występujący w nich termin . Jaką wartość logiczną będą miały w tym przypadku zdania rodzaju S a P oraz S e P? 27. To fałsz. aby zarówno zdanie rodzaju S i P. Dobierz takie dwie nazwy niepuste S oraz P. Czy . „Niektórzy ludzie nie są uprzejmi”. a zdanie rodzaju S o P .d) „Jeśli ktoś jest obywatelem polskim i wstąpił do wojska nieprzyjacielskiego. a zdanie rodzaju S e P było prawdziwe? Żeby zdanie rodzaju S e P było fałszywe. C. żeby zdanie rodzaju S o P było fałszywe. Jeżeli uważasz dane wnioskowanie za niezawodne . dopuszcza się zdrady kraju”.

ewentualnie. To fałsz. iż niektórzy robotnicy kolejowi w Polsce nie są objęci przepisami o bezpieczeństwie pracy. co) na tej podstawie powiedzieć o wartości logicznej zdania: „Każdy z Kowalskich jest łysy”? 29. Co można na tej podstawie powiedzieć o wartości logicznej zdania: „Niektórzy robotnicy w Polsce są objęci przepisami o bezpieczeństwie pracy”? 34. d) „Żaden z Kowalskich nie jest lub każdy z Kowalskich jest rzemieślnikiem”. iż niektórzy studenci nie są obowiązani do terminowego składania egzaminów. Co możesz powiedzieć o wartości logicznej zdania: „Żaden mieszkaniec Wólki nie jest obywatelem polskim”? 33. To fałsz. To prawda. iż niektórzy mieszkańcy Wólki nie są obywatelami polskimi. To fałsz.możesz coś (i. Czy możesz coś (i. ewentualnie. f) „Niektórzy z Kowalskich są rzemieślnikami”.Niektórzy Kowalscy nie mają ciemnych oczu”? 30. c) „Tylko niektórzy z Kowalskich są rzemieślnikami” (tzn. . Czy i co można powiedzieć o zdaniu „Każdy student umie logikę” na podstawie poprzedniego stwierdzenia? 31. Co można na tej podstawie twierdzić o każdym studencie? 32.. niektórzy z nich są i niektórzy nie są rzemieślnikami). Niektórzy z Kowalskich mają ciemne oczy. Wybierz z następujących zdań pary zdań względem siebie sprzecznych i względem siebie przeciwnych: a) „Niektórzy z Kowalskich nie są rzemieślnikami”. co) na tej podstawie powiedzieć o wartości logicznej zdania: . że niektórzy studenci umieją logikę. b) „Żaden z Kowalskich nie jest rzemieślnikiem”. e) „Każdy z Kowalskich jest rzemieślnikiem”.

iż każdy mężczyzna osiemnastoletni winien stanąć do rejestracji. kto nie jest mężczyzną osiemnastoletnim. „Niektórzy młodzieńcy szanują starców”. nie jest osiemnastoletnim mężczyzną? 39. Czy z tego zarządzenia wynika. Co wynika logicznie wedle praw konwersji ze zdań: „Żaden pijak nie jest dobrym pracownikiem”. Co wynika według praw obwersji ze zdań: „Każdy wyrok jest podpisany przez sędziego”. „Żaden ławnik nie jest osobą małoletnią”.35. Wypisz terminy mniejszy. że każdy obowiązany do rejestracji jest osiemnastoletnim mężczyzną? Czy wynika. 40. e) „Nieprawda. f) „Żaden robotnik nie jest sportowcem”. „Niektórzy studenci są sportowcami”. jest niezobowiązany do rejestracji? Czy wynika. iż każdy. „Niektórzy studenci nie są ubezpieczeni od nieszczęśliwych wypadków”? 38. średni i większy z . „Czasem niezdolny przewyższa w nauce zdolnego lenia”. że każdy. 36. „Niektóre sprawy karne nie są zakończone wyrokiem skazującym”? 37. „Nie ma człowieka bez zamkniętego układu krążenia krwi”. „Niektóre osoby są zwolnione od opłat sądowych”. b) „Niektórzy robotnicy nie są sportowcami”. Ogłoszono zarządzenie. kto nie jest obowiązany do rejestracji. c) „Niektórzy nie-robotnicy są sportowcami”. d) „Niektórzy nie-sportowcy nie są nierobotnikami”. Co wynika według praw kontrapozycji ze zdań: „Wszyscy ludzie są omylni”. że niektórzy sportowcy są robotnikami”. „Żadna sprawa nie jest rozpatrywana przed zapisaniem jej w repertorium”. Przed dokonaniem konwersji przeredaguj odpowiednio trzy ostatnie zdania. Spośród niżej przytoczonych zdań wybierz pary zdań równoważnych: a) „Niektórzy sportowcy nie są robotnikami”.

Jaki błąd popełniono w tym wnioskowaniu sylogistycznym? 42. Niektórzy studenci znają po kilka języków”. Niektórzy pracownicy sądów są sędziami. . które reguły sylogizmu zostały w danym trybie naruszone: 43. Niektórzy pracownicy sądów są obeznani z prawem o ustroju sądów”. 41.sylogizmów: a) „Każdy sędzia jest obeznany z prawem o ustroju sądów. Czy z następujących przesłanek wynika logicznie poniższy wniosek: „Wszyscy profesorowie znają po kilka języków. Jakie reguły sylogizmu naruszono w poniższych przykładach: a) „Żaden sędzia nie jest adwokatem. Żaden prokurator nie jest sędzią”. Niektóre instytucje państwowe nie służą wymiarowi sprawiedliwości. b) „Każdy sąd jest instytucją służącą wymiarowi sprawiedliwości. Niektóre pisma adwokatów nie dotyczą żądania zapłaty. b) „Niektóre pozwy dotyczą żądania zapłaty. Niektórzy studenci szanują profesorów. Niektóre instytucje państwowe nie są sądami”. Czy poniższe tryby należą do trybów słusznych? Ewentualnie wskaż. Żaden adwokat nie jest prokuratorem. Napisz ogólny wzór budowy każdego z tych sylogizmów.

Każdy lekarz jest obeznany z medycyną sądową”. b) „Niektóre wyroki są orzeczeniami prawomocnymi. Napisz. Czy popełnia błąd formalny ktoś. Podaj przykład wnioskowania zawierającego błąd materialny. Jaki błąd popełnia się we wnioskowaniu. a jednak posiadającego wniosek prawdziwy. a) „Każdy adwokat jest prawnikiem.Niektóre pisma adwokatów nie są pozwami”. przyjmij drugą przesłankę za przesłankę większą. c) „Niektórzy prawnicy nie są obeznani z medycyną sądową. Żaden wyrok nie jest aktem wyłącznie ustnym”. D. jeżeli da się on z tych przesłanek wyprowadzić. co wynika z przesłanek (pierwszą traktując jako przesłankę większą): 45. Jeśli się to nie uda. Każde orzeczenie sądu jest aktem doniosłym społecznie”. kto wnioskuje: a) „Ponieważ każdy wróbel jest ptakiem. gdy z przesłanek: „Niektórzy studenci prawa są pracowici” oraz „Niektórzy ludzie pracowici stają się dobrymi zegarmistrzami” wyciąga się wniosek: „Niektórzy studenci prawa stają się dobrymi zegarmistrzami”? 48. Traktując pierwszą przesłankę jako przesłankę większą wyprowadź wniosek. więc żaden . c) „Każdy wyrok jest aktem doniosłym społecznie. Żaden sędzia nie jest adwokatem”. 47. 44. 46. Każdy wyrok jest orzeczeniem sądu.

Wnioskowanie redukcyjne Wśród wnioskowań zawodnych. b) „Ponieważ jeśli się świeci żarówka w moim pokoju. zazwyczaj jedynie entymematyczną. w którym z wniosku wynika przesłanka. więc jeśli się świeci żarówka w moim pokoju. wnioskowania z analogii1. nie mające już charakteru wnioskowania redukcyjnego. w których prawdziwość przesłanek nie przesądza o prawdziwości wniosku. wyróżnić należy wnioskowania uprawdopodobniające. lecz spodziewamy się w sposób racjonalny.wnioskowanie przez indukcję niezupełną oraz. Schemat takiego wnioskowania przedstawia się następująco: . Spośród wnioskowań uprawdopodobniających omówimy wnioskowania redukcyjne i ich szczególnie ważną odmianę . to jest takie. wynika ona logicznie z wniosku branego w koniunkcji z drugą przesłanką. w których wychodząc od prawdziwych przesłanek możemy dojść do fałszywego wniosku (nie jest to wykluczone). to znaczy takich. to należność za prąd ulega zwiększeniu” .uważając. a dotyczącą związku zachodzącego między wnioskiem a pierwszą przesłanką. że wniosek będzie prawdziwy. choć z przesłanek tego wnioskowania nie wynika jego wniosek.nietoperz nie jest wróblem”. Wnioskowaniem redukcyjnym nazywamy takie. to licznik działa. Definicję tę należy uzupełnić uwagą. Pozostałe wnioskowania zawodne nie są przydatne z punktu widzenia poznawania rzeczywistości. że jest to wnioskowanie dedukcyjne? Rozdział XV WNIOSKOWANIA UPRAWDOPODOBNIAJĄCE § 1. że z samego tylko wniosku takiego wnioskowania przesłanka nie wynika logicznie.

Natomiast jeżeli z tego.p przesłank a formułowa na Jeżeli q. ss. wnioskuje ktoś. Wymienione ostatnio wnioskowania określane bywają niekiedy mianem wnioskowań indukcyjnych w szerokim znaczeniu. mogą marnieć kwiaty. choć nie pada deszcz. Rozważmy następujący przykład. że w każdym przypadku. We wnioskowaniu dedukcyjnym wnioskowanie biegnie z kierunkiem wynikania (od racji do następstwa). czyli wnioskuje redukcyjnie. Mortimer. 1 . jako wnioskowanie z następstwa o racji. bo mogą marnieć i od nadmiaru wilgoci. to w doniczce jest sucho. Natomiast nie jest prawdą. jeśli kwiaty marnieją. jakim jest modus ponendo ponens: takie wnioskowanie jest wnioskowaniem dedukcyjnym. że kwiaty marnieją. Por. 12 i n. wnioskuje. Prawdą jest. że w doniczce jest sucho. że kwiaty marnieją. jest wnioskowaniem zawodnym. a więc zgodnie z jednym z praw logicznych. wnioskuje z prawdziwości racji o prawdziwości następstwa. że zawsze. Logika indukcji. to p przesłank a zazwyczaj entymemat yczna q wniosek Oczywiście takiemu schematowi wnioskowania nie odpowiada prawo logiczne. H. które gwarantowałoby jego niezawodność. to kwiaty w niej marnieją. Jeśli ktoś z tego. jeśli w doniczce jest zbyt sucho. Warszawa 1982. choć nie jest sucho w doniczce). to wnioskuje ów ktoś z prawdziwości następstwa o prawdziwości racji. że w doniczce jest sucho. bo może być prawdziwe następstwo i przy fałszywej racji (może być mokro. Wnioskowanie redukcyjne.

dziecko. Każdy z tych wniosków redukcyjnych byłby jednak dość ryzykowny. każda z tych racji wynalezionych dla . że wyłączono prąd w mojej dzielnicy lub że przestała działać elektrownia. że jest uszkodzenie w pionie na klatce schodowej lub w sieci ulicznej.a więc kierunek wnioskowania jest niezgodny z kierunkiem wynikania zdań. że gospodaruje tam kret. Mógłbym wnioskować. trzeba być przekonanym. Aby wnioskować redukcyjnie. czy prawdziwy jest wniosek (który w tym przypadku jest racją). bo mógł takie kopczyki usypać człowiek. Jeżeli więc pominiemy przesłankę stwierdzającą zachodzący stosunek wynikania. to znaczy prawdziwość przesłanki (która jest w tym przypadku następstwem) nie daje nam pewności. Ze zdania „Tu gospodaruje kret” wynika zdanie „Tu są kopczyki” . bo. zazwyczaj zresztą jedynie entymematyczną. które wysypało piasek z wiaderka.ale nie odwrotnie. by takie kopczyki pochodziły nie od gospodarującego kreta. że inne racje są mało prawdopodobne. że przepaliła się żarówka. że ktoś wykręcił bezpieczniki w mieszkaniu lub że się one przepaliły. np. Zgasła mi lampa elektryczna na biurku. że wtyczka wypadła z gniazdka. Pewno rzadziej niż raz na tysiąc razy spotkamy małe kopczyki na łące. Widząc na łące kopczyki wnioskuję. Dlaczego jednak w praktyce tak wnioskujemy i uważamy to za rozsądne? Bo jest bardzo mało prawdopodobne. to między pozostałą przesłanką czy przesłankami a wnioskiem zachodzą zależności następujące: Przesłanka jest: Wniosek jest: racją następstwem Wnioskowanie dedukcyjne: następstwem Wnioskowanie redukcyjne: racją Wnioskowania redukcyjne są zawodne. jak uczy moje dotychczasowe doświadczenie.We wnioskowaniu redukcyjnym wnioskowanie biegnie od następstwa do racji . które nie byłyby dziełem kretów.

których w rzeczywistości tam nie ma. to najprawdopodobniej będzie pogoda. To założenie w innych wnioskowaniach uprawdopodobniających może nie być związane z tym. że z przesłanki p nie wynika wniosek q.bo jeśli gospodaruje kret. to są kopczyki. choć to nie jest pewne. i przy tym prawdopodobne w takim stopniu. jak głosi q. wnioskujemy. lecz tylko nasze przypuszczenie. jeśli jaskółki latają wysoko. że q. Tak na przykład widząc. W stosunku do wnioskowania uważanego za redukcyjne nie można sformułować zarzutu. jak w innych wnioskowaniach uprawdopodobniających. Można natomiast popełnić w nim błąd materialny. że kret gospodaruje na łące . iż z q wynika p. że przepaliły się bezpieczniki. ale opieramy się na założeniu. zapytanie sąsiadów z klatki schodowej. Jeśli tylko wydawało mi się. to fałszywa musi być i racja. że jeśli zachodzi p. to prawdopodobne jest. bo według naszej domowej meteorologii. że jaskółki latają wysoko. iż jest tak. ani też nie zachodzi wynikanie w kierunku odwrotnym. W przypadku wnioskowania redukcyjnego. który w tym przypadku przesądza o fałszywości wniosku. że z pierwszego stwierdzenia nie wynika drugie. wiadomo nam. ale niemniej dochodzimy do takiego wniosku. aby było rzeczą rozsądną przyjąć je jako wniosek. iż popełnia ono błąd formalny. przed dodatkowym zbadaniem sytuacji wypowiedź taka wyrażałaby zapewne nie wniosek (sąd wydany). Jeśli bowiem fałszem jest następstwo. Wiemy. Dopiero poprzez dodatkowe zbadanie sprawy (spojrzenie na okna innych domów. że na łące są kopczyki.zdania stanowiącego przesłankę jest w przybliżeniu równie prawdopodobna: nie ma tu jakiejś racji (jak w poprzednim przykładzie). która narzucałaby się jako znacznie bardziej prawdopodobna od innych. Z założenia bowiem wnioskowanie to nie przebiega według jakiegoś prawa logicznego. że będzie pogoda. . że gotowi jesteśmy zaryzykować wniosek. próbowanie. czy palą się inne lampy w mieszkaniu) dostatecznie uprawdopodobnione stałoby się zdanie. to nieprawda.

Jeśli wiadomo nam.to takie wnioskowanie. tylko te miasta polskie przekroczyły liczbę pół miliona mieszkańców. więc każde liczące ponad pół miliona mieszkańców miasto w Polsce miało w 1991 r. tramwaje. Wrocław i Poznań. tramwaje. Ponieważ Warszawa miała w 1991 r. iż poszczególne zbadane przedmioty pewnego rodzaju mają pewną cechę. które zostały wymienione w przesłankach jednostkowych. to z pozostałych przesłanek nie wynikałby wniosek. w którym na podstawie wielu przesłanek jednostkowych. mówimy o wnioskowaniu przez indukcję zupełną. Byłoby to wnioskowanie przez indukcję niezupełną i miałoby charakter wnioskowania jedynie uprawdopodobniającego. stwierdzających. Gdybyśmy jednak nie wiedzieli.mówimy o wnioskowaniu przez indukcję niezupełną. Wnioskowanie indukcyjne Jako zupełnie szczególny rodzaj wnioskowania z prawdziwości następstw o prawdziwości racji wskazać należy wnioskowanie indukcyjne. i Poznań. Wnioskowanie indukcyjne . przy odpowiednio rozszerzonym pojmowania wynikania logicznego.§ 2. dochodzi się (przy braku przesłanek negatywnych) do wniosku ogólnego. 2 . i nie było wówczas innych miast ponad półmilionowych niż Warszawa. i Kraków. Łódź. Wnioskowanie przez indukcję zupełną jest. że każdy przedmiot tego rodzaju taką cechę posiada. i Wrocław. wnioskowaniem dedukcyjnym. jeśli brak tej dodatkowej wiadomości . i Łódź. Kraków. czy w 1991 r. Wnioskowanie przez indukcję zupełną jest wnioskowaniem niezawodnym: z koniunkcji przesłanek wynika wniosek2. że nie ma innych przedmiotów danego rodzaju oprócz tych.

Sn. S2. że nie powstają co do nich żadne interesujące problemy metodologiczne. że S2 przynależy do klasy P. że istnieją inne jeszcze przedmioty czy zdarzenia rodzaju S poza wymienionymi w przesłankach przedmiotami czy zdarzeniami S1.. że jakiś n-ty przedmiot rodzaju S. a przy tym przedmiot ten ma cechę P. S4. Oglądamy np. że każdy przedmiot czy zdarzenie danego rodzaju ma taką własność. to z tego. dochodzimy do wniosku w postaci zdania ogólnego głoszącego. że wszystkie przedmioty czy zdarzenia danego rodzaju zostały zbadane . że jakiś pierwszy napotkany przedmiot przynależy do klasy przedmiotów S (określimy ten przedmiot jako przedmiot S1). S4 przynależy do klasy P. pewną ograniczoną liczbę przedmiotów pewnego rodzaju czy pewną liczbę zdarzeń. S3. przynależy do klasy P.i z tego właśnie względu jest to wnioskowanie zawodne. Odpowiednio też napotykając poszczególne dalsze przedmioty z klasy S. Na podstawie przesłanek głoszących o poszczególnych przedmiotach czy zdarzeniach pewnego rodzaju. Jeśli nie jest wykluczone. Natomiast wnioskowania przez indukcję niezupełną nasuwają wiele ciekawych problemów. aż do stwierdzenia. W przypadku wnioskowania przez indukcję niezupełną brak nam przy tym przesłanki. że mają określoną własność (a przy tym przy braku stwierdzeń odmiennych). Sn. Stwierdzamy np. stwierdzamy. S4.. a przede wszystkim ten.Wnioskowania przez indukcję zupełną mają tak oczywisty charakter. przynależy do klasy P3. w jakich przypadkach jest rzeczą rozsądną uznać jakieś zdanie ogólne za prawdziwe na podstawie takiego wnioskowania. przedmiot Sn.. bez żadnych wyjątków... że każde z . a więc przedmioty S2. S3 przynależy do klasy P. i tak dalej... . S3..

zmusza do odrzucenia wniosku. że wniosek taki jest prawdziwy. Ten drugi przykład jest skądinąd o tyle bardziej skomplikowany. a nawet kurczą się. nta bryłka .i na tej podstawie dochodzimy do trafnego wniosku.. Przy 3 . nie wynika wcale. W innym przypadku obserwujemy. Sn oznaczają poszczególne przedmioty należące do klasy S. Sn są zmiennymi nazwowymi. ale mającego bardziej ogólne zastosowanie schematu wnioskowania przez indukcję niezupełną. Spodziewamy się.. gdyż nie dotyczy to np.. Wniosek taki jest jednak mylny. Obserwujemy np. że każda jednogramowa bryłka soli kuchennej rozpuszcza się w litrze destylowanej wody o temperaturze pokojowej. że miałby w nim być przyjmowany wniosek dotyczący wszelkich ciał stałych i wszelkich podwyższeń temperatury.. które są elementami klasy S. że każde S jest P.. bizmutu czy żeliwa w pewnych przedziałach temperatur. ale może się okazać. Sk nie jest P). na których miejsce podstawiać należy jakieś nazwy poszczególnych takich przedmiotów. bo okazuje się przy powiększaniu liczby obserwacji. n-te ciało stałe przy ogrzewaniu zwiększa swą objętość. We wnioskowaniu indukcyjnym wykrycie.. że jest on fałszywy. . S3... trzecie.że każde ciało stałe przy wszelkim ogrzaniu zwiększa swoją objętość. które to ciała przy takim ogrzaniu nie zwiększają swojej objętości.. drugie. co wymagałoby wprowadzenia bardziej skomplikowanego. że pierwsza jednogramowa bryłka soli kuchennej rozpuszcza się w litrze destylowanej wody w temperaturze pokojowej. trzecia..wymienionych wykazuje własność P. wnioskujemy więc w drodze indukcji niezupełnej (bo zmian wszelkich ciał fizycznych przy wszelkich podwyższeniach temperatury nie sposób przecież zbadać).. podobnie druga. . że nie każde ciało stałe przy wszelkim ogrzaniu zwiększa swoją objętość. że pierwsze. Tak więc w podanych schematach S1 . . W tym rozdziale S1. S2.. że któraś z przesłanek jednostkowych jest fałszywa (bo np.

które byłoby racją dla wszystkich zdań spostrzeżeniowych co do danej kwestii.i tak dalej.. w którym popełnienie błędu materialnego przesądza o fałszywości wniosku. że zbadano wszystkie przedmioty czy zdarzenia rodzaju S. że któreś S nie jest P. ale takich przypadków jest niewiele. iż po dokonaniu pewnej liczby spostrzeżeń jednostkowych formułujemy takie twierdzenie ogólne. że S1 jest P. Przy tym jeśli stwierdzimy. 2) formułować wniosek uogólniający możliwie wąsko. jeśli brak przesłanki. ale w małym tylko stopniu rozszerzając poprzez taki ostrożny wniosek naszą wiedzę w badanej dziedzinie. Wnioskowanie przez indukcję niezupełną jest więc pewną odmianą wnioskowania redukcyjnego. uzyskując stosunkowo wysokie prawdopodobieństwo formułowanego twierdzenia ogólnego.lecz o wszystkich ssakach. S2 jest P. wielce ryzykując popełnienie błędu. a następnie staramy się tymczasowo przyjęte twierdzenie obalić. inaczej mówiąc. że każde S jest P. że S2 jest P . wynikają przesłanki głoszące. Nasuwają się przy tym dwie odmienne taktyki postępowania w tego rodzaju badaniach: 1) formułować twierdzenia uogólniające w sposób możliwie najbardziej ogólny (np. szukając wyjątków... formułujemy wniosek w przybliżeniu ogólny 4. . ale ewentualnie uzyskując wniosek o dużym zasięgu. że każde S jest P. Sn jest P. zwane prawami rejestrującymi.a na tej podstawie formułujemy twierdzenia ogólne nie o wszystkich chomikach czy o wszystkich gryzoniach . czy nawet o wszystkich zwierzętach). W praktyce zresztą formułowanie praw rejestrujących odbywa się w ten sposób.. Nasze spostrzeżenia dotyczą zazwyczaj tylko poszczególnych przedmiotów. stwierdziliśmy występowanie określonej cechy u 50 chomików . Na podstawie zdań spostrzeżeniowych o poszczególnych jednostkach wywnioskowujemy w drodze indukcji zdania ogólne. nie wynika wniosek.wnioskowaniu przez indukcję niezupełną z przesłanek głoszących. to formułujemy wniosek ogólny wskazując wyjątki. Natomiast z wniosku. że S1 jest P.

4 .Szerzej o problematyce wnioskowań indukcyjnych patrz: K. 133-149. ss. cyt.. Logika pragmatyczna. wyd. Ajdukiewicz.

jaką część przedmiotów danego rodzaju zbadaliśmy: np. 100 robotników w Belgii. które owej cechy nie posiadają. że mają one wszystkie określoną cechę. że w XIX wieku w Polsce każde powstanie kończyło się klęską) od praw naukowych. Ważną jest sprawą. gdybyśmy na podstawie przesłanek. jaki jest stopień pewności wniosku uzyskiwanego we wnioskowaniu przez indukcję niezupełną. Im większą część przedmiotów danego rodzaju zbadaliśmy stwierdzając. Prawdopodobieństwo wniosku otrzymanego przez indukcję niezupełną rośnie w miarę zróżnicowania badanych przedmiotów klasy S pod względem przejawiania jakiejś takiej cechy. czy zbadaliśmy 100 przedmiotów spośród ogółem 200. Problem istotny leży przede wszystkim w tym. że w każdej grupie. 100 robotników w Brazylii i 100 robotników w Republice Haiti. która zdobyła władzę. Wiele czynników wpływa na to. że nasz wniosek ogólny opiera się na jakiejś obiektywnej zależności między zjawiskami. Bardziej zasadnie można coś ogólnie mówić o sytuacji robotników w krajach kapitalistycznych. 100 robotników w Szwecji. czy mamy jakieś rzeczowe podstawy. wzrasta odsetek karierowiczów). tym mniej jest szans na to. że pominęliśmy w badaniu te przedmioty danego rodzaju. że Roman . 100 robotników w Grecji. niż gdybyśmy zbadali sytuację 10000 robotników pracujących w przemyśle maszynowym w Szwecji. czy też 100 spośród 1 000 000 przedmiotów danego rodzaju.Odróżnia się przy tym zwykłe generalizacje zdań o poszczególnych faktach występujących w określonym miejscu i czasie (generalizacje historyczne . która może być związana z przynależnością tych przedmiotów do klasy P5. jeśli się zbadało sytuację 100 robotników w Anglii. by przypuszczać. Nierozsądny byłby nasz wniosek indukcyjny.np. stwierdzających pewne ogólne prawidłowości obserwowane w danej dziedzinie faktów (np. między przynależnością do przedmiotów określonego rodzaju a wykazywaniem określonej cechy. choćby to były twierdzenia w przybliżeniu ogólne.

s.. by spodziewać się jakiegoś związku pomiędzy takimi cechami. Roman B. cyt. uporządkowanych zestawień przesłanek: S1 jest P. Sn jest P. . Kanony indukcji Spostrzeżenia. które te ustalone przez nas fakty ujmowałoby w sposób ogólny. iż każdy człowiek noszący imię Roman jest blondynem . Mortimer. Nie ma bowiem żadnych podstaw. jak noszenie imienia „Roman” i posiadanie określonego koloru włosów.. gdy chcemy ustalić. S2 jest P. . H. Spostrzeżenia nie dają nam tedy gotowych. § 3. których dokonujemy. że osobnik x jest P. jest blondynem. nie umiemy sformułować twierdzenia. do jakiej to wspólnej klasy S można by zaliczyć osobnika x i osobnika y. jest blondynem. wnioskowali. 5 Por. 39. że każde S jest P. które od razu pozwalałyby na wniosek indukcyjny. Stwierdzamy. Roman C. wyd. ale powstaje niejednokrotnie poważny kłopot. jest blondynem. informują nas jednocześnie o wielu różnych cechach spostrzeganych przedmiotów. że osobnik y jest P itd. i osobnika z itd.. Logika indukcji.A.ponieważ taką barwę włosów miał każdy z dotąd znanych nam Romanów.. Niejednokrotnie więc bywa tak.. że choć dobrze znamy poszczególne fakty.

a kanony służą tylko do wyeliminowania okoliczności nieistotnych. sformułowanych przez angielskiego logika z XIX w. „ „ „ „ „ „ A. „ „ „ „ „ „ B. Chcąc ustalić.. C. E 2. E przy braku B . to podejrzenia nasze muszą objąć obecność jakichś szkodliwych owadów. nieodpowiednie nasłonecznienie czy florę bakteryjną gleby. D. jakie to inne zjawiska mają istotny związek z występowaniem zjawiska Z. np. 1. Dla zastosowania kanonu zgodności trzeba najpierw kolejno notować nasze obserwacje co do występowania zjawiska Z łącznie z innymi zjawiskami podejrzewanymi o to. C. które. jeśli chodzi o zjawisko usychania roślin na pewnym polu. być przyczyną zjawiska Z. nieodpowiednią temperaturę. 3) kanon zmian towarzyszących. mogą mieć istotny związek. Johna Stuarta Milla. czy granulację gleby itd. musimy najpierw sporządzić listę zjawisk. kanonami indukcji eliminacyjnej. iż mają istotny związek ze zjawiskiem Z. B. A więc np.Ważną dla nas sprawą jest więc wykrycie zależności między występowaniem zjawisk dwóch różnych rodzajów. omówimy tu: 1) kanon jedynej zgodności. co ewentualnie może być okolicznością istotną. a tym. które są pewnymi ogólnymi wskazówkami. 2) kanon jedynej różnicy. między tym. nieodpowiednią wilgotność. czy skład chemiczny gleby. D. Spośród kanonów indukcji. C. Podamy je jednak w sformułowaniu uproszczonym i uogólnionym 7. jak podejrzewamy. iż trzeba wpaść na pomysł. Zjawisko Z występuje razem ze zjawiskami A. że ma ono w tym momencie cechę P.. D. jak wykrywać związek między występowaniem zjawisk pewnego rodzaju a występowaniem zjawisk innego rodzaju6. Zapoznamy się tu z tzw. E przy braku A 3. W tym właśnie leży słaby punkt kanonów indukcji. że w pewnym momencie coś ma cechę S.

B.. C. 1. C. t. „ „ „ D przy braku E „ „ „ E przy braku D „ „ „ przy braku A. Mówimy „prawdopodobnie”.S. Możemy więc sformułować następująco kanon zgodności: Jeżeli zjawisko Z występowało jednocześnie z różnymi zjawiskami podejrzanymi o związek z tym zjawiskiem. B. 5. C. Innym znów razem jadł rybę i wypił kieliszek wódki i bolała go wątroba. że widocznie okoliczność C ma istotny związek z występowaniem zjawiska Z. podczas gdy inne nie występowały stale .4. a także uwagi krytyczne K. C. A. wypił kieliszek wódki. zjadł ciasto i potem bolała go wątroba. Co ma istotny wpływ na stan jego wątroby? Przypuszczalnie ów każdorazowy kieliszek wódki. wypił kieliszek wódki. 6. ss.to prawdopodobnie zjawisko X ma istotny związek ze zjawiskiem Z. czy przy następnej obserwacji nie okaże się. baraninę. Mill. D „ „ „ przy braku B. cielęcinę. nazywa się dyrektywą heurystyczną. B. ss. D „ „ „ przy braku A. jak wpaść na pomysł rozwiązania określonego problemu. 7. Szaniawskiego we Wstępie. E A. kompot i potem bolała go wątroba. Dyrektywę. 600 i n. Jadł innym razem zupę ogórkową. 8. a wśród owych zjawisk stale występowało zjawisko X. Ktoś jadł zupę pomidorową. D Na podstawie tych obserwacji możemy domyślać się. E B. bowiem tylko C powtarzało się we wszystkich przypadkach. bo nie wiadomo. J. IX – XVIII. E „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ A. że 6 . C. 7 Por. System logiki dedukcyjnej i indukcyjnej. Warszawa 1962.

B. gdy zachodzą zjawiska A. lecz brak C. raz tacy.) Możemy więc sformułować kanon jedynej różnicy: Jeżeli zjawisko Z stale występowało. było brudno. Czesława. (Możemy to sprawdzić dodatkowo metodą zgodności.to prawdopodobnie zjawisko X ma istotny związek ze . Np. bo mogli kraść różni ludzie. do którego mieli dostęp różni ludzie. Kanony indukcji są tylko podstawą przypuszczeń. Któż jest brudasem? Najprawdopodobniej Jan. D. Kiedy Adam wyjechał na urlop. iż np. a zjawisko będące istotną np. Jest to wada wszystkich kanonów indukcji. to zawsze było czysto. choć inne poprzednio występujące zjawiska zachodziły również i w tych przypadkach . Przebywało tam stale pięć osób. gdy nie wystąpiło zjawisko X. 2. Zjawisko Z występuje. E. C. codziennie w biurze na ziemi leżały niedopałki papierosów. gdy zachodzą zjawiska A.: 1. gdy wielokrotnie zaobserwujemy. to najprawdopodobniej przeciw Janowi trzeba skierować podejrzenia. gdy wystąpiło zjawisko X. Gdy Jan wyjechał na urlop. Damiana. przyczyną zjawiska Z mogło przecież zostać nie objęte naszymi podejrzeniami. i stale nie występowało. Przypuszczamy wtedy. D. że prawdopodobnie zjawisko C ma istotny związek z występowaniem zjawiska Z. Kanon jedynej różnicy możemy zastosować. Zjawisko Z nie występuje. Jeśli nasze podejrzenia nie obejmą okoliczności istotnej. To samo było w czasie urlopu Bogdana. B. kierując podejrzenia na Jana.zjawisko Z wystąpiło. Nie ma jednak co do tego bynajmniej pewności. kilkakrotnie popełniono podobnego rodzaju kradzież z magazynu. to nie wykryjemy jej drogą eliminacji. raz inni. że każda z tych kradzieży wiąże się z jego obecnością w magazynie. jeśli tylko w biurze pozostawał Jan-śmieciuch. ale w każdym przypadku był obecny w magazynie Jan. Jeśli np. E. mimo że nie wystąpiło zjawisko X. a reszta została.

bo może tymczasem uległa też zmianie jakaś istotna dla występowania zjawiska Z okoliczność. a trzecią . Kanon zmian towarzyszących możemy zastosować. to prawdopodobnie zjawisko X ma istotny związek ze zjawiskiem Z. iż widocznie zjawisko C pozostaje w istotnym związku ze zjawiskiem Z.w temperaturze 25 stopni. pali się jeden z czterech palników kuchenki gazowej. Kanon zmian towarzyszących głosi: Jeśli zjawisko Z ulega zmianom odpowiednio do zmian. płomień przygasa. Kręcimy jednym z kurków (inne pozostają bez zmiany) i stwierdzamy. to należy . Widocznie zamknięcie drzwiczek ma wpływ na płomień. podczas gdy inne towarzyszące zjawiska pozostają bez zmian. Jeśli np. Są cztery kurki. gdy zaś przekręcamy w prawo. iż: Przypuszczamy wtedy. że w każdej z nich proces fermentacji postępuje z inną szybkością.zjawiskiem Z. i stwierdziłem. gdy w tych warunkach zamkniemy drzwiczki. następnie zaś pierwszą probówkę umieściłem w temperaturze 15 stopni. że w miarę jak przekręcamy ów kurek w lewo. to rozpala się silniej. Np. zaobserwowaliśmy.w temperaturze 20 stopni. jeżeli np. ale nie wiadomo. Jeśli do trzech różnych probówek wrzuciłem trzy równe grudki drożdży i do każdej nalałem roztworu cukru o tej samej mocy. drugą . której przez przeoczenie nie objęliśmy naszymi badaniami. w zwykłych warunkach rozpalimy w piecu i zostawimy niedomknięte drzwiczki. to płomień znika. Prawdopodobnie . to węgiel pali się jasnym płomieniem. które zachodzą w zjawisku X. który z nich odpowiada temu palnikowi. Widocznie położenie tego właśnie kurka ma istotny wpływ na palenie się gazu na tym właśnie palniku.

Kanony indukcji w przedstawionym tu ujęciu są wskazówkami. Millem łączy się kanony indukcji z wykrywaniem związków przyczynowych. Nigdy bowiem nie jesteśmy w stanie objąć naszymi obserwacjami wszelkich zjawisk. cyt. wyd. wreszcie na dziesiątej. jak wpaść na pomysł przeprowadzenia określonego rodzaju wnioskowania. Oczywiście ten wniosek nie wynika z przesłanek. który napotykamy. s. choć przesłanki były prawdziwe. a tu wniosek dotyczy tylko następnego S. Ajdukiewicz.. Jedna z nich polega na tym. S2 jest P. skłaniamy się do myśli. Przy indukcji był inny wniosek: że w ogóle każde S jest P. by objąć obserwacjami odpowiedni krąg okoliczności. które mogą występować w kilku odmianach. Sn jest P. iż w tych granicach temperatury zmiany jej mają istotny wpływ na szybkość procesu fermentacji. czyli wskazówkami heurystycznymi. które współwystępują ze zjawiskami badanego rodzaju.. Podstawową trudność w stosowaniu kanonów indukcji stanowi to. iż na jedenastej stacji też są kwiaty. gdzie za J. które napotykamy. które towarzyszą zjawiskom badanego rodzaju. na trzeciej.. . iż następny przedmiot rodzaju S. 154. przy przyjęciu określonych założeń dodatkowych. Jeśli na pierwszej stacji kolejowej są kwiaty. Por.S. Wnioskowanie z analogu Do wnioskowań uprawdopodobniających zaliczyć można wnioskowania z analogii. § 4. na drugiej. że S1 jest P. przedmiot Sn+1 z kolei też będzie miał własność P. Zwrócić należy uwagę.przypuszczać.. Logika pragmatyczna. przybierać charakter dyrektyw inferencyjnych wnioskowania dedukcyjnego8. może być więc zgoła fałszywy. K. Mogą one jednak. to stąd rodzi się przypuszczenie. iż wiedząc. 8 . iż z punktu widzenia przyjmowanego powszechnie w naukach prawnych nie można traktować związku przyczynowego jako po prostu związku stałego następowania zjawisk.

że przedmiot S2. ktoś wie. starym miastem w rolniczym okręgu Wielkopolski i że te same cechy ma Środa. D. stare miasta w rolniczych okręgach Wielkopolski są czysto utrzymane).Inna odmiana wnioskowania z analogii polega na tym. Gdyby natomiast ktoś wnioskował w taki sposób: . C. to zapewne ludzie w nich żyjący mają podobne nawyki i można się domyślać. które nadawałoby się do roli racji. iż znając przedmiot S1. twierdzenia. wnioskujemy. a drugi świadek również nosi imię Jan i jest łysy.. Np. a przy tym kłamie. który ma cechy A. że nie ma żadnego związku między imieniem jakiejś osoby. jest łysy. wnosi. Stąd wiedząc. Skoro Śrem i Środa należą do miasteczek pod wieloma względami podobnych. ani w drugim kierunku: jest to zazwyczaj tylko dobieranie do danych tez jakiejś nowej. stanem owłosienia jej czaszki i jej prawdomównością.to byłoby to wnioskowanie całkowicie bezpodstawne. zachodzi jakiś związek rzeczowy. bo wiadomo powszechnie. D i jest P. przynależy do klasy P. C.Ponieważ pierwszy świadek nosi imię Jan. to i w drugim o to dbają. iż wszystkie niewielkie. B. który też ma cechy A. więc i ten drugi świadek kłamie” . że i Środa jest miastem czysto utrzymanym. że Śrem jest miastem czysto utrzymanym. iż Śrem jest niewielkim. o których mowa. Ale (odmiennie niż w przypadku indukcji) nie jesteśmy obowiązani odrzucić wniosku. że jeśli w jednym z nich ludzie nawykli dbać o czystość. iż wszystkie one są następstwami jakiegoś twierdzenia. ze względu na . Podstawą tego rodzaju wnioskowań jest przypuszczenie. Przy wnioskowaniu z analogii między przesłankami a wnioskiem nie zachodzi stosunek wynikania ani w jednym. dobieranej do tych tez drogą indukcji (a więc np. że między cechami. takiej. B. że następny przedmiot badanego rodzaju będzie miał daną cechę.

który ma skłonność do picia alkoholu. Jaki to rodzaj wnioskowania? Co tu jest racją. Który z tych uczonych w większym stopniu. do której go poprzednio włożył. że przedmiot co do wielu cech podobny do innego będzie też podobny pod względem nie zbadanej jeszcze cechy. z przesłanek jednostkowych? 4. Zadania 1. iż każde zwierzę choruje. Inny uczony przeprowadził to samo doświadczenie na 10 różnych gatunkach zwierząt. Stwierdzono więc.to. co u świnek morskich. Pewien uczony stwierdził na materiale 1000 świnek morskich. których zatrzymano za awantury na ulicy. Wysnuto stąd wniosek. określonej. iż któryś ze zbadanych dotąd przedmiotów tej cechy nie miał. Podaj przykład wnioskowania przez indukcję zupełną oraz wnioskowania przez indukcję niezupełną. iż co do jakiejś cechy przedmioty te się różnią. że portfel wyciągnięto mu w tramwaju. Czy fałszywość wniosku we wnioskowaniu indukcyjnym przesądza o fałszywości którejś. a co następstwem? Czy to wnioskowanie niezawodne? 2. iż człowiek. 3. Zbadano 100 ludzi. i okazało się. w stu przypadkach. uprawdopodobnił tezę. że nie ma portfela w kieszeni. Ktoś idąc ulicą wśród domków robotniczych . biorąc po 10 okazów z każdego gatunku i otrzymując za każdym razem te same następstwa. iż każdy alkoholik urządza awantury na ulicach. i stąd doszedł do wniosku. Twoim zdaniem. Ktoś stwierdził. że każdy z nich wykazuje skłonność do nadużywania alkoholu. jeśli brak w jego pożywieniu owej witaminy? Dlaczego? 5. iż u każdej powstawały charakterystyczne schorzenia w sytuacji braku pewnej witaminy w pożywieniu. ani też odrzucić wniosku. urządzał awantury na ulicach. Czy uważasz ten wniosek za należycie uzasadniony? Jak motywujesz odpowiedź? 6. choć stwierdziliśmy już.

Ustalono związek między górnym a dolnym biegiem pewnego strumienia w ten sposób. jeśli wiadomo. które znikały w rozpadlinach skał. iż wszystkie lewe buty z danej setki są większe? Dlaczego? 8. W którym przypadku bardziej prawdopodobny byłby wniosek. 9. że we wszystkich domach na tej ulicy stoją na oknach skrzynki z pelargoniami. że takie skrzynki znajdują się na każdej stacji tej linii kolejowej. brakowało jedynie tych. Ktoś inny zauważył skrzynki z pelargoniami na pięciu pierwszych stacjach kolejowych pewnej linii i wysnuł stąd wniosek. Takie same wyniki dały oględziny 4 par butów z setki butów sporządzonych ręcznie przez różnych rzemieślników pracujących w pewnej spółdzielni. W pewnej podgórskiej okolicy było wiele strumieni. że w kolejno następujących po sobie dniach siedzieli przy stole: Opisz. Zbadano 4 pary butów wybrane na chybił trafił z setki butów sporządzonych maszynowo w pewnej wytwórni i w każdej z nich lewy but okazał się większy od prawego. by wynurzyć się spod ziemi dopiero po kilkunastu kilometrach. a zanotowano. jak stosowałeś kanony indukcji w poszukiwaniu rozwiązania. gdzie strumień . iż w miejscu. W pewnym domu wypoczynkowym stale spotykały się przy stole te same osoby. że w każdym z pięciu pierwszych domów stoją na oknach skrzynki z pelargoniami.zauważył. Była wśród nich para narzeczonych. Który wniosek wydaje się bardziej uzasadniony i dlaczego? 7. Kto z kim był zaręczony. które brały udział w wycieczce zorganizowanej w danym dniu. że zakochani starają się być zawsze razem. i wysnuł wniosek.

Kilkunastu osobników objęto podejrzeniami. w którym wniosek w znikomym tylko stopniu byłby uprawdopodobniony przez przesłanki. przy wyłączeniu pierwszej albo trzeciej . dlaczego. jeśli chociażby dwie świece dają iskrę. 12. po czym po dwóch godzinach zaobserwowano. W dużej przemysłowej osadzie.niebieskiego. kiedy to dokonane zostały zabójstwa. Przy wyłączeniu drugiej świecy silnik pracuje.gaśnie. Jaki kanon indukcji stanowił podstawę wykrycia związku? 10. czy przebywali w osadzie w kolejne soboty wieczorem. Sprawca nie pozostawił żadnych merytorycznie istotnych dla zidentyfikowania go śladów.na niebiesko. 14. Czym się różni wnioskowanie przez indukcję niezupełną od wnioskowania z analogii opartego na tychże samych przesłankach? Czy z wniosku uzyskanego drogą analogii wynikają przesłanki tego wnioskowania? 13. Jak wykorzystać zebrany materiał w celu skoncentrowania dalszego śledztwa? 11. sprawdzając. wsypano najpierw dużą ilość barwnika czerwonego. Jak się przedstawia sprawność świec w tym silniku? Wskaż tok rozumowania. po pewnym czasie . wreszcie barwnika żółtego. Wskaż. Podaj przykład takiego wnioskowania z analogii. które uważać można za rozsądne. Oczywiście uzyskano dane tylko fragmentarycznie sprawdzone. Czy poprawna jest definicja: „Wnioskowanie redukcyjne jest to wnioskowanie przebiegające od wniosku do przesłanek”? . Trzycylindrowy silnik samochodu pracuje na wolnych obrotach. potem .znikał pod ziemią. i takiego wnioskowania z analogii. iż poniżej jednej z rozpadlin płynęła woda najpierw zabarwiona na czerwono. stosunkowo odległej od innych ośrodków. potem na żółto. stwierdzono kilka przypadków w identyczny sposób popełnionych zabójstw kobiet.

W związku z tym w pewnej chwili ogarnęła mnie wątpliwość. w którym dokonując wnioskowań nie stawiamy sobie określonych celów do osiągnięcia. które mają wspólny wierzchołek w tym wierzchołku trójkąta. są równe odpowiednim kątom trójkąta przy boku przeciwległym. nasunął mi się w sposób zupełnie niezamierzony. które ta prosta utworzyła z bokami trójkąta. przez który przeprowadziliśmy równoległą. jak by to wywnioskować z tego. tak jak niezamierzone było moje przypadkowe spostrzeżenie. Oto np. jak by się tu upewnić. Może to być przykład myślenia spontanicznego. bo są to kąty naprzemianiegłe wewnętrzne. Mój wniosek. czy rzeczywiście suma kątów trójkąta tyle wynosi. że jeśli jedzie czerwony samochód z syreną. że oto straż pożarna spieszy gdzieś do pożaru. to straż pożarna spieszy do pożaru. co mi jeszcze z geometrii pozostało w głowie. Teraz moje wątpliwości znikły. Ale myślenie nasze może być kierowane z góry wyznaczonymi zadaniami. Narysowałem sobie jakikolwiek trójkąt i myślę. czy dobrze rozwiązał zadanie geometryczne. Narysowałem więc sobie przez wierzchołek trójkąta prostą równoległą do przeciwległego boku i teraz wnioskuję: kąty.Rozdział XVI MYŚLENIE KIEROWANE Z GÓRY POSTAWIONYMI ZADANIAMI § 1. prosił mnie znajomy uczeń. . wnioskowanie nasze może mieć z góry wyznaczony cel. a w sumie dają kąt półpełny (180°). czy aby rzeczywiście suma kątów trójkąta równa się kątowi półpełnemu. by sprawdzić. Myślenie spontaniczne a myślenie kierowane zadaniami W tej chwili przypadkowo spojrzałem przez okno i za rogiem ulicy mignął mi czerwony samochód jadący z głośnym dźwiękiem syreny. do którego ma zmierzać. Wiadomo. są zawsze odpowiednio równe trzem kątom trójkąta. Zatem trzy kąty. a to w rezultacie wnioskowań kierowanych z góry postawionym zadaniem: rozstrzygnąć taką a taką wątpliwość.

Znaleziono zwłoki noworodka. czy jest ono prawdziwe. by z prawdziwości owej racji wnioskować o prawdziwości owego pierwszego zdania (zdania dowodzonego. 2) zadania wyjaśnienia: „dlaczego jest prawdą. że dana osoba była w tym mieszkaniu. iż w okradzionym mieszkaniu znaleziono odciski palców danej osoby. o którym mamy orzec. lub też odpowiedzieć na pytanie. jak głosi to zdanie. Rozstrzygnięcia. że dana osoba była w okradzionym mieszkaniu. że p”?. Dowodzenie wprost i nie wprost Dowodzenie jest to rozumowanie polegające na tym. że jeśli ktoś pozostawił odciski palców w pewnym mieszkaniu. kto ma więcej wiadomości o świecie i kto zna związki wynikania. Komu będzie łatwo dowodzić. § 2. a . szukamy jakiegoś zdania. czy dana osoba była w mieszkaniu. Wiadomo. czy dane zdanie jest prawdziwe. iż uważając jakieś zdanie za wątpliwe szukamy dlań racji wśród zdań poprzednio uznanych za prawdziwe. to znaczy znaleźliśmy dla tego zdania rację uznaną za prawdziwą. przy myśleniu kierowanym z góry postawionymi zadaniami otrzymujemy jakieś określone zdanie p.z jakiej racji to zdanie wynika.rozstrzygnąć. Wobec wątpliwości. to znaczy . z którego wynikałoby. Trzeba rozróżniać co najmniej dwa rodzaje takich zadań: 1) zadania rozstrzygnięcia: „czy prawdą jest. że p”? W odróżnieniu od przypadków myślenia spontanicznego. dlaczego tak jest. Udowodniliśmy to zdanie. następstwa). to był w tym mieszkaniu. W materiale zgromadzonym w toku śledztwa znajdujemy ustalenie. Z tego więc możemy wnioskować dedukcyjnie (a więc niezawodnie). czy takie a takie zdanie jest prawdziwe. z której można by to zdanie dedukcyjnie wywnioskować. czy fałszywe. szukać możemy drogą dowodzenia lub drogą sprawdzania. w którym popełniono kradzież. kto łatwiej znajdzie uzasadnienie dla wypowiedzianej przez siebie prawdziwej tezy? Ten. czy fałszywe.

to widocznie zdanie „nie jest tak. Taki prokurator. że q) i szukamy jej następstw. rozdz. że wynika ono ze zdania r.zdania r. chcemy dowieść zdania s. z łatwością to udowodni. że negacja dowodzonego zdania ma fałszywe następstwa. o którym była mowa. Wiemy o nim wszakże. a mianowicie wnioskowania. w którym chcemy . którego wartości uprzednio nie zbadaliśmy. powoła się tylko na stwierdzenie sekcji i na związek wynikania. że nie jest tak. które nas interesuje.jeśli się nam to uda stwierdzić to właśnie następstwo. Np. że q”. że q. iż jeśli zwłoki zawierają powietrze. by uznać prawdziwość zdania q. czy zdanie r jest prawdziwe. iż prawdą jest. Mamy więc podstawę. który wie. jako wynikającego ostatecznie ze stwierdzonego zdania p. ale nie wiemy. dowodu tą drogą nie potrafiłby przeprowadzić. Chcąc . Wiemy jednak. to noworodek urodził się żywy. na tej podstawie . Opieramy się w tym przypadku na modus tollendo tollens oraz na zasadzie podwójnego przeczenia (por. iż nie jest tak. Prokurator nie obeznany ze związkiem wynikania. bierzemy pod uwagę jego negację (nie jest tak. że q. Szczególną odmianą dowodzenia ze względu na tok prowadzenia dowodu jest dowodzenie nie wprost (dowodzenie apagogiczne). Dowodzenie polega w końcowej swej fazie na przeprowadzeniu pewnego wnioskowania dedukcyjnego zaplanowanego w określony sposób. W dowodzeniu takim wnioskujemy dedukcyjnie o prawdziwości zdania dowodzonego odwołując się do dokonanego stwierdzenia. że zdanie q wynika ze zdania p. VII § 2). Jeśli uda się nam znaleźć fałszywe następstwa zdania „nie jest tak. które uprzednio zostało przez nas uznane za prawdziwe. a więc prawdą jest.sekcja zwłok stwierdziła obecność powietrza w płucach i w przewodzie pokarmowym. że q” jest zdaniem fałszywym. Chcąc tedy udowodnić zdanie q nie wprost. co wystarczy do uznania za prawdziwe zdania s. Czy prawdziwe jest zdanie: „Ten noworodek urodził się żywy”? Prokurator chciałby to udowodnić. że wynika ze zdania q. Czynność dowodzenia może się składać z wielu członów. co jest równoważne stwierdzeniu. Wiemy tyle.

więc w badanej śmietanie nie ma domieszki mąki. nie jest należycie uzasadniony. Jeżeli adwokat twierdzi wobec sądu. które polega na przyjęciu za przesłankę tego. Szczególną postacią błędu petitionis principii jest błędne koło w dowodzeniu. Wiadomo. że jego klient nie popełnił oszustwa. o nie zbadanej jeszcze wartości logicznej. bo jest człowiekiem na tyle uczciwym. co dopiero ma być wywnioskowane w danym dowodzeniu. który polega na przyjmowaniu za przesłankę zdania niepewnego. że jest fałszowana mąką. Możemy też popełnić błąd zwany petitio principii (w dosłownym przekładzie: żądanie zasady). że na pewno nie popełniłby takiego czynu. to dowodzona teza jest prawdziwa.udowodnić. a także. skoro ma to być wnioskowanie dedukcyjne. Dowodząc możemy popełnić błąd materialny. że czyn zakazany może nie być karany. Jeśli byłaby fałszowana mąką. Polega on na tym. lecz jest niepewny. przyjętego za prawdziwe bezpodstawnie. zakładam. jeżeli jego szkodliwość jest znikoma. to takie dowodzenie kryje w swej strukturze błędne koło. A że po próbie zabarwienie takie nie wystąpiło. co ma być dowiedzione. Wniosek wysnuty z takiej niepewnej przesłanki nie musi być wprawdzie fałszywy. Przy dowodzeniu można nadto popełnić szczególny błąd zwany ignoratio elenchi (nieznajomość tezy dowodzonej). lecz któremu łup odebrano przy wyjściu z . że kupiona na targu gęsta śmietana nie jest fałszowana mąką. Broniąc oskarżonego. błąd formalny we wnioskowaniu. to po zmieszaniu kropli śmietany z kroplą jodyny wystąpiłoby zabarwienie granatowe. który ukradł coś w zakładzie pracy. Skoro następstwo negacji dowodzonej tezy okazało się fałszywe. że dowodzi się czego innego niż to.

im więcej i im bardziej różnorodnych znaleźliśmy następstw sprawdzanego zdania. A jeśli stwierdzę. ale wiadomo. jak widać. A to przecież nie to samo. pytam go o to i owo z danej dziedziny. czy Jan rzetelnie się uczy. to prawdopodobieństwo. szukamy jego następstw. Widać Jan nie uczył się rzetelnie. będzie bardzo duże. Sprawdzanie Sprawdzanie jest to rozumowanie. że Jan coś niecoś umie. Nie wiem. że coś niecoś umie? To nie przesądza o tym. bo jest spryciarz. Jeśli jednak postawię mu wiele pytań i na każde odpowie trafnie. sprawdzanego przez nas zdania znajdujemy następstwa prawdziwe i wtedy redukcyjnie (a więc zawodnie) wnioskujemy o prawdziwości sprawdzanego zdania z tym większym prawdopodobieństwem. sprawdzenie z wynikiem pozytywnym nie daje pewności. Jeśli się okaże. a stąd dedukcyjnie (według modus tollendo tollens) wnioskujemy o fałszywości sprawdzanego zdania jako racji. racji). dwie możliwości: 1) d1a wątpliwego. iż uważając jakieś zdanie za wątpliwe. Miał bowiem dowieść. czy Jan się rzetelnie uczy. że sprawdzane zdanie jest fałszywe. czy się rzetelnie uczył. Chcąc tedy sprawdzić. że czyn oskarżonego jest w znikomym stopniu szkodliwy społecznie. adwokat dowodzący. Są tu. § 3. popełnia ignoratio elenchi. że jeśli ktoś się uczciwie uczy. Sprawdzenie z wynikiem negatywnym daje więc pewność. to fałszywość następstwa przesądza niezbicie o fałszywości racji. to coś niecoś umie. iż zakład pracy nie poniósł z tego powodu żadnej straty. a dowiódł. że nieprawda. że nie powstała faktyczna strata materialna zakładu pracy. że Jan się rzetelnie uczył. by z ich prawdziwości wnosić o prawdopodobieństwie owego wątpliwego zdania albo z fałszywości następstwa wnosić o fałszywości owego pierwszego zdania (zdania sprawdzanego. albo też: 2) dla sprawdzanego zdania znajdujemy jakieś następstwo fałszywe. które polega na tym. a może (co rzadko bywa) tylko szczęśliwie zapamiętał to i owo i trafnie te wiadomości powiązał. Może się uczył.zakładu. .

i następstwo w przypadku zwyczajnego wyjaśnienia były mi poprzednio znane jako zdania prawdziwe. że Piotr dyskutował wczoraj z Janem na tematy zasadnicze i lekceważąco traktował przekonania Jana. że Jan wyraźnie unika Piotra. Moje wiadomości dostarczają racji dla zdania: „Jan unika Piotra” . to znaczy uznaję za prawdziwe zdanie: „Jan wyraźnie unika Piotra”. Lecz jeśli pierwszy napotkany członek tej licznej rodziny okaże się blondynem. które stwierdziliśmy. dlaczego Jan unika Piotra. Wiadomo mi też. że jeśli ktoś czymś uraził inną osobę. jak dane zdanie głosi. dlaczego jest tak. ani też sprawdzać zdania p odwołując się do prawdziwości zdania q.już wiem. Nie potrzebuję tu dowodzić zdania q odwołując się do prawdziwości zdania p. I racja. że prawdą jest zdanie p i prawdą jest zdanie q. czy każdy z rodziny Wiśniewskich jest blondynem. wynikałoby następstwo. że są one względem siebie racją i następstwem. Wyjaśnianie i hipotezy wyjaśniające Odmiennym rodzajem zadań myślowych niż zadania polegające na rozstrzyganiu o wartości logicznej jakiegoś zdania są zadania polegające na wyjaśnianiu. stwierdzam fakt. Np. ale chodzi mi o . Wiadomo mi. że każdy. Jedno wyjaśnia drugie. to jeszcze wcale nie możemy być pewni. Jeśli pierwszy napotkany Wiśniewski okaże się nie-blondynem. że blondynami są wszyscy Wiśniewscy. że pierwszy napotkany Wiśniewski jest blondynem. Wyjaśnianie polega na wskazaniu racji dla zdania.ale uprawdopodobnią. że każdy Wiśniewski jest blondynem. gdyż wiem. moja czynność myślowa polegała tylko na powiązaniu tych zdań. na wskazaniu. to zdanie. że sprawdzane zdanie jest prawdziwe. Z tego. Nie wiemy. § 4. to ta osoba unika go. jest na pewno fałszywe. Mam odpowiedzieć na pytanie: „Dlaczego tak jest?”.

to. przyjmujemy prowizorycznie hipotezę H dlatego. zdanie H nazywamy hipotezą. Nadto. na próbę niejako przyjęte. bo jedno wyjaśnia drugie. które stwierdziliśmy doświadczalnie. czy gdyby do zbioru zdań W juz uznanych przez nas za prawdziwe dołączyć jeszcze jedno zdanie H o nie ustalonej na razie wartości logicznej. to wówczas z tego dodatkowego zdania H w połączeniu z innymi zdaniami naszej wiedzy W wynikałoby zdanie Z. Próbujemy mianowicie. dlaczego czubek topoli wali się. Wówczas uciekamy się do stawiania hipotez wyjaśniających. by stwierdzić. Łatwo mi wyjaśnić. Inaczej mówiąc. kierując się tym. że z koniunkcji hipotezy H z niektórymi zdaniami naszej wiedzy dotychczasowej wynika stwierdzone przez nas zdanie Z. to tak jakbym w rusztowaniu. ale znać związki między nimi. Poznając świat człowiek nie tylko chce stwierdzić zdania orzekające coś o poszczególnych faktach. Nie jest ona wywnioskowana redukcyjnie ze zdania Z. które już stoi. bo to dopiero daje mu możność przewidywania. iż nie mogłoby być inaczej. jedno wiąże się z drugim. grzmot i widok walącej się topoli nie są tylko moimi złudzeniami. Tak nie jest. ale też wyjaśniać jedne stwierdzone fakty przez inne stwierdzone fakty. To właśnie dodatkowe. Im więcej znam ogólnych praw przyrody czy praw życia społecznego. Niejednokrotnie jednak faktów doświadczalnie przez nas stwierdzonych nie umiemy wyjaśnić za pomocą zdań poprzednio uznanych przez nas za prawdziwe. Pozbyłem się teraz wątpliwości. iż zdanie q jest prawdziwe. jeśli za pomocą innych stwierdzonych faktów mogę wyjaśnić pewien stwierdzony fakt. tym sprawniej mogę nie tylko wysnuwać wnioski z jednych faktów o drugich (z prawdziwości jednych zdań wnioskować o innych). Ujrzałem silną błyskawicę. dodał jeszcze jedną belkę. że jest . wzmacniającą jego całość. że błyskawica. że już sama prawdziwość zdania p przesądza. posłyszałem bliski grzmot i zobaczyłem. że czubek wysokiej topoli wali się na ziemię. prowizorycznie tylko przyjęliśmy ją za zdanie prawdziwe.

A więc okazało się. jakby sód działał na otaczającą go wodę. to przy biegunie dodatnim wydziela się chlor. a wiemy. Jeśliby wystąpiło obniżenie temperatury. że ostatnio powietrze było nasycone wilgocią. że w praktyce pewna. Czym to wyjaśnić? Wiemy wprawdzie. a to nie nastąpiło. Z tej hipotezy i z poprzednio nagromadzonej przez nas wiedzy. że pewnego dnia jest mgła. naładowany dodatnio. a nie znaleziono następstwa fałszywego. które chcemy wyjaśnić za pomocą hipotezy H. że nastąpiło obniżenie się temperatury. Przez to samo nie zyskaliśmy jeszcze pewności. naładowany ujemnie. czy hipoteza ta jest prawdziwa. ale skoro wielokrotnie stwierdzono. Stawiamy hipotezę. że następstwa tej hipotezy są prawdziwe. i atom sodu. wymaga jeszcze sprawdzenia. że gdy przepuszczamy przez roztwór chlorku sodu NaCl prąd elektryczny. może być zdaniem dotyczącym poszczególnego faktu. Zdanie Z. to słupek rtęci w termometrze opadłby. poprzednio przyjętych przez nas zdań. że nasza hipoteza jest fałszywa. ale może też być zdaniem ogólnie stwierdzającym zaobserwowane fakty pewnego rodzaju. że (wobec nasycenia powietrza . a przy biegunie ujemnym zbiera się widocznie sód. Oto przykład hipotezy: Zauważyliśmy. wynika zdanie o zaobserwowanym zjawisku. Dzięki hipotezie wytłumaczyliśmy to zdanie. To. ale z tego nie wynika zdanie opisujące zaobserwowane zjawisko.przydatna do wyjaśnienia stwierdzonego przez nas zdania Z. bo obserwujemy tam reakcję taką. Sprawdzamy. widocznie trzeba postawić inną hipotezę. Przyjmujemy więc na próbę taką hipotezę: Cząsteczka chlorku sodu rozpuszczonego w wodzie rozpada się na atom chloru. to hipoteza ta staje się tak wysoce prawdopodobna. że nasza hipoteza (hipoteza dysocjacji elektrolitycznej) jest prawdziwa. Jeśli bowiem powietrze było nasycone wilgocią i temperatura obniżyła się. że swobodnie poruszające się cząsteczki z ładunkiem elektrycznym dodatnim dążą w polu elektrycznym do bieguna ujemnego..do dodatniego. a naładowane ujemnie . znaleźliśmy dla niego rację. Widzimy np. to występuje mgła.

4) z samych zdań tworzących naszą wiedzę W zdanie Z nie wynika. W naukach humanistycznych często używa się tego słowa w szerszym znaczeniu. które stanowiłoby rację dla zdania Z. określając hipotezę jako twierdzenie nie mające dostatecznego uzasadnienia w danej nauce. iż owo zdanie w koniunkcji ze zdaniami naszej wiedzy stanowi rację dla zdań o faktach stwierdzonych w doświadczeniu1. jest rozpowszechnione w naukach przyrodniczych. Należy zwrócić uwagę. iż słowo „hipoteza” bywa bardzo różnie rozumiane. które przyjmujemy tymczasowo za prawdziwe ze względu na to. Hipotezą wyjaśniającą stawianą na podstawie naszej wiedzy nazywamy takie zdanie o nie ustalonej jeszcze wartości logicznej. Ogólnie przedstawia się to tak: 1) stwierdzamy. 3) chcemy znaleźć zdanie. ustaliliśmy. a nie tylko na pytanie „dlaczego?”. które rozpatruje się jako odpowiedź na jakieś postawione w nauce pytanie. Znaczenie. tzn. 5) ale ze zdania H (hipoteza) i zdań W łącznie zdanie Z wynika.parą wodną!) mgłę wywołała przy niezmienionej temperaturze zmiana ciśnienia. 2) mamy jakąś wiedzę W. które tu wskazujemy. że pewne zdania są prawdziwe. 1 . że prawdziwe jest zdanie Z o pewnym fakcie.

O znaczeniu hipotez dla praktyki prawniczej mowa będzie w rozdziale poświęconym logicznym podstawom uzasadniania wyroków sądowych. Umiejętne prowadzenie śledztwa polega w dużym stopniu na umiejętnym stawianiu hipotez, a następnie ich starannym sprawdzaniu. Istotną sprawą jest umiejętność określenia, w jakim stopniu dana hipoteza jest prawdopodobna, umiejętność sprawdzania hipotez i ewentualnie rozstrzyganie, jaką w danym przypadku przyjąć należy hipotezę spośród hipotez konkurencyjnych, to znaczy niezgodnych między sobą hipotez, które mogłyby służyć jako odmienne wyjaśnienia tych samych stwierdzonych przez nas faktów. Zwróćmy więc uwagę, iż hipoteza staje się tym bardziej prawdopodobna, im więcej znajdziemy jej prawdziwych następstw i im bardziej następstwa te są różnorodne. Przy czym przez sprawdzanie z wynikiem pozytywnym tym bardziej rośnie prawdopodobieństwo hipotezy, im mniej prawdopodobne wydawały się poprzednio owe znalezione kolejne następstwa hipotezy. Jeśli więc ktoś, by wyjaśnić fakt, że znikł pierścionek leżący na stole, stawia mało prawdopodobną hipotezę, że zabrała go przez otwarte okno sroka, to znalezienie tego pierścionka w jakimś sroczym gnieździe, fakt na ogół nieoczekiwany, znacznie zwiększy prawdopodobieństwo tej hipotezy (choć niewykluczone, że człowiek-złodziej, chcąc odwrócić od siebie uwagę, pierścionek tam umieścił). Znalezienie choćby jednego fałszywego następstwa pewnej hipotezy świadczy o jej fałszywości (z fałszywości następstwa wnosząc o fałszywości racji). Niewykluczone jednak, że błędna jest nie hipoteza, lecz inne zdania, które łącznie z hipotezą stanowią rację dla obserwowanych następstw, a które poprzednio mylnie uznaliśmy za prawdziwe. Gdyby nie udało się znaleźć takich znanych nam faktów, które pozwoliłyby obalić jedną z konkurencyjnych hipotez, trzeba zorganizować odpowiedni eksperyment, który pozwoliłby potwierdzić jedną z nich, a jednocześnie

obalić pozostałe (experimentm crucis). Zjawianie się larw much w gnijącym mięsie tłumaczono ongiś dwoma hipotezami: hipotezą samorództwa much z padliny i hipotezą, że larwy much pochodzą z jajeczek złożonych przez muchy. Ten, kto umieścił gnijące mięso w osłonie siatkowej uniemożliwiającej muchom dostęp do mięsa i wykazał, że nie ma larw much na mięsie, gdy muchy nie mają możliwości złożyć na nim jajeczek - wykonał experimentum crucis. Jeżeli pewne stwierdzone fakty można na gruncie naszej wiedzy wyjaśnić za pomocą jakiejś jednej tylko hipotezy (czy uzupełniającego się zespołu kilku hipotez), a wszelkie inne, konkurencyjne, hipotezy zostały przez nas obalone, to jest rzeczą rozsądną uznać tę hipotezę za prawdziwą - tak, jak uznaje się wniosek we wnioskowaniu redukcyjnym. Przyjmowanym hipotezom wyjaśniającym stawia się między innymi wymóg, aby nie były to hipotezy formułowane ad hoc, to znaczy takie, które nie nadają się do wyjaśniania jakichś innych faktów poza tym, którego wyjaśnienia właśnie szukamy („Opium usypia, bo opium ma moc usypiającą”). Nie zadowala nas też wyjaśnienie, dlaczego jakieś poszczególne S1 jest P, przez wskazanie, że zapewne wszystkie przedmioty rodzaju S są P.

§ 5. Teoria naukowa W zaczątkowej fazie rozwoju poszczególnych nauk twierdzenia formułowane przez te nauki gromadzone są w sposób nader przypadkowy. W dalszych jednak fazach rozwoju jakiejś nauki zmierza się w niej zazwyczaj do budowania teorii naukowej, do sformułowania uporządkowanego w pewien sposób zbioru zdań orzekających o badanej przez daną naukę dziedzinie rzeczywistości. Inaczej przedstawia się budowa teorii naukowej w dziedzinie nauk formalnych, takich jak matematyka czy logika formalna, a inaczej w naukach empirycznych, takich jak nauki przyrodnicze czy społeczne. W naukach formalnych teoria tworzy ostatecznie system aksjomatyczny (por. rozdz. XIV § 9), który jest zbiorem zdań wyprowadzonych w określony sposób z jakichś przyjętych na początku bez dowodu zdańaksjomatów. Uzasadnia się tedy, że dane zdanie należy do danej teorii, jedynie w ten sposób, że wskazuje się, iż jest ono aksjomatem systemu albo twierdzeniem wyprowadzonym z aksjomatów. Spostrzeżenia natomiast, np. w geometrii, nie mają same przez się mocy uzasadniającej; mogą być tylko środkiem heurystycznym, wskazówką naprowadzającą, iż należałoby dążyć do wywnioskowania takiego a takiego twierdzenia z odpowiednio przyjętych aksjomatów. W naukach formalnych zmiana teorii nastąpić może przez zmianę dotychczasowych aksjomatów (np. geometria nieeuklidesowa różni się od geometrii Euklidesa tym, że odrzuca jeden z pewników tej ostatniej) lub przez zmianę dyrektyw inferencyjnych, reguł dotyczących sposobu wyprowadzania twierdzeń danego systemu z aksjomatów. W naukach empirycznych struktura teorii naukowej jest odmienna, rozbieżne są też w pewnej mierze koncepcje uczonych w tej dziedzinie. Toczą się m.in. spory o rolę dwóch rodzajów zabiegów poznawczych splatających się przy konstruowaniu teorii empirycznej, a mianowicie: uzasadniania zdań teorii za pomocą wnioskowań

redukcyjnych oraz wyjaśniania zdań stwierdzonych doświadczalnie. Według koncepcji określanych mianem indukcjonizmu podstawową sprawą w budowaniu teorii w naukach empirycznych jest nagromadzenie odpowiedniego zasobu zdań jednostkowych opartych na odpowiednio krytycznych spostrzeżeniach i formułowanie na tej podstawie, za pomocą indukcji, praw rejestrujących ściśle ogólnych (nie zawierających, choćby domyślnie, nazw indywidualnych, takich jak ,,w Polsce”, ,,w XIX wieku”) czy też generalizacji historycznych odnoszących się do określonego czasu i miejsca. Następnie podejmuje się próby wyjaśniania zdań stwierdzających te prawidłowości, a to przez stawianie odpowiednich hipotez wyjaśniających, które następnie poddawane być powinny wielostronnemu sprawdzeniu. Jeśli próba obalenia takich hipotez nie udaje się, zalicza się je do twierdzeń uznawanych w danej nauce za prawdziwe (choć odwoływalnych w przypadku, gdyby nowe poznane fakty dały podstawę do ich obalenia). Dla wyjaśnienia tego rodzaju hipotez formułuje się hipotezy wyjaśniające wyższego rzędu, aż uzyska się taki stan uporządkowania zdań danej nauki, że wszystkie znane w niej zdania spostrzeżeniowe i zdania rejestrujące prawidłowości ogólne znajdą wyjaśnienie w postaci jakiegoś nielicznego zespołu naczelnych hipotez zgodnych między sobą. Mówi się wtedy o zbudowaniu empirycznej teorii zjawisk danego rodzaju. Natomiast przedstawiciele antyindukcjonizmu (hipotetyzmu) uważają, że sprawą podstawową przy budowaniu teorii empirycznych jest stawianie takich hipotez wyjaśniających, które pozwoliłyby przedstawić spójny obraz badanej rzeczywistości. Postęp w badaniach dokonuje się, zdaniem zwolenników hipotetyzmu, nie tyle przez uzyskiwanie wysokiego prawdopodobieństwa formułowanych uogólnień, ile przez stawianie i kolejne obalanie konkurencyjnych hipotez, aż do znalezienia hipotezy przydatnej do wyjaśnienia wielkiej liczby stwierdzonych faktów. Budowa teorii empirycznej nie przedstawia się tak

prosto, jak można byłoby sądzić na podstawie ogólnikowego opisu koncepcji indukcjonizmu. Po pierwsze, trzeba zdawać sobie sprawę, że nasze spostrzeżenia (rozdz. XIII § 2) formują się nie tylko pod wpływem samych doznań zmysłowych, lecz kształtowane są także w jakimś stopniu przez nasz wstępny stan wiedzy o zjawiskach danego rodzaju (jakąś „wstępną teorię” tych zjawisk). Po drugie, formułując twierdzenia o rzeczywistości posługujemy się nie tylko terminami obserwacyjnymi, odnoszącymi się do cech dostrzegalnych zmysłowo, ale także tzw. terminami teoretycznymi, które powiązane są w określony sposób z terminami obserwacyjnymi poprzez takie lub inne ustanowienia definicyjne (np. pojęcie stopnia temperatury w skali Celsjusza). W związku z tym przyjęcie takiej lub innej aparatury terminów teoretycznych wpływa na to, jak ujmujemy w zdaniach odbierane dane zmysłowe. Po trzecie, praktyka wnioskowań indukcyjnych nie przedstawia się tak banalnie, jak to można byłoby sądzić na podstawie elementarnych ujęć podręcznikowych. Mianowicie niebanalne zadanie polega na tym, by przy całej złożoności obserwowanych faktycznie zjawisk uchwycić w nich te elementy, które są w danym przypadku istotne dla występowania określonej prawidłowości (por. rozdz. XV § 3). To ostatnie zadanie może być znacznie utrudnione ze względu na to, iż działanie czynnika w danym przypadku istotnego może być przesłonięte przez odwrotnie skierowane oddziaływanie czynników innego rodzaju (np. siła przyciągania ziemskiego w przypadku przedmiotów o dużej powierzchni, a małym ciężarze może być równoważona przez prądy wznoszące powietrza atmosferycznego). W pewnych więc przypadkach formułujemy w ramach teorii twierdzenia uogólniające, mimo iż znamy wyjątki od prawidłowości ogólnej, których na razie nie potrafimy wyjaśnić - albo formułujemy twierdzenia o określonym prawdopodobieństwie wystąpienia badanego zjawiska ze względu na wystąpienie innego zjawiska. Po czwarte, teorie budowane w rozwiniętych naukach

empirycznych mają często charakter teorii idealizacyjnych, zbudowanych z twierdzeń idealizujących, to znaczy twierdzeń odnoszonych nie do przedmiotów rzeczywistych, rozpatrywanych w całym bogactwie wykazywanych przez nie cech, lecz do przedmiotów, o których zakłada się, iż mają określone cechy w stopniu skrajnym (np. iż posiadają daną cechę w stopniu tak niskim, że nie oddziałuje ona na przebieg zjawisk, w które badane przedmioty są uwikłane). Tego rodzaju założenia, choć niezgodne z rzeczywistością, pozwalają jednak uchwycić prawidłowości w wystepowaniu zjawisk, które nie dałyby się uchwycić przy rozpatrywaniu wniosków w sposób nieidealizujący. Tak więc w fizyce formułuje się prawa dotyczące spadania ciał w ośrodku nie stawiającym jakiegokolwiek oporu (po nieudanych próbach sformułowania praw dotyczących spadania ciał w atmosferze o zwykłej gęstości), prawa dotyczące ciał doskonale sprężystych, prawa dotyczące zmian gazu idealnego, itp. K. Marks formułując prawo wartości, głoszące, iż ceny towarów równe są wkładowi zużytej na ich wyprodukowanie pracy, świadom był tego, że w odniesieniu do towarów występujących na faktycznie istniejących rynkach twierdzenie to jest fałszywe - odnosił je bowiem do sytuacji kształtowania się ceny towarów w warunkach rynku, co do którego przyjmował dużą liczbę założeń idealizujących, nigdy w rzeczywistości nie spełnionych (idealna wolność konkurencji, równowaga podaży i popytu itp.)2. Uważał jednak, że właśnie to prawo ujmuje istotę wartości ekonomicznej w jej elemencie zasadniczym, w „czystej postaci”, w której zależność ta faktycznie w życiu ekonomicznym się nie ujawnia. Od tego rodzaju prawa idealizacyjnego poprzez uwzględnianie kolejnych poprawek związanych z kolejnymi uchyleniami przyjętych początkowo założeń idealizujących (poprzez „stopniowe konkretyzacje”) przechodzić można jednak do twierdzeń z coraz to większym przybliżeniem opisujących zjawiska rzeczywiste. Zwróćmy też uwagę, iż jeśli nawet zespół znanych w danej fazie rozwoju nauki zdań opartych na

spostrzeżeniach może być z powodzeniem wyjaśniany przez zespół naczelnych hipotez Ha, ..., Hk, to bynajmniej nie jest wykluczone, że w dalszej fazie zostaną przeprowadzone obserwacje stwierdzające fakty nie dające się wyjaśnić przez ten zespół hipotez czy też fakty obalające niektóre z tych hipotez. Albo więc trzeba będzie ten zespół hipotez wzbogacić, przyjmując dodatkowo jakieś hipotezy naczelne Hl, Hm, Hn, co prowadziłoby do kumulatywnego rozwoju teorii naukowej przez wzbogacenie jej o nowe elementy, albo przyjdzie odrzucić przynajmniej niektóre dotychczasowe hipotezy naczelne, np. dotychczas przyjmowaną hipotezę Hi zastąpić przez niezgodną z nią hipotezę Hr. Często mówi się w przypadkach tego drugiego rodzaju, iż w jakiejś nauce dokonał się „przewrót kopernikański”, bo właśnie teoria ruchu ciał niebieskich sformułowana przez Kopernika polegała na tym, iż odrzucił on niektóre hipotezy teorii Ptolemeusza i w swej teorii przyjął hipotezy radykalnie odmienne. Bywa przy tym, że w pewnych fazach rozwoju danej nauki wyjaśnienia zdań spostrzeżeniowych dotyczących zjawisk danego rodzaju szukają uczeni w kilku konkurujących ze sobą teoriach. Teorie w naukach empirycznych opierają się nie tylko na materiale spostrzeżeniowym: milcząco przyjmują one podstawowe twierdzenia logiki i matematyki. Gdy teoria empiryczna została już skonstruowana, sposób jej wykładania może przypominać wykład nauk formalnych: zaczyna się od przedstawienia naczelnych hipotez, następnie wskazuje prawa ogólne, ilustrując wykład przykładami zdań legitymowanych spostrzeżeniami. Czym innym bowiem jest konstruowanie teorii empirycznej, a czym innym - jej wykładanie. L. Nowak, U podstaw Marksowskiej metodologii nauk. Warszawa 1972, s. 26 i n.
2

Zadania 1. Oto wyjątki z powieści, opisujące rozumowania jej bohaterów. Określ, jakie to są czynności myślowe i jakim są kierowane zadaniem. a) „... Felek przypuszczał, że mimo późnej godziny zastanie jeszcze Hankę w pracowni. Zobaczył jednak, że okno pracowni jest ciemne, nie wchodził więc nawet na górę, pewien, że Hanka już wyszła...”; b) „... Kobielski wiedział, że jeśliby to była grudka siarki, paliłaby się niebieskawym płomieniem. Zeskrobał ostrożnie scyzorykiem trochę kruchej substancji i przytknął zapaloną zapałkę: płomyk zabarwił się na niebiesko. Wzmocniło to jego pierwszy domysł, iż ma do czynienia z siarką, poszedł więc do dyżurnego chemika, by się w swych podejrzeniach upewnić...”; c) „... Tłum gapiów otaczał człowieka, który tarzał się po chodniku. Zofia nie rozumiejąc w pierwszej chwili, co się stało, nachyliła się nad nim. Poczuła silny zapach alkoholu. «Spił się» - pomyślała z obrzydzeniem...”; d) „... Miał wątpliwości, czy Hanka myślała kiedyś o nim. Przypomniał sobie jednak jej częste i serdeczne listy z okresu, kiedy był na obozie treningowym, i wątpliwości rozwiały się...”. 2. Podaj własny przykład sprawdzania pewnej tezy z wynikiem pozytywnym i sprawdzania z wynikiem negatywnym. 3. Podaj przykład dowodzenia pewnej tezy. 4. Podaj sposób dowodzenia nie wprost, że suma każdych dwóch boków w trójkącie jest odcinkiem dłuższym od boku trzeciego. 5. Skontroluj poprawność dowodu twierdzenia, iż Kasia jest starsza od Tomka: „Wiem, że Barbara i Tomek

że na studia prawnicze zgłasza się większa liczba kandydatów niż na inne kierunki studiów uniwersyteckich? 9. Przed sklepem z wyrobami jubilerskimi przystanęli na chwilę. . jest człowiekiem upadłym moralnie i jego wykręty. nie zasługują na wiarę”. Czy twierdzenie.są rówieśnikami. które znajdowały się w pobliżu otworu. jest obecnie hipotezą? 10. Co się z nimi później stało. w czasie gdy w sklepach była przerwa obiadowa. Po południu. że czynu przestępnego nie popełnił. a więc musi też być starsza od Tomka”. że taka planeta istnieje. Gdy kierownik sklepu jubilerskiego wrócił z obiadu. ruchliwą ulicą szło dwóch tragarzy niosąc z trudem szafę do ubrań. iż musi istnieć jeszcze jakaś nieznana planeta naszego układu. Swego czasu postawiono hipotezę. że człowiek zdolny do takiego czynu. nikt nie zauważył. i podaj sposoby jej sprawdzenia. bo w ten sposób można by wytłumaczyć stwierdzone zakłócenia w ruchu znanych planet. który na polecenie: „Proszę udowodnić. o jaki posądzono oskarżonego. Spostrzegł wtedy z przerażeniem. 8. ponieważ Tomek jest od Kasi młodszy. Następnie odnaleziono tę planetę za pomocą teleskopów. a oczywiście Barbara musi być młodsza od Kasi. zobaczył szafę zasłaniającą wystawę i starał się ją odsunąć. Postaw hipotezę. Jaki błąd popełnia student. że się tego uczyłem”. jak dokonano kradzieży. Jaki błąd kryje się w następującym wnioskowaniu sędziego: „Sąd przyjął zarzuty oskarżenia za udowodnione na tej choćby podstawie. że w szybie wystawowej jest wycięty okrągły otwór i brak wszystkich cennych przedmiotów. Stąd Kasia musi być starsza od Barbary. 6. postawili szafę i odeszli do budki z papierosami. żeby odpocząć. Jak wyjaśnisz fakt. 7. że zdanie ogólno-twierdzące jest równoważne jego kontrapozycji” odpowiada: „Moi koledzy są świadkami. która tłumaczyłaby.

zwrócił Nowakowi białą kopertę oświadczając. Nieznajomy szybko oddalił się.11. bo zamknął już listę spłat pożyczki. Po odejściu od kasy nieznajomy. do której Nowak włożył 910 złotych. iż w kopercie znajduje się parę skrawków gazety. Postaw hipotezę. Nieznany osobnik znajdujący się wewnątrz budynku. jak popełniono przestępstwo. było już po godzinach urzędowych. iż kasjer nie chciał pieniędzy przyjąć. a w chwilę potem Nowak z przerażeniem stwierdził. cały czas obserwowany przez Nowaka. Nieznajomy zalepił kopertę. widząc zmartwienie Piotra. wypuszczony przez portiera. wsadził ją do kieszeni i stanął w kolejce do kasy. zaproponował mu. wejście było zamknięte kratą i załatwiano tylko klientów znajdujących się wewnątrz budynku. . Gdy Piotr Nowak zajechał przed gmach banku. która zgodnie z Twoją wiedzą wyjaśniałaby. by spłacić ostatnią ratę pożyczki. że dokona wpłaty i podał mu przez kratę białą kopertę.

Norweg Thor Heyerdahl na tratwie zbudowanej dokładnie na wzór indiański dopłynął z Peru do wysp Polinezji w pobliżu Wyspy Wielkanocnej? .. która wyjaśniałaby. Czy tylko jedną hipotezę wyjaśniającą można by w tym przypadku postawić? 13. przez nieznanego sprawcę. którzy zeznali. iż Paweł kupił motorower w 1990 r. który okazał mu dowód nabycia motoroweru nr 53 585 w sklepie komisowym w 1990 r. położonej na Oceanie Spokojnym w odległości 3800 km od Ameryki Południowej. Dawny numer ramy był jednak zatarty i na tym miejscu wybito nr 53 585. natomiast kupił do spółki z kolegą motocykl. Postaw hipotezę. iż zabytki te związane są z kulturą ludów południowoamerykańskich. Na Wyspie Wielkanocnej. Stawiane są hipoteza dotycząca ich pochodzenia jako elementu kultury ludów Polinezji oraz mniej prawdopodobna hipoteza. że słyszeli. Jan wykazał za pomocą dokumentów i wiarygodnych zeznań świadków. natomiast w 1992 r. jak rower Piotra znalazł się w posiadaniu Jana. iż motorower nabył 10 I 1992 r. znajdują się oryginalne zabytki dawnej kultury.12. od Pawła. których pochodzenie jest niewyjaśnione. Paweł przedstawił wiarygodnych świadków. iż w 1947 r. Jaką wagę ma fakt. że jeździł na jakimś motorowerze w latach 1990 i 1991. Piotr po okazaniu mu motoroweru znalezionego w garażu Jana rozpoznał w sposób stanowczy. że to motorower skradziony mu w dniu 2 I 1992 r. motoroweru już nie posiadał.

Mówiliśmy. czy za w jakiejś mierze wątpliwe. aż do braku jakichkolwiek przypuszczeń. Sposoby pojmowania prawdopodobieństwa W poprzednich rozdziałach posługiwaliśmy się dość swobodnie słowem „prawdopodobieństwo”. jak to . Mówiąc o prawdopodobieństwie w sensie psychologicznym mamy na myśli siłę przekonania. Obecnie omówimy psychologiczne oraz logiczne pojmowanie prawdopodobieństwa. itp. używając go jako mającego znane czytelnikom znaczenie. z jakim określona osoba uznaje określone zdanie: a więc czy uważa je za całkowicie pewne. Pomiędzy tymi różnymi sposobami pojmowania prawdopodobieństwa zachodzą istotne różnice natury pojęciowej. że jest tak. zdaniom o jakichś zdarzeniach.Rozdział XVII PRAWDOPODOBIEŃSTWO § 1. trudne do uchwycenia w dyskusjach między przedstawicielami różnorodnych nauk zajmujących się tak czy inaczej pojmowanym prawdopodobieństwem. że jakieś zdanie jest w małym stopniu prawdopodobne ze względu na jakieś dalsze zdania uznane następnie w późniejszym czasie. Wskazuje to. które są przy tym w trudny do określenia sposób ze sobą splątane 1. sądom o zdarzeniach itd. że jakieś zdarzenia są wysoce prawdopodobne. Prawdopodobieństwo przypisuje się zdarzeniom. W praktyce potocznego myślenia „prawdopodobieństwa” różnego rodzaju bywają utożsamiane. a inne mniej prawdopodobne. iż słowo „prawdopodobieństwo” ma wiele zasadniczo odmiennych znaczeń. W nauczaniu licealnym czytelnik miał możność zapoznać się z elementami rachunku prawdopodobieństwa jako pewnego działu matematyki.

Całkowitą pewność. jak wiadomo. 1 Szerzej: H. Logika indukcji. Zauważmy. nie sposób ustalić jakiejś miary liczbowej. Co do stopnia przekonania. w których brak pewności co do jakichś założeń. Ale. jeśli są widoki wygranej. wyrażamy za pomocą zwrotu „musi być tak a tak” (biorąc słowo „musi” w jego interpretacji psychologicznej). . 43 i n. „lepszym” czy „gorszym” uzasadnieniem danego stwierdzenia. Co najwyżej pośrednio moglibyśmy się oprzeć na obserwacjach. jak „być może” (w interpretacji psychologicznej). brak całkowitej pewności wyrażamy za pomocą zwrotów takich. różni ludzie różne wybierają taktyki postępowania w takiej sytuacji: jedni skłonni są dużo ryzykować. która odnosi się do niego z jakimś stopniem przekonania. co dana osoba gotowa jest zaryzykować. stawiając na prawdziwość danego zdania przy zawieraniu zakładów albo przy podejmowaniu jakiejś działalności praktycznej. W ujęciu psychologicznym prawdopodobieństwo jest czymś subiektywnym. cyt. w warunkach. inni przede wszystkim boją się przegrać. jest relacją między rozważanym zdaniem a jakąś osobą. Natomiast przypuszczenie. Mortimer. z jakim gotowi jesteśmy uznać dane zdanie. że dla rozsądnego człowieka subiektywny stopień pewności łączy się z takim czy innym..zdanie głosi. ss. wyd. że tak a tak jest.

że jest fałszywe. jakie są podstawy do uznania zdania o jakimś zdarzeniu za prawdziwe ze względu na inne poprzednio uznane zdania co opiera się często w praktyce na stwierdzanych zależnościach pomiędzy zdarzeniami. Jeśli odwołujemy się do różnych zespołów przyjętych poprzednio zdań. zamiast mówić o prawdopodobieństwie zdania Z o określonego rodzaju zdarzeniu ze względu na wiedzę W dotyczącą sytuacji.   W  Prawdopodobieństwu logicznemu zdania Z ze względu na W przypisuje się wartości liczbowe w sposób określany przez aprioryczną (klasyczną) teorię .Mówiąc o prawdopodobieństwie w sensie logicznym (czy raczej metodologicznym). Dla uproszczenia. Prawdopodobieństwo w sensie logicznym ustalamy co do zdań o zdarzeniach. a skrótowo zapisywać je jako P  Z  . Prawdopodobieństwo logiczne zdania Z jest w każdym przypadku zrelatywizowane do określonego zbioru zdań uznanych za prawdziwe. czy miały miejsce. czy nie miały miejsca. ale zwykle nie byłoby to celowe. to na podstawie odmiennej wiedzy odmiennie wypada czasem określić prawdopodobieństwo danego zdania. ze względu na którą ustalamy to prawdopodobieństwo. chociaż to nieścisłość. dalej mówić będziemy o prawdopodobieństwie zdarzenia Z ze względu na znaną sytuację W. w której zdarzenie to miałoby wystąpić. czy też takich. czyli do określonej wiedzy W.prawdopodobieństwo w sensie statystycznym). można by więc nawet ustalać prawdopodobieństwo jakiegoś zdania ze względu na inne zdanie. mamy na myśli to. o których nie wiemy jeszcze. Chodzi w tym przypadku o obiektywną zasadność uznania jednego zdania ze względu na inne. o którym skądinąd wiemy. które nastąpią albo nie nastąpią w przyszłości. które dane zdania opisują (zwłaszcza na częstości statystycznej występowania zdarzeń określonego rodzaju wśród zdarzeń innego rodzaju .

chociaż często nie wiemy. które omawiane są niżej. § 2. Oczywiście jest to założenie idealizujące. jak i prawdopodobieństwo w sensie logicznym nie jest wartością logiczną zdania. dla którego zdarzenia faktycznie obserwowane stanowią jedynie materiał ilustracyjny. że jednakowe są szanse uzyskania każdego z nich. jaką. to zaś. Prawdopodobieństwo aprioryczne Określanie miary prawdopodobieństwa związane było początkowo głównie z określaniem szans takiego czy innego rezultatu jakichś gier .prawdopodobieństwa lub przez aposterioryczną (częstościową) teorię prawdopodobieństwa. iż tak jest. Znanym przykładem rozważań nad prawdopodobieństwem są rozważania związane z oczekiwanymi wynikami rzutów kostką.i w związku z nim rozbudowany został następnie abstrakcyjny matematyczny rachunek prawdopodobieństwa. Przy tych przyjętych założeniach prawdopodobieństwo wyrzucenia jakimś razem pewnej liczby oczek określa się jako 1 zdarzenie na 6 „równie . jaka jest siła naszego przekonania. Każde zdanie w sensie logicznym jest. przy czym zakładamy. czy też to. Należy zwrócić uwagę. przyszłe rzuty kostką do gry będą dawać jeden z sześciu wyników. prawdziwe albo fałszywe. nie ma wpływu na wartość logiczną tego zdania. ma określoną wartość logiczną. gdyż w rzeczywiście sporządzonych kostkach i rzeczywistych warunkach rzutu jest to osiągalne tylko w przybliżeniu. w jakim stopniu jest ono logicznie prawdopodobne na podstawie określonych założeń. iż zarówno prawdopodobieństwo zdania rozpatrywane w sensie psychologicznym. Zresztą w obu przypadkach nastręcza to istotne kłopoty metodologiczne. jak wiadomo. Jak zakładamy z góry (a priori). jak dane zdanie głosi.

m W tej definicji miary prawdopodobieństwa można się dopatrywać błędnego koła. czyli 1/2 . czyli 0. czyli 1. co jest słabością klasycznej teorii prawdopodobieństwa. że wystąpić w nim może ogółem m różnych wzajemnie wykluczających się rodzajów zdarzeń. a w niektórych przypadkach (np. wynosi na gruncie posiadanej wiedzy  12     52  .a to ze względu na zakładaną wiedzę o strukturze zbioru zdarzeń będących kolejnymi rzutami idealnie zbudowaną kostką.i tak dalej. przy czym szansa wystąpienia każdego z nich jest jednakowa. prawdopodobieństwo wyrzucenia 7 oczek kostką. wynosi 0/6. a spośród m rodzajów zdarzeń w n przypadkach realizuje się zdarzenie rodzaju Z . w przypadkach rzutów należycie sporządzoną kostką) założenie to z bardzo dużym przybliżeniem odpowiada rzeczywistej strukturze zbioru zdarzeń. na której takiej liczby oczek nie ma. Według klasycznej. w którym interesujące nas zdarzenie ma wystąpić. a więc jako 1/6 . że biorąc pierwszą kartę z talii wyciągnę figurę. Prawdopodobieństwo. iż każda karta miała „równe szanse” znalezienia się na wierzchu talii. Mianowicie. co można byłoby rozumieć: do równej miary prawdopodobieństwa. że dana talia kart jest kompletna i tak przetasowana. apriorycznej teorii prawdopodobieństwa miarą prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia rodzaju Z w zbiorze zdarzeń. Warunek „równej szansy wystąpienia” możemy wszakże traktować jako jakieś założenie. by określić miarę prawdopodobieństwa. o którym wiadomo nam.możliwych” przyszłych zdarzeń.są bowiem 52 „równe” . prawdopodobieństwo wyrzucenia parzystej liczby oczek 3/6. Zakładamy. odwołujemy się do „jednakowej szansy wystąpienia” zjawisk różnych rodzajów. Prawdopodobieństwo wyrzucenia jakiejś liczby spośród liczb od 1 do 6 wynosi 6/6.jest liczba ułamkowa n .

a z tego w 12 przypadkach realizuje się zdarzenie określane jako wyciągnięcie figury. to ojcem jego nie mógł być mężczyzna z grupą krwi 0 (zero). że prawdopodobieństwo. że w tej talii brakuje króla pik. studentów uczących się na studiach dziennych. że jeśli dziecko ma grupę krwi AB. wynosi 0. więc . a stąd nie jest spełniony warunek „równych szans” spotkania każdego mieszkańca Poznania w tym czasie w tym miejscu. że nie jest ojcem danego dziecka? Takie. prawdopodobieństwo wyciągnięcia figury wynosiłoby  11   . który znajduje się w pobliżu czterech szkół wyższych. Prawdopodobieństwo należałoby w tym przypadku ustalić w sposób aposterioryczny (por. mianowicie. iż pierwszy napotkany przechodzień będzie studentem. że ten mężczyzna ma grupę krwi 0.możliwości wyciągnięcia karty określonego rodzaju.  50  treflowej. gdyż łatwo dostrzec. Jakie wtedy jest prawdopodobieństwo. Wiadomo np. a że w Polsce jest 33% mężczyzn mających grupę krwi 0. przyjąć. że w Poznaniu jest około 600 tyś.  51  a jeśli założymy. stojąc w południe powszedniego dnia w listopadzie koło pomnika Adama Mickiewicza.. Na gruncie odmiennej wiedzy jednak. iż w tym punkcie miasta w tym czasie studenci przechodzą wyraźnie częściej niż inni mieszkańcy Poznania. to prawdopodobieństwo wyciągnięcia figury wyniesie Wiadomo. § 3 niniejszego rozdziału). jak prawdopodobieństwo.05? Na podstawie tych danych nie można obliczyć apriorycznego prawdopodobieństwa napotkania studenta. W sporach sądowych o ustalenie ojcostwa przeprowadza się często badania grup krwi dziecka. że nadto brakuje w talii dwójki  11   . wśród których jest około 30 tyś. mieszkańców. że w Polsce mężczyzna mylnie posądzony o ojcostwo dziecka z grupą krwi AB zdoła wykazać przez badanie grup krwi. jego matki i mężczyzny wskazywanego jako ojciec. Czy na podstawie tego można.

że matka tego dziecka ma grupę krwi A. znajdują w tych przypadkach zastosowanie. lecz także wiele innych. a mianowicie. Zatem prawdopodobieństwo. gdy dziecko ma grupę krwi AB. a matka dziecka grupę krwi A. wynosi tyle. gdy wiadomo. § 3. prawdopodobieństwa można po prostu dodać. to możemy nadto wykluczyć ojcostwo mężczyzny z grupą krwi A. a takich mężczyzn jest w Polsce 39%. Oczywiście ustalenie. iż mężczyzna mylnie posądzony o ojcostwo dziecka zdoła się obronić przez badanie grup krwi. W świetle takiej wiedzy prawdopodobieństwo obronienia się przez badanie grup krwi mężczyzny mylnie posądzonego o ojcostwo w przypadku. a więc 0. Ponieważ wykazanie jednej z tych grup wyklucza wykazanie drugiej z nich.39.prawdopodobieństwo to wynosi w naszym kraju 0.33+0. Sposoby obliczania prawdopodobieństwa zdarzeń złożonych na podstawie prawdopodobieństwa zdarzeń prostych. co prawdopodobieństwo. nie znaczy bynajmniej.33. a jego matka . 0. że w świetle naszej wiedzy o strukturze badanego zbioru przyszłych zdarzeń prawdopodobieństwo interesującego nas zdarzenia wynosi np. znane z matematycznego rachunku prawdopodobieństwa. Prawdopodobieństwo aposterioryczne Ustalając miarę prawdopodobieństwa według klasycznej teorii prawdopodobieństwa opieramy się na przyjmowanych z góry (a priori) założeniach co do . wynosi więc 0.72. że dany mężczyzna wykazuje grupę krwi 0 albo grupę krwi A.grupę krwi A. które nas interesuje. Jeśli wiemy więcej. B. AB. że zawsze co trzecie kolejne zdarzenie w tym zbiorze jest zdarzeniem. Współcześnie uwzględnia się w tego rodzaju badaniach nie tylko podstawowe grupy krwi A. 1/3. co znacznie zwiększa prawdopodobieństwo wykluczenia tą drogą mężczyzny mylnie posądzonego o ojcostwo. iż dziecko ma grupę krwi AB.

będą podobnie oddziaływać w odniesieniu do dalszych badanych przypadków. zresztą w ten sposób zniszczylibyśmy cały transport. Notujemy kolejno otrzymane wyniki w ten sposób. odwołujemy się do wyników badań przeprowadzonych nad kolejnymi przypadkami występowania albo niewystępowania zdarzeń interesującego nas rodzaju w pewnym badanym zbiorze zdarzeń . Oczywiście nie jesteśmy w stanie tysiąca bel bawełny porozdzielać na włókna odpowiadające i nie odpowiadające standardowi długości. jak wśród przypadków dotąd zbadanych. badając długość tych włókien. czyli aposteriorycznej. Gdy w kolejnym przypadku badanie daje wynik ujemny.i dopiero na podstawie wyników tych badań (a posteriori) określamy miarę prawdopodobieństwa tych zdarzeń w tym zbiorze. Interesuje nas prawdopodobieństwo tego. w którym wystąpić ma interesujące nas zdarzenie. mniej lub bardziej zasadnie oczekując. licznika nie zmieniamy. Pobieramy tedy na chybił trafił próbki z różnych bel i rozkładamy je na pojedyncze włókna. Opierać się to może na przypuszczeniu. że włókno bawełny znajdujące się w belach oferowanego nam transportu mieć będzie co najmniej określoną standardową długość. Sposób obliczania miary prawdopodobieństwa aposteriorycznego objaśni w poglądowy sposób przykład następujący. odpowiadające co najmniej standardowej długości.struktury rozważanego zbioru zdarzeń. Otrzymujemy w ten sposób ciąg ułamków wyrażających częstość występowania interesującego nas . że interesujące nas zdarzenia będą w przyszłości występować z taką częstością. Natomiast określając prawdopodobieństwo na gruncie teorii częstościowej. iż czynniki. że w mianowniku ułamka zapisujemy liczbę zbadanych dotąd włókien. a w liczniku ile razy dotychczas znalazło się włókno. które wpływały na występowanie interesującego nas rodzaju zjawisk w zbadanej dotąd serii przypadków.

w pobliżu wartości 3 ). w częstościowej. iż ułamki występujące w tym ciągu. z grubsza opisaliśmy sposób określania miary prawdopodobieństwa jakiegoś zdarzenia ze względu na stwierdzoną empirycznie częstość występowania tego zdarzenia w zbadanej serii przypadków. . Gdy interesujące nas zdarzenia rodzaju Z występują w każdym badanym przypadku. np. Posługując się tym przykładem. Spodziewać się można uzyskania drogą doświadczenia takiego wyniku. otrzymujemy stale wyrazy ciągu równe zeru. iż począwszy od jakiegoś odpowiednio dalekiego miejsca w tym ciągu wszystkie kolejne dalsze wyrazy ciągu różnić się będą od tej liczby L mniej niż o liczbę ε (dowolnie małą. Tę właśnie liczbę L przyjmujemy za miarę prawdopodobieństwa w ujęciu aposteriorycznym (inaczej: częstościowym).zdarzenia (napotkanie włókna odpowiedniej długości) wśród zbadanych dotychczas przypadków. przy 4 czym wahania te będą stopniowo coraz mniejsze. otrzymujemy stale wyrazy ciągu równe jedności. jeśli próby podejmować będziemy odpowiednio długo). wahać się będą zapewne w pobliżu jakiejś wartości L (np. gdy będziemy coraz to powiększali liczbę zbadanych przypadków. gdy n dąży do nieskończoności2. aposteriorycznej koncepcji prawdopodobieństwa miarą prawdopodobieństwa zdarzenia rodzaju Z w świetle uzyskanej wiedzy W nazywamy granicę ciągu nieskończonego ułamków wyrażających względną częstość występowania zdarzenia rodzaju Z w badanej serii n przypadków. Ściślej formułując. Gdy zdarzenie rodzaju Z nigdy nie występuje w badanej serii zdarzeń. Spodziewać się też można.: i tak dalej. Miara prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia rodzaju Z w badanej serii przybierać więc może wielkości zawarte w przedziale od 0 (dla zdarzenia niemożliwego) do 1 (dla zdarzenia koniecznego).

Częstościowa koncepcja prawdopodobieństwa. dowiedziawszy się o tym. że otrzymam bilet tramwajowy z numerem niepodzielnym przez 83? 2. które się rodzi. że co czwarte dziecko. od 26 do 50 lat. 2 . W czym tkwi istota błędu? 3. Według anegdotki pewne hiszpańskie małżeństwo nie chciało mieć czwartego dziecka. jest Chińczykiem. Jakie jest prawdopodobieństwo. że można obliczyć prawdopodobieństwo w ujęciu apriorycznym tego. np. choć stwarza przydatną praktyczną podstawę obliczania miary prawdopodobieństwa. zacznie ono występować stale albo w ogóle przestanie występować. co do których brak niekiedy całkowitej jasności. Mieszkańców Wrocławia można podzielić według wieku na cztery kategorie: na ludzi do 25 lat. że począwszy od jakiegoś miejsca empirycznie uzyskanego szeregu ułamków dotychczas otrzymywana przybliżona częstość występowania interesującego nas zjawiska ulegnie wyraźnej zmianie. że pierwszy napotkany po wyjściu z dworca we Wrocławiu człowiek będzie osobą w wieku do 25 lat? Uzasadnij odpowiedź. jak zresztą na omówienie wnioskowań statystycznych prowadzących do wniosków o prawdopodobieństwie występowania zdarzeń określonego rodzaju. Nie można jednak z góry wykluczyć takiego zgoła nieoczekiwanego wyniku doświadczenia. Zadania 1.Liczba L spełnia zatem warunek: 0 ≤ L ≤ 1. Ograniczone rozmiary kursu logiki dla prawników nie pozwalają na szersze omówienie tej problematyki. Czy sądzisz. od 51 do 75 lat oraz od 76 lat wzwyż. wymaga jednak w istocie wielu dodatkowych założeń teoretycznych.

czyli musi umieć argumentować. Często jednak trudno jest przeprowadzić dowód (zwłaszcza co do tez sformułowanych w języku potocznym. dziecko. Argumentowanie jest to czynność zmierzająca do wywołania u kogoś określonych przeświadczeń lub ocen czy dążeń. że człowieka nierozsądnego. ale też umieć przekonać innych ludzi o tym.Rozdział XVIII UMIEJĘTNOŚĆ PRZEKONYWANIA § 1. pijaka czy fanatyka można niekiedy skutecznie przekonać argumentami całkowicie bezwartościowymi z punktu widzenia logiki. dla kogo dany dowód jest przeznaczony (byleby uznawał za prawdziwe określone twierdzenia wyjściowe). to jest wykazanie. które nasz rozmówca gotów jest uważać za prawdziwe. bo najskuteczniejszym środkiem argumentowania w stosunku do rozsądnego człowieka jest przeprowadzenie dowodu. argumentowanie jest adresowane . że jego propozycje wskazują właściwe rozwiązanie problemu. że jego twierdzenia są prawdziwe. że teza. Oczywiście wiedza logiczna jest przy argumentowaniu nadzwyczaj przydatna. za którą się opowiadamy. Dowodzenie a argumentowanie Prawnik musi nie tylko sprawnie myśleć. że jego poglądy są słuszne w świetle ocen przyjętych w danym środowisku . której dokonuje się nie zważając na to. że jest krokiem rozsądnym uznać dane twierdzenie za prawdziwe. Należy jednak zwrócić uwagę. zwykle kryjącym niejasności i wieloznaczności). wynika logicznie ze zdań. Podczas gdy dowodzenie jest czynnością. a wówczas argumentacja na rzecz jakiegoś twierdzenia ograniczyć się musi do wykazywania.

w dyskusjach o problemach prawnych. często polegają z jednej strony na sporach o twierdzenia. że błędem jest żywić jakiś pogląd z „prawdą” niezgodny). z jakimi spotykamy się np. W takim przypadku absolutyzuje się własne oceny albo nadużywa się skojarzeń emocjonalnych związanych ze słowem „prawda” (a mianowicie.audytorium składające się z ludzi nieobeznanych z daną problematyką. lecz także z psychologii (jakimi motywami kierują się ludzie. do określonego audytorium. Uczciwość intelektualna wymaga odróżniania tych typów sporów. podstawową sprawą jest określenie. czy przyczyną sporu jest różnica przeświadczeń. czy różnica ocen.do odbiorców określonego rodzaju.chcąc nakłonić kogoś do przyjęcia naszego sposobu oceniania pewnych zjawisk (czy ewentualnie do uznania pewnej normy za aksjologicznie uzasadnioną). a ocen przeciwnika jako ocen „fałszywych”. a inaczej . iż nasza teza jest prawdziwa. politycznych czy moralnych. Argumentując wykorzystujemy nasze wiadomości nie tylko z zakresu logiki. Ze względu na to. Spory. . z drugiej . z socjologii (jak szeroko jest rozpowszechniony określony pogląd w społeczeństwie. że inaczej argumentować należy chcąc wywołać u rozmówcy rzetelnie uzasadnione przeświadczenie. decydując się na uznanie zdania za prawdziwe czy oceny za trafną).na sporach o oceny. by przekonać o trafności rozważanej tezy grono zainteresowanych specjalistów. Inaczej trzeba argumentować. kto go w danym społeczeństwie reprezentuje) i nauk zbliżonych. a inaczej . choć często stosowanym zabiegiem argumentacyjnym jest przedstawianie własnych ocen jako ocen „prawdziwych”.

czy dane postępowanie organu państwa było postępowaniem praworządnym czy niepraworządnym. ale z prawem. polega ona na odwoływaniu się do ocen o ogólniejszym charakterze. Toczy się np. Argumentacja taka ma jednak charakter pozorny . że niesprawiedliwe jest. a więc postąpił niepraworządnie”. wykluczamy tym samym. by przekonać rozmówcę. W tym przypadku organ państwa postąpił wprawdzie zgodnie z prawem. nadając w ten sposób znaczenie oceniające również i wyrazowi definiowanemu1. których dana ocena jest konsekwencją. nie zawsze zresztą uświadamianej. spór polityczny o to. by praworządne było postępowanie organu zgodne wprawdzie z prawem. którego organy postępują według „dobrego prawa”.Szczególną rolę spełniają między innymi tzw. które nie odpowiada naszemu ideałowi prawa. a czym innym „prawo dobre” w świetle takiej czy innej ideologii społeczno-politycznej. Jeśli np. że rodziców zaniedbujących swe dzieci należy obciążyć kosztami utrzymania dziecka w państwowym zakładzie opiekuńczym. chcemy przekonać kogoś. Jeśli argumentacja ma dotyczyć sformułowanych przez nas ocen. ale prawem niesłusznym. to argumentacja będzie polegała na tym. definicje perswazyjne. definiując „praworządność” jako stan państwa. na wzbudzaniu postaw emocjonalnych podobnych do postaw argumentującego. polegające w najprostszym przypadku na tym. by ktoś zaniedbując swe obowiązki mógł spowodować przez to . Oczywiście czym innym jest „prawo”.sprowadza się tylko do zmiany przedmiotu sporu. na wskazywaniu uznawanych za dobre czy złe konsekwencji faktu. który właśnie poddajemy ocenie (argument pragmatyczny) itp. Jeden z uczestników sporu argumentuje: „Praworządność polega na przestrzeganiu i stosowaniu przez organy państwa słusznego prawa. Oczywiście. że do definiensa definicji wprowadza się wyrażenie o charakterze oceniającym.

Poza oddziaływaniem wychowawczym i propagandą określonych poglądów politycznych. czyli erystyka (od greckiego eris = zwada). na odwoływaniu się do czynników emocjonalnych. prasą. Nic też dziwnego. jeśliby nielojalny przeciwnik usiłował posługiwać się nimi w . np. w których strony argumentują przed sądem na rzecz swoich tez. że w badaniach nad sposobami argumentowania bierze się szczególnie często wzory i przykłady właśnie ze sporów sądowych. w których wiele spraw ma być przedmiotem szerokich dyskusji. Umiejętność argumentowania ma współcześnie duże znaczenie polityczne. W społeczeństwach demokratycznych. w dziedzinie reklamy. sprawiających. powinien znać sposoby umiejętnej obrony słusznej sprawy i umieć zdemaskować nieuczciwe sztuczki erystyczne. gdy rodziców nie dbających o dzieci nie obciąża się stosowną do ich możliwości opłatą na utrzymanie dzieci. telewizją czy produkcją filmów. umiejętność argumentowania ma duże znaczenie ekonomiczne. kryjących w sobie fałsz.obciążenie nimi innych ludzi. wobec pojawienia się środków technicznych szybkiego i masowego oddziaływania na poglądy członków społeczeństwa. każdy obywatel. Sztuka prowadzenia sporów. może się opierać na argumentach rzetelnych intelektualnie albo na nierzetelnych sztuczkach.że taka właśnie niesprawiedliwość powstaje. W społeczeństwach cywilizowanych praktycznie każdy człowiek stale spotyka się z argumentacją wykazującą trafność poglądów wyznawanych przez grupy społeczne rozporządzające radiem. czy też wykorzystywaniu nieświadomości czy złych informacji przeciwnika2. co powoduje przerzucenie tego ciężaru na całe społeczeństwo. a gdy uzna się tę ogólną zasadę . a już zwłaszcza prawnik. W pracy prawnika umiejętność argumentowania ma szczególne znaczenie w sporach sądowych. że przeciwnik przestaje być zdolny do jasnego myślenia.

1 . Schopenhauer. Dyskusja rzeczowa jest to zbiorowe. a reszta przyjmuje to biernie do wiadomości. uporządkowane i wzajemne wypowiadanie swych myśli w tym celu. gdy jeden wygłasza przemówienie. lub dyskusją praktyczną. Dyskusja rzeczowa jest uporządkowaną wymianą myśli.nie ma więc rzeczowej dyskusji. nie zważając na innych. 2 Por. § 2. to znaczy zmierzającą do wspólnego obmyślenia środków prowadzących do postawionego celu. Warszawa 1969. Dyskusja i jej rodzaje Spór może toczyć się w formie dyskusji. np. ss. 9 i n. czyli sztuka prowadzenia sporów. jeśli na jakimś zgromadzeniu każdy mówi. Szerzej: T. zapytując tylko. Pawłowski. ss. Dyskusja rzeczowa może być przy tym dyskusją teoretyczną. Metodologiczne zagadnienia humanistyki. A. żeby wspólnie znaleźć dobrą odpowiedź na jakieś pytanie. o czym chce i kiedy chce. jak to czy owo rozumieć. to znaczy zmierzającą do wykrycia prawdy co do jakiejś kwestii. nie można więc mówić o dyskusji. Kraków 1993.sporze. 43 i n. Erystyka. Dyskusja rzeczowa jest to zbiorowa i wzajemna wymiana myśli .

W dyskusji rzeczowej dogmatyzm jest niedopuszczalny: nikt nie ma obowiązku liczyć się z twierdzeniami podanymi bez argumentacji. gdzie równouprawnieni uczestnicy wypowiadają tezy uargumentowane i tylko siła argumentów. któremu poświęcona jest akademia żałobna. wykład. . z ocenami.Nie każda dyskusja jest dyskusją rzeczową: czasem ludzie schodzą się na jakieś zebrania towarzyskie czy literackie nie po to. itd. by zapoznać się z poglądami innych osób na daną kwestię. że zmarły. był człowiekiem kryształowego charakteru i wielkich cnót. że każdy z zabierających w niej głos. czy nie (a jak wiadomo. Jeśliby ktoś wykorzystując swoje stanowisko społeczne usiłował narzucić innym dyskutantom swoje tezy w sposób dogmatyczny. o gusta trudno się spierać). Nie są też dyskusją rzeczową tzw. Dyskusja rzeczowa polega na tym.jak mówimy . formułując pewną tezę lub przyłączając się do zdania swych przedmówców. by jedni drugich nawzajem utwierdzić w ich postawie. Kto wypowiada twierdzenia. np. np.. lecz po to. na które przychodzą ludzie o z góry ustalonym jednakowym poglądzie na pewną sprawę i wygłaszają swoje przemówienia właściwie tylko po to. a nie pozycja społeczna dyskutantów. a jego świetlana pamięć trwać będzie itd. żeby wspólnie pewną sprawę rzeczowo naświetlić i dojść wspólnie do tezy prawdziwej. ma znaczenie istotne. by zgodnie stwierdzić. ten . instruktaż lub coś podobnego. to zamieniłby dyskusję w odprawę służbową. stara się jak najlepiej uzasadnić swoje stanowisko. czy im się jakieś dzieło sztuki podoba. „zebrania budujące”3. i nie przytacza argumentacji na poparcie swego stanowiska. których inni uczestnicy dyskusji nie uważają za niesporne.wypowiada się w sposób dogmatyczny. Dyskusja rzeczowa jest tylko tam.

czy przesłanki przeciwnika są prawdziwe. Zarzuty w dyskusji W dyskusji. kto nie wdając się w to.§ 3.zarzut formalny dotyczy wszelkiego rodzaju naruszenia zasad logiki w szerokim tego słowa rozumieniu. że jedne tezy przeciwnika przeczą innym jego tezom. że popełnił on błąd materialny. Zarzuty stawiane przeciwnikowi mogą mieć charakter merytoryczny lub charakter formalny. co mówi przeciwnik. jakie wynikałyby z przyjętego przez przeciwnika zdania (obalenie przez sprowadzenie do niedorzeczności). że wbrew temu. że błędne są przesłanki we wnioskowaniu przeciwnika. iż wskazuje się na fałszywość następstw. że wykazując fałszywość przesłanek przeciwnika nie obalamy jeszcze przez to wniosku. Wielkim ponoć mistrzostwem w prowadzeniu sporów . lub kto wskazuje. jego teza nie wynika logicznie z przesłanek-argumentów (błąd formalny). kto twierdzi. w ten sposób. że wniosek redukcyjny jest w tym przypadku mało prawdopodobny. Przypomnieć należy. Fałszywość tezy czy przesłanek przeciwnika wykazywać można m. itd. zwycięża ten. gdzie fałszywość przesłanki (następstwa) przesądza o fałszywości wniosku (racji).in. kto ma lepszą broń argumentów i kto nie traci głowy w podnieceniu dyskusyjnym. że przesłanki przyjęte zostały bezpodstawnie (petitio principii). Zarzuty merytoryczne podnosi ten. Zarzuty formalne podnosi ten. Słowem . że wnioskowanie przeciwnika jest bezwartościowe pod względem logicznym. Inaczej jest przy wnioskowaniu redukcyjnym. jaki wysnuł on dedukcyjnie z tych przesłanek: fałszywość racji nie przesądza o fałszywości następstwa. czy też nie. lecz spokojnie odpiera zarzuty i wskazuje słabe punkty w argumentach przeciwnika. że teza przeciwnika jest błędna. jak w każdej walce. wykazuje. a tylko pozbawia owo następstwo dostatecznego uzasadnienia.

aby przeciwnik zgodził się na każdy kolejny krok we wnioskowaniu. Witwicki. s.odznaczał się grecki filozof Sokrates. ten stosuje argumentum ad hominem (inaczej: argumentum ex concesso . Sokratesowa metoda przekonywania przeciwnika polegała podobno na tym. Kto wykazuje. Por. że z przesłanek przyjętych przez przeciwnika wywnioskować można w sposób poprawny właśnie to. Co to jest dyskusja i jak ją trzeba prowadzić. co przeciwnik przyznał). przesłanki dalszego wnioskowania. że najpierw uzgadniał on z przeciwnikiem pewne twierdzenia wyjściowe. W.z tego. na co przeciwnik nie chce się zgodzić. W ten sposób Sokrates dochodził wreszcie do tezy. na którą przeciwnik nie chciał się początkowo zgodzić. Warszawa 1949. pilnie bacząc. 3 . a następnie krok za krokiem snuł z tych przesłanek coraz dalsze wnioski. 16.

Jeśli komuś przytrafiło się wygłosić jakieś takie słowa. sformułował tezę „Ludzie są obłudni”. że ktoś wypowiada w dyskusji jakąś tezę bardzo niejasną. by . czy większość. czy chodzi mu o to. czy jego wypowiedź należy rozumieć w taki właśnie. jak np. czy o to. by na pozór wydawało się. by .: „Szczęście ma byt obiektywno-abstrakcyjny”. który np. że wszyscy ludzie są obłudnikami. czy też niektórzy i tylko nieliczni. że takie powiedzenie w ogóle nic nie znaczy albo wyraża myśl. § 4. przeciwnik będzie się bronił twierdząc. niezbyt zrozumiałą nawet dla niego samego. Nieraz bywa. gdy chodzi o sprawy bardziej zawiłe. to samo uświadomienie mu tego powinno wystarczyć. by w toku dyskusji dojść wspólnie do prawdy czy też do właściwej oceny. czy w inny sposób. że miał na myśli nie to. co właściwie chciał powiedzieć. by nie obstawał przy tej „tezie”. by za wszelką cenę wykazać słuszność swego stanowiska. to znaczy określił. Jednym z forteli tego rodzaju jest przekręcanie tezy przeciwnika w taki oczywiście sposób. zwłaszcza wtedy. jakie w sporze stosować mogą ludzie. że dyskutant tezę tę tylko powtarza.jak mówimy skwantyfikował swą tezę. Jeśli nie ustalimy tego na początku dyskusji. zapytując. że w przybliżeniu wszyscy. lecz na tym. trudno jest formułować zdania w taki sposób. którą każdy trzeźwy człowiek uważa za fałszywą. Trzeba też domagać się od przeciwnika. Trzeba mu wtedy pomóc. Jak wiadomo. a inni uczestnicy dyskusji pomogą mu zrozumieć. Nielojalne fortele erystyczne Trzeba też zwrócić uwagę prawnika na nielojalne fortele erystyczne. przeciw czemu argumentujemy. którym nie zależy na tym.Czasem nie potrzeba nawet przekonywać przeciwnika o tym. iż nie powinien upierać się przy swoim.

zarzucić. która w tym przypadku byłaby oczywiście błędna. to jego twierdzenia są fałszywe. Kto nadmiernie podnosi głos. w jakim wyrażałyby one myśl najsłuszniejszą. kto wypowiada tezę szczegółową. Można to zrobić zwłaszcza przez przytaczanie pojedynczego zdania przeciwnika bez zdań pozostających z nim w związku. ale budzących podniecenie uczuciowe słuchaczy nie znających się na rzeczy (argumentum ad . że skoro przeciwnik jest głupim i podłym człowiekiem. a mocno co do treści).były one całkowicie jednoznaczne. nigdy zaś odwrotnie. to znaczy branie wypowiedzi przeciwnika w takim znaczeniu. że zwrot ten stanowi wyraz jego myśli. by słuchaczom wmówić. gdy w swym przemówieniu ucieka się do demagogii. Takie „argumentowanie”. wyrywanie wypowiedzi z jej kontekstu. lub pomijanie oczywistych wniosków z tez przeciwnika. Jednym z niewybrednych chwytów erystycznych jest lżenie przeciwnika. bynajmniej nie podnosi przez to siły swych argumentów. Lojalnych dyskutantów obowiązuje tzw. a w przybliżeniu jednoznaczny sens otrzymują one dopiero w związku z innymi zdaniami tekstu. kto użył pewnego zwrotu ze względów retorycznych . itp. że wypowiada tezę ogólną. Spór winien być prowadzony sumiter in modo. wniosków. zwane argumentum ad personam. Łatwo jest wtedy komuś. do argumentów nierzeczowych. Innym nielojalnym fortelem erystycznym może być wyciąganie nieuzasadnionych wniosków z wypowiedzi przeciwnika.przypisać to. czyli przez tzw. przy którym najłatwiej byłoby przeciwnika zaatakować i zarzucić mu błąd. Natomiast nieżyczliwa interpretacja polega na takim interpretowaniu wypowiedzi przeciwnika. życzliwa interpretacja. Źle świadczy o dyskutancie. które niewątpliwie są sprzeczne z intencjami przeciwnika. jest niedopuszczalne między ludźmi kulturalnymi. komuś. fortiter in re (delikatnie co do formy.

nielojalnie jest zasłaniać się w dyskusji seminaryjnej autorytetem despotycznego profesora. iż są to założenia błędne. A nielojalnie jest powoływać się na autorytety. np. Skoro Iksiński. np. Podobnym środkiem jest argumentum ad vanitatem. Jeśli jednak przeciwnik nie uznaje autorytetu Iksińskiego w danej dziedzinie. by w ten sposób odwrócić uwagę od spraw istotnych. Zresztą zawsze lepiej jest podawać znaną sobie . Mówiliśmy poprzednio o argumentum ad hominem jako o skutecznym i lojalnym środku zwyciężania w sporze. że jest tak a tak. Powoływanie się na autorytety między ludźmi. a tylko dlatego godzi się je uznać za prawdziwe. twierdzi. nie mogąc w danej chwili przyznać się do tego: np. niż to sądzi przeciwnik. to widocznie są poważne argumenty za tym. których przeciwnik w danej dziedzinie nie uznaje. choć mają inne. następstwa. który przysłuchuje się sporowi. gdy ktoś twierdzi. w stosunku do sędziego. Nielojalnym fortelem erystycznym może być też w pewnych przypadkach zasłanianie się autorytetami. czy też w stosunku do profesora. Ale i argumentum ad hominem może stać się fortelem nielojalnym. to znaczy opinią ludzi. odwoływanie się w obronie sądowej w sposób afektowany do uczucia litości. którzy zgodnie uznają kogoś za znawcę zagadnienia. który ma po przeprowadzonej ze studentem dyskusji ocenić jego sprawność umysłową. którego zgodnie uważamy za prawdomównego znawcę zagadnienia. bo Iksiński nie rzuca słów na wiatr. podczas gdy ów ktoś zdaje sobie sprawę z tego. to odwoływanie się do tego autorytetu w dyskusji jest niecelowe. iż rzeczywiście jest tak a tak. by dla własnych celów wykorzystać nieświadomość drugiej strony (argumentum ad ignorantiam). którzy uchodzą za znawców zagadnienia.populum). nie jest nieuzasadnione. że założenia jego przeciwnika są słuszne. lub też argumentum ad misericordiam. który ma spór rozpatrzyć. czyli pochlebstwo.

Wykłady z dziejów logiki. a w rzeczywistości kryją w sobie błędy logiczne rozmyślnie utajone przez argumentującego.argumentację przemawiającą za daną tezą niż iurare in verba magistri . Poprzestanie na powołaniu się na autorytet. czy dyskutant ten autorytet uznaje. iż dyskutant nie jest człowiekiem myślącym samodzielnie. s. II. Popularny wykład erystyki zawiera praca W. 296. nazywane było ongiś argumentum ad yerecundiam. 4 . Marciszewskiego Sztuka dyskutowania. 110. Por. Warszawa 1971. s. Pszczołowski. wyd. które mają tylko pozory trafności. Kotarbiński. Warszawa 1985. 44. T.przysięgać na słowo nauczyciela . nazywamy sofizmatami4. Umiejętność przekonywania i dyskusji. Argumentacje. s.bo to może budzić podejrzenia. Warszawa 1963. bez zważania na to. oraz T.

do których odnosi się określona norma prawna. czy karnych opiera się na dwóch rodzajach powiązanych ze sobą rozumowań: na rozumowaniach zmierzających do ustalenia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia danej sprawy . Norma głosi np. iż zaszły okoliczności W i osoba. Ustalono. iż osoba. w którym stwierdza się. powinna według obowiązującej normy generalnej czynić C. XX). której sprawa dotyczy. które głosi. sąd stwierdza pewne fakty. że tak a tak było. ustanawia dla niej taką normę indywidualną w wyroku. nazywa się aktem subsumpcji. że należą one do zakresu zastosowania pewnej obowiązującej normy. Ustalić taki a taki fakt znaczy uznać za prawdziwe zdanie. że dany przypadek jest jednym z tych przypadków.i sąd. Wyrokowanie czy to w sprawach cywilnych. względnie jest . Ogólnie biorąc. Drogą subsumpcji sąd dochodzi do wniosku. i stwierdza. XIII § 1) jest nieodzowna do należytego uzasadniania wyroków sądowych.oraz na wyszukaniu istotnych dla jej rozstrzygnięcia norm prawnych. rozdz. ma cechy T. działając praworządnie. Krok myślowy.Część trzecia PRACA MYŚLOWA PRAWNIKA Rozdział XIX LOGICZNE PODSTAWY UZASADNIANIA WYROKÓW SĄDOWYCH § 1.: „Jeżeli zajdą okoliczności W i osoba x ma cechy T. Struktura uzasadnienia wyroku Umiejętność jasnego formułowania myśli i rozumowania odpowiadającego postulatowi racji dostatecznej (por. ustalonych drogą wykładni wiążących przepisów prawnych (o czym będzie mowa w rozdz. której sprawa dotyczy. to osoba x powinna czynić C”.

Historyk może oświadczyć. nakazują opierać się na informacjach z określonych źródeł. Szerzej patrz: M. które są potrzebne do rozstrzygnięcia przedłożonej mu sprawy. uznawać jakieś fakty za wykazane ze względu na ustalenie innych itp. iż nie ma podstaw dla rozstrzygnięcia. Sąd musi takich rozstrzygnięć w danej sprawie dokonać (ułatwiają mu to określone domniemania formalne . Sąd ustala te i tylko te fakty. Do tego jednak. które można traktować jako ślad faktów z przeszłości itd. Są jednak także bardzo istotne różnice1. by oficjalnie ustalać fakty i na tej podstawie ustanawiać w wyroku wiążącą normę indywidualną. 189 i n. czy nie miał miejsca. Historyk ustala wszelkie istotne fakty z danej dziedziny. który pociąga za sobą istotne skutki prawne. przy czym ustalenia sądu muszą być dokonane w sposób zgodny z przepisami procedury sądowej. Przepisy te m. czy dany fakt miał. Poznań 1979. § 5 niniejszego rozdziału). trzeba mieć przyznane przez system prawny kompetencje. Ustalenie faktu przez historyka ma charakter tylko poznawczy. Do tego. że w danej sytuacji znajduje zastosowanie określona norma prawna. Jeśli chodzi o ustalenie faktów w procesie sądowym. ss. trzeba mieć po prostu sprawność intelektualną. natomiast ustalenie dokonane przez sąd ma charakter oficjalnego aktu. Zieliński. Poznanie sądowe a poznanie naukowe.in. by ustalać fakty i stwierdzać. 1 . Ustalenie faktu musi więc być odpowiednio uzasadnione przez odwołanie się do przyjętych metod poznawczych. z przedmiotami.por.obecnie. co do których ma wiarygodne przekazy. to współcześnie stosowane metody w ogólnym zarysie przypominają metody stosowane przez historyka w jego badaniach: zapoznawanie się z dokumentami. z relacjami świadków. zakazują korzystać z określonych źródeł informacji.

gdy korzystamy z cudzych informacji. Stosunkowo rzadko dochodzi do oględzin sądowych. Zupełnie wyjątkowo dochodzi do przeprowadzenia przez sąd jakiegoś eksperymentu. który zagraża utratą oparcia dla budynku sąsiada wnoszącego pozew. że z konieczności ograniczona tylko jest wiedza członków zespołu sądzącego dotycząca ogólnych prawidłowości występujących w dziedzinie najróżnorodniejszych zjawisk przyrodniczych i społecznych.p.). że sąsiad kopie na granicy parceli głęboki dół.przez odpowiednie rozumowanie 2 . w czasie których osoby wchodzące w skład sądu mają możność dokonać spostrzeżeń. które mają być ustalone w procesie. W każdym przypadku. 4 k.k. czy też pośrednio . Jeśli nadto zważyć.§ 2. W sprawach karnych przepisy nie pozwalają nawet. Źródła ustaleń Ustalenie faktów przez sąd opierać się musi na odpowiednim uzasadnieniu zdań stwierdzających te fakty czy to bezpośrednio . to oczywiste staje się. a znaki graniczne są wyraźnie przesunięte. ustalając fakty. nasuwa się z punktu widzenia postulatu racji dostatecznej pytanie. który był świadkiem czynu. jeśli chcemy. np. 30 § 1 pkt. jakiego rodzaju informatorom można zaufać. zdani są głównie na uzasadnienie pośrednie. jakim informacjom. o jaki sprawa się toczy (art. że w przeważającej części zespół sądzący zmuszony jest opierać swe ustalenia na informacjach przekazywanych mu przez różnego rodzaju informatorów. Sprawa jest tym .przez takiego czy innego rodzaju spostrzeżenia (w tym przypadku spostrzeżenia członków sądu). że miedza jest zaorana. kogo uznać za wiarygodnego informatora. itp. Z konieczności jednak sędzia i ławnicy. by sprawę rozstrzygał sędzia. by uznano. że dając mu wiarę postępujemy w sposób rozsądny. bo przecież członkowie sądu nie mieli zwykle sami okazji dokonać spostrzeżeń co do faktów. których znajomość może się okazać niezbędna do ustalenia stanu faktycznego w danej sprawie sądowej.

które nam z jakichś względów odpowiadają. Mowa tu o uzasadnianiu bezpośrednim i pośrednim w tym znaczeniu. gdy żywimy określone przypuszczenia w danej sprawie.trudniejsza. 2 . że zwykle. skłonni jesteśmy selekcjonować otrzymywane informacje.a nie w tym sensie. XIII § 1 . dając wiarę przede wszystkim tym. w jakim w prawoznawstwie mówi się o dowodzie pośrednim i bezpośrednim. o jakim była mowa w rozdz.

skąd posiada wiedzę o faktach. rzecz zrozumiała. muszą wskazywać jakąś argumentację za czy przeciw wiarygodności danej informacji. określić dziedzinę. Członkowie sądu mogą więc np. wierzyć świadkowi albo nie wierzyć w jakiejś kwestii . czy są jakieś powody. Z tego ostatniego względu należy odróżnić informatorów . chęć ściągnięcia na siebie powszechnej uwagi itp. przed skompromitowaniem wyznawanej idei. To. Staramy się wtedy zwykle zbadać. postępowania cywilnego). obawa przed ściągnięciem na siebie jakiegoś nieszczęścia. 233 § 1 kod. Mówiąc. o których nas informuje. iż ktoś jest dla nas wiarygodnym informatorem. zależy od dwóch kwestii: 1) czy ma on należycie uzasadnioną wiedzę o faktach. oraz informatorów-r zeczoznaw-C ó w. chęć zysku.We współczesnym procesie sądowym przyjmuje się zasadę (np. co słyszeli od innych ludzi). Profesor archeologii może być bardzo złym informatorem co do zasad funkcjonowania telewizora. w jakiej oczekujemy od niego trafnych informacji. którzy na podstawie własnych spostrzeżeń lub informacji otrzymywanych od innych ludzi potrafią sformułować jakieś twierdzenia ogólne. czy ktoś jest wiarygodnym informatorem w danej dziedzinie. dotyczące wszelkich faktów danego rodzaju. musimy.). art. którzy nam mówią o tym. co widzieli czy słyszeli co do faktów jednostkowych (między innymi powtarzając. oraz 2) czy chce nas rzetelnie poinformować. iż sąd według własnego przekonania na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału określa wiarygodność i moc dowodów (wieloznaczne w języku prawniczym słowo „dowód” oznacza w tym przypadku określoną informację).ale przekonania ich muszą się opierać na wszechstronnym rozważeniu zebranego materiału.świadków. a także. a jednocześnie doskonałym informatorem w sprawie sposobu używania narzędzi rolniczych przed tysiącem lat. które by skłaniały naszego informatora do wypowiadania się wbrew przekonaniom (jak np. i na . o których informuje.

że jeśli naoczny świadek zeznaje. że jedna i ta sama osoba spełnia wobec nas rolę świadka i rzeczoznawcy w pewnej dziedzinie. to rzeczywiście było tak a tak. i jeśli naoczny świadek jest przekonany. których tu rozważać nie możemy. że było tak a tak. Często bywa. oraz że następuje coraz dalej idąca specjalizacja wiedzy rzeczoznawców. jak była o tym mowa poprzednio. mógł się zasugerować pytaniami policjanta czy prokuratora prowadzącego przesłuchanie przed wniesieniem aktu oskarżenia. że przesłanki tego wnioskowania w odniesieniu do wielu świadków mogą okazać się fałszywe. mógł widzieć dany wypadek tylko częściowo . który bezpośrednio zetknął się z badanym faktem. zależy od jego wyrobienia społecznego. od obawy przed karą za fałszywe zeznania. to. Przyjmując za prawdziwe zdanie zeznane przez świadka. rozdz. § 3. mógł ulegać złudzeniom (por.a reszty potem domyślić się lub dowiedzieć od innych. Łatwo zauważyć. że było tak a tak. to znaczy zgodnie ze swymi przeświadczeniami. że było tak a tak. a także świadek mógł po prostu zapomnieć o . że w miarę rozwoju wiedzy ludzkiej coraz częściej uzasadnienia wypowiadanych przez nas twierdzeń oparte są na doświadczeniu lub na wnioskowaniu jakichś innych osób.podstawie tej wiedzy ogólnej potrafią wysnuwać wnioski uzasadniające twierdzenia o jakimś poszczególnym przypadku. Nawet jeśli naoczny świadek zeznaje szczerze i niczego nie ukrywa w swych zeznaniach. Łatwo jest zauważyć. Określanie wiarygodności świadków Bodaj najczęściej sąd opiera się na zeznaniach świadków. wobec czego przyjmowanie za prawdę tego. wnioskuje się. To. że było tak a tak. od zainteresowania wynikiem sprawy i innych czynników. to naoczny świadek jest przekonany. czy świadek zeznaje szczerze. co zeznał choćby naoczny świadek. jak następuje: jeśli naoczny świadek zeznaje. jest zawsze w mniejszym lub większym stopniu ryzykowne. to rzeczywiście było tak a tak. XIII § 2). spostrzeżenia jego mogły być mylne. źle zorientowanych osób. stąd wniosek.

co głosi dokument. a przy tym nie myliła się co do tego. że opis faktów w zeznaniu świadka odpowiada rzeczywistości. rozstrzygnięcia szuka się z jednej strony w obserwacji sposobu składania zeznań. by poprzez stawianie odpowiednio przemyślanych pytań ( por. rozdz. którzy tyle tylko zeznają. Bardzo często sąd ma do czynienia ze świadkami.). Podobne trudności sprawia ustalenie faktów na podstawie różnego rodzaju dokumentów. zasób pojęć itp. Wobec tych wszystkich trudności ustalenia. bo dochodzi nadto niebezpieczeństwo przekręcenia wypowiedzi przez zeznającego. Dając wiarę temu. która wystawiła dokument. XI) uzyskiwać zeznania w miarę możności jak najbardziej szczegółowe. które miały ów dokument wystawić. między twierdzeniami świadka a informacjami przekazywanymi z innych źródeł. Ważna jest sprawa wykrycia ewentualnych niezgodności wewnętrznych w treści zeznań świadka (co nasuwałoby myśl.ze względu na wiek. by przede wszystkim szukać świadków naocznych3. Im więcej tych informacji zdołamy potwierdzić ze źródła niezależnego od danego informatora. Stąd postulat.pewnych faktach. że słyszeli o pewnych faktach od innych osób. miała zamiar oświadczyć w dokumencie prawdę. czy informacje przekazywane przez świadka są prawdziwe (pomijając już nawet zagadnienie. czy świadek umie przekazać posiadane informacje . Stąd dążenie do tego. W takich przypadkach prawdopodobieństwo. oraz że osoba. tzn. a przy tym na ogół żadna z nich nie okaże się niezgodna z informacjami przekazywanymi z . że świadek myli się czy też kłamie) lub niezgodności. zakłada się. rzeczywiście pochodzi od tej osoby czy urzędu. że dokument jest autentyczny. z drugiej strony analizuje się ich treść i porównuje informacje pochodzące z różnych źródeł. co w dokumencie stwierdziła. zawierające jak największą liczbę elementarnych informacji składowych. jest mniejsze niż przy zeznaniach świadków naocznych. to jest sprzeczności albo przeciwieństwa.

107 i n.innych źródeł lub poprzednimi informacjami danego informatora. L. Analiza dostrzeganych w zeznaniach niezgodności prowadzić może zresztą do wniosku. ss. tak aby można było wykluczyć uprzednie uzgodnienie przez nich szczegółów zeznań. tym lepiej uzasadnione jest dawanie temu informatorowi wiary w danej dziedziny. Oczywiście w razie niezgodności informacji pochodzących z różnych źródeł należy szukać wyjaśnienia. 3 . a w innych niewiarygodnym. który z informatorów myli się czy też kłamie. Interesujące uwagi o deformacjach kolejno przekazywanych wiadomości znaleźć można w książce: I. że w pewnych kwestiach dany świadek jest wiarygodnym informatorem. Hunter. M. Pamięć -fakty i złudzenia. Tradycja prawnicza. Warszawa 1963. która ongiś przybierała czasem charakter wiążącej prawnie dyrektywy postępowania dowodowego. nakazywała szukać dwóch zgodnie zeznających świadków i żądać od nich możliwie najbardziej wyczerpujących informacji w danej kwestii.

Źle jest. ile wart był zabytkowy wazon stłuczony przez pozwanego.Zasady analizowania treści zeznań świadków odnoszą się też do zeznań uczestników procesu (wyjaśnienia oskarżonego. co twierdzą strony. Opinie rzeczoznawców To. sędzia musi zasięgnąć opinii biegłych. osób dobrze znających się na danym zagadnieniu. który znaleziono u oskarżonego. sędzia może nie posiadać wiedzy. „wyczucie sędziowskie”. jakim zajmuje się logika. jak twierdzi osoba wnosząca pozew. które jest już poza ramami uporządkowanego i jasnego myślenia. i słabo uzasadnia decyzję sądu. czy dana operacja została wykonana z zachowaniem zasadniczym prawideł sztuki lekarskiej. Jeśli do tego. Uzasadnienie w części dotyczącej stanu faktycznego będzie się wówczas przestawiać następująco: . iż sąd w państwie demokratycznym ma obowiązek szukać prawdy niezależnie od tego. nie zawsze wystarcza do ustalenia faktów potrzebnych do rozstrzygnięcia sprawy. decyduje tylko subiektywne nastawienie członków sądu do świadka. czy pocisk wydobyty z ciała ofiary jest pociskiem wystrzelonym z pistoletu. itd. lub oskarżonemu. to znaczy wyznaczonych rzeczoznawców. zeznania stron w procesie cywilnym). która pozwoliłaby mu z dokonanych ustaleń wywnioskować. może w związku z całością stanu faktycznego sprawy nie dać wiary pozwanemu. co stwierdzono przez oględziny. zeznania świadków czy dowody z dokumentów. czy symulantem. czy dać świadkowi wiarę. że było tak. który przyznaje się do czynów zarzucanych mu w akcie oskarżenia. a więc np. Wyjaśnić tu należy. potrzebna jest wiedza specjalna. gdy o tym. by z dokonanych ustaleń można było wysnuć wniosek co do faktu istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy. czy oskarżony jest człowiekiem umysłowo chorym. Choć dokonano niezbędnych ustaleń co do faktów przytoczonych przez akt oskarżenia. § 4. nawet gdy przyznaje on.

Jeśliby sąd nie był przekonany do trafności opinii danego biegłego. nie podając wyczerpującego i przekonywającego uzasadnienia. że miało miejsce zdarzenie Y (który to fakt jest istotny dla rozstrzygnięcia sprawy)”. wobec czego przyjął. może się zwrócić o opinię do innego jeszcze biegłego i porównać obie opinie. jest uważany za znawcę danego zagadnienia przez innych rzeczoznawców z tej dziedziny. ale wnioskowanie decydujące dla rozstrzygnięcia sprawy przeprowadza sąd. chyba że ktoś zorientowany w danej dziedzinie (np. iż miało miejsce zdarzenie X. § 5. Jest natomiast krokiem ryzykownym wierzyć komuś. jeśli żyje on współcześnie. dlaczego dobry prawnik powinien mieć możliwie szerokie wykształcenie ogólne.„Na podstawie oględzin. że skoro zaszło zdarzenie X. iż jest rzeczą rozsądną ufać jakiemuś określonemu (zidentyfikowanemu z imienia) rzeczoznawcy. Sąd uznał opinię biegłego za nie budzącą wątpliwości. czyli ustanawiają domniemania prawne. dokumentów i zeznań świadków sąd doszedł do przekonania. Biegły złożył opinię. to musiało zajść zdarzenie Y. podobnie jak dawać wiarę komuś. Co do informacji pochodzących od rzeczoznawców przyjmuje się na ogół. redaktor dziani poważnego wydawnictwa encyklopedycznego) poręcza za dobór rzeczoznawców. kto nie zna współczesnego stanu poglądów na daną sprawę. . kto sam tylko za rzeczoznawcę się ogłasza lub głosi tezę odbiegającą od poglądu innych specjalistów. by móc szybko zrozumieć opinię biegłego i samodzielnie wnioskować na podstawie wiadomości w niej zawartych. Łatwo teraz zrozumieć. a przy tym w danej sprawie panuje zgodność poglądów między rzeczoznawcami (communis opinio doctorum). Biegły dostarcza sądowi wiadomości ogólnych umożliwiających wnioskowanie. Domniemania prawne Przepisy ustawy nakazują niekiedy uznawać w określonych warunkach określonego rodzaju fakty za prawnie ustalone. Ryzykownym też krokiem jest dawać wiarę rzeczoznawcom niezidentyfikowanym.

kto obcował z matką dziecka w czasie od trzechsetnego do sto osiemdziesiątego pierwszego dnia przed jego urodzeniem. iż choć obcował w tym okresie z matką dziecka. W innych przypadkach (domniemania prawne materialne) ustawa nakazuje przyjmować. że zostanie wykazane przed sądem.W jednych przypadkach tego rodzaju przepisy nakazują uznawać. by sąd musiał uznać na tej podstawie. 3 § 2 kod. iż ustawa nie dopuszcza dowodu przeciw domniemaniu (praesumptio iuris ac de iure) i wówczas wniosku płynącego z ustanowionego domniemania nie można obalić. że istnieje określony stan faktyczny istotny z prawnego punktu widzenia. Domniemanie z art. mimo to nie było Y? Chodzi tu o ciężar dowodu. wyjątkowe w prawie RP. Np. że zaszło zdarzenie X. rodzinnego i opiekuńczego ustanawia domniemanie. Jakiż jest cel ustanowienia domniemania w tych przypadkach. iż pozwany mężczyzna obcował w tym okresie z matką dziecka. w których można domniemanie obalać. w którym zostanie należycie wykazany odmienny stan faktyczny (domniemania prawne formalne). aż do momentu.: „Jeśli ustawa uzależnia skutki prawne od dobrej lub złej wiary. że jeśli ktoś zdoła wykazać w postępowaniu dowodowym. domniemywa się istnienie dobrej wiary”. rodz. według art. że chociaż było X. dopóki nie zostanie mu udowodniona wina w trybie przewidzianym w niniejszym kodeksie”. post. iż zaszło zdarzenie Y (prawnie narzucona dyrektywa inferencyjna). karnego: „Oskarżonego nie uważa się za winnego. Wystarczy. to jest wolno wykazywać. Np. Kto swoje żądania prawne opiera na pewnych faktach lub odmawia czyimś . 7 kod. jest bowiem domniemaniem dopuszczającym jego obalenie (praesumptio iuris tantum). iż ojcem dziecka pozamałżeńskiego jest ten.chyba że pozwany wykaże. według art. cyw. że to pozwany spowodował zapłodnienie . Są jednak również przypadki. ciąży jednak nie spowodował lub że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne. to uznawać należy na tej podstawie. i op. 85 § 1 kod. art. 85 § 1 kod.

dyrektywą czasem bezwyjątkowo wiążącą (praesumptio iuris ac de iure). to jest do tego upoważniony przez przepisy . rodz. w których ustawodawca uważał to za pożądane (np. W tym przypadku wnioskowanie sędziego jest niezależne od obowiązującego domniemania prawnego. i op. iż do wniosku tego rodzaju. przerzucając na stronę przeciwną ewentualny ciężar obalenia domniemania. drogą wnioskowania niezależnego od dyrektyw ustawy. musi faktów tych dowieść (art. Obowiązywanie domniemań prawnych jest wyraźnym przejawem tego. iż rzeczywiście w tym wyjątkowym przypadku ciąża trwała znacznie dłużej. iż to pozwany jest jego ojcem. lecz z wiedzy uzyskanej przez sędziego (domniemanie faktyczne). że pozwany jest ojcem dziecka. Domniemanie prawne jest narzuconą przez ustawę dyrektywą inferencyjną wnioskowania z jednych faktów o innych. oględziny itd. to dziecko nie może w tym przypadku korzystać z domniemania ustanowionego przez art. Zwrócić trzeba uwagę. reguły uznawania twierdzeń za należycie uzasadnione w procesie. Domniemania prawne ułatwiają dowód w tych przypadkach. wykazane zostanie. Jeśli np. że wniosek wypływający z domniemania jest fałszywy (praesumptio iuris tantum). 6 kod.). iż ustalanie faktów w procesie sądowym jest czynnością unormowaną przez prawnie wiążące dyrektywy i ma charakter czynności konwencjonalnej. zwykle jednak dyrektywą wiążącą sędziego tylko w tych przypadkach. sędzia może dochodzić i inną drogą..żądaniom powołując się na pewne fakty. może orzec. ukonstytuowanej przez swoiste reguły. Sędzia jednak po zebraniu dodatkowych informacji. cyw. w których z innych ustalonych przesłanek nie wynika. ponieważ założenie o związku między faktami bierze się tu nie z ustawy. niż to ma miejsce normalnie. iż dziecko urodziło się w 301 dni po stosunku między pozwanym mężczyzną a matką dziecka.. dokumenty. 85 § 1 kod. jaki wskazuje domniemanie. Jeżeli sąd uznaje pewne fakty za wykazane w procesie przez zeznania świadków. ułatwiając dziecku dochodzenie ojcostwa).

. . P1. W ogólnym schemacie przedstawia się to następująco: 1. XVI § 4) ze zdań o faktach poszlakowych.. P2. czy też badając dalsze fakty. czyli poszlakami. Pn. na którym powód opiera żądanie pozwu). Oczywiście póki fakty poszlakowe dadzą się wyjaśnić przez dwie różne hipotezy konkurencyjne. które takie sposoby ustalania faktów dopuszczają. zwane faktami poszlakowymi.. Jeśli uda się znaleźć fałszywe następstwa dla każdej z konkurencyjnych hipotez oprócz jednej.proceduralne. P2. nie ma podstawy do uznania którejś z nich za prawdziwą. a więc sprawdza się te hipotezy czy to w świetle faktów dotychczas ustalonych w postępowaniu. § 6. 2. czy oskarżony popełnił zarzucany mu czyn. Stwierdzono niewątpliwe fakty opisane w zdaniach P1.. które mogą być wyjaśnione w inny sposób. Pn nie wystarczają do przyjęcia wniosku . rozdz. Poszlaki Niejednokrotnie fakty stwierdzone początkowo w postępowaniu sądowym nie stanowią bezpośrednio podstawy wnioskowania co do faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (np. W takich przypadkach sędzia zmuszony jest do przeprowadzenia bardziej złożonych rozumowań. wyjaśniających te fakty. że oskarżony dokonał zarzucanego mu czynu.. dla której znajdowano jedynie następstwa prawdziwe.. Mianowicie niewątpliwie ustalone dotychczas w procesie fakty. stara się sędzia wyjaśnić przez postawienie na podstawie posiadanej wiedzy różnych hipotez konkurencyjnych (zwanych niekiedy potocznie wersjami danej sprawy).. Po sformułowaniu takich konkurencyjnych hipotez szuka się ich dalszych następstw. to tę jedyną nie obaloną hipotezę przyjmujemy jako należycie uzasadniony wniosek redukcyjny (por. W szczególności nie wolno skazać oskarżonego na podstawie poszlak. niż przez hipotezę. czy miało miejsce zdarzenie. czy też nie.

. . że nabył tę marynarkę od nieznanego mu handlarza na rynku w M. H2. Ustalono natomiast.istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy. zawiadomili o tym policję. a sąsiedzi przypomnieli sobie. Co do ubrania roboczego oświadczył. że takie ubranie robocze wydawano monterom fabryki w miejscowości N. P2. Beciński nie przyznał się do popełnienia zabójstwa i wyjaśnił. zaintrygowani tym.. w pobliżu M. telewizor itp.. Przeprowadzono u Becińskiego rewizję.. aby zginęły jakieś cenne przedmioty większych rozmiarów. Hk. w pewnym przypadku w miejscowości M. że zgon nastąpił prawdopodobnie 15 marca. Drzwi wychodzące na taras pierwszego piętra były uchylone. sąsiedzi. 3. Po otwarciu drzwi znaleziono w mieszkaniu zwłoki Iksińskiego. że Iksiński od kilku dni nie wychodzi ze swojego kawalerskiego mieszkania. gdyż się . że wyrzucił je. Mieszkanie było splądrowane. a klucz tkwi w drzwiach od wewnątrz. które mogłyby należeć do mordercy. H3. Ustalono.. Pn w świetle posiadanej wiedzy można wyjaśniać za pomocą konkurencyjnych hipotez H1. P1. nie stwierdzono jednak. Nie znaleziono odcisków palców. który od kilku dni nosił ubranie robocze innego nieco gatunku niż pozostali pracownicy. w następstwie silnego uderzenia tępym przedmiotem w głowę. 4. H4 . Oto np. w wyniku której znaleziono marynarkę Iksińskiego.. Iksiński zajmował się pokątnym handlem dewizami. Są podstawy do obalenia wszystkich tych hipotez oprócz H1. że przed paroma dniami krzewy pod tarasem zostały przez kogoś (nie wiadomo przez kogo) połamane.. że często przychodzili do niego wieczorem różni nieznani osobnicy. 5. a sąsiedzi zauważyli. w dniu 20 marca. Przyjmuje się H1 jako podstawę rozstrzygnięcia sprawy co do stanu faktycznego. jak maszyna do pisania. Podejrzenia padły na Becińskiego. W mieszkaniu stwierdzono brak najlepszego garnituru Iksińskiego. natomiast znaleziono cudze ochronne ubranie robocze.

i nabył następnie inne. że Beciński nie ma nic wspólnego ze sprawą zabójstwa.. jak się zdaje. czy rzeczywiście nie ma żadnych innych możliwości wyjaśnienia stwierdzonych faktów. Są tu więc rozbieżne hipotezy.jest niezgodne z prawdą. co . które obciążają Becińskiego zarzutem zabójstwa. bo targ odbywał się rano. co stwierdzono w postępowaniu dowodowym. nie wyjeżdżał w tym czasie ze swojego miejsca zamieszkania w N. gdy w domu spadł z drabiny. Może Beciński pomylił się. po czym z jakichś przyczyn nie chcąc wychodzić normalną drogą wydostał się przez taras. ale. inaczej wytłumaczyć sobie stwierdzonych faktów niż za pomocą hipotezy. natomiast z zespołu dwóch hipotez wyjaśniających losy obu ubrań bez przyjęcia. bo stwierdzono fałszywość jej następstwa. jak zeznali sąsiedzi. że Beciński dokonał zabójstwa. A więc z konkurujących hipotez ostały się te. sędzia musi zważyć. że kupił marynarkę . miał bowiem zwolnienie lekarskie z powodu zwichnięcia nogi. Ale niezależnie od sposobu obrony oskarżonego. że od 16 do 20 marca Beciński był nieobecny w pracy. a przy zeskakiwaniu zwichnął nogę. od nieznanej osoby.). a nie stwierdzono. że wyjeżdżał 20 marca do M. bo w rzeczywistości nabył ją później? Musiałby w takim razie opuścić dzień pracy. Można by jednak szukać wyjaśnienia przyjmując. A może Beciński w czasie pierwszego przesłuchania nie chciał się przyznać. można by wyjaśnić przyjmując hipotezy. to wyjeżdżał do M. by po 20 marca pracę opuszczał. że Beciński zabił Iksińskiego.podarło. że Beciński wszedł pod jakimś pozorem do mieszkania Iksińskiego. jedna okazała się fałszywa. To. a marynarkę Iksińskiego nabył na rynku w M. Ale następstwem tej ostatniej hipotezy byłoby to.jak stwierdzono . zabił go. a mianowicie za pomocą dwóch hipotez: że zwichnął nogę spadając z drabiny i przy tym podarł ubranie robocze. (jeśli nabył w M. przypuszczalnie zabierając wyłącznie pieniądze i waluty obce oraz wkładając na siebie ubranie Iksińskiego. Nie można. gdy powiedział. że nabył marynarkę 20 marca. Stwierdzono.

mając do wyboru ukaranie za zabójstwo i ukaranie za paserstwo. Łatwo więc zrozumieć.w innych okolicznościach niż podaje. iż marynarka pochodzi z przestępstwa? Wtedy jednak nie podtrzymywałby swego twierdzenia. dlaczego od sędziego wymagać należy wysokiej sprawności umysłowej i sumienności w ustalaniu każdego. gdyby nie działał z mordercą w ścisłym porozumieniu i nie godził się na to. dotyczące obalenia hipotez konkurencyjnych. muszą zostać wykluczone. . aby zabójstwo zostało dokonane? Wszelkie tego rodzaju wątpliwości. nawet najdrobniejszego szczegółu. że kupił ją ze świadomością. A może Beciński był w mieszkaniu Iksińskiego po zabójstwie dokonanym przez kogoś innego lub był tylko jako pomocnik zabójcy? Dlaczego jednak taiłby to w obliczu grożącej kary za zabójstwo. jeśli w procesie poszlakowym ma zapaść wyrok skazujący oskarżonego. a mianowicie.

ma on obowiązek orzec. Zważywszy na inne ustalone okoliczności. Rodzaje wnioskowań w sądowym postępowaniu dowodowym Wnioskowania. Można wnioskować redukcyjnie. rzadko składają się wyłącznie z wnioskowań dedukcyjnych . stan faktyczny sprawy. czy nie dokonano kradzieży owego płaszcza. to musiał je wynieść z zakładu. jak jego własny. Podlega karze. a wychodząc włożył na siebie cudze palto. Zatrzymano na ulicy klienta zakładu fryzjerskiego. kto zabiera cudze mienie ruchome celem przywłaszczenia. może nie bronić się. Sędzia po rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy musi w tym przypadku podjąć decyzję „racjonalną”. czy dokonano. względnie pozwanego).zwykle przeplatają się tu wnioskowania dedukcyjne i różne wnioskowania uprawdopodobniające. To zadaniem oskarżyciela jest przekonać sąd o winie . Pozwany czy oskarżony może milczeć. która byłaby poparta argumentami przekonującymi rozsądnego człowieka.§ 7. jeden z tych wniosków może być znacznie bardziej prawdopodobny od drugiego. że uważa kradzież za wysoce prawdopodobną . jakie przeprowadza sędzia ustalając fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. to znaczy taką. Jeśli zamierzał zabrać palto celem przywłaszczenia. Ale oskarżony podsuwa inny wniosek redukcyjny . ale decyzja ta nie zawsze jest wnioskiem wyprowadzonym dedukcyjnie ze stwierdzeń dokonanych poprzednio 4. ale to nie rozstrzyga kwestii. a nie zwalnia to sądu z obowiązku poszukiwania obiektywnej prawdy. Sędziemu nie wolno orzec. że zabrał palto celem przywłaszczenia. czyli ustalając tzw.twierdzi. widząc na wieszaku taki płaszcz. Pamiętać wszakże należy o zasadzie prawnej in dubio pro reo (w razie wątpliwości . że przez roztargnienie włożył na siebie płaszcz. który do zakładu wszedł bez palta.na korzyść oskarżonego. Sędzia ma więc przed sobą dwa rozbieżne wnioski możliwe we wnioskowaniu uprawdopodobniającym. z jaką myślą oskarżony nakładał na siebie ów płaszcz.

ale nie jest obowiązkiem oskarżonego przekonywać sąd o swej niewinności . prawdopodobieństwo to jest równe 0. jeśliby nawet sędzia znał liczbowe prawdopodobieństwo danego zdarzenia ze względu na dane okoliczności. gdy np. a nie w obiektywnym rozumieniu. który by stwierdził na podstawie swych notatek. mógłby dojść stąd do przekonania.75. czy jego polityka orzekania jest właściwa. iż pozwany jest ojcem dziecka.oskarżonego. Gdyby natomiast ów sędzia stwierdził. śledząc swoje rozstrzygnięcia tego rodzaju spraw na przestrzeni dłuższego czasu. póty oskarżony musi uchodzić za niewinnego (domniemanie formalne). że zdarzenie takie nastąpi: mówiliśmy tu bowiem o prawdopodobieństwie w subiektywnym. Ale znajomość prawdopodobieństwa nie pozwoliłaby mu . a nazbyt nie dowierza pozwanym mężczyznom.póki więc zarzuty są dla sądu wątpliwe. że zbytnio wierzy matkom wnoszącym pozew o ustalenie ojcostwa ich dziecka. czy miało miejsce zdarzenie. to sędzia. udało się ustalić.na niekorzyść dzieci. Sędzia musi więc wykazać rozsądny krytycyzm wobec argumentów oskarżenia. których ojcostwo ma być ustalone. Zresztą. dyktowanej poczuciem odpowiedzialności moralnej za wydany wyrok. jak postąpić w poszczególnym przypadku. Sędzia ma nieraz orzec. jak wykazało postępowanie.że na 300 takich spraw w 295 orzekł. to i tak nie wiedziałby stąd. Wymaga to wysokiej sprawności intelektualnej i staranności w pracy.że w około 90 na 100 przypadków pozew o ustalenie ojcostwa dziecka jest skierowany przeciwko właściwemu mężczyźnie. mógłby stąd wyciągnąć wniosek. które. że na 300 spraw o ustalenie ojcostwa orzekł zgodnie z żądaniem pozwu tylko w 200 sprawach. Gdyby np. że jego orzecznictwo jest wadliwe . przy tym z reguły sędzia nie ma możności ująć liczbowo prawdopodobieństwa ze względu na poznany układ okoliczności. Co najwyżej mógłby się na tej podstawie zorientować. jest zdarzeniem prawdopodobnym w jakimś odpowiednio wysokim stopniu.

a taki może być w pewnych okolicznościach również wniosek. który nie wynika logicznie z przesłanek. 4 .przecież stwierdzić. w których konkretnie przypadkach się omylił. Potocznie często mówi się o „wniosku dedukcyjnym” mając na myśli „wniosek rozsądny. racjonalny” .

umieszczony tam dla zmylenia łatwowiernych). 205 § 1 kod. karnego. prowizoryczne ustalenia poprzedzające właściwe postępowanie dowodowe przed sądem. uznanie jakichś zdań za prawdziwe w wyniku postępowania dowodowego przed sądem jest z reguły tylko uprawdopodobnieniem tych faktów w odpowiednio wysokim stopniu. Ustalenie stanu faktycznego a subsumpcja Ustalając stan faktyczny. Stwierdzić. nie opiera się jednak na dowodzie. § 8. by było widać. niż użyto go tu w poprzednim zdaniu. na dowodzeniu w ścisłym tego słowa znaczeniu5. Toteż każde słowo w sformułowaniu końcowym wniosku co do stanu faktycznego musi być użyte w sposób ścisły. Termin „uprawdopodobnienie” używany jest przez prawników w innym znaczeniu. gdy chodzi o pewne wstępne. że Jan w celu osiągnięcia dla siebie korzyści majątkowej w postaci zegarka w złotej kopercie świadomie doprowadził Piotra. że kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym . że ma tu zastosowanie przepis art. że ten stan faktyczny jest przewidziany w pewnej normie prawnej. do niekorzystnego rozporządzenia swym mieniem przez zamianę cennego zegarka w złotej kopercie na bezwartościowy zegarek złożony ze starych części. to niewystarczający ogólnik: trzeba stwierdzić. Prawnicy często nie zdają sobie z tego sprawy. dającym sędziemu praktyczną pewność w sprawie. że Jan oszukał Piotra przy zamianie zegarków. mówią oni o uprawdopodobnieniu wtedy. Takie ujęcie końcowego wniosku co do stanu faktycznego pozwala łatwo stwierdzić. należy sformułować końcowy wniosek w takiej postaci.Ustalenie faktów. za pomocą wprowadzenia go w błąd. który wedle oświadczenia Jana miał być zegarkiem powszechnie cenionej marki „Omega” (taki bowiem był napis na tarczy owego zegarka. że stanowi szczególny przypadek należący do zakresu zastosowania pewnej normy. głoszący.

powinien zostać ukarany karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5. Polska procedura karna. Warszawa 1971. za pomocą wprowadzenia w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania. Mówimy tu o dowodzeniu w sensie określonym w rozdz. 5 . 328. s. Cieślak.mieniem. O wieloznaczności słowa „dowód” w języku prawniczym patrz: M. XVI § 2. Dowodzenie utożsamiają często prawnicy z wszelkim uzasadnieniem pośrednim określonej tezy.

k. że z woli ustawodawcy obowiązuje pewna taka norma. Dokonywanie subsumpcji. która znajduje zastosowanie właśnie w okolicznościach danej sprawy. i opiek. karnego).art. Sędzia w uzasadnieniu wyroku musi więc między innymi uzasadnić. jakie zawierają one normy. w jakim stopniu pewna okoliczność ma wpływać na wymiar kary w poszczególnym przypadku.) albo wymaga podjęcia decyzji kwalifikującej jakiś czyn według kryteriów trudnych do dokładnego określenia (np. Tak np. poświęconym logicznym podstawom wykładni prawa. 1 kod. ale nie podaje dyrektyw szczegółowych. a tym bardziej wydanie wyroku na podstawie dokonanej subsumpcji. iż precyzyjnie wyinterpretowana z przepisów prawnych norma prawna uzależnia możliwość dokonania subsumpcji od przyjęcia określonej oceny stwierdzonego faktu (np. kryterium społecznego niebezpieczeństwa danego czynu art. Będzie o tym mowa w następnym rozdziale. gdy poprzez analizę przepisów ustali się. Czasem zaś trzeba dopiero wywnioskować z norm wysłowionych w tekście ustaw. Ustawa wskazuje wprawdzie sędziemu. rodz. czy w danych okolicznościach żądanie przez dziecko alimentów od ojczyma odpowiada obowiązkowi moralnemu . zalgorytmizowanym. Często bywa. 173 § 1 k.. Z drugiej strony. czyn nakazany przez normę do spełnienia może być w niej określony w sposób tylko ogólnikowy lub ramowy.Subsumpcja jest możliwa dopiero wtedy. normy prawa karnego nakładając na sędziego obowiązek wymierzenia kary osobie. czy rozpowszechniane przez oskarżonego fotografie miały charakter pornograficzny czy artystyczny art. dlaczego wymierzył tak wysoką. kary pozbawienia wolności od pół roku do 5 lat). że powinien brać pod uwagę takie a takie okoliczności czynu przestępnego jako okoliczności łagodzące czy obciążające. która dopuściła się czynu przestępnego. nie jest na ogół działaniem zautomatyzowanym. a nie krótszą czy dłuższą karę . pozostawiają zazwyczaj sędziemu wybór kary w ogólnie wskazanych granicach (np. 144 § 1 kod.

taką właśnie. a nie inną grzywnę itd. Kto spowodował śmierć pewnej osoby.pozbawienia wolności. Uzasadnienie jest w takim przypadku zespołem ocen (np. ten. iż osoba. wskazując. a także . cyw. może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody renty obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanego oraz do możliwości zarobkowej zmarłego przez czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. jaki wpływ na nią wywarły poszczególne okoliczności danej sprawy. że tylko dłużej trwająca kara pozbawienia wolności wpłynie prawdopodobnie na psychikę skazanego). 446 § 2 kod. względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny. może być zobowiązany do wypłacenia odszkodowania. że dany czyn przestępny budzi szczególną odrazę moralną).twierdzeń rzeczowych (np. głosi. niezależnie od ewentualnej odpowiedzialności karnej. Mianowicie art. Ustalając wysokość takiej renty sędzia zobowiązany jest uzasadnić swoją decyzję. .

ale słyszałem.że ma wyłączne prawo używać rowu. że ich prawa własności co do sąsiadujących gruntów są niesporne? 4. Nie odchodziłem od maszyny. oraz że rany takiego rodzaju musiały być zadane nożem przez silną osobę. Postępowanie dowodowe pozwoliło wykluczyć ewentualność. Czy można skazać Jana za zabójstwo Piotra? 5. u którego stwierdził dwie rany klatki piersiowej. że śmierć Piotra była wynikiem albo samobójstwa. nie pozwala Piotrowi moczyć lnu w granicznym rowie. że był to nieszczęśliwy wypadek.że ma prawo używać rowu razem z Janem.: „Domniemywa się. która była ustawiona niedaleko od szosy. W jakiej części zeznań lekarz ten spełnia rolę biegłego? 3. Czy wiarygodne są zeznania świadka: „W tydzień po stwierdzeniu włamania do sklepu spółdzielni pracowałem przy wpuszczaniu snopów do młockami. Piotr chce wnieść sprawę do sądu. że to on dokonał włamania i że to mu się opłaciło”. zważywszy. 154 kod. Około godziny 16 przechodził Kowalski ze swym kolegą. albo nieszczęśliwego wypadku. Lekarz oświadczył przed sądem w toku postępowania dowodowego. że mury. albo zabójstwa przez Jana. iż to . bo była w ruchu. Kogo w razie procesu będzie obciążać dowód: czy Jana . Piotr Szulc został oskarżony o zabójstwo lekarki Anny Bujak. znajdujące się na granicy gruntów sąsiadujących. sąsiad Piotra. służą do wspólnego użytku sąsiadów”.Zadania 1. a możliwość samobójstwa jest stosunkowo mało prawdopodobna. chociaż nie jest wykluczona. cyw. że w czasie jego dyżuru przywieziono do szpitala Jana Wiśniewskiego. Sąd ustalił. jak Kowalski przyciszonym głosem zwierzał się koledze. Jan. Przewód sądowy pozwolił stwierdzić. Uzasadnij odpowiedź. Według art. choć sam to czyni. 2. rowy i inne urządzenia podobne. płoty. czy też Piotra .

97 kod. przy czym dawał Szulcowi do zrozumienia. po lekarkę samochodem. porzucając męża. cyw. które zazwyczaj dokonywane bywają z osobami korzystającymi z usług tego przedsiębiorstwa”.”.właśnie Szulc przyjechał wieczorem dnia 31 VIII 92 r. miała z owym nieznajomym nielegalnie wyjechać za granicę. mieli dwoje małych dzieci. zabierając ją rzekomo do chorego dziecka. Osobnik. W siedemnastym wieku pewien szlachcic przedstawił w sądzie na poparcie swych żądań dokument w języku polskim datowany w Krakowie 1 VIII 1444 roku. Dlaczego? 7. głosi: „Osobę czynną w lokalu przedsiębiorstwa przeznaczonym do obsługiwania publiczności poczytuje się w razie wątpliwości za umocowaną do dokonywania czynności prawnych. iż przypadkowo spotkany nieznajomy mężczyzna obiecał mu 90 tyś. w trzy dni po zniknięciu lekarki zażądał telefonicznie wysokiego okupu od jej męża. Art. którego głos był w każdym razie bardzo podobny do głosu Szulca. król Polski i Węgier.. W domu Szulca znaleziono receptariusz i pieczątkę lekarki. Oskarżony wyjaśnił. i przegrał proces. Jaki rodzaj domniemania ustanawia ten przepis? .. Szulc był osobą samotną. zł za przywiezienie lekarki do umówionego miejsca spotkania. rozpoczynający się od słów: „My. Czy materiał ten wystarcza do skazania Szulca za zabójstwo? 6. Władysław Warneńczyk. Małżeństwo Bujaków było zgodne. bezdzietną. Następnie wszelki ślad po niej zaginął. iż lekarka. grożąc jej zamordowaniem.

na czym polega skrótowość wysłowienia norm w postaci przepisów. wyobraźmy sobie. to znaczy ustawy. normatywny charakter danej wypowiedzi.odtworzyć można jakąś obowiązującą normę prawną. by na jego podstawie można było ustalić normy postępowania czy też brak norm postępowania dla możliwie największej liczby różnorodnych sytuacji faktycznych1.i to czasem umieszczonych w zupełnie różnych ustawach . które wskazywałyby na dyrektywalny. Pojęcie wykładni Akty prawodawcze. . tj.Rozdział XX LOGICZNE PODSTAWY WYKŁADNI PRZEPISÓW PRAWNYCH I WNIOSKOWAŃ O OBOWIĄZYWANIU NORM PRAWNYCH § 1. Aby wyjaśnić.w jednym przepisie znaleźć można elementy potrzebne do odtworzenia wielu norm obowiązujących w danym systemie prawnym. Zazwyczaj dopiero na podstawie kilku przepisów . a także odwrotnie . z drugiej strony . rozporządzenia czy zarządzenia. Często w ich sformułowaniu brak w ogóle takich słów. które wyjątkowo tylko ma postać słowną w pełni rozwiniętej normy postępowania. z jednej strony. Przepisy prawne ujęte są w bardzo różnorodne formy redakcyjne.do ujęcia go w taki sposób. dekrety. Ukształtowany przez tradycję prawniczą sposób redagowania ustaw i innych tekstów prawnych z założenia zmierzać ma. w pełni rozwiniętych wypowiedzi jednoznacznie nakazujących czy zakazujących określonym adresatom określonego postępowania w określonych okolicznościach. do maksymalnej zwięzłości tekstu. nie formułują w sposób bezpośredni norm postępowania. Jednostką redakcyjną tekstu prawnego tworzącego akt prawodawczy jest zdanie w sensie gramatycznym zwane przepisem prawnym. poprzez który przekazuje się wiadomość o ustanowieniu danych norm.

Za pomocą tych trzech przepisów zostało wysłowione 5×5×5. zaczynając od IAa. d oraz e. Szerzej patrz: S. 1 . Drugi . IV oraz V. że adresaci określeni w pierwszym przepisie ustawy powinni w sytuacji określonej w przepisie drugim dokonać czynów a.że jakaś ustawa składa się jedynie z trzech przepisów. gdy powstanie sytuacja A lub B. lub E. Wronkowska. IAc. Pierwszy z nich głosi.że dokonanie czynów nakazywanych przez ustawę powinno nastąpić. IAb. że ustawa dotyczy obowiązków osób rodzaju I.. ss. . 185 i n. Trzeci wreszcie głosi. aż do IEe. c. Problemy racjonalnego tworzenia prawa. lub C. Poznań 1982. lub D... b. czyli 125 prostych norm postępowania. II. III.

odpowiednie normy prawne. Inaczej mówiąc. jak i do przestrzegania zawartych w ustawach nakazów przeznaczonych dla ogółu obywateli. w toku której dokonuje się przekładu zbioru przepisów ogłoszonych w aktach prawodawczych na zbiór norm postępowania równoznaczny jako całość z danym zbiorem przepisów. Tego rodzaju wnioskowania omówimy oddzielnie. w szerszym rozumieniu słowa „wykładnia”. to obowiązują też normy. W ścisłym znaczeniu tego terminu wykładnią. czyli interpretacją tekstów prawnych. lecz także normy będące w pewnym rozumieniu konsekwencjami tych pierwszych. oznacza się nim zarówno zabiegi składające się na rekonstrukcję norm postępowania z przepisów prawnych. uznawać mają za obowiązujące nie tylko normy wysłowione w jej przepisach. a więc ci. Zakłada się także. Do podejmowania jakichś praworządnych decyzji przez organy państwa.norm postępowania rozumianych w jakiś jeden. w toku wykładni (jeśli zostanie ona konsekwentnie doprowadzona do końca) dokonuje się przyporządkowania różnokształtnym przepisom prawnym . o tym. dostatecznie określony sposób 2 . konieczne jest uprzednie dokonanie wykładni przepisów składających się na tekst obowiązujących aktów prawodawczych. iż jeśli obowiązuje określona norma.według przyjętych w danej kulturze prawnej reguł wykładni . wyprowadzona z pierwszej według określonych reguł wnioskowania (reguł inferencyjnych). po omówieniu wykładni w ścisłym znaczeniu. jak i operacje myślowe polegające na wnioskowaniu na podstawie tego. że zainteresowane osoby na podstawie ogłoszonego tekstu prawnego odtworzą . Niekiedy. do których ustawa się zwraca. nazywa się operację myślową. że określona norma przynależy do danego systemu prawnego. że do tegoż systemu prawnego należy też jakaś inna norma. które w pewnym przyjmowanym rozumieniu są konsekwencjami tej pierwszej.Redagowanie tekstu aktu prawodawczego jest dokonywane przy milczącym założeniu. jakkolwiek w praktyce .

reguł inferencyjnych oraz reguł kolizyjnych. a więc ogół dyrektyw interpretacyjnych w ścisłym znaczeniu tego terminu. Regułami tymi w niniejszym podręczniku bliżej zajmować się nie będziemy.: M.oddzielenie operacji interpretowania norm z przepisów i wnioskowania z tych norm o innych normach zaliczanych do systemu jest często bardzo trudne. Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego. określa się niekiedy mianem reguł egzegezy tekstu prawnego. 2 . 26 i n. Nadto słowem „wykładnia” określa się niekiedy także rozstrzyganie problemów dotyczących obowiązywania w danym systemie prawnym norm między sobą niezgodnych rozstrzyganie przez zastosowanie odpowiednich reguł kolizyjnych. wskazując tylko na podstawowe rodzaje niezgodności norm. Wykładnia przepisów ma być zresztą przeprowadzona w taki sposób. ss. by normy wyinterpretowane z przepisów nie były między sobą niezgodne3. Poznań 1972. Zieliński. 3 Ogół reguł dotyczących ustalania zbioru norm prawnych obowiązujących na podstawie określonych aktów prawodawczych. Szerzej por.

Z punktu widzenia semiotyki wszakże każdy napis wymaga wykładni . iż potrzeba wykładni powstaje dopiero wtedy. . założenia idealizujące (fikcję). gdy pojawią się jakieś trudności z ustaleniem sensu przepisów. które bezpośrednio nakazują. Przyjmowano. jeśli były one wieloznaczne. określanego umownie mianem „prawodawcy”. iż różnokształtne przepisy trzeba dopiero przełożyć na takie wypowiedzi. Całą uwagę natomiast kierowano na ustalenie znaczenia poszczególnych słów i zwrotów tekstu prawnego. po co . Zakłada się przy tym. nawet jeśli były one wydane dwieście lat temu czy też są to ustawy uchwalone przez kilkaset osób liczący parlament. iż teksty te są racjonalnym wytworem działań człowieka .wytworem działań człowieka. Interpretacja tekstów prawnych jako wypowiedzi formułujących określony zbiór norm postępowania opiera się na założeniu. jaki był sens sporządzenia danego wytworu przez jakąś osobę. W interesującym nas przypadku za sens wydawania przepisów prawnych uważać można ustanowienie określonego zespołu norm prawnych. iż ów „prawodawca” jest prawodawcą racjonalnym.a więc w pewnym sensie: dlaczego . W przypadku interpretowania przepisów prawnych przyjmuje się. Przyjmując tego rodzaju założenie można bowiem wyjaśnić sobie. że teksty prawne są wytworem jednego człowieka.nawet wtedy. który dokonując ich zmierzał do określonego celu kierując się konsekwentnie posiadaną w danej dziedzinie wiedzą i odpowiednio uporządkowanymi ocenami.W tradycyjnej nauce o wykładni prawa nie odróżniano w sposób dostatecznie wyraźny pojęcia przepisu prawnego od pojęcia normy prawnej i nie zwracano szczególnej uwagi na to. któremu przypisuje się autorstwo wszystkich przepisów prawnych obowiązujących w danym kraju w danym czasie.to zrobiła. gdy reguły znaczeniowe są jasne i bezsporne. w sposób niezgodny z rzeczywistością. natomiast jasno zredagowane przepisy nie wymagają jakoby w ogóle wykładni. co kto kiedy czynić powinien.

w którym formułuje przepisy: każdemu wyrażeniu nadaje ściśle określony sens. Jaka zaś była „naprawdę” wiedza i oceny tak pojmowanego „prawodawcy”. jeżeli ustanawia określone normy postępowania. np. to sprawa sporna. Warszawa 1973.oraz że ma doskonałą wiedzę pozalogiczną. Por. tego oczywiście rozstrzygnąć się nie da. to uznaje też za obowiązujące takie normy. a mianowicie zamierzony stan spraw społecznych. iż ów „prawodawca” ma doskonałą wiedzę o języku. Szerzej zajmuje się tą problematyką teoria prawa. Nowak. ss. które mają uzasadnienie aksjologiczne w przypisywanym mu systemie ocen. „Racjonalność prawodawcy” jest więc czymś relatywnym. Studium z metodologii prawoznawstwa.konsekwentnie kierującym się w swym działaniu określoną wiedzą i usystematyzowanymi. a na podstawie tej wiedzy ustanawia takie normy. każde użyte przezeń wyrażenie jest potrzebne do wyinterpretowania określonych norm. 4 . Zakłada się w szczególności. Interpretacja prawnicza. w każdym momencie zmierzał do ustanowienia uporządkowanego systemu norm prawnych. a wydając kolejno przepisy prawne. Jaką zaś wiedzę i jakie oceny przypisują „racjonalnemu prawodawcy” interpretatorzy tekstów prawnych. jako że ów „prawodawca” jest jedynie konstrukcją myślową prawników. 35 i n. względnym 4. które stanowią ich konsekwencje itd. . szerzej: L. wyznaczających ich adresatom zachowania takie. poprzez które skutecznie osiągnąć można przypisywany prawodawcy „cel ustawy”. co do skutków społecznych realizacji nakazywanych przezeń działań. Następnie zakłada się. związana ze ścieraniem się różnych koncepcji politycznych po wydaniu danego tekstu prawnego. używając dwóch odmiennych zwrotów ma co innego na myśli itd. dostatecznie ustabilizowanymi ocenami. że posiada on doskonałą wiedzę logiczną: nie ustanawia norm między sobą niezgodnych.

reguły inferencyjne i kolizyjne są częściowo sformułowane w przepisach prawnych dotyczących sposobu rozumienia innych przepisów (a więc w metaprzepisach). którzy faktycznie redagują i wydają w imieniu państwa przepisy prawne. to jest to wykładnia nie do przyjęcia. . art. Przepisy prawne formułują definicje ustanawiające w sposób wyraźny wiążące reguły znaczeniowe w odniesieniu do języka prawnego. że dane przepisy należy tak właśnie. Dyrektywy interpretacyjne.Oczywiście ludzie. przeważnie jednak są one wytworem tradycji prawniczej przyjętej w akademickiej doktrynie prawniczej (w przyjmowanych przez naukę wzorach rozwiązywania zadań pewnego rodzaju) czy też w orzecznictwie. na podstawie reguł znaczeniowych danego języka z przepisów prawnych można było wyinterpretować dwie normy między sobą niezgodne. Fikcja „racjonalnego prawodawcy” służy przede wszystkim do usprawiedliwienia przyjmowanych przez prawników dyrektyw interpretacyjnych. to widocznie prawodawca wydając przepisy późniejsze uchylił przepisy wcześniejsze . zwłaszcza orzecznictwie sądów.: „Pełnoletnim jest ten. Jeśli np. Analogiczną rolę do przepisów wyznaczających sposób wykładni tekstu prawnego spełniają w kwestiach bardziej szczegółowych definicje legalne (definicje sformułowane w aktach prawodawczych). a nie inaczej rozumieć określone słowo czy zwrot językowy występujący w tekście prawnym.bo nie dopuszcza się myśli. często wyraźnie przejawiają brak konsekwencji we wspomnianych dziedzinach. cyw. które nakazują tak. 10 § 1 kod. aby „z woli prawodawcy” miały obowiązywać normy między sobą niezgodne itp. zazwyczaj wszakże są to definicje regulujące (np. jeśliby zaś były to przepisy wydane w różnym czasie. reguł inferencyjnych i kolizyjnych. Wykładnia tekstu prawnego dokonana przez określony organ państwa w określonym trybie może mieć charakter prawnie wiążący. to znaczy oficjalnie nakazuje się. a nie inaczej interpretować.

wyznaczają reguły znaczeniowe dla terminów „przynależność” i „rzecz główna”. § 3: „Przynależność nie traci tego charakteru przez przemijające pozbawienie jej faktycznego związku z rzeczą główną”. . § 2: „Nie może być przynależnością rzecz nie należąca do właściciela rzeczy głównej”. jeżeli pozostają z nią w faktycznym związku odpowiadającym temu celowi”. trzy przepisy tworzące art. 51 § 1: „Przynależnościami są rzeczy ruchome potrzebne do korzystania z innej rzeczy (rzeczy głównej) zgodnie z jej przeznaczeniem. 51 kod. cyw. ujęte w zespoły kilku przepisów wyznaczających reguły znaczeniowe dla jednego lub nawet kilku terminów. mianowicie: art. Są to definicje mające postać definicji równościowych albo swoistego rodzaju definicji przez postulaty.kto ukończył lat osiemnaście”). Np.

post. Można dostrzec wiele ich rodzajów ze względu na sposób. „obowiązany jest”.) rozumieć należy jako normę nakazującą komornikowi. zasadniczy tekst ustawy czy rozporządzenia składa się z ponumerowanych jako artykuły. paragrafy czy ustępy zdań w sensie gramatycznym. w którym po prostu używa się czasownika w trybie oznajmującym.: „Na każdej zajętej ruchomości komornik umieści znak ujawniający na zewnątrz jej zajęcie. albo zwrotów takich. które nazywamy przepisami prawnymi. Np. Często bywa tak. „nie może” itp. . cyw. Podobnie należy rozumieć np. do określenia nakazywanej czynności. w jaki w tych przepisach wysłowione zostają normy prawne. że obok przepisu zawierającego w ogólnym zarysie określenie adresata normy. przepis: . w czasie teraźniejszym lub przyszłym. Często spotykaną formą przepisu służącego do wysłowienia normy nakazującej jest przepis. . iż dany czyn „podlega karze”: przepis taki jest z jednej strony formą wysłowienia zakazu danego czynu (norma sankcjonowana). 854 kod.zwykłą formą .w związku z odpowiednimi przepisami proceduralnymi .Komornik oznacza w protokole zajęcia wartość każdej zajętej ruchomości” (art. zakres zastosowania czy zakres normowania. W najprostszym przypadku przepis wskazuje jakiś obowiązek postępowania przy użyciu tego rodzaju zwrotów. 853 § 1 kod. uzupełniające przepisy zawierają dodatkowe określenia.” Formą wysłowienia normy zakazującej jest często przepis głoszący... „ma obowiązek” itp. jak „nie wolno”.§ 2.. Rodzaje przepisów prawnych Jak już powiedzieliśmy.inne. by w każdym przypadku w protokole zajęcia zapisywał wartość zajmowanych przedmiotów. „musi”. jak „powinien”.dla norm nakazujących. okoliczności jej zastosowania oraz nakazywanych czynów . do których norma jest kierowana. post.dla norm zakazujących. a z drugiej strony jest . rozszerzające lub zwężające zakres adresatów. cyw. art. czy ewentualnie pewne fragmenty w pełni rozwiniętych norm prawnych.

czy też że norma taka zostaje właśnie uchylona. „ma prawo”. czy też. lecz te osoby. że zezwala się mu na dokonywanie pewnych czynności. którym się ingerowania w pewne sprawy zakazuje. Zwroty te. iż ktoś „może”. ale co do czynów wymienionych w przepisie czyni się zezwalający wyjątek i sformułowaną w innych przepisach normę ogólniejszą należy rozumieć jako ograniczoną tymi wyjątkami. „ma prawo” coś czynić. że wprawdzie czyny danego rodzaju są na ogół zakazane. Przepisami. bywają używane w języku prawnym i prawniczym zamiennie. iż ktoś „może domagać się”. z drugiej strony . że temu komuś należy się jakieś świadczenie ze strony innej osoby.wysłowienia normy sankcjonującej. Adresatem tak wysłowionej normy jest oczywiście nie osoba otrzymująca zezwolenie. których to dotyczyć może. w gruncie rzeczy jest on pewną postacią wysłowienia normy zakazującej wszystkim innym.są bardzo wieloznaczne i stąd zasadniczo różne może być znaczenie przepisów zawierających te zwroty. iż „wolno” coś czynić: stwierdzają one wtedy. znaczy w pewnych przypadkach tyle. których interpretacja nastręcza szczególne trudności i powoduje nieporozumienia. W najprostszym przypadku przepisy zawierające te wyrażenia rozumie się jako wypowiedzi głoszące. z jednej strony. są przepisy zawierające zwroty. iż przekroczyła normę sankcjonowaną. co do której w należyty sposób stwierdzono. bezpodstawnego ingerowania w daną sferę działań osoby otrzymującej zezwolenie. znaczy czasem tyle. choć w przepisie takim mowa jest o udzielaniu zezwolenia jakiejś osobie („z wyłączeniem innych”). mianowicie normy nakazującej odpowiednim organom państwa dokonać wymierzenia sankcji osobie. iż ktoś „ma prawo”. Zwrot. „może” coś czynić. A więc. „ma uprawnienie”. W szczególności zwrot. że brak jest w danej ustawie normy zakazującej danej czynności. jednocześnie zaś zakazuje się innym osobom ingerować w daną sferę jego działania. Przepis zawierający ten zwrot brany w takim rozumieniu staje się pewną postacią .

nie jest jednak jedynego rodzaju stosunkiem między jakimiś dwoma podmiotami. oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński złożone przez mężczyznę i kobietę przed urzędnikiem stanu cywilnego.normy nakazującej.„bycia uprawnionym wobec. jak przepis.. jaki może być wyznaczany przez normy prawne. iż komuś przyznaje się kompetencję (upoważnienie do) dokonania jakiejś czynności.. sporządzanie testamentu. zwłaszcza dla prawa zobowiązań.. wywożenie śmieci. „ma prawo” oznacza często. (Por. a mianowicie normy nakazującej dokonać danego świadczenia na rzecz osoby określonego w przepisie rodzaju . Użyty w przepisach zwrot „może”.albo czynnościami konwencjonalnymi. takimi jak posypywanie chodników piaskiem w czasie gołoledzi. Tak np.) Niektóre przepisy prawne pewnym czynnościom psychofizycznym określonych osób nadają określone szczególne znaczenie prawne. Czynność taka jest „ważna”. charakterystyczny dla prawa cywilnego.. Pojęcie przyznania kompetencji jest pojęciem szczególnie złożonym i wymaga obszerniejszych wyjaśnień co do tego. wnoszenie aktu oskarżenia. Stosunek „bycia zobowiązanym wobec.”.. przechodzenie przez pewien obszar itp. IX § 2. o których mowa w przepisach. trzepanie dywanów. Gdy w przepisach spotykamy się z tym znaczeniem zwrotu „ma prawo” (w których to przypadkach najwłaściwiej byłoby używać zwrotu „ma uprawnienie”). mogą być prostymi czynnościami psychofizycznymi.jako recypienta tego świadczenia. takimi jak zawieranie małżeństwa.” jest odwrotnością stosunku „bycia zobowiązanym wobec. rozdz... nabiera charakteru aktu zawarcia małżeństwa i powoduje w konsekwencji powstanie określonych obowiązków prawnych dla małżonków i innych osób. zawieranie umowy kupnasprzedaży itp. stosunek „bycia uprawnionym wobec. jeśli jest dokonane zgodnie z przepisami prawnymi. ..”. wydawanie wyroku sądowego. przekładany być może (interpretowany) jako norma nakazująca jakieś postępowanie. Czynności. . w którym komuś przyznaje się kompetencję.” i odwrotny .

upoważnienie do dokonania pewnej czynności konwencjonalnej. rodz. Przez ważnie dokonaną czynność prawną zmienia się istniejąca sytuacja prawna . jak między rodzicami a dzieckiem. Przepisy prawne przyznające jakiemuś podmiotowi kompetencję do dokonania określonej czynności konwencjonalnej są postacią słowną szczególnego rodzaju . iż Piotr Janowski przysposobił małoletniego Jana Piotrowskiego. cyw. prokurator albo rada gminy. Gdyby postanowienie o przysposobieniu wydał np. to orzeczenie to będzie „ważne”.dla jakichś adresatów powstają nowe obowiązki lub obowiązki takie dla kogoś ustają. czynność jest „nieważna” jako czynność prawna (jest dotknięta sankcją nieważności). to postanowienie takie byłoby nieważne. umowa przez nie zawarta jest nieważna (może być ono tylko posłańcem np.jeśli zostaje dokonana przez odpowiednią osobę w przewidziany sposób. 117 § 1 kod.). Jeżeli sędzia i ławnicy orzekną w sposób przewidziany dalszymi obowiązującymi ich przepisami. Podobnie np. Prokurator ani rada gminy nie mają bowiem do tego kompetencji. nie stwarzałoby nowej sytuacji prawnej.art. jeśli dokona jej kto inny albo w niewłaściwy sposób. sześcioletnie dziecko nie może ze skutkiem prawnym zawrzeć umowy kupna-sprzedaży (poza bieżącymi drobnymi zakupami . dla przysposobionego powstanie obowiązek poddania się kierownictwu przysposabiającego itd. Tak np. zanoszącym do sklepu pieniądze i odbierającym towar dla rodziców)5. nie stwarzałoby dla nikogo obowiązków. Przepisy prawne mogą więc między innymi głosić w takiej czy innej formie. głosi: „Przysposobienie następuje przez orzeczenie sądu opiekuńczego na żądanie przysposabiającego”. 14 kod. Art. i opiek. stąd dla przysposabiającego powstanie obowiązek utrzymywania i wychowywania przysposobionego. przez przysposobienie (adopcję) powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek. że jakimś osobom przyznaje się kompetencję. Przepis ten przyznaje sądowi działającemu jako władza opiekuńcza kompetencję do orzekania przysposobienia.

norm prawnych, a mianowicie norm kompetencyjnych. Norma taka głosi: „Jeżeli podmiot K (uzyskujący kompetencję) dokona określonej czynności konwencjonalnej Ck, to podmiot P (podległy kompetencji) powinien czynić Cp”. W szczególności wyróżniać należy normy kompetencji prawodawczej oraz normy kompetencji do zaktualizowania czyjegoś obowiązku prawnego 6. Norma kompetencji prawodawczej nakazuje, aby w każdym przypadku, gdy określony organ państwa w określonej dziedzinie spraw poprzez wydanie przepisów w określonej ustawie ustanowi jakieś normy postępowania każdy obywatel i każdy organ państwa, którego to może dotyczyć, przestrzegał tych norm jako obowiązujących norm prawnych. Adresatem takiej normy kompetencyjnej jest więc nie organ otrzymujący kompetencje prawodawcze, lecz każdy podmiot podlegający danej kompetencji. Stosunek między podmiotem uzyskującym kompetencję a podmiotem podlegającym kompetencji jest szczególnego rodzaju stosunkiem, wyznaczanym przez normę kompetencyjną. Przykładem kompetencji do zaktualizowania czyichś obowiązków jest kompetencja organów administracji wojskowej do wzywania do odbycia zasadniczej służby wojskowej w określonym terminie i jednostce. Organy te nie mają kompetencji do ustanawiania obowiązku odbycia służby wojskowej: obowiązek ten został ustanowiony uprzednio w przepisach wydanej przez Sejm ustawy. Jest to jednak początkowo obowiązek potencjalny tylko, który zostaje zaktualizowany przez konkretne wezwanie właściwego organu administracji, działającego w myśl przyznanych mu do tego kompetencji. Terminu „kompetencja” używa się tradycyjnie w prawoznawstwie przede wszystkim wtedy, gdy chodzi o upoważnienie do dokonania pewnej czynności konwencjonalnej przez jakąś osobę jako organ państwa w imieniu państwa. Jeśli chodzi o czynności konwencjonalne osób nie będących organami państwa, mówi się często, że służy im „możność prawna” dokonania danej czynności.
5

Ten ostatni termin jest jednak wieloznaczny (kompetencja, zezwolenie, umożliwienie faktyczne ze względu na obowiązywanie jakichś norm prawnych - por. rozdz. X § 1). 6 Szerzej: K. Świrydowicz, Analiza logiczna pojęcia kompetencji normodawczej. Warszawa - Poznań 1981, ss. 27 i n. Problem zinterpretowania przepisów zawierających zwroty takie, jak „ma prawo”, „może” itp. jako formułujących określone normy prawne nie sprowadza się zresztą tylko do ustalenia, o które ze znaczeń takiego wieloznacznego zwrotu w danym przepisie chodzi. W jakimś jednym przepisie określane być mogą zarówno jakieś zezwolenia, jak i uprawnienia względem kogoś czy kompetencje (w szczególności roszczenia). Udzielenie jakiemuś podmiotowi kompetencji do dokonania pewnej czynności może być połączone z ustanowieniem dla niego obowiązku dokonania danej czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie albo z brakiem obowiązku jej dokonania. Sędzia orzekający jednoosobowo ma kompetencję wydawania wyroków w imieniu państwa, to znaczy, iż wszyscy powinni traktować wydany przezeń należycie wyrok jako wyrok wydany przez organizację państwową i podporządkować się zawartym w nim nakazom. Sędzia ma przy tym co do tego obowiązek: w określonej proceduralnie sytuacji nie wolno mu nie wydać wyroku. Przy tym przepis, poprzez który nakazuje się organowi państwa dokonać pewnej czynności konwencjonalnej, rozumiany jest jednocześnie jako przepis udzielający temu organowi kompetencji do dokonania danej czynności. W zawiłych sprawach cywilnych przewodniczący sądu ma kompetencję do tego, by zarządzić wniesienie pisemnej odpowiedzi na pozew przez stronę pozwaną, ale nie ma co do tego obowiązku, wolno mu zażądać i wolno mu nie zażądać odpowiedzi, zależnie od uznania tego za konieczne (z tym, że skądinąd ma obowiązek dążyć do jak najlepszego rozpoznania sprawy). Obywatel jest upoważniony (ma kompetencję) do wzięcia

udziału w głosowaniu powszechnym: wrzucenie przez niego kartki do urny w okolicznościach przewidzianych przez przepisy ordynacji wyborczej staje się „ważnym” aktem głosowania, który komisja wyborcza musi wziąć pod uwagę przy obliczaniu wyników głosowania. Udział w głosowaniu, czynienie użytku z przysługującej kompetencji nie jest jednak zwykle obowiązkiem prawnym obywatela (choć w pewnych sytuacjach może być obowiązkiem moralnym). Przepis zezwalający komuś na dokonanie jakiejś czynności konwencjonalnej może być rozumiany przede wszystkim jako sposób sformułowania odpowiedniej normy kompetencyjnej. Istotną sprawą jest złożona współzależność przepisów. Przepis: „Dziecko pozostaje aż do pełnoletności pod władzą rodzicielską” (art. 92 kod. rodz. i opiek.) sam przez się nie wskazuje nikomu obowiązków ani nie przyznaje kompetencji czy uprawnień, poprzez które powstawałyby obowiązki dla innych. Dopiero gdy przepis ten rozpatrywać będziemy w związku z przepisami art. 95 i następnych kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stwierdzimy, że w tym zespole przepisów wyrażone zostały normy: 1) iż osoba sprawująca władzę rodzicielską nad dzieckiem powinna kierować jego wychowaniem (art. 96) aż do chwili pełnoletności; 2) iż do tego czasu ma ona obowiązek zarządzać majątkiem dziecka (art. 101), w związku z czym 3) ma kompetencje podejmowania działań w imieniu dziecka, w wyniku czego powstaną lub zaktualizują się obowiązki dziecka lub obowiązki innych osób w stosunku do dziecka (art. 98); 4) ma kompetencję do domagania się pomocy sądu opiekuńczego potrzebnej do należytego wykonywania władzy rodzicielskiej, co znaczy, że sąd opiekuńczy ma obowiązek pomocy tej udzielić (art. 100); dalej, 5) że aż do pełnoletności dziecko pozostając pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo (art. 95 § 2), itd. Tak więc przepis art. 92 kod. rodz. i opiek. odgrywa rolę tylko pewnego uzupełnienia przepisów zawierających wskazania obowiązków osób sprawujących władzę rodzicielską oraz obowiązków innych podmiotów w stosunku do osób

sprawujących tę władzę, a mianowicie przez określenie, że obowiązki te trwają do momentu pełnoletności dziecka, zresztą określonego przepisem innej ustawy (art. 10 kod. cyw.). Ze względów redakcyjnych należy odróżniać przepisy samodzielne oraz przepisy w jakimś punkcie odsyłające do określeń zawartych w przepisach poprzednio wydanych lub przepisy blankietowe, które głoszą, iż bliższe określenie co do adresata, okoliczności lub nakazywanego czynu zostaną ustanowione w przyszłości przez organ uzyskujący do tego kompetencję. Okoliczności, w jakich wiążące są wskazania przepisów dawnych, a w jakich - przepisów wydanych na ich miejsce, są określane w szczegółach przez przepisy przechodnie. § 3. Typy dyrektyw wykładni Sposób dokonywania wykładni w ścisłym znaczeniu wyznaczony jest przez przyjmowane w danym czasie w danym kraju dyrektywy wykładni. Są to dyrektywy interpretacyjne różnego rodzaju i o różnym stopniu szczegółowości. W najbardziej ogólnym zarysie należy odróżnić tzw. językowe dyrektywy wykładni od dyrektyw pozajęzykowych. Językowe dyrektywy wykładni wskazują, w jaki sposób można przełożyć interpretowane przepisy prawne na równoznaczne z nimi, na gruncie reguł danego języka, normy postępowania - przy uwzględnieniu wszystkich elementów kontekstu językowego, w którym zostały one sformułowane. Jeżeli zgodnie z regułami znaczeniowymi danego języka takiego przekładu (zrekonstruowania normy zakodowanej w przepisie) można dokonać w jeden i tylko jeden sposób, uzyskując normy między sobą zgodne, to odwoływanie się do innego sposobu wykładni naruszałoby zasady kultury prawnej państwa praworządnego (tak właśnie należałoby rozumieć tradycyjną dyrektywę clara non sunt interpretanda). Językowe dyrektywy wykładni są w każdym razie punktem wyjścia do interpretacji tekstu prawnego, choć mogą

okazać się same przez się niewystarczające do rozwiązania zadania interpretacyjnego. Jeśli dany przepis czy zespół przepisów prawnych nie jest językowo jednoznaczny - co znaczy, iż można na podstawie tego tekstu odtworzyć ze względu na jego wieloznaczność słownikową lub składniową nie jakąś jedną, lecz kilka odmiennych od siebie norm postępowania w danej sytuacji, albo wynik interpretacji nie jest dostatecznie jasny (np. zrekonstruowana norma zawiera termin nie mający dostatecznie wyraźnej treści i stąd w znacznym stopniu nieostry), to wówczas należy dokonać wyboru jednego z dopuszczalnych językowo rozwiązań interpretacyjnych jako rozwiązania właściwego.

Należy wtedy odwołać się do innego typu dyrektyw interpretacyjnych, a mianowicie do funkcjonalnych dyrektyw wykładni, które nakazują wybrać to z dopuszczalnych językowo konkurencyjnych rozwiązań interpretacyjnych, przy którym zrekonstruowana na podstawie tekstu prawnego norma prawna miałaby najsilniejsze uzasadnienie aksjologiczne w ocenach przypisywanych przez interpretatora „racjonalnemu prawodawcy” - albo tak rozumieć niejasny językowo przepis, aby odtworzona na jego podstawie norma była normą uzyskującą odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne. Skoro bowiem zakłada się, iż przepisy zostały wydane przez „prawodawcę racjonalnego”, to jeśli nawet przyjmiemy, iż wysłowił się on niejasno czy też wieloznacznie (uchylenie założenia racjonalności językowej), przyjmujemy wszakże nadal założenie, iż stanowiąc normy w postaci tych przepisów zmierzał przecież, jako podmiot racjonalny, do osiągnięcia pewnych najbardziej wartościowych w świetle jego ocen stanów rzeczy (założenie racjonalności aksjologicznej) - i to powinno przesądzać o wyborze któregoś z dopuszczalnych rozstrzygnięć interpretacyjnych. § 4. Językowe dyrektywy wykładni Językowe dyrektywy wykładni można podzielić na dwie grupy: z jednej strony, dyrektywy dekodowania idiomatycznego i dyrektywy uadekwatniające, z drugiej dyrektywy ujednoznaczniające 7. Pierwsza grupa dyrektyw dotyczy tego, jak na podstawie przepisów różnorodnego kształtu, nie formułujących norm w sposób bezpośredni, lecz za pomocą swoistych idiomów, odtworzyć wypowiedzi formułujące nakaz czy zakaz jakiegoś postępowania, choćby w sposób na razie niejasny i niejednoznaczny, wstępnie wyznaczające zakres zastosowania i zakres normowania oraz tego, jak z różnych przepisów uzupełniających przepis podstawowy pozbierać elementy potrzebne do określenia

tych zakresów. Ta grupa językowych dyrektyw wykładni, dotyczących zasad przekładu wielu różnokształtnych fragmentów tekstu prawnego na wstępnie wyinterpretowane wypowiedzi normatywne, obejmuje dyrektywy trudne do zwięzłego scharakteryzowania. Są one w pewnym sensie odwróceniem dyrektyw, często bardzo nieokreślonych i chwiejnych, dotyczących sposobu zapisywania (kodowania) norm prawnych w przepisach prawnych. Najprostsze dyrektywy tego rodzaju wstępnej interpretacji stanowią odpowiednik tego, o czym była mowa w poprzednim paragrafie przy omawianiu różnych form przepisów prawnych: np. dyrektywę, że przepis głoszący, iż taki a taki podmiot to a to czyni w określonych okolicznościach, należy interpretować jako normę nakazującą dokonanie tej czynności; albo dyrektywę, że przepis głoszący, iż taki a taki czyn podlega takiej a takiej karze, należy interpretować z jednej strony jako normę zakazującą tego czynu, z drugiej strony - jako normę nakazującą określonemu przez inne przepisy organowi w trybie określonym przepisami proceduralnymi wymierzyć tego właśnie rodzaju karę. Jeżeli zaś przepis nakazuje dokonać jakiejś czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie, należy interpretować, iż zawiera normę udzielającą kompetencji do dokonania tej czynności, to znaczy nakazującą podmiotom podległym tej kompetencji podporządkować się np. wydanemu wyrokowi. Ale np. przepisy głoszące, iż ktoś „może” coś czynić, podlegają, jak była o tym mowa, bardzo różnej interpretacji. Zwykle odtwarza się nie jedną normę na podstawie jednego przepisu, lecz na podstawie mniej czy bardziej obszernego zbioru przepisów prawnych odtwarza się całe zespoły rzeczowo powiązanych ze sobą norm prawnych (instytucje prawne) - a najczęściej poszczególnego przepisu nie da się zrozumieć w oderwaniu od innego czy innych. Szczegółowo patrz: M. Zieliński, Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego, wyd. cyt., ss. 46 i n.
7

Drugą grupę językowych dyrektyw wykładni, znacznie częściej omawianą w literaturze prawniczej, tworzą dyrektywy dotyczące sposobu ustalania znaczenia poszczególnych zwrotów we wstępnie wyinterpretowanych wypowiedziach normatywnych. Słowa, z których składają się teksty aktów prawodawczych, mają na ogół jakieś mniej czy bardziej określone znaczenie w języku potocznym danego kraju. Niekiedy jednak definicje legalne zawarte w tekście prawnym nadają użytym w nich słowom i zwrotom odmienne znaczenie (np. art. 50 kod. cyw.: ,,Za części składowe nieruchomości uważa się także prawa związane z jej własnością” - co wyraźnie nie odpowiada potocznemu rozumieniu terminu ,,część składowa nieruchomości”). Zdarza się przy tym nawet, iż w poszczególnych gałęziach prawa czy poszczególnych ustawach używa się określonego zwrotu w odmiennych znaczeniach. Językowe dyrektywy wykładni drugiej grupy nakazują zwrotom zawartym w tekście prawnym przypisywać przede wszystkim takie znaczenie, jakie mają one w języku potocznym, a odstępować od tej zasady tylko w tych przypadkach, gdy przepisy zawierają definicję legalną przypisującą odmienny sens danym zwrotom lub gdy są inne podstawy po temu, by przyjąć odmienne niż w języku potocznym znaczenie danego zwrotu8. Nakazują przy tym przyjmować w toku interpretacji, że każdy wyraz w danej ustawie używany jest we wszystkich przepisach w tym samym znaczeniu, a jeśli używa się dwóch odmiennych terminów (np. „rozporządzenie” i „rozrządzenie” majątkiem), to mają one odmienne znaczenie; że żadnego zwrotu użytego w ustawie nie można uznać za zbędny itp. Jak łatwo dostrzec, te bardzo ogólne dyrektywy językowe wykładni są odpowiednikiem założeń co do racjonalności językowej „prawodawcy”. Bardziej szczegółowe dyrektywy językowe, dotyczące sposobu rozumienia poszczególnych terminów języka prawnego nie zdefiniowanych w tekście prawnym, są wyznaczane przez doktrynę prawniczą na podstawie

Warszawa 1959.Zagadnienia teorii wykładni prawa ludowego. s.analizy znaczeniowej odpowiednich fragmentów tekstu prawnego. Wróblewski . Tradycyjnie przyjmowane językowe dyrektywy wykładni zestawił J. 8 . w których dany termin występuje (kontekst językowy wyrazu czy wyrażenia). 245 i n.

że zakres nazwy „postanowienie” jest podrzędny względem zakresu nazwy „orzeczenie”. jeśli natomiast norma mówi o postanowieniu sądowym. że postanowienie jest jednym z gatunków orzeczeń sądowych. odpowiadać będzie za naruszenie przepisów bhp w braku szczegółowego przepisu co do odpowiedzialności za naruszenie danego przepisu o pracy młodocianych. Odwoływanie się przy wykładni przepisu do wskazówek płynących z systematyki ustawy określa się . kto narusza przepisy o ochronie pracy młodocianych. że istotną cechą umowy o pracę na okres próbny jest to. a więc sposób zgrupowania przepisów tej ustawy w księgi. czy odnosi się to do orzeczeń innego gatunku. rozdziały i oddziały.prawodawcę”. tytuły. działy. co stanowi cechy konstytutywne w treści danej nazwy. do wyroków sądowych. w której przepis ten się mieści. ustalimy. że ma ona umożliwić zakładowi zatrudniającemu nowego pracownika zapoznanie się z jego kwalifikacjami i walorami przed zawarciem z nim stałej umowy o pracę. to nie wiadomo stąd jeszcze. Jeśli np. iż wszelkie normy. Tak więc np. w których mowa o orzeczeniach sądowych. dochodzi się do ustalenia. że taka umowa nie może być zawarta po raz drugi co do tego samego rodzaju pracy między tym samym zakładem pracy a pracownikiem. a to jest istotnym czynnikiem w wykładni językowej. Jednym z elementów tworzących kontekst językowy jakiegoś rozważanego przepisu jest systematyka ustawy.. to ten. odnoszą się do postanowień. W tym przypadku analiza znaczeniowa łączy się wyraźnie z rozważaniami nad domniemywanym celem wprowadzenia danej instytucji prawnej przez . to wiemy stąd. którego kwalifikacje nie uległy zmianie i są już zakładowi pracy znane. Analiza znaczeniowa prowadzić może do ustalenia.Analiza znaczeniowa prowadzi między innymi do ustalania stosunków między zakresami nazw użytych w ustawie. Jeżeli przepisy o ochronie pracy młodocianych należą do przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy. To ustalenie prowadzi do wniosku. co jest istotne dla danego pojęcia.

cyw. Jako szczególną kategorię dyrektyw językowych (a zdaniem niektórych autorów . w wyniku której należałoby przyjąć. w kodeksie cywilnym księga II: „Własność i inne prawa rzeczowe” składa się z trzech tytułów: tytuł I „Własność”. jakie znaczenie językowe miało to wyrażenie wówczas. Z takiego układu tytułów księgi II kodeksu wnosić można. zastaw. jakie znaczenie ma obecnie dane wyrażenie. iż w rozumieniu ustawy użytkowanie wieczyste różni się zasadniczo od zwykłego użytkowania i nie jest w rozumieniu ustawy „ograniczonym prawem rzeczowym”. Nakazują one odrzucać jako niedopuszczalną taką interpretację tekstu prawnego. a w tym ostatnim określa się (art. służebność. tytuł II „Użytkowanie wieczyste” oraz tytuł III „Prawa rzeczowe ograniczone”. IX § 5) są między sobą w tym sensie niezgodne. iż „Ograniczonymi prawami rzeczowymi są: użytkowanie. spółdzielcze prawo do lokalu w spółdzielniach budowlano-mieszkaniowych i hipoteka”. Mówi się wówczas o aspekcie historycznym wykładni. 244 § 1 kod. natomiast ich zakresy normowania (rozdz. lecz również to. gdy dany przepis został ustanowiony. iż formułuje się w nim normy między sobą w takim czy innym sensie niezgodne. O sprzeczności norm mówimy wtedy. Interpretator w niektórych przypadkach bierze pod uwagę nie tylko to. O niezgodności formalnej norm (sprzeczności lub przeciwieństwie) mówimy wtedy.). gdy dwie . które zmierzają do uzyskania wewnętrznej spójności systemu wyinterpretowanych z tekstu prawnego norm. Tak np.mianem argumentum a rubrica. że zawarte w nich nakazy nie mogą być zarazem zrealizowane. Niezgodności norm mogą być niezgodnościami formalnymi lub niezgodnościami prakseologicznymi.jako odrębną kategorię dyrektyw wykładni) wyróżnia się dyrektywy systemowe. gdy normy te mają choćby częściowo wspólny zakres zastosowania (dotyczą tych samych adresatów znajdujących się w tychże samych okolicznościach).

. na gaszenie ognia i na zaczynienie ciasta na chleb.. że zrealizowanie jednej z nich uniemożliwia zrealizowanie pozostałych. w której zakres zastosowania którychś z tych norm zostałby ograniczony w ten sposób. Np. a beczkę wody zużyć do kiszenia ogórków. trzy normy nakazują tej samej osobie być w tym samym czasie w trzech odległych miejscach.normy mają choćby częściowo wspólny zakres zastosowania. dopuszczając możliwość. Dyrektywy wykładni mogą dążyć do wyeliminowania niezgodności formalnej norm. co pierwsza norma nakazuje . ale w świetle naszej wiedzy wiadomo. gdy jest otwarte”. iż chociaż można zrealizować dwie takie normy.i odwrotnie. a przekraczając jedną z nich tym samym realizuje drugą 9. uchylające którąś z niezgodnych norm.to nie dopuszcza się myśli. np. Jeżeli tedy wystąpią okoliczności należące do wspólnej części zakresu zastosowania takich dwóch norm. iż . przekracza tym samym drugą. to skutki zrealizowania nakazów sformułowanych w jednej z nich unicestwiają skutki zrealizowania drugiej (np. A jeśli niezgodność norm jasno sformułowanych w tekście prawnym jest oczywista wówczas przyjmuje się w doktrynie prawniczej reguły kolizyjne. to w sytuacji takiej adresat obu norm realizując jedną z nich. Jeśli niekiedy uchyla się założenie racjonalności „prawodawcy” w zakresie posługiwania się językiem.Otwórz okno. albo zużyć tę samą beczkę wody w całości na podlanie ogrodu.prawodawca źle się wyraził” . by „prawodawca” ustanawiał i uznawał za nadal obowiązujące normy między sobą sprzeczne lub sobie przeciwne. wskazując taką interpretację. można przy tym nie pojechać do żadnego z tych trzech miejsc. O przeciwieństwie norm mówimy wtedy. bezpośrednio nie dotyczą tego samego zakresu czynów.. Niezgodność prakseologiczna norm polega na tym. jeśli jest . iż niezgodne formalnie nakazy nigdy jednocześnie nie znajdą zastosowania. gdy rozważane normy mają choćby częściowo wspólny zakres zastosowania. natomiast druga z nich zakazuje tego. „Zamknij okno.

Może przy tym chodzić o całkowite unicestwienie skutków zrealizowania drugiej normy. lecz upokorzenie więźniów bezsensowną robotą). Jest to charakterystyka sprzeczności norm w stosunkowo najprostszym przypadku. nie są prakseologicznie niezgodne normy nakazujące więźniom obozów koncentracyjnych kopać rowy i następnie je zasypywać. Por. 93 -103. 9 . ss. Należy uwzględnić. „Studia Filozoficzne” 1978 nr 11. O rodzajach i odmianach niezgodności norm. jak w podanym przykładzie. z jakiej perspektywy rozpatrujemy skutki zrealizowania danych norm (np. jako że nie mają one na celu takiego czy innego ukształtowania terenu.zamknięte”). lub o unicestwienie w jakimś istotnym z przyjętego punktu widzenia stopniu. Piotrowski. szerzej: M.

to znaczy stan rzeczy. potoczne i wyspecjalizowane znaczenia użytych w ustawie słów. czy w przypadkach. jak i do drugiej grupy opierają się więc na wykorzystaniu wielu różnorodnych elementów. Oceny przypisywane „prawodawcy” mogą być odtwarzane na podstawie deklaracji formułowanych we wstępie do ustawy (preambuła. iż przepisy prawne jasno i bezspornie formułują określoną normę postępowania. Łatwo zrozumieć. takich jak tradycyjne sposoby zakodowania norm w przepisach. arenga) wskazujących „cel ustawy” (ratio legis).oraz problem. Wiążą się z tym dwa rodzaje problemów: w jaki sposób ustala się oceny przypisywane „prawodawcy”. gdy według językowych dyrektyw wykładni stwierdza się. przy którym wyinterpretowane normy miałyby odpowiednie. cechy konstytutywne w treści pewnych nazw. można taki wynik wykładni odrzucić. do których zmierza . iż norma ta nie ma odpowiedniego uzasadnienia aksjologicznego w ocenach przypisywanych . jakie oceny mogą stanowić uzasadnienie dla innych jasno i bezspornie sformułowanych norm systemu prawnego.zarówno zaliczane do pierwszej. który chce się przez wydanie ustawy osiągnąć.. sposób usystematyzowania przepisów.prawodawcy”. jaką wagę mają wiadomości z zakresu semiotyki dla badania tej problematyki. możliwie najlepsze uzasadnienie aksjologiczne w ocenach przypisywanych „prawodawcy”. które nakazują dopatrywać się takiego sensu przepisów prawnych (czy też innych tekstów uznawanych za akty prawotwórcze). wykrywając jakoby cele. bądź na . Funkcjonalne dyrektywy wykładni Scharakteryzowaliśmy poprzednio funkcjonalne dyrektywy wykładni jako dyrektywy. Częściej jednak ustalanie „ocen prawodawcy” polega bądź na domysłach.Dyrektywy wykładni językowej przepisów prawnych . wykazując. § 5. dążenie do eliminowania niezgodności norm systemu prawnego itd. styl redagowania ustaw.

iż nie wiadomo. iż te ostatnie oceny mogą ulegać zmianom.nie za czyny podobne. przy którym dla zrekonstruowanej normy można byłoby wskazać odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne. czy odtwarzany na ich podstawie zakres zastosowania normy ma obejmować tylko okoliczności i podmioty. które są wymienione w przepisie. art. czy też okoliczności i podmioty takie. że przypisuje mu się odmienny system ocen. czy też takich i „podobnych”. jak wymienione w przepisie. a przyjąć takie znaczenie. np. W jednym i drugim przypadku zakłada się racjonalność . gdy przepisy prawne są z językowego punktu widzenia zredagowane na tyle niejasno. ab absurdo).prawodawcy” w zakresie kierowania się określonym systemem ocen . Konieczność odwołania się do funkcjonalnych dyrektyw wykładni może powstać wtedy. w których odtworzona z tekstu norma nie znajdowałaby uzasadnienia aksjologicznego albo wręcz nakazywała czynić coś. iż należy wymierzać karę tylko za czyny wyraźnie zakazane w ustawie karnej . cyw. Z drugiej strony. Jeśli jednak brak jest tego rodzaju wyraźnych wskazówek w tekście ustawy lub w zasadach wykładni . w prawie karnym prawnicy przyjmują zasadę.. 184 § 2 kod. powstają spory. Ze względu na to. gdy tekst prawny jest wieloznaczny. że dany przepis odnosi się .odwołaniu się do ocen deklarowanych w oficjalnym uzasadnieniu aktu prawodawczego albo wręcz do ocen zawartych w programie politycznym grupy rządzącej. Niekiedy tekst ustawy wyraźnie stwierdza. czy należy odwoływać się do systemu ocen oficjalnie deklarowanego. oraz im „podobne” .lub też nie wiadomo.odpowiednio” do jakichś sytuacji „podobnych”. co w świetle ocen przypisywanych „prawodawcy” zasługiwałoby na potępienie (argumentum ab inutili sensu. stosuje się odpowiednio przepisy o nieodpłatnym przechowaniu”. mówi: „Jeżeli znalazca przechowuje rzecz u siebie.. czy zakres normowania wyinterpretowanej normy ma dotyczyć czynów określonych w przepisie.tyle tylko. Funkcjonalne dyrektywy wykładni nakazują w przypadkach. Np. odrzucić te jego znaczenia. aktualnie czy też w okresie wydania ustawy.

organ administracyjny ze względu na stwierdzone ognisko pryszczycy wydał przepis zakazujący przeprowadzać przez ten teren bydło. a przepis jest pod tym względem z językowego punktu widzenia niejasny. która dotyczy . okoliczności i czyny uznamy za „podobne” do wymienionych w przepisie i uznamy. która a simili ich również dotyczy. Wielbłądy odgrywają w gospodarce wielu krajów rolę taką. Nie o funkcje gospodarcze jednak w tym przypadku chodzi (te „podobieństwa” nie wchodzą w tym przypadku w rachubę). by zapobiec rozpowszechnianiu się choroby. w okolicznościach takich jak W czynić C i czyny z jakiegoś punktu widzenia takie jak czyny C. co wielbłądy. a więc czy zakaz dotyczący przeprowadzania bydła dotyczyć ma także tych zwierząt. to uznaje się. czy jakieś nie wymienione w przepisach podmioty. iż dla normy dotyczącej elementów „podobnych” dopatruje się takiego samego. że przepis zawiera normę. uzasadnienia aksjologicznego w ocenach przypisywanych . czy przepis zawiera normę nakazującą tylko podmiotom wymienionego w nim rodzaju A w wymienionych okolicznościach W czynić C. powstaje pytanie. iż gdy zachodzi wątpliwość językowa. a osły spełniają podobne funkcje.dlatego. jak bydło domowe w Europie. czy przez ten teren wędrowny cyrk może prowadzić swoje tresowane wielbłądy i osły. Właśnie wskazanie odpowiedniego uzasadnienia aksjologicznego w ocenach przypisywanych „prawodawcy” rozstrzyga o tym. że uzasadnienia takiego brak. okoliczności i czynów. to wybiera się jako właściwy ów drugi sposób rozumienia przepisu .przyjmowanych przez doktrynę prawniczą.. lecz o to. to interpretatorzy odwołują się do domyślnego uzasadnienia aksjologicznego norm zawartych w przepisach. polega na tym. Jeśli natomiast uważa się. Jeśli np. że rozważany przepis formułuje normę dotyczącą tylko wymienionych w nim podmiotów. Wykładnia z analogii (analogia legis).prawodawcy” (argumentum a simili). jak dla pierwszej. a nie dotyczącą (argumentum a contrario) jakichś innych. czy też normę nakazującą podmiotom takim jak A.

uzyskuje się normę mającą odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne w ocenach „prawodawcy”. gdy zachodzi potrzeba wyboru znaczenia uznawanego za „prawidłowe” w przypadkach. Uchyla się wówczas założenie racjonalności „prawodawcy” w zakresie posługiwania się językiem. natomiast nie podlegają osły. iż nie dotyczy on .przede wszystkim zwierząt parzystokopytnych . jako że co do nich zakaz nie miałby uzasadnienia aksjologicznego. i oczywiste jest z językowego punktu widzenia. właścicielowi gruntu nakazane jest ustanowienie za wynagrodzeniem służebności drogi koniecznej dla dojazdu do działki nie mającej dostępu do drogi publicznej . przyjmując iż „prawodawca źle wysłowił swoją myśl”. Przepis jest językowo całkowicie jasny i jednoznaczny. iż dopiero wtedy bierze się pod uwagę domniemywane „cele ustawy” (a więc system ocen przypisywanych „prawodawcy”) przy rozstrzyganiu problemów interpretacyjnych. w których stwierdza się.podlegają jej wielbłądy. Tak np. natomiast a contrario nie dotyczy osłów. mianowicie gdy są dostatecznie wyraźne i niesporne podstawy. cyw. Stąd a simili zakaz dotyczy przeprowadzania nie wymienionych w przepisie wielbłądów. w okolicznościach określonych w art. że rozważany przepis brany w interpretacji jednoznacznie wyznaczonej przez językowe dyrektywy wykładni (wykładnia literalna) formułowałby normę. W państwie praworządnym przyjmuje się jako ogólną zasadę wykładni. 145 kod. iż przepis formułuje normę mającą szerszy niż przy wykładni literalnej zakres stosowania lub normowania (wykładnia rozszerzająca) albo węższy zakres zastosowania lub normowania (wykładnia zwężająca).na żądanie jej właściciela. Od tej istotnej zasady dopuszcza się jednak czasami wyjątki. natomiast przyjmując. aby zachować założenie jego racjonalności co do konsekwentnego kierowania się określonym systemem ocen. że interpretowany tekst prawny jest wieloznaczny lub z językowego punktu widzenia niejasny. by twierdzić. która nie odpowiadałaby ocenom przypisywanym „prawodawcy”.

iż dotyczy on nie tylko służebności drogi koniecznej. która też zostaje zwolniona z obowiązków i pozbawiona kompetencji związanych ze sprawowaniem opieki rodzicielskiej. iż jeśli dziecko przysposabia (adoptuje) mąż jego matki. lecz drogi koniecznej dla dojazdu. iż w przypadku wykładni rozszerzającej przyjmujemy szerszy zakres zastosowania czy normowania wbrew jasnemu językowo znaczeniu przepisu. Należy zwrócić uwagę. łatwo prowadzić . władza rodzicielska przysługuje obojgu małżonkom wspólnie”. kierując się domniemywanym uzasadnieniem aksjologicznym normy. to po przysposobieniu dziecko ma obowiązek poddać się jedynie władzy rodzicielskiej przysposabiającego ojczyma. rodz. lecz i podobne. 123 § 2 kod. dodając: „Jeżeli jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka. odpowiednio to wyjaśnił.przez przysposobienie ustaje dotychczasowa władza rodzicielska nad przysposobionym”. przyjmując. Należy zwrócić uwagę. w odróżnieniu od interpretowania według analogia legis. głosił. a z czasem art. kiedy to przepis jest w danej chwili językowo niejasny.np. z 1950 r.przeprowadzenia linii elektrycznej. przyjmuje się taką wykładnię rozszerzającą tego przepisu. rodz. a my wybieramy rozumienie. uznając istotną potrzebę społeczną zapewnienia każdemu możliwości elektryfikacji budynków. iż:. 69 § 1 kod. art. Odwrotnie . wdowy. jeśli wykracza poza przypadki niewątpliwych błędów redakcyjnych ustawy czy korekturę znaczenia przepisów oczywiście przestarzałych. iż przyjmowanie zwężającej czy rozszerzającej wykładni przepisów o jasnym językowo znaczeniu. iż w przepisie chodzi o sytuacje nie tylko wymienione. Oczywiście tak ujęte normy byłyby niedorzeczne z punktu widzenia ocen przypisywanych „prawodawcy”. ale i wyrażenia zgody na przewód konieczny. wobec czego przepis interpretowano zwężające.. z 1964 r. i op. co przy wykładni literalnej prowadziłoby do przyjęcia normy głoszącej. Niemniej. a nie ma takiego obowiązku wobec matki. iż nie odnosi się on do przypadków adopcji pasierbów.

ale również takie normy. odnosi się do procesu uznawania jakichś zdań za prawdziwe ze względu na uprzednie uznanie prawdziwości jakichś innych zdań jako przesłanek (por. Normy postępowania nie są jednak wypowiedziami prawdziwymi ani fałszywymi. a wyjątkowo tylko . jeśli w przepisie formułowany jest jakiś wyjątek od ogólnie obowiązującej zasady. to uznaje się zwykle. rozdz. to ściśle biorąc ma się na myśli wnioskowanie ze zdania stwierdzającego przynależność jakiejś normy N1 do rozważanego systemu norm o zdaniu stwierdzającym przynależność również jakiejś normy N2 do tego systemu. że niedopuszczalne jest. Pojęcie wnioskowania. Np. że exceptiones non sunt extendendae. Jeśli więc studentów mogą egzaminować profesorowie. że jeśli z normy N1 „wynika” norma N2. XIV § 1). by egzaminowali asystenci. za obowiązujące prawnie uważa się nie tylko te normy. że do rozważanego systemu .za zgodą rady wydziałowej . docenci i wykładowcy. W szczególności może to być reguła inferencyjna głosząca. to przepis ten należy tak rozumieć. Sprawa wymaga jednak dokładniejszego omówienia. że wyjątki nie mogą być rozszerzane i w żadnym przypadku nie można przepisu interpretować w taki sposób.adiunkci. oraz jeśli uzna się. które zostały ustanowione w formie przepisów prawnych. Wnioskowania prawnicze Jak już była o tym mowa. Reguły tego rodzaju wnioskowania (reguły inferencyjne) opierają się na zakładaniu jakichś związków między rozważanymi normami. którym się zazwyczaj posługujemy.może do dowolnego zmieniania treści ustawy pod pozorem dokonywania wykładni. by dopuszczał on dalsze jeszcze wyjątki od zasady. Jeśli się skrótowo używa takiego wyrażenia. § 6. które zostały wywnioskowane z tych pierwszych według określonych reguł wnioskowania (reguł inferencyjnych). Można by też wskazać bardziej szczegółowe dyrektywy wykładni. nie można więc w tym sensie mówić o wnioskowaniu z jakichś norm o innych normach.

a więc nie odnoszą się do nich w ogóle takie orzeczniki. co głosi pierwsze. a zrealizowanie N1 możliwe jest tylko przy zrealizowaniu nakazów zawartych w normie N2. Do założeń o racjonalności prawodawcy przyjmuje się między innymi to. skoro to jest konieczne do zrealizowania normy N1. Wynikanie definiowaliśmy poprzednio jako stosunek zachodzący między jakimiś zdaniami w sensie logicznym. co głosi drugie zdanie (por. jak „prawdziwy” czy „fałszywy”. rozdz. Powstaje jednak w związku z tym pytanie. Takiego rozumienia słowa „wynikanie” nie można wszakże odnosić do norm. Inaczej mówiąc przyjmuje się. że do tego systemu norm należy norma N2. i tym. jeśli bez zrealizowania normy N2 niemożliwe jest zrealizowanie normy N1. VII § 6). że jeśli życzy on sobie..norm należy norma N1. że zrealizowanie normy N1 jest warunkiem wystarczającym zrealizowania normy N2. Normy prawne obowiązują z „woli prawodawcy”. że przy prawdziwości pierwszego z nich drugie nie tylko nie jest. to ma się zwykle na myśli związek między jakimiś normami N1 oraz N2 polegający na tym. Odtwarzając potoczne intuicje znaczeniowe wiązane z wyrażeniem . o którym prawnicy zakładają. które nie są.wynikanie normy z normy” przyjąć jednak by można. aby była zrealizowana norma N2. że z normy N1 wynika norma N2. iż gdy mówi się o takim wynikaniu. ale nie może być fałszywe. że jest „prawodawcą racjonalnym”. zdaniami w sensie logicznym. to życzy też sobie. aby zrealizowana była norma N1. a zrealizowanie normy N2 jest warunkiem koniecznym zrealizowania normy N1. to uznać też należy. co się rozumie przez „wynikanie normy z normy”. iż jeśli niemożliwość zrealizowania normy N1 bez zrealizowania normy N2 stwierdzana jest na podstawie wiedzy. Rozwijając potoczne intuicje dotyczące „wynikania norm” można by przyjąć. że zakres zastosowania oraz zakres normowania bezpośrednio . taki mianowicie. jak była o tym mowa. a to ze względu na jakiś związek rzeczowy czy formalny między tym.

jakie reguły inferencyjne przyjmowane są przez prawników w danym kraju. można by mówić o instrumentalnym wynikaniu normy N2 z normy N1 . że jastrząb to ptak dziki. Jeśli natomiast niemożliwość zrealizowania normy N1 bez zrealizowania N2 powstaje ze względu na określone związki przyczynowe między zrealizowaniem czynów wskazywanych przez pierwszą i przez drugą normę. ale . należy pamiętać o tym. że jakieś normy obowiązują jako normy prawne ze względu na to. W zależności od tego. lecz jedynie na założeniu.ze względu na stwierdzenie odpowiedniego związku przyczynowego. nie opartych na wynikaniu. następnie wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu norm ze względu na odpowiednie związki przyczynowe . Obok reguł wnioskowań prawniczych nakazujących uznawać za obowiązujące prawnie takie normy. że obowiązuje norma zakazująca zabijać jastrzębie. że w danym systemie obowiązują jakieś inne. takie albo inne normy uznaje się (albo się ich nie uznaje) za obowiązujące prawnie. że obowiązuje prawnie norma zakazująca zabijać dzikie ptactwo.określony przez normę N2 zawiera się odpowiednio w zakresie zastosowania oraz zakresie normowania bezpośrednio określonym przez normę N1. że prawodawca („racjonalny prawodawca”) konsekwentnie kieruje się w swej działalności określonymi ocenami. wynikałoby niewątpliwie. mówić będziemy o logicznym wynikaniu normy N2 z normy N1 ze względu na tego rodzaju wiedzę. które nie opierają się na tak czy inaczej pojmowanym wynikaniu norm. Omówimy kolejno wnioskowania prawnicze oparte na logicznym wynikaniu norm (w poprzednio określonym znaczeniu). jako wywnioskowane z norm sformułowanych w przepisach.a wreszcie wnioskowania. że obowiązywanie normy pozostaje zawsze w decyzji prawodawcy. które „wynikają” z norm sformułowanych w wydanych przez organy państwa przepisach. jeśli zważyć. zazwyczaj przyjmowane są inne jeszcze reguły wnioskowań. Z tego. Przyjmując.

trudna i dyskusyjna. że normy utożsamia się ze zdaniami. Przejście od logiki norm do logiki deontycznej pozwala w praktyce rozwiązywać wiele zadań myślowych istotnych z punktu widzenia prawoznawstwa. w jakim formułując związki logicznego wynikania norm miałaby ona dawać podstawy do formułowania opartych na nich reguł inferencyjnych. byłby błędny. Pomijając nieporozumienia polegające na utożsamianiu zdania i normy. który byłby tak powszechnie przyjęty.wniosek. Jest kilka sposobów budowania logiki norm. koncepcja ta w jej rozwinięciu wymaga tak szerokiego pojmowania sankcji. gdyby prawodawca zakaz ten co do jastrzębi wyraźnie uchylił.ze względu na jakąś normę czy zespół norm. jak rachunek zdań w logice formalnej. to znaczy logiki zdań mówiących o kwalifikacji jakiegoś czynu ze względu na określoną normę czy spójny zespół norm. przyjmując. a współcześnie należy zanotować istotny postęp w rozwoju logiki deontycznej10. to następuje sankcja S”. dozwolony. Jeden z nich polega na tym. że taka norma obowiązuje prawnie. że norma „x powinien czynić C” jest równoważna zdaniu „Jeśli x nie czyni C. Można też wskazać na koncepcję logiki norm w ścisłym tego słowa znaczeniu. Sprawa zbudowania logiki norm jest nadzwyczaj zawiła. że byłaby nieprzydatna dla prawoznawstwa. a więc określających czyn jako nakazany. ale budzi wiele zastrzeżeń przy konsekwentnym rozwinięciu tej koncepcji. co odpowiada wprawdzie potocznym intuicjom. § 7. zakazany. fakultatywny czy indyferentny . Wnioskowania oparte na logicznym wynikaniu norm Nie zbudowano dotąd takiego systemu logiki norm. Zwróćmy uwagę na sposób pojmowania logicznego wynikania norm. Interesować się będziemy nią tylko w ograniczonym zakresie. opartą na zależnościach między realizacją rozważanych norm. Inna koncepcja polega na utożsamianiu lub upodobnianiu logiki norm i logiki deontycznej. jaki można byłoby przyjąć na .

ss...a wówczas zwrot „gdy x jest W” w praktyce można pominąć. Logika deontyczna jako formalizacja rozumowań normatywnych. 114. to x czyni C”. że x znalazł się w określonej sytuacji (że wyrządził drugiemu szkodę.. itp. W tej formule x jest zmienną oznaczającą jakiś podmiot zdolny do podejmowania postępowania (jeśli norma ma być dorzeczna). a nie „jeżeli. jak i cechy takie oto. także: Z.. Normom postępowania możemy nadawać ogólną postać: „Powinno być tak: gdy x jest W...).. Zmienna C określa konkretny czyn jakiejś osoby albo abstrakcyjnie określony rodzaj zachowania. Por.. Użyliśmy zwrotu „gdy. w którym się urodził.. Zmienna W w tej formule oznaczać może zarówno cechę czy zespół cech wiązany z osobą x (że jest mężczyzną. że ogłoszono pobór rocznika. Ziemba. 10 . s.”. 211 215. to. itp. O warunkach zastosowania logiki deontycznej we wnioskowaniach prawniczych.. „Studia Filozoficzne” 1972 nr 2. że chodzi tu o innego rodzaju swoisty związek niż związek implikacji. aby zaznaczyć. Szerzej: Z.). Ziembiński. że znalazł się na skrzyżowaniu dróg przed czerwonym światłem. Przy niektórych zakazach „jest W” bywa zastępowane wyrażeniem „jest kimkolwiek w jakiejkolwiek sytuacji” . gdyż ten powodowałby wystąpienie wielu komplikacji formalnych. a w przypadku normy generalnej wyrażenie „gdy x jest W. to. Warszawa 1969.”. że ukończył 18 lat. przy czym w przypadku normy indywidualnej za x podstawiamy jakąś nazwę indywidualną. to x czyni C” poprzedzamy kwantyfikatorem ogólnym co do x.gruncie tej ostatniej koncepcji.

iż x jest W. który wyrządził drugiemu z winy swej szkodę. iż z normy N1 o budowie „Powinno być tak: gdy x jest W. Jeśli każdy właściciel pojazdu samochodowego powinien swój pojazd zarejestrować. cyw.każdy swojego. x czyni C” wynika logicznie ze względu na zdanie Z norma N2 o budowie: „Powinno być tak: gdy x jest T. 415 kod. Nie będzie zrealizowana norma nakazująca rejestrowanie pojazdów samochodowych. ze względu na to. Jeżeli każdy człowiek (domyślnie: podlegający odpowiedzialności z art. szkody tej nie wynagrodzi. x czyni . jeśli nie zarejestrują swych pojazdów właściciele motocykli (oczywiście . powinien tę właśnie szkodę wynagrodzić (normatywne dictum de omni). że poszczególny człowiek jest elementem klasy ludzi. Nie będzie zrealizowana norma nakazująca każdemu wynagradzanie wyrządzonej przezeń szkody. że klasa takich sytuacji. który wyrządził drugiemu z winy swej szkodę. to poszczególny człowiek. który wyrządził komuś szkodę. powinien ją wynagrodzić. jeżeli zdanie Z głosi. iż motocykl jest pojazdem samochodowym (według definicji pojazdu samochodowego). to każdy właściciel motocykla powinien swój pojazd zarejestrować. ze względu na to. a klasa czynów C obejmuje albo jest tożsama z klasą czynów D. obejmuje albo jest tożsama z klasą sytuacji. a wynagrodzenie danej szkody jest elementem klasy czynów polegających na wynagradzaniu wyrządzonej szkody. czego zapis wymagałby przyjęcia bardzo złożonej struktury formalnej tej normy w pełnym jej rozwinięciu).Można byłoby przyjąć np. Związek wynikania logicznego normy z normy . iż x jest T. taką.). że zakres nazwy W jest zamienny albo nadrzędny w stosunku do zakresu nazwy złożonej „W i S zarazem”) albo twierdzenia o charakterze empirycznym (że np. definicję wynikania logicznego.D”. Skądinąd zdanie Z może mieć charakter twierdzenia logicznego (np. jeśli jakiś człowiek. zakres nazwy „należyty zabieg agrotechniczny” jest nadrzędny wobec zakresu nazwy „oranie pola w należytym czasie”). bardziej szczegółową.

Prowizorycznie przyjęta definicja wynikania logicznego normy z normy ze względu na określone zdanie o charakterze twierdzenia logicznego czy pozalogicznego wymaga wielu zastrzeżeń i komentarzy. Ze względu na wiedzę logiczną równoważne logicznie są normy: „Każdy zawsze powinien nie czynić tego. to musimy zgodzić się np. a także do uznania normy konkretnej ze względu na uznanie odpowiedniej normy abstrakcyjnej.a to ze względu na to. to Piotrowski powinien sprawdzać ich stan hamulców. to Piotrowski jako pełniący w tym czasie służbę strażnik powinien skontrolować ładunek samochodu wyjeżdżającego 30 VIII 1994 o godz. ze względu na wiedzę. Jeżeli każdy pełniący służbę strażnik powinien kontrolować ładunki samochodów wyjeżdżających z fabryki. „Każdy zawsze powinien jeśli naciśnie na sygnalizator. a więc każdy i tylko przypadek zrealizowania pierwszej normy jest przypadkiem zrealizowania drugiej i trzeciej normy.10. definicja implikacji). 11. Jeżeli decydujemy się określać wynikanie norm odwołując się do samej tylko wiedzy o stosunkach między zakresami zastosowania czy też zakresami normowania tych norm. by naciskać na sygnalizator i nie czekać na straż ogniową”. iż każdy i tylko człowiek jest . czekać na straż ogniową” . w toku której uznaje się za obowiązującą prawnie normę indywidualną czy normę generalną mniej ogólną ze względu na uznanie za obowiązującą ogólniejszej normy generalnej.zgodnie z określoną wiedzą logiczną czy pozalogiczną stanowi między innymi podstawę do sformułowania reguły inferencyjnej. na której opiera się operacja subsumpcji prawniczej. że zdania opisujące wyznaczany czyn są logicznie równoważne (I prawo De Morgana. „Każdy zawsze powinien nie naciskać na sygnalizator lub czekać na straż ogniową”. Jeśli Piotrowski powinien stale dokonywać obsługi technicznej samochodów w zakładzie pracy. że obsługa techniczna to zespół czynności obejmujących między innymi kontrolę stanu hamulców. że ze względu na wiedzę empiryczną.

powinien czynić C i D” powstają wątpliwości. ze względu na uznanie za obowiązującą w polskim systemie prawnym normy zakazującej zabijać ludzi. nalać wody do kotła. W zależności od przyjętego rozumienia zwrotu „czynić C i D „z normy nakazującej czynić C i D wynika albo nie wynika nakaz czynienia D (np. Z normy „Powinno być tak: gdy x jest W. co wydaje się. natury logicznej. a przechodząc do uznawania norm za obowiązujące w systemie prawnym. Ale przy zwykłym wysłowieniu normy w postaci „Każdy. a następnie napalić pod kotłem). „zrealizować zespół czynów C oraz D” (np. „zrealizować czyn będący zarazem czynem C i D” (np.dwunogiem nieopierzonym. powinien czynić D”.nie inaczej). czy wynika z niej norma „Każdy. „zniszczyć sprzęt i napalić w piecu” może być rozumiane jako „zniszczyć sprzęt przez napalenie nim w piecu” . przynajmniej na pozór. to x czyni C i czyni D” wynika logicznie norma o budowie „Powinno być tak: gdy x jest W. należałoby uznać za obowiązującą w polskim systemie prawnym normę zakazującą zabijać dwunogi nieopierzone. z normy zakazującej zabijać człowieka wynika norma zakazująca zabijać dwunogi nieopierzone. kto jest W. że ktokolwiek czyni C i czyni D. Inaczej mówiąc z normy N1 wynika logicznie ze względu na przyjmowaną wiedzę norma N2. kto jest W. Ze względu na wieloznaczność słowa „i” zwrot „czynić C i D” znaczyć może „czynić C i czynić Z)”. Jest to bardzo wąska definicja wynikania logicznego normy z normy ze względu na wiedzę logiczną czy pozalogiczną o stosunkach między zakresami zastosowania lub zakresami normowania tych norm. . bez uprzedniego nalewania wody). to x czyni C” ze względu na wiedzę. choć niekoniecznie wszelkie czyny nakazane przez N1 są nakazane przez N2. tylko napalić pod kotłem. wnioskiem dziwacznym. to czyni C. jeśli w świetle tej wiedzy czyny bezpośrednio nakazane przez normę N2 są nakazane bezpośrednio do zrealizowania przez normę N1.

oraz 2) norma zakazująca czynić cokolwiek. Jeśli więc prawodawca ustanowił normę nakazującą komuś zrealizować pewien stan rzeczy. zakazane jest dopuszczenie do tego. to nie tylko czynność bezpośredniego udzielania pomocy jest przedmiotem obowiązku ratowników. co jest warunkiem koniecznym zrealizowania tego stanu rzeczy. co jest konieczne do niezrealizowania się tego stanu rzeczy. co jest warunkiem wystarczającym niezrealizowania się tego stanu rzeczy .§ 8. wyłączyć telefonu itp. lekarstwa itp.oczywiście jeśli jakieś inne normy ustanowione przez tego prawodawcę nie wchodzą w tym przypadku w rachubę. Jeśli np. Odpowiednio. wyjechać ze strzeżonego przez nich obszaru. iż wynika z tej normy: 1) norma nakazująca czynić wszystko. i zakazane jest czynić cokolwiek. by skutecznie nieść pomoc: a więc ratownicy powinni się odpowiednio ubrać. według których należy uznać za obowiązujące wspomniane dwie normy-konsekwencje normy podstawowej. Wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu norm Jeżeli norma nakazuje dyżurnym ratownikom pogotowia górskiego udzielać pomocy każdemu zagrożonemu niebezpieczeństwem turyście. Ze względu na tę normę zakazane są wszelkie takie zachowania adresatów. którym rozporządzają. aby obcy wywiad poznał tajemnice wojskowe. można by nazwać: 1) dyrektywą instrumentalnego nakazu oraz 2) dyrektywą instrumentalnego zakazu. to nakazane jest czynić wszystko. jeśli zakazane jest realizowanie pewnego stanu rzeczy. a . Z drugiej strony. które uniemożliwiłyby im udzielanie pomocy zagrożonym: a więc ratownikom nie wolno upić się. które są konieczne. Dyrektywy (reguły). to przyjąć należy. to nakazane jest niezbędne zabezpieczenie odpowiednich dokumentów. przygotować do użycia sprzęt. co jest warunkiem wystarczającym zrealizowania się tego stanu rzeczy. są im nakazane wszelkie takie działania.

że: „Pozostawienie włączonego żelazka elektrycznego na drewnianym stole wywołuje pożar”. że obowiązuje norma: „Powinno się nie pozostawiać włączonego żelazka elektrycznego na drewnianym stole”. Przyjęcie dyrektywy instrumentalnego nakazu i dyrektywy instrumentalnego zakazu jest nieuniknione dla prawodawstwa. studiowanie takich dokumentów w zatłoczonym wagonie kolejowym. Prawodawca. które mogą być konieczne do zrealizowania tego stanu rzeczy przez adresata. Norma taka obowiązuje każdego. Mówiąc o instrumentalnym wynikaniu normy z normy pamiętać należy. nawet tego. że jest konieczne do zrealizowania tego stanu. a to byłoby praktycznie niewykonalne.zakazane np. Jeśli więc komuś dla usunięcia owoców zwisających z jego własnych drzew . chyba że chodziłoby mu o to. to wynika stąd. kto nie wiedziałby o związku przyczynowym między pozostawieniem żelazka a pożarem11.chyba że prawodawca wyraźnie wypowiedział się odmiennie. a jednocześnie zakazywał działania. to zakazane mu jest również uniemożliwiać działania konieczne do zrealizowania tego stanu rzeczy . nakazywałby realizowanie pewnego stanu rzeczy. Jeśli przy tym komuś zakazane jest uniemożliwiać realizowanie przez innego członka społeczeństwa określonego stanu rzeczy. Powstaje tu oczywiście problem skutków prawnych zawinionej czy niezawinionej nieznajomości związku przyczynowego. A więc jeśli obowiązuje norma: „Powinno się nie wywoływać pożaru” i prawdą jest. by w każdym przypadku mieć możność wymierzenia sankcji za nieposłuszeństwo wobec nakazu albo zakazu. postępowałby w sposób nieracjonalny. że wynika ona w tym rozumieniu przy założeniu pewnych związków przyczynowych między działaniami adresata a wskazywanym przez normę stanem rzeczy. o którym wie. ale problem ten wykracza poza zainteresowania logiki. Inaczej bowiem ustanawiając nakaz zrealizowania jakiegoś stanu rzeczy należałoby dodatkowo ustanowić normy co do wszelkich czynności. który np.

który zakazałby wszystkim obywatelom wykonania pewnego działania. należy uznać za obowiązującą taką normę postępowania. O prawodawcy. Wnioskowania oparte na założeniu konsekwencji ocen „prawodawcy” Oprócz wnioskowań opartych na poprzednio określonym „wynikaniu” normy z normy. a następnie nie uznałby za obowiązującą normy. o których była mowa w tym i poprzednim paragrafie. ktoś zabobonny 11 . które tylko w jego wyobrażeniach są przydatne do osiągnięcia danego celu. można by uznać za wnioskowania w pewnym sensie niezawodne. wiedząc o zależności przyczynowej. musielibyśmy orzec. Wnioskowania. iż obywatel A powinien powstrzymać się od tego działania. ktoś może podejmować jako środki takie działania. Gdyby zaś nie uznał normy instrumentalnie wynikającej z normy ustanowionej. 149 kod. że aby osiągnąć pożądany stan rzeczy (cel działania). byłby jaskrawie niekonsekwentny. a właścicielowi gruntu sąsiedniego zakazane jest temu przeciwdziałać. § 9. Łatwo dostrzec. o których nie wspominają przepisy przezeń ustanowione. a to się wyklucza. że „prawodawca” ustanawiając normy prawne kieruje się zawsze jakimś określonym systemem ocen. Np. Toteż w sytuacjach. cyw. że wnioskowania tego rodzaju prowadzić mogą do wniosków wielce wątpliwych. jeśli to jest do zerwania owoców konieczne.). która znalazłaby uzasadnienie aksjologiczne w ocenach uzasadniających według naszego domysłu normy wyraźnie w ustawie wyrażone. że zmienił pierwotne ustanowienie.wolno wejść na grunt sąsiedni (art. Jest to terminologia o tyle wadliwa. to ewentualnie wolno mu wnieść drabinę. W tradycji prawniczej wnioskowania z norm o normach opierające się na związkach przyczynowych między stanami rzeczy wskazywanymi przez normy są określane mianem wnioskowań „z celu na środki”. w praktyce prawniczej spotyka się wnioskowania oparte na przypuszczeniach.

za pomocą którego spowoduje jego śmierć. Zakazane jest przez prawo międzynarodowe prowadzenie wojny bakteriologicznej. Pomieszano tu bowiem sprawę związku celu i środków (to znaczy: subiektywnego powiązania w czyjejś świadomości myśli o pewnym działaniu ze stanem rzeczy osiąganym przez to działanie) i sprawę obiektywnego związku między pewnym stanem rzeczy a warunkami wystarczającymi czy koniecznymi do jego powstania. . Tradycyjne sformułowania łatwo poddać krytyce.: „Komu zakazany jest cel.może zniszczyć podobiznę swego wroga. które to badania mogą stanowić środek do osiągnięcia celów humanitarnych albo antyhumanitarnych. uważając to za środek. temu zakazane jest i działanie do tego celu wiodące”. a przecież nie są zakazane badania nad rozwijaniem się epidemii. np.

lecz znajdującą uzasadnienie aksjologiczne w tej samej ocenie O”. . Wnioskowanie z analogii prawa polega na tym. Przyjęcie jednak co do tej sytuacji wniosku odmiennego nie prowadziłoby do jakiejś nieuniknionej niezgodności wywnioskowanej normy z normami poprzednio uznanymi za obowiązujące. „Ponieważ uznaje się. choć byłoby czymś nieoczekiwanym dla kogoś. podobnie druga.. to można zaryzykować wniosek. dla której dopatruje się uzasadnienia aksjologicznego w postaci oceny O. wprawdzie nie ustanowioną w sposób wyraźny. kto zakłada. że jeśli dla osiągnięcia pewnego stanu rzeczy ustanowił on normę nakładającą na . Przykładem wnioskowań tego rodzaju jest wnioskowanie z analogii prawa (analogia iuris . trzecia. jakąś dalszą. Możemy też czynić przypuszczenia co do „woli prawodawcy”. przyjmując. czwarta. że normy jakiegoś systemu prawnego mają uzasadnienie aksjologiczne w jakimś konsekwentnym systemie ocen.Ogólny schemat tego rodzaju wnioskowań przedstawia się następująco. i taką też co do treści normę uznać za obowiązującą co do nie przewidzianego wyraźnie przypadku. Jeżeli jakaś norma prawa rodzinnego w przypadku kolizji interesów rodziców i małoletnich dzieci każe dać pierwszeństwo interesom dzieci..liczniejszy zespół norm).nie mylić z analogia legis jako pewnym sposobem interpretowania poszczególnych przepisów ustawy). n-ta. że obowiązuje wyraźnie ustanowiona norma N1 (ewentualnie . więc uznaje się też za obowiązującą «z woli prawodawcy)) normę N2. iż na podstawie wielu norm wyraźnie ustanowionych w odniesieniu do jakiejś dziedziny czynów ustala się domniemane ich uzasadnienie aksjologiczne w postaci jakichś podstawowych ocen i uznaje na tej podstawie za obowiązującą. jakoby „z woli prawodawcy”.normę znajdującą uzasadnienie aksjologiczne w tych właśnie podstawowych ocenach.. nie ustanowioną wyraźnie normę . iż każda norma prawa rodzinnego w razie kolizji interesów daje pierwszeństwo interesom dzieci.

że obowiązuje go norma nakładająca obowiązki mniej uciążliwe w tej dziedzinie czynów (argumentum a maiori ad minus).”)12. przepis: „Nie wolno deptać trawników”. gdy grozi jej jakieś bezpośrednie niebezpieczeństwo. Jeśli ktoś obowiązany jest dostarczyć płody rolne do miasteczka. którą się opiekuje. a to stwarza dużą dowolność w dobieraniu takich czy innych domyślnych przesłanek tego rodzaju wnioskowania. że będzie się ona sprowadzać do subsumpcji normy bardziej szczegółowej z przepisu zinterpretowanego w sposób oparty na domyślnych uzupełnieniach wypowiedzi prawodawcy. a co mniej uciążliwe. to tym bardziej nie wolno mu opuścić jej w sytuacji. a co mniej ogranicza swobodę). co bardziej.jakiegoś adresata obowiązki uznawane za bardziej uciążliwe. gdzie magazyn otwarty jest w określonych godzinach.że łatwiej dostarczyć je do miasteczka. Argumentację a fortiori można ująć w taki sposób. że rolnikowi łatwiej jest dostarczyć płody rolne do ruchomego punktu skupu. Urzędnik może uważać.. ale też odniesione do jakiegoś bliżej nie określonego systemu ocen (co uciążliwsze. „Powinno się nie deptać trawników” można zinterpretować w ten sposób. to tym bardziej powinien dostarczyć je do ruchomego punktu skupu we własnej wsi. Wnioskowania według argumentum a maiori ad minus oraz argumentum a minori ad maius określa się łącznie mianem wnioskowań według argumentum a fortiori („skoro tak. że prawodawca... zakazując komuś jakichś działań jako naruszających jakieś cenione przez siebie dobro. a uciążliwsze jest oczekiwanie w domu na nieregularny przyjazd odbiorcy. rolnik . Jeśli komuś nie wolno opuszczać chorej osoby. Oczywiście określenia „mniej” i „więcej” w obu tych dyrektywach są nie tylko niejasne znaczeniowo. Natomiast oczekiwać należy. że prawodawca miał na myśli: „Powinno się nie niszczyć trawników .. A więc np. to uznać należy. jest skłonny tym bardziej zakazać działań naruszających to dobro w stopniu większym (argumentum a minori ad maius).w takim . to tym bardziej..

Wówczas zaś. podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5”.: „Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudze mienie ruchome.k. kopać dołów itp. 57 Konstytucji RP: „Sądy wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej”? 3. Jakie normy i do kogo adresowane formułuje przepis art. że domysły co do intencji prawodawcy stały się podstawą zinterpretowania przepisu „Nie wolno deptać trawników” jako wyrażającego normę: .: „Posiadacz nieruchomości nie będący jej właścicielem . Podaj własny przykład jakiegoś przepisu. natomiast argumentum a minori . Sformułuj te normy w sposób bezpośredni. 172 § 1 kod. Jakie normy sformułowane są w przepisie art.w formie zasady: „Komu zakazane jest czynić mniej.stopniu jak przez deptanie lub większym”. oraz adresata tej normy (podmiot podlegający kompetencji). 203 § 1 k. Zadania 1. któremu norma ta przyznaje kompetencję. przy założeniu. 4. Jaki charakter ma przepis art.w drodze subsumpcji wnioskujemy.w takim stopniu jak przez deptanie lub większym”. Przy takim ujęciu norma w sprawie rozbijania namiotów zostaje wprawdzie wywnioskowana z normy ogólniejszej w sposób nie budzący wątpliwości. 2. Wskaż podmiot. temu zakazane jest czynić więcej”. w większym stopniu niszczy trawniki niż ich deptanie . który zawierałby normę kompetencyjną.Powinno się nie niszczyć trawników . cyw. że na trawnikach nie wolno rozbijać namiotów. 12 Tradycyjne prawoznawstwo ujmuje argumentum a maiori w formie zasady: „Komu nakazane jest czynić więcej.. temu nakazane jest czynić mniej”. ale dlatego tylko. że kopanie dołów. rozbijanie namiotów itp.

a nawet uszkodzeniu lub zniszczeniu rzeczy przez inną osobę. jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat dziesięciu jako posiadacz samoistny. Może jednak żądać naprawienia wynikłej stąd szkody”. . Sformułuj normy zawarte w przepisie art.nabywa własność. cyw.: „Właściciel nie może się sprzeciwić użyciu. jeżeli jest to konieczne do odwrócenia niebezpieczeństwa grożącego bezpośrednio dobrom osobistym tej osoby lub osoby trzeciej. 142 § 1 kod. chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze (zasiedzenie)”? 5.

rodz. Podaj przykłady posługiwania się w mowie potocznej zwrotem „ma prawo” . Czy należy sądzić. Czy można tak interpretować ten przepis. Kierownictwo gospodarstwa produkującego wysokogatunkowe ziemniaki sadzeniaki zabroniło pracownikom sadzić ziemniaki na ich działkach. W myśl art. 76 kod. gdy wymaga tego interes jego matki? 9. i opiek. że na działkach tych nie wolno sadzić ziemniaków. Jakie wynikają stąd dla niego dalsze normy? 10. że zakaz ten odnosi się też do buraków pastewnych? 8. że w ogrodzie nie wolno dzieciom grać w piłkę nożną. że dopuszczalne jest uznanie dziecka po jego bezpotomnej śmierci. Czy należy sądzić. chyba że dziecko pozostawiło zstępnych” (potomków). wyjaśniając. Kierownictwo ogrodu botanicznego ogłosiło. Jeśli właścicielowi gruntu obciążonego służebnością nakazane jest znosić przepędzanie przez jego grunt bydła sąsiada. że zakaz ten odnosi się też do sadzenia na tych działkach buraków pastewnych? Kierownictwo miejskich ogródków działkowych ustanowiło. Czy wolno tam grać w piłkę nożną dorosłym? Uzasadnij odpowiedź. o jakie znaczenie w każdym z tych przypadków chodzi. . Jan Kowalski powinien zgłosić się w określonym dniu z koniem i wozem do pracy przy budowie drogi. na których się opierałeś. 7.6.w różnych znaczeniach tego zwrotu. wskazując założenia.: „Uznanie dziecka (o nie ustalonym ojcostwie) nie może nastąpić po jego śmierci. to czy ma on obowiązek znosić przechodzenie sąsiada przez swój grunt? 11.

natomiast metodologię zajmującą się uzyskanymi rezultatami czynności poznawczych . i to sposobu nadającego się do stosowania wielokrotnie. to znaczy świadomie stosowanego sposobu postępowania zmierzającego do osiągnięcia w danych warunkach założonego celu. Metodologię zajmującą się czynnościami poznawczymi nazwano metodologią pragmatyczną.Rozdział XXI CHARAKTERYSTYKA METODOLOGICZNA NAUK PRAWNYCH § 1. czy też jako rezultat tego rodzaju czynności. a więc czynnościami takimi. Metodologia nauk zajmuje się w szczególności sposobami odpowiedniego uzasadniania wypowiadanych twierdzeń oraz sposobami dokonywania różnych takich czynności myślowych. Oczywiście do twierdzeń nauki zalicza się zwykle jedynie twierdzenia o jakiejś większej doniosłości poznawczej lub istotnej doniosłości praktycznej. jak wyjaśnianie. pojmowana czy to jako pewien zespół czynności poznawczych. które mają za cel uporządkowanie naszej wiedzy w spójny zbiór zdań. klasyfikowanie. Pojęcie metody poznawczej jest pojęciem podrzędnym w stosunku do pojęcia metody jakiegokolwiek działania. Przedmiotem zainteresowania metodologii ogólnej jest wszelka nauka. stawianie hipotez. odpowiednio uzasadnionych i uporządkowanych. tworzących dorobek jakiejś dyscypliny naukowej. Ogólna metodologia nauk i metodologie szczegółowe Ogólną metodologię nauk scharakteryzowaliśmy we Wstępie do tego podręcznika jako naukę zajmującą się metodami postępowania stosowanymi w poznawaniu świata. wyróżnianie typów itp.me- . a mianowicie zbiór zdań uznanych za prawdziwe. ilekroć w danych warunkach ma być zrealizowany cel danego rodzaju (w rozważanym przez nas przypadku celem tym jest poznanie jakiegoś fragmentu świata).

że w nauce stosuje się takie a takie schematy wnioskowania (reguły inferencyjne). że tak a tak prowadzi się obserwacje. „doświadczalnie” uzasadniać twierdzeń geometrii. twierdzenia będące konsekwencjami przyjętych definicji (a więc twierdzenia będące zdaniami analitycznymi) występują znacznie częściej niż w naukach realnych.formułując zalecenia. opartych przede wszystkim na sądach spostrzeżeniowych (choć oczywiście milcząco nauki empiryczne przyjmują określone twierdzenia logiki i matematyki). takich jak matematyka czy logika formalna. Często jednak uprawianie metodologii opisowej splata się z formułowaniem zaleceń metodologicznych co do tego. empirycznych. wszystkie nauki wymagają umiejętnego formułowania ich twierdzeń w sposób odpowiednio jednoznaczny. że takie oto schematy wnioskowania należy uważać za poprawne i dopuszczalne. np.rejestrując jedynie. że takie a takie sposoby uzasadniania twierdzeń są współcześnie czy były w jakiejś minionej epoce uważane za wystarczające do uznania jakiegoś twierdzenia za prawdziwe. wyjaśniać. jak powinno się formułować. Można też uprawiać metodologię w sposób normatywny . Ogólna metodologia nauk zajmuje się w sposób opisowy czy normatywny zasadniczymi typami czynności poznawczych. klasyfikować. W naukach formalnych. choć w różnego rodzaju naukach odgrywają często odmienną rolę. Np. wyniki spostrzeżeń odgrywają tylko pomocniczą rolę: nie można np.todologią apragmatyczną. a stąd we wszystkich naukach konieczna jest umiejętność posługiwania się definicjami różnego rodzaju. uzasadniać i porządkować twierdzenia naukowe. w geometrii. jak udowodnić dane twierdzenie na podstawie przyjętych . że tak a tak należy obserwować. ale w naukach formalnych. systematyzuje osiągnięte wyniki itp. Metodologię nauk można uprawiać w sposób opisowy . definiować itp. a oglądanie obrazów jakichś figur geometrycznych może jedynie naprowadzać na pomysł. które powtarzają się w wielu naukach. iż tak a tak należy uzasadniać twierdzenia danego rodzaju.

nie ograniczony do jakiegoś czasu i miejsca związek zjawisk czy stałe prawdopodobieństwo wystąpienia jakiegoś zjawiska ze względu na wystąpienie innego). o co w danym twierdzeniu chodzi. Konieczne jest też ustalenie. czyli pewniki) czy pewne podstawowe założenia w naukach realnych co do struktury badanego fragmentu rzeczywistości. a z drugiej strony . W niektórych naukach dąży się do formułowania twierdzeń ściśle ogólnych (stwierdzających stały. względnie formułowaniem zaleceń.założeń. czyli kwestii. W związku z tym konieczne jest dokładne ustalenie słownictwa. jakie metody należy w danej nauce stosować. zajmujące się opisywaniem czynności poznawczych stosowanych w poszczególnych naukach. bez których to założeń wszelkie badanie tej rzeczywistości stawałoby się niemożliwe (np. Metodologie poszczególnych nauk zajmują się też między innymi ustalaniem przedmiotu badań danej nauki oraz problematyki badawczej. obok ogólnej metodologii nauk wyodrębnia się metodologie szczegółowe. Wyróżnia się więc. metodologię matematyki czy logiki formalnej (zajmujące się zwłaszcza zasadami budowy i strukturą odpowiednich systemów aksjomatycznych pod nazwą metamatematyki czy metalogiki). na jakie wyniki badań danej nauki mają udzielić odpowiedzi. czyli ustalenie metod weryfikacji czy falsyfikacji twierdzeń w danej nauce. a więc aksjomaty w naukach formalnych (zwłaszcza jeśli aksjomaty te miałyby być uważane za twierdzenia oczywiste. W związku z tym. założenie o stałości przebiegów zjawisk fizycznych w danym układzie przy dokładnie takich samych stanach początkowych układu). a także ułatwić zrozumienie. które służyć będzie do opisywania badanych zjawisk (ustalenie aparatury pojęciowej danej nauki) oraz ustalenie dopuszczalnych w danej nauce metod uznawania twierdzeń za prawdziwe albo fałszywe.metodologie różnych nauk przyrodniczych. jakie przyjmuje się w danej nauce założenia wstępne. co zazwyczaj . z jednej strony. nauk społecznych itd. to znaczy ustalaniem katalogu pytań.

twierdzeń odnoszących się do zjawisk występujących w określonym przedziale czasu i określonych środowiskach. W pewnych przypadkach zresztą poprzestanie na generalizacji historycznej.udaje się osiągnąć tylko w przybliżeniu. Różnią się między sobą nie tylko metodologie nauk odmiennego typu. Swoiste problemy metodologiczne przedstawiają twierdzenia naukowe o charakterze praw statystycznych. stwierdzającej. na których dana nauka się opiera. jakiego to rodzaju czynniki występujące w badanym czasie i miejscu powodują powstawanie zjawisk badanego rodzaju. Powstają tu jednak swoiste trudności. które nie mieści się w elementarnym kursie logiki dla prawników. Zmienia się więc paradygmat (model) uprawiania danej nauki. a w związku z tym również bardzo różnorodne są metody badawcze stosowane w . iż nie potrafimy uchwycić. § 2. powodowane jest przez to. ale też przemianom ulegać może metodologia poszczególnej nauki. a także założenia wstępne. nie będziemy się jednak nimi bliżej zajmować. Różnorodność problematyki i metod badawczych nauk prawnych Wśród wielu kierunków szczegółowych metodologii nauk należałoby między innymi wydzielić metodologię nauk prawnych. zajmującą się ustalaniem problematyki i metod badań faktycznie przyjmowanych lub zalecanych w naukach o prawie2. Problematyka nauk prawnych jest bardzo złożona i bardzo niejednorodna pod względem charakteru stawianych zadań badawczych. Dawny i nowy paradygmat mogą niekiedy nawet przez długi czas konkurować ze sobąl. W innych naukach zadowala się formułowaniem generalizacji historycznych. co w przypadku zasadniczych zmian przyjmowanego paradygmatu określa się mianem „rewolucji naukowej”. gdyż wymagałoby to odpowiednio szerszego przygotowania. że w takim to okresie w określonym środowisku powtarzały się zjawiska określonego rodzaju.

57 i n. rozdz. jakie normy postępowania są normami obowiązującymi prawnie w danej organizacji państwowej. dokonywanie ustaleń. Metodologiczne zagadnienia prawoznawstwa. W jakimś stopniu odmienne problemy metodologiczne występują w naukach historyczno . Za zadanie szczegółowych nauk prawnych uważa się w pierwszym rzędzie rozstrzyganie problemów dogmatycznych. Czym jest to. VIII: Teorie jako struktury. 121 .naukach o prawie. czy też nakazują nie ingerować w pewne cudze sprawy . brak nam tu jednak miejsca. Ziembiński. nawet przez prawników. uprawnień czy kompetencji prawnych może być zresztą dokonywane zarówno w odniesieniu do systemu norm aktualnie obowiązujących prawnie. a w konsekwencji .zadaniem szczegółowych nauk prawnych jest także ustalenie.jaka ze względu na te normy jest modalność normatywna (kwalifikacja prawna) czynów określonego rodzaju. co zwiemy nauką?. Warszawa 1974. Paradygmaty Kuhna.prawnych (w ujęciu dogmatycznym czy teoretycznym). że określonym podmiotom w danym systemie norm prawnych przysługują odpowiadające tym nakazom uprawnienia. Należy przede wszystkim rozróżnić nauki szczegółowe o poszczególnych gałęziach obowiązującego aktualnie prawa (zwane potocznie naukami prawno dogmatycznymi) oraz nauki teoretyczne. 1 . Ustalanie obowiązków prawnych oraz wolności. kompetencje czy wolności działania w danej dziedzinie. Szerzej patrz np. że normy prawne nakazują adresatom określone zachowania na rzecz innych podmiotów lub nakazują w określony sposób zareagować na dokonane przez kogoś czynności konwencjonalne określonego rodzaju. Ta różnorodność zadań i metod badawczych nie zawsze jest dostatecznie jasno dostrzegana. Ze względu na to. 2 Szerzej: Z. Wrocław 1993.134. tzn. ss. ss. jak i do systemu norm prawnych obowiązujących w jakiejś minionej epoce. by zajmować się nimi w sposób bardziej szczegółowy. Chalmers. A.

Zespół przyjmowanych w danym kraju dyrektyw interpretacyjnych oraz reguł inferencyjnych i kolizyjnych częściowo tylko wyznaczony jest w sposób wyraźny przez jakieś przepisy prawne . a także zespołu przyjmowanych reguł inferencyjnych (dopuszczalnych schematów wnioskowań prawniczych) oraz reguł kolizyjnych. to znaczy do pewnego zespołu dyrektyw nakazujących uznawać normy ustanowione w formie przepisów prawnych wydanych przez kompetentne organy państwowe. jeśli stwierdzi się. że nastąpiły fakty uważane według przyjętej doktryny za fakty prawotwórcze. że dana norma zwyczajowa jest prawnie wiążąca. przeciwnych sobie. odwołują się do takiej czy innej. Określenie „nauki dogmatyczno-prawne” bierze się stąd. przyjmowanej w danej społeczności państwowej. doktryny „źródeł prawa”. ukształtowanie się przekonania. iż uznaje się w nich w sposób nie podlegający dyskusji. Odtworzenie norm prawnych sformułowanych w przepisach następuje na podstawie przyjmowanego w danej doktrynie „źródeł prawa” zespołu dyrektyw interpretacyjnych. iż normy ustanowione czy uznane w sposób zgodny z dyrektywami przyjmowanej doktryny „źródeł prawa” są normami obowiązującymi prawnie w danym systemie. tak aby rekonstruowany na podstawie przepisów system norm prawnych nie zawierał norm między sobą sprzecznych. na podstawie których można odtworzyć takie właśnie sformułowane w nich normy postępowania. dotyczących uchylania norm między sobą niezgodnych.za obowiązujące normy danego systemu prawnego. rozwiązując te zadania. czy określone normy ukształtowane zwyczajowo . jak np. Inaczej mówiąc. albo wydanie przez kompetentny organ przepisów prawnych. itd. a nawet norm niezgodnych prakseologicznie. uważa się jakieś normy za normy obowiązujące prawnie w danym systemie.Szczegółowe nauki prawne.w większej mierze jest jedynie wynikiem ustalenia się w danej kwestii poglądów mniej czy bardziej powszechnie przyjmowanych przez .

Oczywiście. w zależności od tego. jakim celom przede . mogą ulegać uchyleniu. iż faktycznie zachowania jakichś producentów. kierującego się konsekwentnie określoną wiedzą i spójnym wewnętrznie systemem ocen. Jeśli jednak np.opiera się na założeniu (niewątpliwie mającym charakter założenia idealizującego.jak była o tym mowa w rozdziale XX . Zespół przyjmowanych przez prawników dyrektyw interpretacyjnych. zmieniać się też będą założenia dyrektyw interpretacyjnych i przesłanki entymematyczne wnioskowań prawniczych. iż mamy do czynienia z podmiotami gospodarującymi w sposób racjonalny wedle przypisywanej im wiedzy i ocen. kontrfaktycznego). konsumentów.to przy rozwiązywaniu problemów dogmatycznych w naukach prawnych nie dopuszcza się możliwości uchylania założenia o „racjonalności prawodawcy” (co najwyżej uchyla się niektóre jego założenia składowe). Występują przy tym pewne różnice między doktryną przyjmowaną przez prawników działających w aparacie organów państwa (doktryna oficjalna) a doktryną przyjmowaną w nauce prawa (doktryna akademicka). Zresztą ze względu na występującą niejednokrotnie rozbieżność poglądów na to. który mógłby uchodzić za ustanowiony przez „racjonalnego prawodawcę” 3. Społeczna rola szczegółowych nauk prawnych polega bowiem na tym właśnie. sprzedawców czy nabywców odbiegają od zachowań przypisywanych jakiemuś podmiotowi racjonalnie w danej dziedzinie gospodarującemu . Zespół ten . że przepisy prawne danego systemu zostały wydane przez jednego i tego samego „racjonalnego prawodawcę”. gdy stwierdzimy. by z każdego zespołu przepisów uznawanych za rezultat działalności prawotwórczej organów państwa odtworzyć taki system norm prawnych. jaki system ocen i jaką wiedzę przypisuje interpretator przepisów owemu „racjonalnemu prawodawcy”.prawników. reguł inferencyjnych i kolizyjnych nie jest ukształtowany w sposób przypadkowy. w ekonomii przy badaniu zachowań jakichś podmiotów uczestniczących w życiu gospodarczym założenia idealizujące.

jakie dobra mają przede wszystkim chronić. . Ogólnie biorąc. Jeśli nawet panuje zgoda co do uznawania takich. a nie innych dyrektyw czy reguł. jak uzyskiwać określone skutki społeczne przez odpowiednie stanowienie norm prawnych i odpowiednie podejmowanie takich czy innych decyzji w danym zakresie przez organy państwa. czy to uzyskiwaną przez nie w sposób ukryty przez to. co do dopuszczalności reguł inferencyjnych opartych na założeniu konsekwencji ocen „prawodawcy”). przyjmowane rozstrzygnięcia tych problemów wiązane są zazwyczaj w sposób świadomy czy nieświadomy z rozstrzyganiem problemów socjotechnicznych wiążących się ze stosowaniem obowiązującego prawa. powstają nieraz spory co do przyjmowania niektórych dyrektyw interpretacyjnych czy reguł inferencyjnych (zwłaszcza np. iż odwołując się do takich albo innych reguł interpretowania przepisów. lub też do takich albo innych założeń ocennych. Organom państwa pozostawia się często w jakimś stopniu swobodę wyboru decyzji. w jaki sposób umiejętnym działaniem wywoływać określone (pożądane przez kogoś) zjawiska społeczne. uzyskujące co do tego kompetencję. czy to w sposób wyraźny określoną w przepisach prawnych. że byłyby to skutki pożądane czy niepożądane z określonego punktu widzenia. czyli przez odpowiednie stosowanie prawa. Stąd też.wszystkim służyć mają normy danego systemu prawnego. Problematyka socjotechniczna podejmowana przez nauki prawne dotyczy tego. to sposób posługiwania się nimi niejednokrotnie w praktyce budzi wątpliwości i powoduje rozbieżności. Rozstrzyganie tych wątpliwości dokonuje się głównie przez odwoływanie się do wskazania bezpośrednich czy pośrednich skutków społecznych takiego czy innego rozstrzygnięcia danego problemu dogmatycznego i argumentowania. z danych przepisów organy te mogą odtwarzać odmienne w jakiejś mierze normy prawne. problem socjotechniczny to problem sprowadzający się do pytania. jeśli sposób rozstrzygania problemów dogmatyczno-prawnych nie ma narażać prawnika na zarzut „oderwanego od życia” formalizmu.

co nie zawsze pozwala trafnie przewidywać związki tego rodzaju w innym układzie sytuacji społecznej. twierdzenia te dotyczą zwykle tylko odpowiednio dużego prawdopodobieństwa wystąpienia danego rodzaju skutków. można nieraz na ich podstawie podejmować odmienne decyzje i wywoływać przez to odmienne skutki społeczne. Próba metodologicznej charakterystyki prawoznawstwa. to czasem dyrektywy tego rodzaju formułuje się 3 . lecz dyrektywy socjotechniczne. jak i związanych z nimi skutków ubocznych.Odwołując się zatem do tych samych przepisów. Por. Z wielu jednak powodów swoboda eksperymentowania w interesującej nas dziedzinie jest bardzo ograniczona i prawnicy. zalecające. być może niepożądanych. zależnie zresztą od układu faktycznych stosunków społecznych. stanowienia czy stosowania prawa. 163 i n. szerzej: L. Zazwyczaj formułuje się przy tym nie twierdzenia socjotechniczne o związku między użyciem określonych środków prawnych a wystąpieniem określonych skutków. Ze względu na wielką złożoność związków pomiędzy stanowieniem czy stosowaniem prawa w określony sposób a skutkami społecznymi. a nie innego. odwołują się głównie do zaobserwowanych w przeszłości lub w innych krajach skutków takiego właśnie. jeśli się chce osiągnąć takie a takie skutki społeczne. jakie te działania za sobą pociągają. Typowe twierdzenie socjotechniczne w obrębie nauk prawnych miałoby postać zdania głoszącego. Nowak. iż ustanawiając takiego a takiego rodzaju normę prawną czy też stosując wydane przepisy w taki a taki sposób osiąga się określone skutki społeczne. formułując twierdzenia socjotechniczne co do skuteczności określonych działań. zarówno skutków pożądanych. Jeśli skutki te uważa się za bezspornie pożądane. Poznań 1968. Oczywiście najlepszą metodą uzasadniania twierdzeń o skuteczności działania danego rodzaju ze względu na osiągnięcie zamierzonych skutków byłoby odwołanie się do eksperymentów. ss. by użyć takich a takich środków prawnych.

że w jej ramach zdołano już zbudować w pełni rozwiniętą teorię zjawisk prawnych (należy sobie w tym miejscu przypomnieć uwagi o budowie teorii w naukach realnych z rozdz.z jednej strony . Mówiąc o metodologii nauk prawnych należałoby zwrócić . w ramach nauk prawnych podejmuje się również badania o charakterze ogólnoteoretycznym. jak lekarz pomija w swych dyrektywach dla pacjenta słowa: „jeśli chcesz być zdrowy. Należą .w sposób pozornie bezwarunkowy (tak. jako że chodzi o badania nad zjawiskami społecznymi blisko ze sobą powiązanymi. oddziaływanie społeczne norm prawnych.. to. XVI). Badania te podejmuje dyscyplina zwana teorią prawa. z drugiej zaś strony .opisywaniem i wyjaśnianiem prawidłowości dotyczących samych systemów norm prawnych różnych państw jako szczególnego rodzaju wytworów kultury społecznej4. nie związane bezpośrednio z rozwiązywaniem określonych zadań praktycznych. lecz że zadaniem tej dyscypliny jest zbudowanie takiej właśnie w pełni rozwiniętej teorii..na marginesie . oraz rozstrzygania problemów socjotechniczno-prawnych wiążących się z tworzeniem i stosowaniem norm określonego systemu prawnego w określonych warunkach społeczno-politycznych. Nazwa dyscypliny („teoria prawa”) nie świadczy o tym. ale też opanowania wielu umiejętności z zakresu techniki pracy umysłowej.uwagę.”).. jak kształtowanie się systemów norm prawnych w różnych układach społeczno-ekonomicznych. Teoria prawa zajmuje się opisywaniem i wyjaśnianiem . iż podejmowanie pracy badawczej wymaga nie tylko znajomości metodologii danej dyscypliny naukowej. łączona niekiedy w jedną całość z teorią państwa. Obok rozstrzygania problemów dogmatycznoprawnych. spełnianie przez te normy określonych funkcji w życiu społeczności państwowej itp. takich jak ustalanie zespołu norm obowiązujących w danym czasie w jakimś systemie prawnym i związanych z nimi kwalifikacji prawnych takich czy innych czynów.takich bardzo złożonych zjawisk społecznych.

notowania i zapamiętywania nagromadzonego materiału.jak należy się spodziewać . Zarys teorii państwa i prawa. Wronkowska. jak umiejętność znalezienia w literaturze naukowej odpowiednich informacji o dotychczasowych badaniach. umiejętność selektywnego czytania. Ziembiński. S. Ostatnio ukazują się liczne wydawnictwa poszczególnych uczelni na temat techniki pracy umysłowej studenta. Nie da się jednak pokazać dedukcyjności tego wnioskowania dysponując wyłącznie rachunkiem zdań czy tradycyjną teorią nazw. Redelbach. ss. przygotowywania pracy magisterskiej itp. ćwiczeń i seminariów. Sokrates jest śmiertelny.jest wnioskowaniem dedukcyjnym. Z. Przesłanki są . 4 Aneks ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW KAZIMIERZ ŚWIRYDOWICZ 1. przedstawiania w sposób usystematyzowany uzyskanych wyników badań. Szerzej: A. Wprowadzenie Rozważmy następujące wnioskowanie: (1) Każdy człowiek jest śmiertelny. Z wydawnictwami tymi warto zapoznać się już na początku studiów. Sokrates jest człowiekiem. Warszawa 1992. Wnioskowanie to . 7-23. należytego redagowania pracy.tu umiejętności takie. sporządzania przypisów i informacji bibliograficznych o dotychczasowych pracach na dany temat. z przesłanek wynika tu logicznie wniosek. umiejętnego korzystania z wykładów.

która. ale bardziej podstawowym: rachunek predykatów jest na nim nabudowany. wniosek też jest zdaniem prostym.tu .mianowicie rachunek predykatów.zdaniami prostymi. Zauważmy jednak od razu. „dla pewnego”). Z pojęciem kwantyfikatora zetknął się Czytelnik już w rozdziale VI niniejszego podręcznika. 1 . ich schematami w języku rachunku zdań będą odpowiednio p. jak łatwo się przekonać. który uwzględnia ich wewnętrzną strukturę. „dla dowolnego”) i „pewien” („istnieje”. przypomnijmy. „niektóre”. jak „każdy” („wszelki”. za ich pomocą można wyrazić na przykład wyrażenie kwantyfikujące „żaden”. zwany też rachunkiem kwantyfikatorów. że poznany przez nas dotąd rachunek zdań jest rachunkiem mniej może subtelnym. Język ten dysponuje w szczególności pewną możliwością wyrażania ilości. łatwo teraz zauważyć.z punktu widzenia rachunku zdań . w szczególności w języku rachunku predykatów występują wszystkie znane Czytelnikowi funktory prawdziwościowe. jak zobaczymy. „dla każdego”. są w nim bowiem dwa znaki zwane kwantyfikatorami1 (tak zwany kwantyfikator duży i kwantyfikator mały). jego schematem niech będzie r. że schematowi tego wnioskowania odpowiada formuła: (2) (p • q) ⊃ r. q. którym. nie jest tautologią rachunku zdań. Do pokazania dedukcyjności rozważanego wnioskowania niezbędny jest bardziej wyrafinowany rachunek logiczny . taki zapis zdań. „dowolny”. Język rachunku predykatów umożliwia. w języku potocznym odpowiadają takie słowa wyrażające ilość.

jest to. że. Oczywiście zmienna. czytany: dla dowolnego x. czytany: dla pewnego x albo istnieje takie x. może być dowolna. kwantyfikator duży. a używając kwantyfikatorów możemy (4) zapisać w krótszej. Dzięki kwantyfikatorom i zmiennym oraz funktorom prawdziwościowym można w języku tym formułować dokładne schematy takich zdań. ⊃ Σy (y jest niesprawiedliwym . zamiast x może to być y. oraz Σx. jak pamiętamy. to Σy: y jest niesprawiedliwym wyrokiem i x wydał y. jeśli x jest sędzią. następującej formie: (5) Πx: jeśli x jest sędzią. kwantyfikator ten zwie się też czasem kwantyfikatorem ogólnym. kwantyfikator ten nazywa się niekiedy kwantyfikatorem szczegółowym albo kwantyfikatorem egzystencjalnym3. że y jest niesprawiedliwym wyrokiem. jest to kwantyfikator mały. to istnieje y takie. a przy tym x wydał y. Na przykład zdanie: (3) Każdy sędzia wydał jakiś niesprawiedliwy wyrok ma faktycznie budowę: (4) Dla dowolnego x.używając funktorów prawdziwościowych .jeszcze krócej: (5´) Πx (x jest sędzią wyrokiem • x wydał y)). które z punktu widzenia rachunku zdań są zdaniami prostymi. albo kwantyfikatorem generalnym2.Kwantyfikatory te zapisuje się odpowiednio symbolami: Πx. a których struktura wewnętrzna jest skomplikowana. albo . stojąca bezpośrednio po znaku kwantyfikatora. z i tak dalej.

.można łatwo zapisywać właśnie w języku rachunku predykatów. koncentrując się przede wszystkim na rzeczy najtrudniejszej . Obok znaku Σx najczęściej używany jest symbol \/x. Poniżej przedstawimy elementy tego rachunku. Można więc w nim sformalizować nasze wnioskowanie (1).Zdania o takiej .zapisywaniu zdań języka potocznego w języku tego rachunku. 2 3 Obok znaku Πx najczęściej używany jest symbol /\x.i nawet bardziej skomplikowanej niż (4) budowie .

.. „jest liczbą nieparzystą” . zawierający .a.jak w zdaniu „Ignacy Kraszewski napisał więcej książek niż Henryk Sienkiewicz”.jak w zdaniu „Sokrates jest człowiekiem”.”. jak na przykład „jest wyższy od” ..jak w zdaniu „Mount Everest jest wyższy od Rysów” czy „napisał więcej książek niż” . którymi są nazwy indywidualne. W ogólnej konstrukcji języka rachunku predykatów przyjmuje się dla wygody.. że w języku potocznym znajdujemy predykaty jednoargumentowe.” -jak w zdaniu „Warszawa leży pomiędzy Gdańskiem a Krakowem” czy też „jest lepszym poetą niż . Otóż używając pojęć wprowadzonych w Rozdziale I i Rozdziale II można powiedzieć.. predykaty trójargumentowe. na przykład „leży pomiędzy . na przykład: „jest człowiekiem” ..jak w zdaniu „3 jest liczbą nieparzystą” i tak dalej. a . a . że z tego punktu widzenia dowolna nazwa generalna (w celowniku) poprzedzona słowem „jest” będzie predykatem jednoargumentowym.. by Czytelnik w tym miejscu przypomniał sobie definicje tych pojęć). warto tu podkreślić. niż proces między .”. trwał dłużej... Język rachunku predykatów Przypomnijmy najpierw.. że istnieją predykaty n-argumentowe dla dowolnej liczby naturalnej n... że w Rozdziale I niniejszego e-podręcznika wyróżniliśmy trzy podstawowe kategorie syntaktyczne: zdania. jak w zdaniu „Adam Mickiewicz jest lepszym poetą niż Seweryn Goszczyński i Antoni Malczewski”. Łatwo zauważyć. W Rozdziale zaś II wskazaliśmy. że kategoria syntaktyczna nazw nie jest jednolita i faktycznie mamy tu do czynienia z dwiema kategoriami: z kategorią nazw indywidualnych i kategorią nazw generalnych: nazwy indywidualne nie są zastępowalne przez nazwy generalne (warto. jak na przykład „proces między . że predykatem zwie się funktor zdaniotwórczy o argumentach. nazwy i funktory.... i . Można też znaleźć predykaty czteroargumentowe.. Poniżej jednak opiszemy tylko fragment języka rachunku predykatów. Mamy też w języku potocznym predykaty dwuargumentowe.2.

P3. •. ~.. i wreszcie predykaty czteroargumentowe symbolami T1.. w konstrukcji języka rachunku predykatów niezbędne jest oczywiście pojęcie zmiennej predykatowej. . Tak więc przyjmiemy. zdefiniujemy go tu dokładniej. S2. x2. Ponieważ język rachunku predykatów jest dosyć skomplikowany. a2. nie poprzestając na ogólnikowych wyjaśnieniach. \.predykaty co najwyżej czteroargumentowe.predykaty jednoargumentowe.. R3.predykaty dwuargumentowe. .. . S2. Pamiętamy. R2.... S3. x3.. Następujące symbole są symbolami języka rachunku predykatów: x1.kwantyfikatory: duży i mały. . S1. P2. . T3. . R1. R3. P2. R2..funktory prawdziwościowe. . T3. że ilość predykatów o danej liczbie argumentów jest nieograniczona. ⊃ Π. . . . p3. .. a1.... ∨ . a3.. . reprezentujące .stałe indywiduowe.. kolejne predykaty trójargumentowe . predykaty uporządkujemy w ciągi. . ... p2. że kolejne predykaty jednoargumentowe będziemy oznaczać symbolami P1... P3. nazwy indywidualne.zmienne indywiduowe. dwuargumentowych. Wyżej wprowadziliśmy pojęcie zmiennej zdaniowej. w przypadku zmiennych zdaniowych). że predykaty różnić się mogą między sobą liczbą argumentów. że mamy osobne ciągi predykatów jednoargumentowych.symbolami S1.predykaty trój argumentowe.. Definicja tego języka będzie indukcyjna. . T2. .predykaty czteroargumentowe. a liczby te umieścimy jako dolne indeksy w zapisie predykatu (podobnie pisze się: p1. ≡. . Podobnie jak zmienne zdaniowe. których elementy ponumerujemy kolejnymi liczbami naturalnymi. T2. trójargumentowych i czteroargumentowych. T1. P1. Przyjmiemy więc umowę.. S3. . kolejne predykaty dwuargumentowe oznaczymy symbolami R1. Σ . Czytelnik zapewne nie spotyka się w praktyce z predykatami o większej liczbie argumentów. . .. . . przyjmiemy.

potem . a8. ( lewy). Nie ma innych formuł zdaniowych poza tymi. α3. gdzie Pi jest i-tym predykatem jednoargumentowym. α2. (iii) Formułę wewnątrz nawiasów poprzedzoną kwantyfikatorem małym lub dużym nazywać będziemy zasięgiem kwantyfikatora.ma postać następującą: (i) (ii) Każda formuła zdaniowa atomowa jest formułą zdaniową. Sk(α1. to następujące formuły: ~ (A). Jeśli A. (A) • (B). (A) ∨ (B). Na przykład zdaniowymi formułami atomowymi są formuły: S3(x2. a α. R3 (a2. Σxn(A) też są formułami zdaniowymi. Formułami zdaniowymi są formuły zdaniowe atomowe oraz formuły otrzymane z innych formuł przez połączenie ich dwuargumentowymi funktorami prawdziwościowymi. α3). α1. (A) ⊃ (B). (A) ≡ (B). Formułą zdaniową atomową języka rachunku predykatów nazywać będziemy każdą formułę postaci Pi(α). α2). Rj(α1. x1). (A)\(B). przez zanegowanie i przez kwantyfikację. Rj jest j-tym predykatem dwuargumentowym. Precyzyjna definicja indukcyjna zbioru formuł zdaniowych języka rachunku predykatów nazwiemy je po prostu formułami zdaniowymi . są albo zmiennymi indywiduowymi. Sk jest k-tym predykatem trójargumentowym. które można utworzyć wedle reguł (i) lub (ii). Przyjmijmy teraz dla wygody kilka konwencji . α4.nawiasy (odpowiednio prawy i Oczywiście nie każdy ciąg symboli będzie poprawnie zbudowanym wyrażeniem języka rachunku predykatów. Tl(α1. α3. Πxi (A). albo stałymi nazwowymi indywiduowymi. . α2. podamy więc dokładne definicje: najpierw zdaniowej formuły atomowej. B są formułami zdaniowymi.a3). α2.formuły zdaniowej i zdania. Tl jest l-tym predykatem czteroargumentowym.). α4). P7(x10).

tautologią rachunku predykatów nazywać będziemy każdą taką formułę zdaniową języka rachunku predykatów. Zgadza się to i z przyjętą wcześniej (por.z. że zamiast x1 będziemy pisać po prostu x.y. polepszy to czytelność naszego języka.nie będziemy argumentu kwantyfikatora brać w nawiasy. to także polepszy czytelność formuł. to znaczy formułować schematy zdań odpowiadające pod względem . jak i zdania fałszywe („Bolesław Prus jest polskim poetą”). Analiza zdań języka potocznego za pomocą języka rachunku predykatów Spróbujemy teraz zapisywać zdania języka potocznego w języku rachunku predykatów. i z intuicjami dotyczącymi języka potocznego: na przykład wyrażenia „x jest polskim poetą” nie uznamy za zdanie. można je zawsze zastąpić nawiasami okrągłymi). które są „zawsze prawdziwe”. ponieważ z niego uzyskać można zarówno zdanie prawdziwe („Juliusz Słowacki jest polskim poetą”). zwiemy je tautologiami. albo na ich miejscach znajdują się stałe nazwowe (nazwy indywidualne). która nie posiada żadnych zmiennych wolnych: wszystkie zmienne są albo skwantyfikowane. zamiast x3 . wyróżnimy tu pewną klasę formuł. zamiast x2 .obok nawiasów okrągłych używać będziemy nawiasów kwadratowych (nie występują one wśród symboli elementarnych naszego języka.nieco nieformalnie . Najpierw więc przyjmiemy umowę. Rozdział VI) definicją zdania w sensie logicznym. gdy zabraknie końcowych liter alfabetu. Podobnie jak w przypadku rachunku zdań. 3. xi pisać będziemy ewentualnie wtedy. która jest prawdziwa przy dowolnym rozumieniu występujących w niej stałych nazwowych. Ponadto . zmiennych i predykatów.dotyczących zapisu formuł języka rachunku predykatów. że . Przyjmijmy tu dodatkowo umowę. Dokładniej. Zdaniem języka rachunku predykatów nazywa się taką formułę zdaniową.jeśli zasięg kwantyfikatora nie będzie budził wątpliwości .

.a1 to Sokrates. że -jak poprzednio . Od razu trzeba zauważyć. . trzeba będzie sięgać do sensu wypowiedzi w języku potocznym. Predykaty z tej listy będziemy zapisywać uwzględniając nawiasy (w których będziemy wyliczać argumenty) i zaznaczając miejsca na argumenty. Rozważmy teraz zdanie: (8) Platon jest uczniem Sokratesa.Sokrates. dla wygody . jak zobaczymy.. podobnie wyliczone wyżej predykaty będą po prostu skrótami dla jakichś ustalonych przez nas funktorów zdaniotwórczych o argumentach. Zacznijmy od najprostszego przykładu: (6) Sokrates jest filozofem.-.. nie zawsze zdaniu języka potocznego odpowiadać będzie tylko jedna formuła zdaniowa języka rachunku predykatów..budowy zdaniom języka potocznego. a2.. Załóżmy. którymi są nazwy indywidualne. Przyjmijmy.. Następnym zdaniem niech będzie: . Przyjmijmy teraz. Wówczas zdaniu (6) odpowiadać będzie formuła: (7) P1(a1). to ustalona lista jakichś nazw indywidualnych. jest filozofem”. a R1(.miejsca na argumenty funktora oznaczać będziemy jakimiś symbolami: kreskami.. a3. że podana wyżej lista stałych a1.) to skrót dla predykatu „. a P1 (... na przykład a1 .. a2 . że stała nazwowa a1 to skrót dla nazwy „Sokrates”. a1).. kropkami i tak dalej. a2 to Platon.Platon i tak dalej (listę tę możemy układać w sposób dowolny).i by uniknąć nieporozumień .-) to: . wówczas zdanie (8) zapisujemy w postaci: (9) R1(a2. jest uczniem .. . że nie jest to sprawa prosta. niekiedy..

..).. to jest on też filozofem.. mamy w nim mały kwantyfikator (istnieje) oraz koniunkcję (słowo i)..... Zauważmy. natomiast zamiast „. to. a1). Predykaty w nim występujące to predykaty ze zdania poprzedniego. Zdanie (12) głosi jak można się przekonać po chwili zastanowienia . że istnieje na świecie przynajmniej jeden taki obiekt. Następnym zdaniem niech będzie: (12) Każdy człowiek jest filozofem. który jest człowiekiem i jednocześnie jest filozofem. wprowadzonego dla zapisu zdania (6).że jeśli dowolny obiekt jest człowiekiem.... skorzystamy tu ze skrótu P1(. jest człowiekiem”. że jest on uczniem Sokratesa. jest człowiekiem” napiszemy P2(. Co do zapisu pierwszego z predykatów. Natomiast zdanie: (14) Niektórzy ludzie są filozofami głosi. że w taki sam sposób należałoby zapisać w tym języku zdanie „Sokrates ma ucznia”.(10) Ktoś jest uczniem Sokratesa. Korzystając ze skrótów wprowadzonych w przykładach (6). Zdanie to głosi. Podobnie zdanie: (16) Niektórzy ludzie nie są filozofami .. możemy więc zdanie to zapisać w skrócie następująco: (15) Σx[P2(x) • P1(x)]. że istnieje obiekt taki.. zatem zapisać je można w postaci: (13) Πx[P2(x) ⊃ P1(x)]..). (7) i (8) zdanie to możemy zapisać w postaci: (11) ΣxR1(x. jest filozofem” oraz „. mamy tu więc duży kwantyfikator (.. dowolny obiekt) i funktor implikacji (jeżeli..). W zdaniu tym występują dwa predykaty: „..

Równie dobrze można przecież oddać sens zdania (18) . czyli . a przy tym nie jest prawdą.nieprawda. że jest on filozofem.stwierdza. Okazuje się bowiem. Powstaje tu jednak pewna wątpliwość. który jest człowiekiem. Rozpatrzmy teraz zdanie: (18) Żaden człowiek nie jest filozofem.formuły (19) i (20). to nie jest tak. którzy byliby filozofami.dla dowolnego obiektu: jeśli jest on człowiekiem.formułując to bardziej precyzyjnie . używając więc wprowadzonych dotąd znaków zdanie to można zapisać. że istnieje na świecie taki obiekt. że jest filozofem. że tautologią rachunku . negacji i koniunkcji.„Żaden człowiek nie jest filozofem” .następującym stwierdzeniem: gdyby ktoś był człowiekiem. że: na świecie istnieje obiekt taki. Wobec tego mamy tu dwie różne propozycje zapisu zdania (18) . jak następuje: (19) ~Σx[P2(x) • P1(x)]. Która z nich jest poprawna? Odpowiedź jest następująca: poprawne są obie formalizacje. iż nie ma na świecie ludzi. że zdanie to orzeka. implikacji. korzystając więc z dotąd wprowadzonych skrótów dla predykatów oraz znaków: małego kwantyfikatora. który jest człowiekiem i filozofem jednocześnie. możemy zapisać je w postaci następującej: (17) Σx[P2(x) • ~P1(x)]. negacji i wprowadzonych wyżej skrótowych znaków dla predykatów. moglibyśmy więc zdanie (18) zapisać formalnie w postaci: (20) Πx[P2(x) ⊃ ~ P1(x)]. mówiąc precyzyjnie. to na pewno nie byłby filozofem. Używając dużego kwantyfikatora. Po chwili namysłu dochodzimy do wniosku. bardziej precyzyjnie .

Podsumujmy teraz nasze dotychczasowe rozważania o zapisie zdań języka potocznego w języku rachunku predykatów. że na ogół duży kwantyfikator łączy się z implikacją. (b) Zdania o budowie Niektóre A są B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (23) Σx[A(x) • B(x)]. B są odpowiednimi predykatami jednoargumentowymi.predykatów jest formuła: (21) ~ Σx[P2(x) • P1(x)] ≡ Πx[P2(x) ⊃ ~ P1(x)]. Zauważmy. Podkreślmy. gdzie A. więc oba zapisy są sobie logicznie równoważne. . że: (a) zdania o budowie Każde A jest B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (22) Πx[A(x) ⊃ B(x)].

że istnieje ktoś. Zdania (a) . Czytelnik zetknął się z nimi w Rozdziale VI tego e-podręcznika. (c) Podobnie. logice takich zdań. poświęcona jest część C rozdziału XIV niniejszego epodręcznika. przyjmując.. że zdanie to ma budowę zbliżoną do omówionej wyżej budowy (b). (d) Wreszcie zdania o budowie Żadne A nie jest B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (25) (26) Πx[A(x) ⊃ ~ B(x)]. trochę trudniejszych i mniej może jednoznacznych niż dotychczasowe. że te dwa predykaty są jakimiś predykatami z .. zdania o budowie Niektóre A nie są B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (24) Σx[A(x) • ~ B(x)].jest adwokatem oraz .prowadzi jakieś sprawy karne.gdzie A.równoważnie na podstawie tautologii (21) . traktowanych wtedy jako zdania nierozkładalne. Rozważmy więc jeszcze kilka przykładów.. Mały kwantyfikator zwykle łączy się z koniunkcją.(d) to znane Czytelnikowi zdania subsumpcyjne. albo . jak widać. i ten ktoś prowadzi jakieś sprawy karne. Czytelnik zapewne potrafiłby teraz zapisać to zdanie. Niektórzy adwokaci prowadzą jakieś Widać. definiowalne w języku rachunku predykatów4. Język rachunku predykatów pozwala jednak zapisywać zdania języka potocznego bardziej jeszcze skomplikowane niż zdania subsumpcyjne. Są one. mówi bowiem. Rozważmy zatem zdanie: (27) sprawy karne.budowę: ~Σx[A(x) • B(x)].. predykatami w tym zdaniu byłyby wyrażenia: . kto jest adwokatem. B są odpowiednimi predykatami jednoargumentowymi.

P3 . do których odnoszą się nazwy reprezentowane wyżej przez symbole A.(26).(26) dodając do nich odpowiednie formuły tak.podanej wyżej listy predykatów jednoargumentowych P1. Można wszakże definicje zdań subsumpcyjnych łatwo uzyskać z formuł (22) .. B. P2. tradycyjny rachunek nazw wymaga.. . aby istniały obiekty. ściśle biorąc. Formuły (22) . 4 . nie byłyby jeszcze poprawnymi definicjami odpowiednich zdań subsumpcyjnych. jak to uczyniono w Rozdziale XIV § 3.

. jak (23). że oba zapisy są poprawne: struktura wyrażenia (28) odpowiada przecież strukturze (23). że ten ktoś prowadzi tę sprawę” rozumiemy następująco: istnieje coś. który zapis jest poprawny: czy taki. Zdanie to. jest adwokatem” (przyjmujemy. kto jest adwokatem.. Niekiedy dopiero próba zapisu zdania w języku rachunku kwantyfikatorów ujawnia jego niejasność.)). a ponadto predykat dwuargumentowy „ . i istnieje . Na przykład zdanie: (29) Każdy adwokat lubi zwierzęta może być rozumiane na dwa sposoby: jako „Każdy adwokat lubi jakieś zwierzęta” albo jako „Każdy adwokat . aniżeli ogólna formuła (23).prowadzi *” .. czy (28)? Powiedzieć należy. że występuje w nim kwantyfikator wewnętrzny (jakieś sprawy). „podniósł wszystkie ceny” i tak dalej. y))]. występuje więc wewnątrz tego zwrotu funktor koniunkcji).taka sprawa karna.)) i „. „rozwiązał każdy problem”. i ten ktoś prowadzi to coś. głosi. że oczywiście (28) wierniej odtwarza sens zdania (27)....skrócimy go za pomocą symbolu R2(--. Dokładniejszy zapis zdania (27) będzie więc miał postać (28) Σx[P3(x) • Σy(P4(y) • R2(x. więc dokładniejszy zapis powinien ten fakt uwzględniać. z tym tylko. dokładniej rzecz biorąc. że w zapisie formalnym predykat ten będzie zastąpiony skrótem P3(. co jest sprawą karną. Przy ewentualnej kontroli poprawności wnioskowań trzeba czasem zapisać przesłanki i wniosek uwzględniając także kwantyfikatory wewnętrzne typu „popełnił jakieś przestępstwo”.. *). Głębsza więc analiza zdania (27) ujawnia. że występują w nim dwa predykaty jednoargumentowe: „..Bliższe przyjrzenie się temu zdaniu ujawnia jednak. że istnieje ktoś. Oczywiście.przynajmniej jedna . że ten ktoś prowadzi tę sprawę (zwrot: „istnieje taka sprawa karna. Czytelnik ma prawo spytać teraz. jest sprawą karną” (skrócimy go do P4(..

Podamy niżej listę najbardziej znanych praw rachunku predykatów. czy też może bytu jako Bytu? 4. Na przykład prawem rachunku predykatów jest formuła Πx[P1(x) ⊃ P1(x)]. Wybrane tautologie rachunku predykatów Rachunek predykatów jest . że wszyscy ludzie. czy raczej o niektóre podatki? Jeszcze większe niejasności związane są na przykład z takim zdaniem: (31) Filozofowie roztrząsają zagadki bytu.lubi wszystkie zwierzęta”. czy o wszystkie podatki. Prawom o postaci implikacji i równoważności odpowiadają schematy wnioskowań niezawodnych. czy też niektórzy ludzie. Nasuwa się tu więc myśl. spytajmy tu tylko o kwantyfikację: każdy filozof czy niektórzy filozofowie? wszystkie zagadki czy niektóre z zagadek? wszelkiego bytu czy pewnego bytu. predykaty występujące na podanych wyżej listach rozumiemy jako skróty jakichś wyrażeń z ustalonego języka. Niezbędne są tu jednak pewne uwagi wstępne. Przy formułowaniu praw rachunku predykatów powstaje pewien problem.podobnie jak rachunek zdań . Podobnie niejasne jest zdanie: (30) Ludzie nie lubią płacić podatków. mielibyśmy tu więc dwie konkurencyjne możliwości zapisu w języku rachunku predykatów. ale też oczywiście będzie nim formuła Πx[P2(x) ⊃ P2(x)] i ogólnie wszystkie formuły postaci Πx[Pi (x) ⊃ Pi(x)]. prawem jest też oczywiście formuła Πx[(P1(x) • P2(x)) ⊃ (P1(x) • P2(x))]. Zdefiniowaliśmy wyżej język rachunku predykatów. i wszystkie formuły podobne. aby wszystkie te prawa zapisać skrótowo w postaci: .teorią formalną: zbiorem praw logicznych. czy chodzi tu o to. dalej. Pomijając sens tego zdania.

Pierwszą klasę praw (oznaczmy ją symbolem T0) stanowić będą podstawienia tautologii klasycznego rachunku zdań: T0. iż każdemu prawu o postaci implikacji czy równoważności odpowiada niezawodny schemat wnioskowania. to A jest prawem . Druga umowa dotyczyć będzie uwzględniania zmiennych wolnych w zastosowanym tu zapisie. B(y) miały jeszcze jakieś inne zmienne wolne. Pisząc jak wyżej .(26). mogą one być interpretowane w każdej dziedzinie i w każdej znaleźlibyśmy przykłady. kwantyfikatory więc będziemy odczytywać na przykład słowami „wszyscy”.(32) Πx[A(x) ⊃A (x)]. Przyjmiemy dla wygody. że zmienne będą przebiegać nazwy osób.por. Jeśli formuła A powstaje przez konsekwentne6 wpisanie na miejsce wszystkich zmiennych zdaniowych występujących w jakiejś tautologii rachunku zdań jakichś formuł języka rachunku predykatów. Na koniec zaznaczmy. a predykaty . formułując prawa rachunku predykatów użyjemy właśnie tego sposobu zapisu. Konwencja trzecia dotyczy przykładów zaprezentowanych niżej. B(y) i tak dalej zakładamy. Nie znaczy to bynajmniej. Przejdźmy więc do przykładów. że tego zapisu użyliśmy już wyżej . B(y) zmienna x (w A) czy y (w B) występuje jako zmienna wolna choćby na jednym miejscu5. formuły (22) . że wśród zmiennych występujących w formule reprezentowanej przez A(x). że prawa rachunku predykatów dotyczą wyłącznie osób. Zauważmy. że nie będziemy tu formułować schematów wnioskowań odpowiadających omawianym prawom logicznym rachunku predykatów. pamiętając. stałe nazwowe nazwy indywidualne osób.nazwy własności osób i relacji między nimi. mające x jako zmienną wolną. „dla każdej osoby”. „ktoś” i tak dalej. by formuły reprezentowane przez A(x). gdzie symbol A(x) reprezentuje dowolne wyrażenie języka rachunku predykatów.na przykład A(x). nie wykluczamy jednak bynajmniej tego.

a na innym .jest związana. na przykład w implikacji (Σx(P1(x))) ⊃ P1(x) zmienna x w poprzedniku jest związana. że dana zmienna na jednym miejscu jest wolna. a w następniku jest wolna. Tak więc na przykład prawem rachunku predykatów będzie dowolna formuła postaci A(a) ∨ ~ A(a) dla dowolnej formuły A zawierającej przynajmniej jedną zmienną wolną i dla dowolnej nazwy indywidualnej a. Może się bowiem zdarzyć.rachunku predykatów. czy dowolna formuła postaci: [ΠxA(x) ⊃ ΠxB(x)] • [ΠxA(x)] ⊃ [ΠxB(x)] (jest to podstawienie za zmienne w prawie modus ponendo ponens). 6 Konsekwentne znaczy tu: na miejscu danej zmiennej zdaniowej wpisać należy pewną formułę języka rachunku predykatów wszędzie tam. gdzie dana zmienna zdaniowa występuje w danej tautologii rachunku zdań. 5 .

że rozważany y jest od niego młodszy.y)). jeśli każdy jest omylny. i tak dalej. że każdy y jest pod władzą x-a.jeśli istnieje ktoś starszy od wszystkich). Z dwóch ostatnich praw wynika prawo: T3. i tak dalej.przepowiadanie z pojedynczego.i tak dalej.przepowiadanie ze wszystkiego. T2. to istnieje ktoś. Prawo to zwie się prawem przestawiania kwantyfikatorów. jeśli istnieje x taki. to istnieje ktoś. Mówi ono. jeśli istnieje ktoś (np. to Arystoteles jest omylny. x) taki. to dla dowolnego y-ka istnieje . Na przykład. Prawo to nazywane jest z łacińska dictum de omni . jeśli każdy jest śmiertelny. Na przykład: jeśli Czesław Miłosz jest laureatem nagrody Nobla. to ma tę własność i obiekt (zgodnie z przyjętym tu założeniem: osoba) a. na przykład: jeśli każdego trapi jakaś dolegliwość. że każdy (y) jest od niego młodszy (czyli . kto jest laureatem nagrody Nobla. ΣxΠy(A(x. Πx(A(x)) ⊃ Σx(A(x)). kto jest śmiertelny.T1. to Adam Kowalski jest genialny. kogo trapi jakaś dolegliwość. to istnieje obiekt (osoba) o tej własności. to istnieje ktoś. Πx(A(x)) ⊃ A(a) dla dowolnej stałej nazwowej a. że jeśli wszystkie obiekty mają pewną własność. głoszące. jeśli Alfred Tarski jest znanym na świecie polskim logikiem. Prawo to zwane jest dictum de singulo . to istnieje znany na świecie polski logik . że jeśli każdy obiekt ma własność wyrażoną formułą A.y)) ⊃ ΠyΣx(A(x. na przykład: jeśli każdy jest genialny. Głosi ono. A(a) ⊃ Σx (A(x)) dla dowolnej nazwy indywidualnej a. to istnieje obiekt o tej własności. T4. że jeśli obiekt (tu: osoba) a ma własność A. to dla każdego y istnieje ktoś taki.

.ktoś taki. że na świecie istnieje taki x. że wszyscy mają daną własność. że każdy jest winny kradzieży. jak one. Warto podkreślić. wtedy i tylko wtedy. Prawdą jest. Następne dwa prawa to tak zwane prawa De Morgana dla rachunku predykatów. że każdy y go obraził (to jest . gdy istnieje ktoś. fałszem jest jednak. wtedy i tylko wtedy. T5. gdy istnieje ktoś. to każdy jest pod czyjąś władzą). Nieprawda. że każdy jest szczęśliwy. nieprawda. taki. Na przykład: nieprawda. ~ Πx(A(x)) ≡ Σx ~ (A(x)). i tak dalej.dotyczą. kto nie jest szczęśliwy. świadczy o tym choćby następujący przykład. że y jest pod jego władzą (czyli: jeśli ktoś ma władzę nad wszystkimi. kto własności tej nie posiada. negowania formuł zdaniowych.że istnieje ktoś obrażony przez wszystkich). i tak dalej. kto nie jest winien kradzieży. że implikacja w stronę przeciwną nie jest prawem logicznym. że każdy kogoś obraził (dla każdego y istnieje x. że y obraził x-a). wtedy i tylko wtedy. stanowią one uogólnienia odpowiednich praw dla formuł rachunku zdań . gdy istnieje ktoś.

to jeśli istnieje przestępca. to istnieje też i ustawa. Πx[A(x) ⊃ B(x)] ⊃ [Σx(A(x)) ⊃ Σx(B(x))]. zatem: Sokrates jest śmiertelny). to każdy ma bilet. Πx[A(x) ⊃ B(x)] ⊃ [Πx(A(x)) ⊃ Πx(B(x))]. gdy dla każdej osoby nie jest prawdą. Πx[A(x) • B(x)] ≡ [Πx(A(x)) • Πx(B(x))]. wtedy i tylko wtedy. Wedle schematu odpowiadającego temu prawu przebiega na przykład wnioskowanie (1). gdy wszyscy są piękni i . Jeśli każdy kodeks jest ustawą. to jeśli istnieje kodeks. kto naruszył przepis zakazujący wysiadania z samolotu LOT-u w czasie lotu. że naruszyła ona ten przepis. Przykład: Wszyscy są piękni i zarazem zamożni dokładnie wtedy. Na przykład: jeśli każdy filozof jest człowiekiem. gdy wszyscy jej nie mają. wtedy i tylko wtedy. ~ Σx(A(x)) ≡ Πx ~ (A(x)). Πx[A(x) ⊃ B(x)] • A(a) ⊃ B(a) dla dowolnej stałej nazwowej indywiduowej a. to istnieje też ktoś. jeśli każdy pasażer ma bilet. Jest to tak zwane prawo rozkładania dużego kwantyfikatora. Jest to prawo zwane (niezbyt trafnie) prawem rozkładania małego kwantyfikatora. to jeśli każdy jest filozofem. Sokrates jest człowiekiem. Na przykład: nie istnieje ktoś.T6. koniunkcją i alternatywą. T10. T7. Zwiemy je prawem rozdzielności dużego kwantyfikatora względem koniunkcji. kto żałuje za swe winy. to jeśli każdy jest pasażerem. T8. Nieprawda. to każdy jest człowiekiem. Następnych kilka praw powiąże kwantyfikatory z implikacją. Przykład: Jeśli każdy przestępca żałuje za swe winy. T9. kto ma daną własność. od którego zaczęliśmy niniejszy Aneks (Każdy człowiek jest śmiertelny. że istnieje ktoś.

Uzupełnienia Zaprezentowane wyżej elementy rachunku predykatów nie wyczerpują oczywiście całości problematyki związanej z rachunkiem predykatów. gdy istnieje ktoś. T12. to istnieje aferzysta gospodarczy i istnieje senator RP. T11.wszyscy są zamożni. lub istnieje ktoś. choć życie tego nie wyklucza. że implikacja odwrotna do T12 nie jest prawem rachunku predykatów. że istnieje aferzysta gospodarczy i że istnieje senator RP. że istnieje senator RP będący jednocześnie aferzystą gospodarczym. Jeśli istnieje ktoś. kto jest elektrykiem. (B(x))]. Warto zauważyć. Σx[A(x) • B(x)] ⊃ [Σx(A(x)) • Σx(B(x))]. Istnieje ktoś. kto jest politykiem. wtedy i tylko wtedy. Σx[A(x) ∨ B(x)] ≡ [Σx(A (x)) ∨ Σx(B(x))]. kto ma kota. Warto odnotować. kto ma psa lub ma kota. kto jest teologiem i zarazem filozofem. 5. wtedy i tylko wtedy. że implikacja odwrotna do T13 nie jest prawem rachunku predykatów: z tego. logika nie pozwala wnosić. kto jest politykiem lub jest elektrykiem. Jest to prawo rozdzielności małego kwantyfikatora względem alternatywy. gdy wszyscy mają kłopoty i wszystkich trapią nieszczęścia. gdy istnieje ktoś. Πx(A(x)) ∨ Πx(B(x)) ⊃ Πx[(A (x)) ∨ Jeśli każdy jest uzdolniony matematycznie lub każdy ma jakieś uzdolnienia humanistyczne. lub istnieje ktoś. kto ma psa. T13. Omówimy więc tu pokrótce pewne aspekty pominięte w . kto jest aferzystą gospodarczym i jednocześnie senatorem RP. wszyscy mają kłopoty i trapią ich nieszczęścia wtedy i tylko wtedy. to każdy jest uzdolniony matematycznie ewentualnie ma jakieś uzdolnienia humanistyczne. to istnieje teolog i istnieje filozof. Przykład: istnieje ktoś. Jeśli istnieje ktoś.

W języku formalnym.takich. 7 . na przykład . w znanym Czytelnikowi wzorze na obliczanie pola koła nazwa π×r2 zawiera zmienną r. funktorami nazwotwórczymi o argumentach nazwowych (symbole takie nazywa się symbolami funkcyjnymi. Por. Zainteresowanych wypada odesłać do bardziej zaawansowanych podręczników logiki8. jak łatwo zauważyć. lecz dowolne termy. na przykład zmiennymi są symbole x i y w nazwach x+5. Zauważmy. x+2×y. także zawierające zmienne. a nazwy budowane ze stałych i zmiennych przy użyciu symboli funkcyjnych nazywa się termami).nazwy. Prawa rachunku predykatów w wersji pełnej. formułuje się z większą dozą ostrożności i w ogólniejszy sposób. Batóg. którymi są nazwy indywidualne . Niektóre z takich nazw zawierają zmienne nazwowe. konstruowanym na potrzeby matematyki czy informatyki występują takie . jakich używaliśmy dotąd w naszych rozważaniach . i tak dalej.występują złożone nazwy indywidualne. Podstawy logiki. niż my dotąd. niż to czyniliśmy wyżej.zresztą znane Czytelnikowi . Często w prezentacji rachunku predykatów na użytek matematyków i informatyków więcej uwagi. by argumentami predykatów były nie tylko stałe i zmienne. jak 3+7 czy (12+7)×8.uczeń Platona i Arystotelesa” czy „ojciec Pawła Włodkowica”. Występujące w podanych przykładach znaki reprezentujące funkcje dodawania i mnożenia są. Poznań 1986.. że nawet w języku potocznym obok prostych nazw indywidualnych . poświęca się nazwom będącym argumentami predykatów. są też w nim oczywiście funktory nazwotwórcze o argumentach.na przykład słowo „uczeń” w podanym właśnie przykładzie „uczeń Platona i Arystotelesa” czy słowo „ojciec” w nazwie „ojciec Pawła Włodkowica”7.dotychczasowym przedstawieniu. dopuszczającej. też końcową część § 7 Rozdziału II niniejszego e-podręcznika. 8 Pełny elementarny wykład rachunku predykatów zawiera na przykład podręcznik: T.

że okazało się. Σy(Πx(Σy(Q2(y. wyjąwszy oczywiście T4. iż język matematyki można sformalizować w ramach rachunku predykatów. Oczywiście. że x posiada własność A.tak jak w przedstawionej tu wersji to rachunek taki nazywamy rachunkiem predykatów pierwszego rzędu. Niektórzy ludzie nie lubią żadnych zmian. Kto z winy swojej wyrządził komuś szkodę. rachunek na przykład II rzędu zawiera kwantyfikatory wiążące predykaty jednoargumentowe. zobowiązany jest do . możemy więc w języku tego rachunku wyrazić następujące zdanie: dla dowolnego indywiduum x i dowolnej własności A: x posiada własność A lub nieprawda.Kwestia zaksjomatyzowania zbioru tautologii klasycznego rachunku predykatów została rozwiązana. a wszystkie standardowe reguły wnioskowania matematycznego to reguły oparte na prawach klasycznego rachunku predykatów. W logice bada się też rachunek predykatów wyższych rzędów. Fragment rachunku predykatów składający się wyłącznie z praw zawierających predykaty jednoargumentowe zwie się niekiedy węższym rachunkiem predykatów (czasem . Są rzeczy na niebie i na ziemi. z))). Jeśli jedynymi zmiennymi. Πx(P2(x)) → Πy(P2 (y))? Czy któraś z tych formuł jest zdaniem języka rachunku predykatów? 2. rachunek predykatów wyższych rzędów jest bardziej skomplikowany niż rachunek I rzędu. Πx(Σx(Q2(y.węższym rachunkiem funkcyjnym). bardziej zaawansowane podręczniki logiki zwykle zawierają aksjomatyczny wykład rachunku predykatów: podaje się spis aksjomatów i reguł dowodzenia. Zapisz w języku rachunku predykatów następujące zdania: Nikt nie jest bez grzechu. y)))). które mogą być kwantyfikowane w formułach rachunku. Które z poniższych formuł nie są wyrażeniami języka rachunku predykatów: Σx(P1(y)). o których nie śniło się waszym filozofom. Dodajmy na koniec. Zadania 1. są zmienne przebiegające nazwy indywidualne . Wszystkie przedstawione wyżej prawa. należą właśnie do węższego rachunku predykatów. Nie tylko ludzie są śmiertelni. a następnie dowodzi się kolejnych praw rachunku predykatów.

którego wszyscy cenią.jej naprawienia. Uporządkuj poniższe zdania tak. b) Wszyscy cenią pewnego malarza. 3. starając się oddać w zapisie różne znaczenia następujących wyrażeń zdaniowych: Wszystko dobre. Istnieje malarz. Kobiety lubią komplementy. co się dobrze kończy.trzecie: a) Jan Kowalski jest pracowity. Wszyscy są pracowici. Wszyscy ludzie się kochają. Zapisz w języku rachunku predykatów następujące zdania. aby z pierwszego wynikało logicznie drugie. . a z drugiego . Niektórzy są pracowici. którego wszyscy cenią. 4. Hieronim Bosch jest malarzem.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful