LOGIKA PRAKTYCZNA

Zygmunt Ziembiński
Wydanie XX 1997

Wydanie poprawione przez: El-..... ®
http://strony.wp.pl/wp/eltho/

Aneks

ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW
Kazimierz Świrydowicz

SPIS TREŚCI
WSTĘP

SŁOWNE FORMUŁOWANIE MYŚLI
I. Ogólne wiadomości o języku jako systemie znaków Pojęcie znaku. Znaki słowne. Język. Kategorie syntaktyczne. Role semiotyczne wypowiedzi. Zadania II. Nazwy Pojęcie nazwy. Nazwy konkretne a nazwy abstrakcyjne. Desygnat nazwy. Nazwy indywidualne a nazwy generalne. Treść nazwy. Zakres nazwy. Nazwy zbiorowe. Nazwy a funktory nazwotwórcze. Ostrość zakresu nazwy. Zadania III. Stosunki między zakresami nazw Wyjaśnienia wstępne. Rodzaje stosunków między zakresami nazw. Zadania IV. Definicje Definicja realna a definicja nominalna. Rodzaje definicji ze względu na ich zadania. Rodzaje definicji ze względu na ich budowę. Warunki poprawności definicji. Zadania V. Podział logiczny Pojęcie podziału logicznego. Warunki poprawności podziału logicznego. Klasyfikacja. Wyróżnianie typów a podział logiczny. Zadania. VI. Zdanie Pojęcie zdania w sensie logicznym. Wartość logiczna zdania. Obiektywny charakter prawdziwości i fałszywości zdań. Wypowiedzi niezupełne. Funkcje zdaniowe. Struktura

zdania. Odpowiedniki zdania w naszej świadomości. Zadania VII. Funktory prawdziwościowe a spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej Pojęcie funktora prawdziwościowego. Negacja. Koniunkcja. Alternatywa nierozłączna, alternatywa rozłączna, dysjunkcja. Równoważność. Implikacja i stosunek wynikania. Zadania VIII. Podstawowe pojęcia dotyczące relacji Zdania stwierdzające relację. Stosunki symetryczne, asymetryczne i nonsymetryczne. Stosunek przechodni. Stosunek porządkujący i stosunek równościowy w danej klasie przedmiotów. Zadania IX. Wypowiedzi oceniające i normy Wypowiedzi oceniające i ich powiązania z wypowiedziami opisowymi. Pojęcie normy postępowania. Obowiązywanie normy. Postać słowna i struktura norm postępowania. Zadania X. Wypowiedzi modalne Interpretacje słów „musi” i „może”. Modalność zdań. Modalności normatywne (deontyczne). Zadania XI. Pytania i odpowiedzi Charakter wypowiedzi pytajnych. Sposób stawiania pytań. Rodzaje odpowiedzi. Zadania XII. Przyczyny nieporozumień Wieloznaczność słów. Szczególne rodzaje wieloznaczności słów i zwrotów językowych. Ekwiwokacje. Spory słowne. Wieloznaczność wypowiedzi złożonych. Amfibologie. Znaczenie dosłowne i niedosłowne. Zadania

UZASADNIANIE TWIERDZEŃ
XIII. Uzasadnianie bezpośrednie Sposoby uzasadniania. Spostrzeganie. Obserwacja. Zadania XIV. Wnioskowanie dedukcyjne i jego podstawy logiczne A. Pojęcia ogólne Wnioskowanie. Proces wnioskowania a stosunek wynikania. Prawa logiczne. Wnioskowanie dedukcyjne B. Prawa logiczne ze zmiennymi zdaniowymi Zaprzeczanie zdaniom złożonym. Transpozycja. Prawa o budowie sylogistycznej. Inne prawa rachunku zdań. System dedukcyjny C. Prawa logiczne ze zmiennymi nazwowymi Współczesny a tradycyjny rachunek nazw. Związki kwadratu logicznego. Konwersja, obwersja, kontrapozycja. Prawa sylogizmu kategorycznego D. Błędy we wnioskowaniach dedukcyjnych Błąd materialny. Błąd formalny Zadania A, B, C, D XV. Wnioskowania uprawdopodobniające Wnioskowanie redukcyjne. Wnioskowanie indukcyjne. Kanony indukcji. Wnioskowanie z analogii. Zadania XVI. Myślenie kierowane z góry postawionymi zadaniami Myślenie spontaniczne a myślenie kierowane zadaniami. Dowodzenie wprost i nie wprost. Sprawdzanie. Wyjaśnianie i hipotezy wyjaśniające. Teoria naukowa. Zadania XVII. Prawdopodobieństwo Sposoby pojmowania prawdopodobieństwa. Prawdopodobieństwo aprioryczne.

Prawdopodobieństwo aposterioryczne. Zadania XVIII. Umiejętność przekonywania Dowodzenie a argumentowanie. Dyskusja i jej rodzaje. Zarzuty w dyskusji. Nielojalne fortele erystyczne

PRACA MYŚLOWA PRAWNIKA
XIX. Logiczne podstawy uzasadniania wyroków sądowych Struktura uzasadnienia wyroku. Źródła ustaleń. Określanie wiarygodności świadków. Opinie rzeczoznawców. Domniemania prawne. Poszlaki. Rodzaje wnioskowań w sądowym postępowaniu dowodowym. Ustalenie stanu faktycznego a subsumpcja. Zadania XX. Logiczne podstawy wykładni przepisów prawnych i wnioskowań o obowiązywaniu norm prawnych Pojęcie wykładni. Rodzaje przepisów prawnych. Typy dyrektyw wykładni. Językowe dyrektywy wykładni. Funkcjonalne dyrektywy wykładni. Wnioskowania prawnicze. Wnioskowania oparte na logicznym wynikaniu norm. Wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu norm. Wnioskowania oparte na założeniu konsekwencji ocen „prawodawcy”. Zadania XXI. Charakterystyka metodologiczna nauk prawnych Ogólna metodologia nauk i metodologie szczegółowe. Różnorodność problematyki i metod badawczych nauk prawnych

Aneks ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW
1. Wprowadzenie 2. Język rachunku predykatów 3. Analiza zdań języka potocznego za pomocą języka rachunku predykatów 4. Wybrane tautologie rachunku predykatów 5. Uzupełnienia Indeks rzeczowy

WSTĘP
Niniejszy tekst obejmuje elementarne wiadomości z zakresu semiotyki (część I: Słowne formułowanie myśli), logiki formalnej i ogólnej metodologii nauk (część II: Uzasadnianie twierdzeń). Semiotykę, logikę formalną i ogólną metodologię nauk określa się niekiedy łącznie mianem logiki w szerokim tego słowa znaczeniu. Wyboru zamieszczonego w podręczniku materiału z tych dziedzin oraz fragmentarycznych informacji z zakresu innych zbliżonych dyscyplin naukowych dokonano w taki między innymi sposób, by uwydatnić te wiadomości, które okazują się praktycznie przydatne w pracy myślowej prawników, administratorów czy też innego rodzaju organizatorów życia społecznego. Nie znaczy to jednak, by sprawa ograniczała się do doboru przykładów w ten czy inny sposób związanych z problemami prawniczymi; zresztą przykłady takie nie zawsze byłyby najprostsze i najwłaściwsze dydaktycznie dla studentów I roku studiów, na którym przedmiot ten jest wykładany. Wykład przeznaczony dla prawników obejmuje

omówienie niektórych swoiście prawniczych zastosowań logiki (część III: Praca myślowa prawnika) i na tę właśnie część kursu studenci prawa powinni zwrócić szczególną uwagę. Dwie pierwsze części podręcznika stanowią jednak samodzielną całość i mogą służyć jako elementarny podręcznik dla studentów różnych kierunków humanistycznych. Wiadomości z tak szeroko pojmowanej logiki wybrane pod kątem ich przydatności dla sprawnego myślenia można określić mianem logiki praktycznej, by podkreślić, iż chodzi o wybór wiadomości (w przypadku niniejszego podręcznika - elementarnych i często przedstawionych w sposób bardzo uproszczony), które mają dawać narzędzia do sprawnego myślenia i argumentowania. Aby sprawnie myśleć, trzeba przede wszystkim umieć jasno i jednoznacznie formułować swe myśli w słowach, zdawać sobie sprawę z tego, w jaki sposób wypowiedzi służą do opisywania świata, wyrażania naszych przeżyć, sugerowania innym określonego postępowania. Trzeba więc zapoznać się z podstawowymi wiadomościami z zakresu semiotyki, to jest ogólnej nauki o znakach, w szczególności: znakach słownych (językowych). W obrębie semiotyki wyróżnia się trzy podstawowe działy. Są to: 1) semantyka - ogólna nauka o stosunku zachodzącym między znakami językowymi a tym, do czego znaki te odnoszą się, 2) syntaktyka - ogólna nauka o rodzajach znaków językowych i regułach poprawnego wiązania tych znaków w wyrażenia złożone, wreszcie 3) pragmatyka - nauka zajmująca się zagadnieniami dotyczącymi stosunków między znakami językowymi a wypowiadającym się czy też odbierającym wypowiedzi człowiekiem. Semiotyka jest dyscypliną naukową zbliżoną do językoznawstwa, nie zajmuje się jednak badaniem znaczenia określonych zwrotów występujących w jakichś poszczególnych językach narodowych, składnią poszczególnych języków, konkretnymi aktami wyrażania jakichś przeżyć w tym, a nie innym języku, lecz zagadnieniami tak ogólnymi jak problemy: na czym polega znaczenie wyrażeń, jakie są podstawowe rodzaje wyrażeń ze względu na ich rolę składniową, na czym polega proces porozumiewania się i jak powstają nieporozumienia, itp. Odpowiednio też odróżniamy semantykę ogólną i semantykę filologiczną, zajmującą się konkretnymi językami narodowymi, syntaktykę ogólną, logiczną i naukę o składni określonych języków. Rozróżnianie problematyki logicznej i problematyki filologicznej w badaniach nad znakami językowymi nastręcza zresztą niejednokrotnie pewne trudności, nie zawsze też uzgadniane są należycie wyniki dwojakich badań. Aby sprawnie myśleć, trzeba zdawać sobie sprawę ze

związków, jakie zachodzą między prawdziwością czy też fałszywością branych pod uwagę zdań, w szczególności wiedzieć, z jakiego zdania jakie zdanie wynika. Logika formalna - czyli logika w węższym tego słowa znaczeniu - jest nauką o związkach zachodzących między prawdziwością czy fałszywością jakichś zdań ze względu na ich budowę (formę, strukturę), w szczególności - o związku wynikania logicznego. Związek taki zachodzi np. między wszelkimi zdaniami o budowie „Żaden S nie jest P” a odpowiednimi zdaniami o budowie „Żaden P nie jest S”. Nie zachodzi natomiast między zdaniem o budowie „Niektóre S nie są P” a odpowiednim zdaniem o strukturze „Niektóre P nie są S” bowiem przy pewnych podstawieniach może się okazać, że pierwsze zdanie powstałe z takiego podstawienia jest prawdziwe, a drugie przy tych samych podstawieniach - fałszywe. Oczywiście sprawa nie kończy się na tak prostych stosunkowo przykładach, choć omawiany w tym podręczniku materiał z zakresu logiki formalnej ograniczać się będzie do kilku tylko najważniejszych praw, które mogą znaleźć zastosowanie w praktyce potocznego myślenia. Logika formalna, zwłaszcza w jej współczesnej postaci, jest nauką pod wieloma względami podobną do matematyki, jest jednak nauką bardziej ogólną niż matematyka. Ogólna metodologia nauk zajmuje się metodami (sposobami) postępowania stosowanymi w procesie poznawania świata, a przede wszystkim sposobami uzasadniania, czyli wykazywania prawdziwości wypowiadanych twierdzeń. Zajmuje się też różnymi czynnościami myślowymi, które mają za cel porządkowanie naszych wiadomości w spoisty zbiór zdań tworzących dorobek jakiejś dyscypliny naukowej, czyli wyodrębnionego działu nauki. Metodologia jest nauką pod pewnymi względami podobną do nauk technicznych: tak jak one, metodologia opisuje wykonywanie pewnych czynności, w tym przypadku - pewnych czynności myślowych, takich jak wnioskowanie, dowodzenie, sprawdzanie, stawianie hipotez, a jednocześnie uczy, jak te czynności wykonywać, aby osiągnąć pożądany cel - ugruntowane poznanie prawdy. Aby sprawnie myśleć, trzeba jasno formułować swe myśli w słowach, następnie trzeba znać związki wynikania jednych zdań z drugich ze względu na ich budowę (strukturę, formę), wreszcie umieć wykorzystać wymienione poprzednio umiejętności we wnioskowaniu i innych czynnościach myślowych. Współcześnie konieczna staje się zwłaszcza umiejętność na tyle jasnego i jednoznacznego ujmowania pewnych informacji, by mogły one być przetwarzane w sposób algorytmiczny, to znaczy według jakichś formalnie określonych procedur. Informatyka nie daje podstaw do przetwarzania informacji mętnych, zdań nie

mających określonej struktury logicznej. Wąskie ramy elementarnego podręcznika nie pozwalają zająć się historią rozwoju logiki1. Należy podkreślić, że w rozwoju współczesnej logiki udział uczonych polskich był bardzo istotny i jest ceniony w świecie. Powinno więc być naszą ambicją, aby również ogólny poziom kultury logicznej ludzi wykształconych był w naszym kraju odpowiednio wysoki, jakkolwiek są to sprawy w znacznym stopniu od siebie niezależne. Podręcznik ten może być przydatny również dla samouków oraz studentów, którzy mają ograniczone tylko możliwości korzystania z zajęć dydaktycznych. Opanowanie niezbędnego ludziom wykształconym zasobu wiadomości i umiejętności z zakresu logiki praktycznej wymaga jednak dużego nakładu pracy własnej i uczenia się w sposób bardzo systematyczny. Celem dydaktycznym, do którego zmierza elementarny kurs logiki dla humanistów, nie jest przekazanie studentowi pewnego zasobu definicji, twierdzeń i schematów myślowych do recytowania, lecz przyswojenie przezeń niezbędnej aparatury pojęciowej. Wymaga to przestrzegania następujących wskazówek: 1. Naukę należy rozłożyć na dłuższy czas, gdyż dopiero po dobrym opanowaniu wcześniej wyłożonego materiału można ze zrozumieniem przystępować do nowych zagadnień. 2. Aby sprawdzić, czy materiał danego rozdziału został już w pełni opanowany, należy w odrębnym zeszycie starannie rozwiązywać zadania wskazane po danym rozdziale. Odpowiedzi należy formułować w postaci w pełni rozwiniętych zdań, a nie w postaci skrótowej - po to, by osiągnąć precyzję w ich formułowaniu. Odpowiedź należy uzasadnić. Ten, kto jest pewien, że zrozumiał i należycie rozwiązał 80 - 90% zadań dotyczących danego rozdziału, może rozpocząć studiowanie następnego rozdziału. 3. Definicji i praw logicznych należy uczyć się nie poprzez mechaniczne powtarzanie, lecz w ten sposób, że przed rozpoczęciem nauki w danym dniu należy napisać, nie patrząc do książki, definicje pojęć, z którymi zapoznaliśmy się w dniach poprzednich. Po napisaniu sobie tych definicji, należy je porównać z definicjami podanymi w podręczniku, zastanawiając się, czy różnice są istotne czy nieistotne, i ewentualnie, na czym polega popełniony błąd. Do opanowania pojęć należy więc dochodzić przez samodzielne formułowanie definicji i kontrolowanie poprawności tych sformułowań. 4. Ilekroć podane są przykłady ilustrujące tok wykładu, tylekroć należy starać się wyszukać odpowiednie przykłady własne i notować je sobie; w razie wątpliwości, czy przykład jest trafnie

dobrany - przedyskutować to z kolegami, a w razie potrzeby prosić o wyjaśnienie na konsultacji. 5. Wszystkie nasuwające się niejasności lub wątpliwości należy sobie notować na osobnych kartkach w formie konkretnych pytań. Ułatwi to zorganizowanie ewentualnych konsultacji, gdyż prowadzący konsultacje będzie mógł odpowiednio uporządkować stawiane pytania, i lepiej wykorzystać czas. 6. Najlepiej uczyć się logiki w zespołach 3 - 4 osobowych, które po przestudiowaniu i samodzielnym rozwiązaniu zadań przez członków zespołu spotykają się, by się wzajemnie przepytać i omówić wątpliwości. 7. Przed zajęciami z logiki należy choćby pobieżnie przejrzeć następne rozdziały, gdyż ułatwi to w znacznym stopniu korzystanie z wykładu.

Część pierwsza SŁOWNE FORMUŁOWANIE MYŚLI Rozdział I
OGÓLNE WIADOMOŚCI O JĘZYKU JAKO SYSTEMIE ZNAKÓW

§ 1. Pojęcie znaku
Podstawowym elementem kultury jest umiejętność posługiwania się znakami, w szczególności znakami słownymi (słowami mówionymi czy w jakiś sposób zapisanymi). Najważniejszy rodzaj znaków to znaki słowne, nie jest to jednak jedyny ich rodzaj. Należy więc rozpocząć od dokładniejszego określenia, co nazywamy znakiem, zwłaszcza że co do tego toczą się spory. Oto kilka przykładów posłużenia się znakami różnego rodzaju. Dowódca batalionu wystrzelił zieloną rakietę, dając znak do rozpoczęcia natarcia. Ktoś zawiązał supełek na chustce do nosa, by nie zapomnieć o zapłaceniu rachunku za telefon. Kierowca pogotowia włączył niebieskie światło i syrenę. Monter napisał na kartce: „Uwaga, dźwig jest uszkodzony”. W każdym z tych przypadków jakiś człowiek spowodował określony, dostrzegalny dla innych układ rzeczy czy zjawisko (światło rakiety, supełek na chustce, zespół atramentowych liter na papierze, drgania powietrza wywołane przez mówiącego czy syrenę

samochodu) - aż tym układem rzeczy czy zjawiskiem według określonych reguł (reguł znaczeniowych), ogólnie przyjętych w danym środowisku lub na jakiś jeden raz przyjętych przez twórcę znaku i ewentualnie odbiorcę znaku, wiązać należy myśli o określonej treści, w szczególności myśli odnoszące się do jakichś stanów świata, który opisujemy. Zdarza się, iż twórca i odbiorca znaku jest jedną i tą samą osobą, np. gdy ktoś robi dla siebie na przyszłość jakieś notatki, albo wiąże supełek na chustce. Ten ostatni przykład jest przez to osobliwy, iż wskazuje, że czasem jedynie sam twórca znaku zna regułę znaczeniową na ten jeden raz przyjętą, tutaj: w związku ze zrobieniem supełka na chustce. Czasem reguły znaczeniowe są znane tylko określonemu twórcy i określonemu odbiorcy znaku, np. przy ustanowieniu ściśle tajnego szyfru dla korespondencji wojskowej, zazwyczaj jednak reguły znaczeniowe są szeroko znane. Reguły znaczeniowe są ustanawiane w sposób wyraźny (np. w formie przepisów drogowych co do używania niebieskiego światła i syreny przez pojazdy uprzywilejowane) albo kształtują się w sposób zwyczajowy (np. jeśli chodzi o znaczenie podstawowych słów języka polskiego). Znakiem w ścisłym tego słowa znaczeniu nazywamy dostrzegalny układ rzeczy czy zjawisko spowodowane przez kogoś ze względu na to, iż jakieś wyraźnie ustanowione czy zwyczajowo ukształtowane reguły nakazują wiązać z tym układem rzeczy czy zjawiskiem myśli określonego typu. Nie jest tedy znakiem sam przez się układ rzeczy czy zjawisko, takie jak określony dźwięk, światło, czy układ kresek które nazywamy materialnym substratem znaku - lecz dopiero taki układ rzeczy czy zjawisko rozpatrywane w powiązaniu z określonymi regułami znaczeniowymi, nakazującymi wiązać z tym substratem materialnym myśli o określonej treści. Oczywiście, mogą powstawać sytuacje szczególne, kiedy ktoś produkuje substrat materialny znaku nie znając odpowiednich reguł znaczeniowych (np. polski pracownik drukuje w Dzienniku Ustaw z przesłanych matryc tekst obcy umowy międzynarodowej w jakimś wschodnim alfabecie), albo ktoś mylnie bierze za substrat materialny znaku coś, co powstało bez intencji wytworzenia takiego materialnego substratu znaku (np. krzątaninę kilku osób przed zapaloną lampą, patrząc z odległości, można było wziąć za sytuację, w której ktoś nadaje sygnały alfabetem Morse'a). Jakiś przedmiot przy tym może być uznawany za substrat materialny znaku wtedy, gdy znajduje się w szczególnym określonym układzie - ale nie w innym. Biała płachta wywieszona na polu walki jest ogólnie przyjmowanym znakiem poddania się, ale taka sama płachta wywieszona na płocie w czasie pokoju nie jest przez nikogo uważana za znak. Tego rodzaju szczególne przypadki mogą być

Substrat materialny znaku może być . dźwięk mowy ludzkiej. który za z góry ustaloną opłatą zawozi pasażerów na lotnisko. co mamy na myśli mówiąc o znaku w ścisłym znaczeniu tego terminu. przylot jaskółek jest oznaką wiosny. jeśli ze stale współpracującymi przedsiębiorstwami uzgodniono. W szczególnym przypadku znakiem może stać się nawet bierne zachowanie się jakiegoś podmiotu. rozpryśnięte szkło na jezdni jest oznaką wypadku. np. jakimi posługuje się dane środowisko.trwały (np. Oświadczenia takiego dokonuje się wprawdzie najczęściej w formie słownej. Natomiast kreski odpowiednio wyrysowane przez policjanta kredą na asfalcie są. że brak odpowiedzi na przedłożoną ofertę do oznaczonego w niej dnia należy uważać za znak jej przyjęcia. Należy odróżniać znak od oznaki (objawu. znak drogowy. według ustalonych w służbie policyjnej reguł znaczeniowych. co współwystępując z owym stanem rzeczy czy zdarzeniem powoduje skierowanie nań czyjejś myśli. to prawnik musi się znać na znakach. Np. W pierwszym przypadku znaki służyć mogą nie tylko do porozumiewania się między ludźmi w danym momencie. które według przyjętych u nas zwyczajowo reguł uważane jest za znak zgody. że według reguł przyjmowanych w tradycyjnym handlu wiejskim uderzenie w wyciągniętą dłoń kontrahenta jest znakiem ostatecznej zgody na proponowane przez niego warunki. Skoro umowa może zostać zawarta za pomocą znaku nie wyrażonego słowami. który wydarzył się w tym miejscu. może być wyrażona przez jakiekolwiek zachowanie się tej osoby ujawniające jej wolę w sposób dostateczny. dym sam przez się jest oznaką (nie znakiem) ognia. czy też zajęcie miejsca w autobusie. która dokonuje czynności prawnej. które by takie skierowanie myśli nakazywały.odpowiednio . symptomu) jakiegoś stanu rzeczy. zawarcie umowy następuje przez zgodne oświadczenie układających się stron. choć nie istnieją reguły znaczeniowe. Oznaką jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia nazywamy wszystko to. 60 kodeksu cywilnego w braku szczególnych zastrzeżeń wola osoby. jako że reguły zwyczajowe nakazują uznać takie zachowanie się za znak zgody co do wiadomych obu stronom treści.pożyteczne dla lepszego zrozumienia. np. poprzez kiwnięcie głową. ale według art. A więc przyjęcie propozycji zawarcia umowy (przyjęcie oferty) może w naszym kraju nastąpić np. kamień graniczny) albo nietrwały (błysk światła. napis na trwałym materiale. Przedmiotem zainteresowania prawnika są nie tylko znaki słowne. ale . Np. wiedzieć. sygnał gwizdkiem). znakami informującymi o stwierdzonym położeniu pojazdów i innych przedmiotów po wypadku.

mówi się o „języku znaków drogowych”. np.oraz języki sztuczne. na . Znaki słowne. w których substrat materialny znaku przybiera w pewnej fazie taką postać. Czasem nazywa się też językami systemy znaków innych niż słowne. Tak więc z semiotycznego punktu widzenia język określany jest przez trzy grupy reguł: reguły wyznaczające zasób słów danego języka. a dopiero później ktoś podjął się ich odtworzenia na podstawie obserwacji posługiwania się danym językiem przez członków jakiejś grupy . Podobnie nie jest bezpośrednio dostrzegalny sygnał telewizyjny. skonstruowane dla jakichś celów w ten sposób. częściowo sztuczny (zasób słów wprowadzonych do języka w sposób umowny). rozpatrywanych w ich postaci mówionej lub pisanej. Stwarza to nowe problemy. z którymi odpowiednie reguły nakazują wiązać myśli określonego typu. znaków. czyli tworzą odrębne języki. którymi posługują się jakieś grupy ludzi. naświetlona. a niewywołana błona światłoczuła z tekstem dokumentu. jeśli chodzi o dziedzinę posługiwania się znakami. ale mianem języka w zasadniczym znaczeniu określa się system znaków słownych. w którym nie wprowadza się nowych słów za pomocą wymyślonych z góry reguł znaczeniowych. § 2. Przykładem języka naturalnego może być język pierwotnych grup etnicznych. w wielu przypadkach istotne z prawnego punktu widzenia. a inne reguły określają dopuszczalny sposób wiązania tych znaków w wyrażenia złożone.także do utrwalania treści myśli na własny czy kogoś innego użytek. Należy zwrócić uwagę na liczne współcześnie przypadki tego rodzaju. Współczesne języki narodowe mają zazwyczaj charakter mieszany: częściowo naturalny (zasób słów podstawowych. Język Znaki słowne są najważniejszym rodzajem znaków. reguły znaczeniowe oraz reguły składniowe (syntaktyczne). że reguły tych języków zaprojektowano z góry (np. jakim mówią ludzie w danym kraju. Poszczególne dyscypliny naukowe mogą w pewien sposób zmieniać język naturalny. nagrana taśma magnetofonowa). Język jest to system obejmujący wyznaczony przez pewne reguły zbiór znaków słownych. jeśli nie dysponujemy odbiornikiem zdolnym do przetworzenia tego sygnału na obraz czy dźwięk zawierający jakąś informację słowną. Rozróżniać należy języki naturalne. to jest takie. w sposób spontaniczny. Tworzą one szereg odrębnych systemów znaków. ukształtowanych zwyczajowo). język esperanto). że nie możemy bezpośrednio dostrzec jego cech istotnych z punktu widzenia przekazu informacji (np. których reguły ukształtowane zostały zwyczajowo.

że do podstawowego zasobu słów danego języka dołączają słowa i wyrażenia nie używane przez inne grupy. Gdy mówimy. że w języku naturalnym reguły znaczeniowe są często niedostatecznie precyzyjne. czyli. już sformułowane przez kogoś czy mogące być przez kogoś sformułowane w przyszłości. Reguły znaczeniowe języka naturalnego są nadzwyczaj złożone. brane niezależnie od osoby mówiącej. Jeśli reguły znaczeniowe jakiegoś języka nakazują odnosić jakieś poszczególne słowo czy wyrażenie złożone tego języka do określonego przedmiotu. lecz i to. jakie mają one w tym języku1. „niż” . Zjawiskiem dodatkowo komplikującym sprawę jest to. poszczególne grupy zawodowe czy poszczególne społeczności regionalne wytwarzają pewne odmiany języka narodowego. iż istnieje kilka odmiennych sposobów posługiwania się danym słowem w określonym języku. że ów ktoś wypowiada odpowiednie dźwięki. Słowo „lis” w języku polskim jest znakiem odnoszącym się do określonego zwierzęcia. w języku polskim słowa „pióro”. mówimy. a z drugiej strony odmienne słowa z różnych języków mogą być rozumiane jednakowo. nadają się do tego. formy gramatyczne użytych słów itd. wypowiadane przez niego słowa zazwyczaj wyrażają (aktualnie) określone myśli tej osoby. by za ich pomocą wyrażać w danym języku myśli określonego rodzaju. gdyż uwzględniają między innymi takie lub inne elementy sytuacji.swoje potrzeby wprowadzając nowe słowa lub uściślając w sposób umowny znaczenie słów ukształtowane w tym języku zwyczajowo. Wyraz czy wyrażenie złożone ma ustalone znaczenie w danym języku. a w języku łacińskim oznacza spór sądowy. „zielony”. że ktoś używa jakiegoś słowa jako słowa języka polskiego. mamy na myśli nie tylko to. Podobnie np. że wypowiada je używając ich w takim znaczeniu. w której dana wypowiedź została sformułowana. a co więcej . . Słowa takie. jeśli wśród ludzi mówiących danym językiem istnieje pewien ustalony sposób posługiwania się danym wyrazem czy wyrażeniem jako znakiem.bywa. Ze względu na reguły znaczeniowe znane komuś. najczęściej w ten sposób. Wyraz boulangerie z języka francuskiego i całkowicie odmienny wyraz „piekarnia” z języka polskiego mają takie samo znaczenie. kontekst innych wypowiedzi. a więc jedno słowo ma kilka znaczeń w danym języku (np. kto mówi danym językiem. że to słowo czy wyrażenie oznacza ten przedmiot w tym języku. jak mówimy. albo używane w sposób odmienny. Te same zespoły dźwięków mowy czy napisy mogą być różnie rozumiane w różnych językach.homonimy). wyrażają one potencjalnie myśli danego rodzaju.

nadano nowe. czy też słowa. czy są to słowa ze słownika świadka. powinien się zastanowić. jak „odrzutowiec”. „wczasy” itp. których świadek wcale nie rozumie lub których znaczenie tylko zgaduje. odmienne od dawnego znaczenie. Liczba ta stale rośnie: w niedawnych latach pojawiły się w języku polskim takie słowa. choćby to był ich język ojczysty. Stąd np. są zrozumiałe dla pytanego.zasób słów. choć sama ich nie używa. . Małe dziecko ma początkowo słownik czynny złożony tylko z kilkunastu słów.opanowały tylko pewien ograniczony słownik z zakresu danego języka. iż poszczególne osoby mówiące danym językiem znają znaczenie tylko części wyrazów tego języka. wielka liczba słów występujących we współczesnych językach powoduje. Słownictwo . którymi dana osoba umiejętnie posługuje się w danym języku. Rozróżnić przy tym należy słownik czynny . „odchylenie”. które dane osoba w danym języku rozumie. „koparka”. Choć niektóre stare słowa idą w niepamięć. czyli jak mówimy . „spychacz”. a starym słowom: „lądować”. czy słowa.Z punktu widzenia semiotyki ogólnej języki różnią się słownictwem i składnią.co najmniej z kilkunastu tysięcy. Na słownictwo współczesnych języków narodów cywilizowanych składają się dziesiątki tysięcy wyrazów. sędzia. i słownik bierny . gdy zadaje pytanie świadkom. maturzysta zaś .to zasób słów mających ustalone znaczenia w danym języku.zasób słów. których użył.

które mają swoiste znaczenie. jako wypowiedź należącą do takiego czy innego języka.i tak dalej. Po francusku mówi się „se mettre sur son trente et un”. które coś głoszą o jakichś rzeczach (np: „Deszcz pada”). Językoznawstwo zajmuje się m. czyli wyrażenia złożone. oraz wypowiedzi. KTÓRE TU JEST NAPISANE.o których mowa będzie w następnym paragrafie) ze względu na rolę tych wyrażeń w strukturze należycie zbudowanych wyrażeń bardziej złożonych. a co jako całość znaczy tyle. Rozważa się wyrażenie: ZDANIE. co: „wystroić się”. Wypowiedź „To prawda. podobnie np. który w najzwięźlejszym sformułowaniu brzmi następująco. a nie ma jako całość znaczenia dosłownego. które wyznaczałoby zwykłe znaczenie wyrazów składowych. czyli w języku pierwszego stopnia. że Jan powiedział. Wypowiedzią metajęzykową będzie wypowiedź charakteryzująca jakąś wypowiedź jako długą albo krótką. w którym formułuje się wypowiedzi o wypowiedziach sformułowanych w języku niższego stopnia. jest wypowiedzią w języku trzeciego stopnia . że teraz pada deszcz”). odmienne od tych. itp. Pierwsze są wypowiedziami w języku przedmiotowym.in. a wypowiedzi o wypowiedziach sformułowanych w języku przedmiotowym są wypowiedziami w języku drugiego stopnia. inaczej dojść może do nieporozumienia. Istotną sprawą jest rozróżnianie wypowiedzi. Ważnym elementem wyróżniającym poszczególne języki jest ich składnia. że w każdym języku występują pewne szczególne zwroty językowe. tzw. idiomy. między innymi do znanego „paradoksu kłamcy”. a więc wypowiedź o wypowiedzi dotyczącej wypowiedzi w języku przedmiotowym. natomiast przedmiotem syntaktyki logicznej jest wyróżnianie ogólnych kategorii wyrażeń (kategorii syntaktycznych . Składnią jakiegoś języka są ustalone w nim reguły dotyczące sposobu wiązania wyrazów w wyrażenia złożone. np. iż Piotr śpi”. w którym pracuje.: „Fałszywe jest zdanie. 2 Niedostrzeganie zróżnicowania stopni języka prowadzi do wielu paradoksów. Zwrot ten ma tylko znaczenie idiomatyczne. które mówią coś o wypowiedziach pierwszego rodzaju (np. przy przesłuchaniach sądowych. Język. A znów nie da się dosłownie przetłumaczyć na język francuski polskiego zwrotu „pal go sześć”. 2 .Mówiąc o słownictwie pewnego języka trzeba zauważyć. idiom „dbać o swoją twarz”. co dosłownie znaczyłoby po polsku: „włożyć się w swoje trzydzieści jeden”. Sędzia czy prokurator powinien znać idiomy charakterystyczne dla środowiska. nazywany jest metajęzykiem w stosunku do tego języka. opisem składni poszczególnych języków czy grup języków etnicznych.

których nie sposób omawiać w tym miejscu. Tak pojmowany język prawniczy może być uważany za metajęzyk w stosunku do języka prawnego. § 3. a więc nie jest tak. np. zdaniem języka niższego stopnia. są między innymi: język prawny. o którym się orzeka. to jest prawdziwe. wyrażeń pięknie brzmiących. aby język prawny był jasny i ścisły. ale w gruncie rzeczy nic nie znaczących. Wypowiedź wydrukowana dużymi literami narusza tę regułę. albo że została uchylona. jest wypowiedzią metajęzyka. Odróżnianie języka prawnego i języka prawniczego nasuwa zresztą pewne wątpliwości. gdyż co do składni wypowiedzi innego rodzaju brak w wielu kwestiach zgodności poglądów. Szczególnymi odmianami języka. w którym formułowane są różnego rodzaju wypowiedzi o normach prawnych. a jednocześnie ma jakoby być zdaniem. a składność tego wyrażenia złożonego będzie zachowana. o których zakłada się. gdy się zauważy. Omówimy dwie podstawowe kategorie syntaktyczne. Czy to wydrukowane dużymi literami zdanie jest prawdziwe. jak ono głosi. że mają być rozumiane jako zespół norm postępowania ustanawianych przez organizację państwową . jak on głosi. a mianowicie zdania i nazwy.oraz język prawniczy. którymi mówią ludzie w danym kraju. Jeśli jest fałszywe. że żadnego zdania nie można traktować zarazem jako zdania języka stopnia n i jako zdania języka stopnia n+1 (to znaczy jako zdania o wypowiedziach języka stopnia n-tego). wolny od wyrazów o niedostatecznie określonym znaczeniu i od tak zwanych frazesów. Kategorie syntaktyczne Dalsze rozdziały pierwszej części podręcznika poświęcone będą omówieniu kolejno poszczególnych kategorii wyrażeń wyróżnianych ze względu na ich rolę w budowaniu wyrażeń złożonych. jeżeli w poprawnie zbudowanym wyrażeniu złożonym jedne z nich można zastępować drugimi. itp. to jest fałszywe. Ograniczymy nasze rozważania nad kategoriami syntaktycznymi do scharakteryzowania pod względem syntaktycznym wyrażeń występujących w wypowiedziach opisujących rzeczywistość. oraz kilka kategorii . a więc różnym kategoriom syntaktycznym. czy fałszywe? Jeżeli jest prawdziwe.JEST FAŁSZYWE. to znaczy język. bo stwierdzając fałszywość jakiegoś zdania. że taka a taka norma obowiązuje. czyli jest tak. Paradoks znika. w którym formułowane są ustawy i podobne akty prawodawcze. Ze względu na szczególną doniosłość społeczną norm prawnych konieczne jest. Wyraz czy wyrażenie należy do tej samej kategorii syntaktycznej co inny wyraz czy wyrażenie.

że tak a tak jest. rozróżniamy funktory zdaniotwórcze oraz funktory nazwotwórcze. Nazwami są więc np. „Jan”. albo nawet więcej argumentów danego rodzaju. itd.tylko zdania oznajmujące). „Pies podlega chorobom” itd. np.należałoby przyjmować nie jeden. Jest tych funktorów wiele rodzajów. rozdz. a pod kreską . które głoszą. że litera z oznacza jakieś zdania. II). że nad kreską zapisuje się za pomocą odpowiedniej litery. czy też tak a tak nie jest (a więc w terminologii gramatycznej . prowizorycznie ustalimy. jeśli przy jego użyciu mamy utworzyć składną językowo całość. „adwokat”. Natomiast za nazwę uważa się taki wyraz czy wyrażenie. a litera n . a mianowicie różnego rodzaju funktory.tyle razy pisze się odpowiednią literę. Sprawy przedstawione tu będą zresztą w uproszczeniu. W związku z tym wyróżniamy funktory o argumentach zdaniowych oraz funktory o argumentach nazwowych. Zdanie jest całkowicie samodzielną kategorią syntaktyczną języka opisowego.syntaktycznych pochodnych. dwa. że powstają funktory bardziej złożone.jakieś nazwy. Charakterystykę funktora podaje się w tej postaci. „istota podlegająca chorobom”. nazywamy argumentami tego funktora. lecz służą do wiązania jakichś wyrażeń w wyrażenia bardziej złożone. które są przez jakiś funktor wiązane w złożoną całość. Odmienne role składniowe odgrywają nazwy indywidualne oraz nazwy generalne (por. a mianowicie funktory funktorotwórcze. oraz od tego. ile i jakiego rodzaju argumentów wymaga dany funktor. czy w wyniku powiązania wyrażeń składowych powstaje zdanie czy nazwa. Funktorami nazywa się w logice wyrazy czy wyrażenia. gdyż -jak się okaże z dalszych rozważań . „Jan jest adwokatem”. W celu łatwego odróżniania rodzajów funktorów wprowadza się następujący sposób ich oznaczania3. „skała magmowa”. Wyrazy czy wyrażenia. Nie wdając się na razie w rozważania szczegółowe. lecz kilka rodzajów nazw o odmiennym charakterze ich roli składniowej4. że za zdania w sensie logicznym uważać będziemy takie tylko wyrażenia. Niektóre funktory. „Granit jest skałą magmową”. „pies”. jakiej kategorii syntaktycznej jest wyrażenie. które nadaje się na podmiot lub na orzecznik orzeczenia imiennego w zdaniu. wiążą prostsze funktory w ten sposób. które nie są zdaniami ani nazwami. funktory mające jeden. w zależności od tego. jakiego rodzaju wyrażenia wiążą one w bardziej złożoną całość. które powstaje w wyniku tego powiązania. co tworzy się za pomocą danego funktora. które przedstawione zostaną w dalszych rozdziałach. „granit”. Ze względu na to. Przyjmuje się. 4 .

.n/nnn.” jest funktorem zdaniotwórczym od jednego argumentu zdaniowego .: „most między Warszawą a Pragą”. „most nad rzeką” czy „obraz nad tapczanem” itp. Natomiast zwrot składający się ze słów „chociaż..między . Za pomocą bowiem tego funktora można budować zdania złożone z dwóch zdań składowych..a. i nazwę tego. niepoetyckim języku fałszem jest.n/nn. aby powstała nazwa złożona. czy „zielona suknia”. jest funktorem funktorotwórczym od argumentu funktorowego. Zwrot .. Rozpatrzymy to na przykładzie wypowiedzi: „Rozsądny student uważnie słucha wykładu”.z/z. Słowo „zielony” jest funktorem nazwotwórczym od jednego argumentu nazwowego. Należy bowiem dołączyć dwie nazwy: nazwę tego.” jest funktorem nazwotwórczym od trzech argumentów nazwowych . „zielony trawnik” czy „zielony stół”.” jest funktorem z zdaniotwórczym od dwóch argumentów zdaniowych .Oto przykłady funktorów różnego rodzaju. co jest oglądane. ale w każdym razie składne. Z tego też względu nie będziemy mnożyć przykładów innych funktorów funktorotwórczych. to otrzymamy nazwę złożoną. aby powstała nazwa złożona.. np. że wiadomo.. że kamień cokolwiek ogląda. Słowo „śpi” jest funktorem zdaniotwórczym od jednego argumentu nazwowego . to otrzymamy funktor zdaniotwórczy od (jednego w tym przypadku) argumentu nazwowego („głęboko śpi”). aby powstało zdanie „Jan śpi”. „Piotr”. np. Zwrot „nie jest tak. podobnie jak inne przysłówki. kto ogląda. „Chociaż Jan śpi. choć notorycznie fałszywe. Słowo „głęboko”. aby powstało odpowiednie zdanie. że Jan śpi”. Jeśli bowiem dołączymy od tego słowa funktor „śpi”..z/n. Wystarczy bowiem dodać do tego słowa dwie nazwy. gdzie i kiedy) dodać do słowa „śpi” jakąś jedną nazwę „Jan”. Zapis kategorii takiego funktora byłby nader złożony: (z/n)/(z/n).z/nn.. „Nie jest tak. np. i to w dodatku ogląda westchnienie. co umownie określamy jako funktor rodzaju n/n. „kot”. itd. to Piotr czuwa”. np.. to. Charakterystyka syntaktyczna wyrażeń składających się na tę .. że. dorzeczne („Jan ogląda kota”) czy niedorzeczne („Kamień ogląda westchnienie”). Jeśli bowiem uzupełnimy ten funktor trzema nazwami. jako że w trzeźwym. „kot śpi”. „Piotr śpi”. Wystarczy bowiem (zakładając. Wystarczy bowiem do słowa „zielony” dołączyć jakąś jedną nazwę. Jeśli bowiem uzupełni się ten zwrot dowolnym zdaniem. Słowo „nad” jest funktorem nazwotwórczym od dwóch argumentów nazwowych . Zapisywanie w takiej szczególnej postaci charakterystyki różnych funktorów ułatwia zrozumienie struktury wypowiedzi złożonej. to powstanie zdanie złożone z funktora i ze zdania-argumentu.z/zz. Słowo „ogląda” jest funktorem zdaniotwórczym od dwóch argumentów nazwowych .. np..

że gdy jakieś z tych wyrażeń występuje w pewnej składnej wypowiedzi złożonej (to jest w zdaniu czy nazwie złożonej). Rola opisowa i rola . Rolę polegającą na wyrażaniu przez wypowiedzi naszych przeżyć różnego rodzaju nazywamy rolą ekspresywną tych wypowiedzi. Należy zwrócić uwagę. że Jan jest chory. Formułowane przez nas wypowiedzi zazwyczaj nie tylko opisują pewien stan rzeczy.: „Jan widzi Piotra”). a całość wypowiedzi pozostanie składna. wyrażenia zaliczane do jednej i tej samej kategorii syntaktycznej charakteryzuje to. § 4. a w każdym razie nadaje się do tego.mogą spełniać różnorodne role z punktu widzenia semiotyki. Jeśli np. w zdaniu „Rdza niszczy metal” funktor „niszczy” zastąpimy dowolnym funktorem tejże kategorii syntaktycznej z/nn. ale składne. np. to znaczy zajmujemy się wypowiedziami o pewnym kształcie jako środkiem opisu. nasze przeświadczenia czy przypuszczenia. a w innych przypadkach jest to funktor dwuargumentowy (np. można je zastąpić w tej wypowiedzi dowolnym innym wyrażeniem tejże kategorii. w szczególności m. Wypowiedź „Jan jest chory” wyraża przeświadczenie mówiącego.wypowiedź przedstawia się następująco: (n/n)n[(z/nn)/(z/nn)](z/nn)n Jak to określiliśmy. lecz nadto wyrażają nasze przeżycia. Ta rola wypowiedzi jako środka opisu jakichś określonych stanów rzeczy jest przedmiotem zainteresowania semantyki. będące przedmiotem zainteresowania pragmatyki.czyli formułowane przez kogoś w jakimś języku wypowiedzi . Często przy tym określona wypowiedź pełni równocześnie kilka ról semiotycznych. że w rzeczywistości jest tak.in. W rozważaniach logicznych zajmujemy się zazwyczaj różnymi rodzajami wypowiedzi ze względu na spełnianą przez nie rolę opisową. jak to opisuje dana wypowiedź. by takie przeświadczenie wyrazić w języku polskim. że to samo słowo brane w różnych znaczeniach i w różnych kontekstach może należeć do różnych kategorii syntaktycznych: np. Obok tej roli jednak wypowiedzi nasze pełnić mogą role innego jeszcze rodzaju. Role semiotyczne wypowiedzi Konkretne przypadki posłużenia się w mowie czy w piśmie określonymi wyrażeniami . Wypowiedzi mogą też wyrażać nasze uczucia czy pragnienia. „widzi” w sensie „nie jest niewidomy” to funktor zdaniotwórczy od jednego argumentu nazwowego. to powstanie zdanie „Rdza szanuje metal”. choćby to miała być wypowiedź dziwaczna i notorycznie fałszywa. że tak a tak jest albo tak a tak nie jest. dziwaczne. funktorem „szanuje”.

jeśli oddziałuje nań jako swoisty bodziec do określonego zachowania się. a nawet same tylko informacje o faktach. że jest tak. a niczego nie opisują. Taką właśnie sugestywną rolę spełniają zwłaszcza wypowiedzi rozkazujące bezpośrednio skierowane do adresata rozkazu.to wypowiedź taka niczego nie opisuje. czy też aktu zobowiązania się do czegoś. które wyłącznie dają wyraz naszym przeżyciom. Jakaś wypowiedź mniej lub bardziej skutecznie pełni rolę sugestywną w stosunku do jej odbiorcy. to ów ktoś kłamie (por. bólu czy gniewu. jak np. Należy zwrócić uwagę. Gdy ktoś w pustym pokoju mówi ze złością „Psiakrew!” albo woła nagle „Oj!” . nadanie komuś imienia. konwencjonalnym. Możemy formułować wypowiedzi opisujące jakiś stan rzeczy. przyznanie komuś . Przedmiotem zainteresowania pragmatyki jest też rola sugestywna. na które zwykle reaguje się w jakiś jeden określony sposób (np. jaką pełnić mogą czyjeś wypowiedzi w stosunku do ich odbiorcy. jak te wypowiedzi głoszą. że żywi przeświadczenia przeciwne. potencjalnie więc pełnią rolę sugestywną. że formułowanie wypowiedzi ustnych czy pisemnych w określonych okolicznościach życia społecznego jest zwykle czynnością społeczną. przyrzeczenia czegoś itp. a jedynie wyraża gniew czy ból mówiącego. Jeśli ktoś głosi w swej wypowiedzi. to nadają się jako wypowiedź danego języka do tego. ale też poderwać do ataku i przełamać bezwład bardziej lękliwych. polegającą na tym. ukrywając. „Dziecko wpadło do studni!”). Wyróżnia się w związku z tym rolę performatywną niektórych wypowiedzi w danym środowisku kulturowym. przyjęcie zobowiązania. złożenie przyrzeczenia. że poprzez wygłoszenie (czy też napisanie lub podpisanie) tych wypowiedzi w określonym układzie życia społecznego dokonuje się takich aktów o charakterze umownym. Interesować nas będą szczególnie wypowiedzi formułujące normy postępowania jako wypowiedzi. rozdz. a okrzyk „Hurra!” szturmującego oddziału ma nie tylko wyrazić wolę zdecydowanej walki.ekspresywna wypowiedzi są od siebie w dużym stopniu niezależne. które jeśli nawet w danej chwili nie pełnią w stosunku do nikogo roli sugestywnej. poprzez którą dokonujemy aktu poinformowania innych czy wezwania do jakiegoś postępowania. Zazwyczaj opisujące coś wypowiedzi pewnej osoby są wyrazem żywionych przez tę osobę przeświadczeń. zastrzegając się wyraźnie czy choćby przez sposób dokonania wypowiedzi. by rolę taką spełniać. a również różnie sformułowane normy. VI § 7). ani nawet przypuszczeń. np. że tak a tak jest. jest jedynie przejawem tych przeżyć. „Pożar!”. Wdrożony do musztry żołnierz na komendę „Baczność!” bez namysłu reaguje przybraniem postawy zasadniczej. „Nalot!”. Możemy też formułować wypowiedzi. że nie żywimy przeświadczeń.

lecz dotyczą również ich roli ekspresywnej.odznaczenia czy godności. dążąc do wywołania w świadomości innej osoby. a jedynie znaczenie ekspresywne. Wypowiedź rozpatrywana w jej roli performatywnej sama przez się niczego nie opisuje. gdy twórca i odbiorca znaku dla danego szczególnego przypadku uzgodnili między sobą znaczenie jakichś słów czy też innego rodzaju znaków. również znający te reguły. Płyń po morzach i oceanach świata. „Ach. by sędzia (czy sędziowie składu sądzącego) podpisał i ogłosił wypowiedź o określonej treści . a odbiorca. Jeśli twórca znaku należycie zna te reguły i użył słów o odpowiednim znaczeniu. Jeśli natomiast wypowiedziane przez twórcę znaku słowa wywołają u odbiorcy myśl innego rodzaju niż ta. chociaż jej dokonanie w należyty sposób stać się może podstawą obowiązywania nakazów określonego rodzaju. Łatwo zrozumieć. jaką zamierzał wywołać twórca znaku . Niewątpliwie ma też w języku polskim określone znaczenie wypowiedź np. Znając różnorodne role. nie sugeruje żadnych zachowań. jeśli w odpowiedniej chwili nie zostaną przez upoważnioną do tego osobę wypowiedziane słowa: „Nadaję ci imię N. wypowiada słowa.bez podpisania i wygłoszenia takiej wypowiedzi nie dojdzie. które pełnią wypowiedzi formułowane w określonym języku. ustanowienie normy prawnej itp. na czym polega proces porozumiewania się ludzi w tym języku. wydanie wyroku. Oczywiście może dojść do porozumienia również wtedy.5 Dla ważności aktu wydania wyroku konieczne jest to. że nie jest to znaczenie opisowe. myśli określonego rodzaju. do ustalenia się reguł. zrozumieć można.to dochodzi do porozumienia między twórcą a odbiorcą znaku. którym według reguł znaczeniowych danego języka przyporządkowana jest taka właśnie myśl.”.a mianowicie ustaliła się reguła. według obowiązujących przepisów proceduralnych. którą zamierzał wywołać . W związku z rozróżnieniem różnych ról wypowiedzi naszej mowy należy odpowiednio dostrzegać różnorodność znaczeń tych wypowiedzi. jakie to smaczne!” . według których danemu wyrażeniu należy przyporządkowywać myśl o takim. odbiorcy znaku. Mianowicie osoba będąca twórcą znaku. należycie dosłyszał czy dostrzegł te słowa i przyporządkowuje im myśl taką właśnie.. Nie zostanie dokonane w sposób zgodny z tradycją ceremonialne nadanie imienia statkowi. a nie innym stanie rzeczy. że w ten sposób wyraża się zadowolenie z przeżywanej przyjemności smakowej tyle tylko.. do aktu wydania wyroku. sugestywnej i performatywnej. Znaczenie jakiegoś wyrażenia w danym języku nie ogranicza się do jego znaczenia opisowego. nie wyraża żadnych przeżyć. że zainteresowania prawnika nie ograniczają się jedynie do opisowej roli wypowiedzi.

że mówiący użył słów. ss. PWN. kreatywną itp. Rozprawy i wykłady filozoficzne. 5 . jako znak. Mówienie i poznawanie.708. Problematyce tej poświęcona jest część książki Jak działać słowami. 83 . nr 3. Austina. jakiego rodzaju czynność kulturowa zostaje dokonana poprzez daną wypowiedź. że powstało między nimi nieporozumienie. Odpowiednio do tego. które nie mają ustalonego znaczenia w danym języku. albo tym. Warszawa 1993. Klasyczne sformułowania dotyczące teorii performatywów można znaleźć w książce twórcy tej teorii Johna L. 545 . Jeśli zaś słowa przez kogoś wypowiedziane czy napisane nie wywołały. ss. jakie znaczenie mają wypowiedziane słowa w danym języku. rozróżniać można bardziej szczegółowo role permisywną. Stwierdzenie jako akt mowy.97. Nieporozumienie może powstać czy to dlatego. czy dlatego. danej wypowiedzi. Niezrozumienie może być spowodowane tym. adskryptywną. Szerzej: T. mówi się. albo nie uzgodnili między sobą odmiennego znaczenia danych słów.twórca. że twórca lub odbiorca mylą się co do tego. „Studia Filozoficzne” 1973. u odbiorcy myśli o określonej treści. że odbiorca nie zna znaczenia określonych słów w danym języku. mówi się. Gizbert-Studnicki. że nastąpiło niezrozumienie danej wypowiedzi. że któreś z użytych słów czy wyrażeń złożonych ma w danym języku kilka znaczeń.

).Odpowiedni sposób rozumienia oświadczeń stron zawierających umowę ma istotną doniosłość prawną. w której dym służyłby jako znak czegoś. Jeśli jednak są podstawy do tego. którego reguły znaczeniowe przyjęte są tylko w społeczeństwie polskim. aby ustalić. aby ustalić. 65 § 2 kod. 65 § 1 kod.a więc należy odwołać się do założeń o charakterze pozajęzykowym (art. jakie przypisują tym znakom społecznie przyjęte w danym środowisku reguły znaczeniowe (np.). Czy ta bariera z napisem i strzałką była znakiem w tej sytuacji? 4. to należy przypisywać tym słowom czy innym znakom takie znaczenie. którego reguły znaczeniowe ustalone są tylko w małej grupie. Podaj przykład znaku: takiego. takiego. Wypowiedziom czy innym znakom. a barierę niezwłocznie potem usunięto. nie określają jednoznacznie znaczenia tego oświadczenia i brak jest podstawy. Przy mało uczęszczanej szosie ścinano spróchniałe drzewa i na ten czas umieszczono barierę z napisem „Objazd” oraz strzałkę kierującą na równoległą dróg? polną. że składający i przyjmujący oświadczenie zgodni byli co do przypisywanego użytym słowom czy innym znakom znaczenia odmiennego od ogólnie przyjętego znaczenia językowego. w którym oświadczenie to prowadzić będzie w danej sytuacji do stanu rzeczy zgodnego z „zasadami współżycia społecznego” . II. w którym złożono oświadczenie. 60 kod. które ze względu na sytuację mogą być traktowane jako oświadczenia woli (art. Według polskiego kodeksu cywilnego przyjmować należy następujące zasady co do wiążącego w obrocie prawnym sposobu dokonywania oświadczeń stron: I. cyw. do której Ty należysz. którego reguły znaczeniowe ustalone są w zasięgu międzynarodowym. to złożonemu oświadczeniu należy przypisać to spośród kilku możliwych w danym języku znaczeń. w Polsce kiwnięcie głową czy użycie słów „Zgadzam się” jako znaki przyjęcia złożonej oferty).). że składający i przyjmujący oświadczenie zgodnie przypisywali mu jakieś jedno znaczenie. Podaj przykład sytuacji. III. W czasie ścinania drzew nikt jednak nie nadjechał szosą. oraz takiego. 3. 2. Zadania 1. cyw. należy przypisywać zasadniczo takie znaczenie.cyw. Jeżeli reguły znaczeniowe języka. jakie zgodnie przypisywały im strony (art. Czy leżące w magazynie zarządu drogowego blaszane żółte trójkąty z czerwoną obwódką są znakami drogowymi? .

12. Pojęcie nazwy Wśród ogółu wyrazów i wyrażeń złożonych danego języka interesować nas będą obecnie nazwy. że zwrot «brać sobie do serca» jest idiomem języka polskiego”? Rozdział II NAZWY § 1. a które tylko rozumiesz. „tracz”. Jak można rozumieć zwroty: „On ma węża w kieszeni”. kto powiedział. 6. d) „poniżej”. 10. e) „głośno”. Nazwa jest to wyraz albo wyrażenie rozumiane jednoznacznie. „użątek”.5. Napisz zdanie składające się z co najmniej pięciu wyrazów i określ kategorię syntaktyczną wyrazów składowych. Określ role tych wypowiedzi. gdy ten ktoś wkłada sweter. Poznań otrzymał wozy tramwajowe z Amsterdamu. „Koledzy dali mu bobu”? 9. 15. Podaj przykład wypowiedzi. c) gdy ktoś wykonuje poranne ćwiczenia gimnastyczne w swym pokoju. „kierdel”. Czy ściśle wyraził się ktoś. „On za kołnierz nie wylewa”. 16. Wskaż wśród następujących wyrazów te. Na szybach nad wygodnym miejscem przy wejściu były napisy: „Wilt u zitten? Ik kan staan!”. że gorączka jest znakiem choroby? 7. które należą do Twojego słownika: „dysza”. Które z tych wyrazów są przez Ciebie aktywnie używane (słownik czynny). Uzasadnij każdą odpowiedź. jakie są warunki ważnego dokonania danego aktu za pomocą tej wypowiedzi. Jakie przypisujesz tym napisom znaczenie? Jak wpadłeś na ten pomysł i jakie elementy były podstawą tego przypuszczenia? 11. którą zawarłeś nie używając jakichkolwiek znaków słownych. „sabotaż”. Czy podniesienie przez jakąś osobę ręki do góry jest znakiem: a) w chwili. c) „chociaż”. „karczoch”. 17. 13. d) gdy zapowiedziano dyskusję. Określ kategorię syntaktyczną wyrazów: a) „śpi”. „laser”. Opisz dokładnie. b) „otwiera”. Przeprowadź analizę znaczenia wypowiedzi „Trzy trefle” w czasie licytacji przy grze w karty . Jakiego stopnia językowego jest wypowiedź: „Jan sądzi. które nadaje się na podmiot lub orzecznik orzeczenia . Orientując się według końcówek słów użytych w dziecięcym języku spróbuj ustalić budowę składniową zdania: „Livo-głoka kuzdra kornęła bokra u kornuje bokrzątko”. ale ich nie używasz (słownik bierny)? 8. Podaj przykład umowy. iż Paul wie o tym. która w danej sytuacji spełnia szczególnie wyraźnie rolę performatywną.oraz znaczenia tych samych słów jako odpowiedzi na pytanie „Jakie trzy karty pozostały ci w ręku?”. b) gdy odbywa się jawne głosowanie. Jaką rolę semiotyczną spełnia napis „Kocham Elę!” w poufnym pamiętniku? 14.

§ 2. nazwy zawarte w zdaniach: „Chory cierpi”. że orzeczenie imienne to orzeczenie stwierdzające o podmiocie. czasowników. który mieszka w Poznaniu” to inny przykład nazwy złożonej. aby wykład był przystępniejszy. „Biały przedmiot” . W podanych przykładach na nazwę złożoną składa się cały zespół rzeczowników. rozróżnić trzeba: nazwy konkretne. bo jako całość wyrażenie to może być podmiotem lub orzecznikiem w zdaniu. stał się adwokatem. co mówić będziemy o nazwach konkretnych. że przy wielu słowach języka prawniczego mogą powstawać niejasności. na pewne zdarzenie czy stan rzeczy (np. weźmy np. Również nazwa prosta może nie być rzeczownikiem. co jest białe. bo ta nazwa nie wskazuje na rzeczy. nazwa czegoś. do czego nazwy są odnoszone. jak to widać ze zdania: „Praworządność jest fundamentem siły Rzeczypospolitej Polskiej”. np. składające się z jednego tylko wyrazu. „Jan” i „adwokat” to nazwy. co sobie jako rzecz czy osobę wyobrażamy. a wyrażenie „student pierwszego roku prawa.imiennego w zdaniu. Wskazują one na pewną cechę wspólną wielu przedmiotom (np. co wyobrażamy sobie jako rzecz lub osobę („kwiat paproci”. że Jan jest adwokatem. że jest on taki a taki. nazwa to nie to samo co rzeczownik. które nie są znakami rzeczy czy osób ani czegoś. Jak widać. „cisza”) albo na pewien stosunek między przedmiotami (np. oraz nazwy abstrakcyjne. bo wyrazy te mogą stać się podmiotem względnie orzecznikiem w zdaniu. składające się z więcej niż jednego wyrazu. które są znakami rzeczy („stół”) albo osób („sędzia”). Ale „białość” to nazwa abstrakcyjna. zaimków. „Praworządność” to nazwa i wyrażenie „fundament siły Rzeczypospolitej Polskiej” też jako całość jest nazwą. bo w jej skład wchodzi więcej niż jeden wyraz. (Przypominamy. nie zawsze jednak da się zastosować do nazw abstrakcyjnych. „Rozpaczać jest to przydawać zło do zła”. „Skrypt” to nazwa prosta. i nazwy złożone. „kradzież”. Nazwy konkretne a nazwy abstrakcyjne Ze względu na to. W dalszych rozważaniach będziemy się zajmować głównie nazwami konkretnymi. czy posługujemy się nimi w danym przypadku jako nazwami . „Student. zamieszkały w mieście położonym nad Wisłą” . „płacz”. przymiotników. To. „wyższość”). „braterstwo”. przyimków. „nimfa”).to nazwa konkretna.to nazwa złożona. to jest takie. jest to nazwa. to jest takie nazwy.). lecz na to. ewentualnie czegoś. „białość”). Zwrócić tu trzeba uwagę. Ze względu na liczbę wyrazów wchodzących w skład nazwy rozróżniamy nazwy proste. co w pewnych rzeczach podobne. „Ten jest podejrzany”. został adwokatem itp.

np. w taki sposób. która nazywałaby się „piękno”. Można wprawdzie formułować np. (pod wpływem pewnych elementów magicznego myślenia prawników rzymskich) częsta jest w prawoznawstwie tendencja do rozprawiania o czyimś „prawie”. co. popełnia błąd hipostazowania. Ten. „wyrok” to nazwa konkretna. A przecież nie ma jakiejś takiej rzeczy. to przy rozważaniach natury teoretycznej nieostrożność w posługiwaniu się nazwami abstrakcyjnymi łatwo może sprowadzić na bezdroża gadaniny nie wiadomo o czym. nazywamy desygnatem tej nazwy. jakby to „prawo” było jakąś rzeczą. czy . by dopatrywać się jakichś rzeczy. pewnych gwałtownych zmian zachodzących w rzeczach.: „Sędzia wymierzył przestępcy karę”. § 3. a nazwa abstrakcyjna . To.jeśli chodzi nam o sam akt wydania wyroku. Czytelniku.abstrakcyjnymi. a cecha wspólna wszystkim rzeczom z czyjegoś punktu widzenia pięknym. bo piękno to nie rzecz. Nazwami abstrakcyjnymi należy posługiwać się o tyle ostrożnie. to znaczy zajmującego w jakimś czasie jakąś przestrzeń. przedmiotu. „akt oskarżenia” itp. lecz stosunku zachodzącego między rzeczami czy osobami. takie zdanie: „Sprawiedliwość ukarała przestępstwo”. . którego dana nazwa jest znakiem. których nazwy te byłyby znakami. jeśli mamy na myśli arkusz papieru. czyimś uprawnieniu czy zespole uprawnień. Podobnie: „więzienie”. ale lepiej pozostawić taki sposób mówienia poetom i wypowiadać się w sposób możliwie bardziej konkretny. kto dopatruje się jakiegoś fizykalnego. a „bliskość” to nie nazwa jakiejś rzeczy czy osoby.konkretnymi. na którym zapisano treść wyroku. Tak np. Jeśli to nawet nie spowoduje większych kłopotów przy rozważaniu spraw potocznych. lecz nazwa pewnego zdarzenia. Np. który odpowiadałby nazwie abstrakcyjnej. że często ulegamy przy tym pokusie. np. „wybuch” to nie nazwa rzeczy. Desygnat nazwy Przedmiot.

ku stosunkom. a może się ona zwracać nie tylko ku rzeczom. ile przedmiotów pięknych dla jakichś ludzi w jakiejś chwili. że czyn oszusta jest desygnatem nazwy „przestępstwo”. czy jest jedno piękno. Była w nich mowa o desygnatach nazw konkretnych. przy tym myśl naszą mogą zaprzątać nie tylko wyobrażenia tego. Mówi się mianowicie. że liczba 3 jest desygnatem nazwy „liczba nieparzysta”. itd. że „przedmiotem naszej myśli” jest to. lecz również twory naszej wyobraźni. pojmowana jako skłonność jakiegoś człowieka do postępowania w sposób sprawiedliwy. jest jedynym desygnatem nazwy „glob ziemski”. Jeślibyś wziął do ręki to. Ten sposób rozumienia słowa „przedmiot” nasuwa wiele kwestii: np. ku czemu zwraca się nasza myśl. jeślibyś powiedział: „To jest chmura” . co masz pod nogami. Przytoczone przykłady nie budzą wątpliwości. Desygnatem danej nazwy jest tedy każdy przedmiot. zajmujących w jakimś określonym czasie jakąś określoną część przestrzeni. Słowo „przedmiot” bywa jednak czasem używane w znaczeniu znacznie szerszym. że „istnieją” liczby nieparzyste.i z tego właśnie punktu widzenia nazwami interesuje się semantyka.masz w tej chwili przed sobą. ale i ku cechom wspólnym dla wielu rzeczy. jest desygnatem nazwy „książka”. co masz przed oczyma w tej chwili. itd. że sprawiedliwość. co to znaczy. co jest. a więc o przedmiotach w ścisłym znaczeniu. Jeśli w ten sposób rozumieć będziemy słowo „przedmiot”. o którym trafnie orzec można daną nazwę. o rzeczach albo osobach. W każdym razie nie można utożsamiać „przedmiotu naszych myśli” z przedmiotemrzeczą. itd. a „nie istnieje” liczba naturalna większa od każdej innej liczby naturalnej. kto tę książkę napisał. ten. jest desygnatem nazwy „cnota”. Nazwa oznacza swe desygnaty . to. Ze względu na te trudności z określeniem desygnatu nazwy abstrakcyjnej posługiwać się będziemy głównie przykładami dotyczącymi desygnatów nazw . możemy mówić.powiedziałbyś prawdę.powiedziałbyś nieprawdę. czy tyle.. i powiedział: „To jest książka” . jest desygnatem nazwy „człowiek”. ku zdarzeniom itd.

„szklana góra”. choć będzie kolejno brunetem. obywatelstwo czy inne cechy. Skoro raz niemowlę nazwano: Karol Kaczmarek. nie przypisując przez to danemu przedmiotowi takich czy innych właściwości wyróżniających go. gdy szukamy desygnatu nazwy generalnej „najwyższa góra na świecie”). ale i przedmiotom tylko wyobrażonym. choć kolejno stanie się ono chłopcem. Nazwa indywidualna. a więc przedmiotów mających cechy budynku. W pewnych przypadkach może istnieć jeden tylko przedmiot mający odpowiednie cechy (np. jakie jest znaczenie. § 4. krzesła. starcem. nazwa ta będzie mu służyć. które tym przedmiotom przypisujemy. Natomiast nazwy. choć zmieni zawód. Nazwy indywidualne to takie nazwy. „krzesło”. odnoszą się do wszelkich przedmiotów danego rodzaju. postaciom literackim („Andrzej Kmicic”) czy występującym w dziele literackim wyimaginowanym miejscowościom. nazywamy nazwami generalnymi. „Najsłynniejsze z pierników miasto w Polsce” . np. Nazwy generalne. studenta wydziału prawa. i to bez względu na cechy tego przedmiotu. „Poznań”.: „budynek”. które przysługują przedmiotom ze względu na jakieś cechy. stan cywilny.konkretnych. które służą do oznaczania poszczególnych.to . jak długo zachowuje on ciągłość istnienia (chyba że zmienimy daną mu raz nazwę). a nawet w ogóle mogą nie istnieć przedmioty o odpowiednich cechach („kulisty sześcian”. „Dunajec”. musimy najpierw dokonać odróżnienia nazw indywidualnych od generalnych. „student wydziału prawa”. łysym. jaki jest sposób posługiwania się nazwami w jakimś języku. dojrzałym mężczyzną. Nazwy indywidualne a nazwy generalne Dla wyjaśnienia. „krasnoludek”). „Karol Kaczmarek”. tych a nie innych przedmiotów. służy danemu przedmiotowi tak długo. taka jak np. Nazwy indywidualne mogą być nadawane nie tylko przedmiotom rzeczywistym. np. siwym. młodzieńcem.

do którego się to odnosiło . Można więc powiedzieć. która dziś. która ma tę cechę. tej.: „Każda Zofia ma imieniny 15 maja”. ale używając tego słowa odnosimy je zazwyczaj do pewnej określonej. że dano jej imię Zofia”. § 5. a nie inne miasto. że kiedyś tak właśnie miejsce to nazwano. zaimek ów spełniać będzie rolę nazwy indywidualnej. które ma wiele znaczeń.nie inny. co nazwa indywidualna „Toruń”. początkowo. Z przykładów tych widać. wskazywała na pewną osobę poprzez jej cechy. Przepisy prawa ustanawiają nakazy dla takich a takich obywateli oznaczonych nazwą generalną . że nazwa „Krzywousty”. Zauważmy też. bo rozumiemy je w sensie: „kobieta. przed wiekami. bo oznacza to. jest nazwą indywidualną. gdy powiemy: „taki oto” . że słowo „Zofia” to słowo. że jeśli mówimy np. Gdy wskazując palcem powiemy: „ten oto”. z naszego punktu widzenia. a nie innej. nie ze względu na jakieś jego cechy. Odróżnianie nazw indywidualnych i generalnych będzie nam potrzebne zwłaszcza przy rozważaniach dotyczących prawa cywilnego. A . ale w każdym z tych znaczeń jest nazwą jakiegoś jednego indywiduum. Treść nazwy Nazwy generalne odnoszą się do wszystkich przedmiotów mających pewien określony zespół cech. ale ze względu na to. to łobuz” może domagać się kary każdy. Zauważyć trzeba jednak. która oznacza to samo.urzędy stosując prawo ustanawiają na tej podstawie normy dla obywateli oznaczonych nazwami indywidualnymi. że nie można utożsamiać rozróżnienia nazw indywidualnych i generalnych z rozróżnieniem imion własnych i pospolitych w gramatyce.nazwa generalna. Wprawdzie wiele kobiet nosi to imię. Za powiedzenie: „Wiśniewski to łobuz” może żądać ukarania ten tylko Wiśniewski. Podobnie nazwą indywidualną jest słowo „Zofia”. „Toruń” to nazwa indywidualna.rolę nazwy generalnej. to słowo „Zofia” staje się nazwą generalną. Za powiedzenie: „Co Wiśniewski. tak jak się nim najczęściej posługujemy. kto nosi nazwisko Wiśniewski. kobiety.

który jest: 1) urządzeniem przystosowanym do swobodnego lotu w powietrzu. że odnosimy ją do każdego przedmiotu. śmigłowcowi.więc np. rakiecie kosmicznej itd. 3) poruszanym silnikiem o takiej czy innej konstrukcji. sterowcowi. spadochronowi. . Taki zespół cech łącznie przysługuje każdemu samolotowi i tylko samolotowi. a nie np. 4) o nieruchomych płatach nośnych. szybowcowi. 2) cięższym od wypartego przez nie powietrza. nazwa „samolot” takie ma znaczenie w języku polskim.

11) opisywalna na kole . jeśli stwierdzi w nim te cechy łącznie. tylko jęczmienna.ma wszystkie inne cechy . 9 albo 1. kogo chcemy zapoznać z treścią nazwy „kwadrat”. 2. na podstawie którego osoba używająca danej nazwy we właściwy dla danego języka sposób gotowa jest uznać jakiś dowolny przedmiot za desygnat tej nazwy. 2) jęczmienną. 6. Jeśli jakiś przedmiot ma owe cechy konstytutywne.cechami konstytutywnymi. ten widocznie nie zna treści nazwy „pęczak”. albo 1. 9) o obwodzie przy danej powierzchni stosunkowo najmniejszym. treścią nazwy „pęczak” w języku polskim jest zespół cech: 1) coś. 5) o bokach parami równoległych.odmówić mu charakteru desygnatu tej nazwy.itd. a cechy zespół taki tworzące . 3.dlaczego?). 8. 7 .Treścią jakiejś nazwy generalnej nazywamy taki zespół cech. jakie cechy ma każdy kwadrat. a przy stwierdzeniu braku którejś z nich . 3) bardzo grubą. Wszystkie kwadraty mają taki zespół cech i tylko kwadraty mają taki zespół cech. nie zna jej znaczenia w języku polskim. Wystarczy podać cechy 1. a to już powinno mu wystarczyć. długo jeszcze moglibyśmy wymieniać. który wystarcza do tego. 10) wpisywalna w koło. 2. Nie każda bardzo gruba kasza jest pęczakiem. nazywamy konstytutywnym zespołem cech. 4) prostokątna. Jest to: 1) figura płaska. co jest kaszą. by umiał odróżniać kwadraty od nie-kwadratów (nie wystarczy jednak podać cech 1. 2) czworoboczna. jak odróżniać kwadrat od nie-kwadratu? Nie. 2.. odmawia jej nazwy „pęczak”. 3) równoboczna. co te trzy cechy łącznie posiada. Czy jednak trzeba komuś. to już przez to samo jest desygnatem danej nazwy. może być nazwane pęczakiem i tylko to. by odróżnić desygnaty danej nazwy od innych przedmiotów. 7) połowiących się i 8) prostopadłych. 2. 6) o przekątnych równych. Zastanówmy się teraz. itd. A więc np. 2. aby wiedział. że ma do czynienia z bardzo grubą kaszą jęczmienną. wyliczać aż tyle cech. tylko bardzo gruba. 7. Taki zespół cech. 4. co ma te trzy cechy. 3. Kto wiedząc. 6. Wszystko. 4 albo 1. a co za tym idzie . Nie każda kasza jęczmienna jest pęczakiem. 6.

10. Wyrażenie „cecha istotna” bywa jednakże różnie rozumiane: mówi się nieraz o cechach istotnych dla desygnatów danej nazwy mając na myśli te cechy. że nazwy generalne mają pewną treść. który posiada zespół cech wskazany w treści owych nazw. bo właśnie odmienna treść jest tym. 4. Te pozostałe cechy wspólne nazywamy w tym przypadku cechami konsekutywnymi względem poprzednio wymienionych. co to jest kwadrat. Jeśli coś ma cechy 1. 3. Najprościej wytłumaczyć komuś. który np. a to przecież zupełnie co innego. 7. 2.wspólne wszystkim desygnatom danej nazwy. 4. o co chodzi. a zależnie od tego pewne cechy będą raz odgrywać rolę cech konstytutywnych. brany z jakąś jedną treścią. Zwróćmy uwagę. co to jest kwadrat. gdybyśmy podali np. Cechy konstytutywne bywają czasem nazywane cechami istotnymi. Taki konstytutywny zespół cech.cech konsekutywnych. czyli słownikową nazwy. nazywamy treścią leksykalną. co odróżnia jedną nazwę od drugiej. Choć mamy tu jedno słowo „koza”. albo jeszcze inna. 2. mogą one spełniać rolę nazwy dla każdego przedmiotu. 5. Każda nazwa generalna może występować w trzech różnych rolach znaczeniowych.. albo „młoda i jeszcze niezbyt stateczna dziewczyna”. znacznie trudniej byłoby mu zrozumieć. to już na pewno jest kwadratem (cechy konstytutywne). np. trzeba właściwie mówić o kilku nazwach „koza”. podając zespół cech 1. 9. 8. Nazwą jest więc pewien napis czy zespół dźwięków brany w jakimś jednym swym znaczeniu. . 2. słowu „koza” może odpowiadać treść: „rogate zwierzę domowe z bródką” albo „żelazny piecyk na wysokich cienkich nóżkach”. znajdziemy w encyklopedii czy w słowniku. jako najprościej wyjaśniający. 11 (cechy konsekutywne). a stąd ma też z konieczności cechy 3. które mówiący ze swego punktu widzenia uważa za szczególnie ważne. a innym razem . że zespół cech konstytutywnych można zestawić na różny sposób. czyli w trzech supozycjach. Dzięki temu. cechy 1. 6. Nazwy te mogą być wieloznaczne. 9.

w wypowiedzi: „Zając jest pospolity w Polsce”. biorąc tym razem to słowo w supozycji materialnej. nazwa taka może być używana w wypowiedzi jako znak dla poszczególnego przedmiotu tego właśnie rodzaju. o którym można by trafnie powiedzieć: „To jest gatunek zając”. wyraz może być nazwą dla całego gatunku przedmiotów. O jakimś określonym zającu nie można powiedzieć.to nasz twór myślowy. tzn. chodzi nam wtedy o poszczególny desygnat tej nazwy. Nazwa używana w tej supozycji staje się w każdym przypadku nazwą abstrakcyjną. Wreszcie. Po drugie (supozycja formalna). „zając” w supozycji formalnej nie biega ani też nie je. Supozycją materialną nazywamy użycie jakiegoś wyrazu jako znaku dla niego samego. po trzecie. powstały z uogólnienia myśli o cechach wspólnych wszystkim zającom. z pięciu liter i wielokrotnie jest odbity na tej właśnie stronie książki. Nie ma bowiem takiego fizycznego przedmiotu. „Zając” w supozycji prostej biega i je. bo „gatunek zajęcy” jako całość nie ma nóg ani zębów. W takiej supozycji używamy słowa „zając” mówiąc: „Zając przebiegł mi drogę”.Po pierwsze (supozycja prosta). Pospolity jest „gatunek zając”. która się mieści w następującym cudzysłowie: „ZAJĄC”? Musimy ją też nazwać „zając”. jako znak dla określonego desygnatu tej nazwy. Używając słowa w tej supozycji stawiamy je w . gatunek zajęcy ma w Polsce wielu przedstawicieli i wobec tego łatwo się z przedstawicielem tego gatunku spotkać. Gatunek zając . jak nazwać tę cienką warstwę farby drukarskiej. „ZAJĄC” w supozycji materialnej składa się z dwóch sylab. jak np. To poszczególne zające mają zęby. że jest pospolity. ale każdy swoje (to właśnie mamy na myśli mówiąc ogólnie: „Zając ma ostre zęby”).

rzecz prosta. np. to klasa wszystkich z osobna wziętych osób. a w związku z tym cechuje ją jakaś mniejsza czy większa liczebność tych elementów.cudzysłowie. czyli klasa elementów. Nie można mieszać cech nazwy (np. Obok tego jednak słowo „zbiór” używane bywa dla określenia agregatu. Nazwy indywidualne mogą. charakteryzowana jest przez cechy. jak . z których każda jest studentem . zielone. § 6. że jest pięcioliterowa) i cech desygnatów nazwy (np. stowarzyszenie to zbiór (agregat). to znaczy jakiejś całości. że desygnaty te są twarde. rzeczy złożonej z części składowych (zbiór w sensie kolektywnym).natomiast nie chodzi tu o całość taką. Należy jednak zwrócić uwagę na wieloznaczność słowa „zbiór”. Tak więc np. występować tylko w supozycji prostej (Jan jest mężczyzną) albo materialnej („Jan” jest sylabą). W licealnym kursie matematyki słowa „zbiór” używano na oznaczenie pewnej mnogości elementów wyróżnionych według takich czy innych zasad. „zając”. na podstawie których zalicza się do niej poszczególne elementy. A więc zakres nazwy „student”. Z pojęciowego punktu widzenia czym innym jednak jest zbiór (klasa) z osobna rozpatrywanych książek z danej biblioteki. które w określonym dniu tworzyły określone stado. Zakres nazwy Zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy nazywany bywa zakresem tej nazwy. a czym innym . ze względu na taką czy inną cechę tych elementów.zbiór (agregat) książek nazywany. księgozbiór to zbiór (agregat). Zakres nazwy . nie ulegnie zmianie.to klasa wszystkich desygnatów danej nazwy. a nie o jakiegoś poszczególnego zająca czy gatunek „zając”. biblioteką. okrągłe. Klasa zwierząt. miedziane itp. chociaż stado ulegnie rozproszeniu i przestanie tworzyć agregat. jaki tworzą ludzie zorganizowani w pewien sposób.). jako całość. jaki tworzą systematycznie zgromadzone przez kogoś książki łącznie wzięte. Zbiór w takim rozumieniu (zbiór w sensie dystrybutywnym). Ten cudzysłów zaznacza. że chodzi nam o samo słowo.

Przyjąć należy. Zakres nazwy indywidualnej z założenia obejmuje jeden tylko desygnat. ale na ogół mającej szerszy zakres (np. najdłuższa rzeka w Polsce. Jeśli do zespołu cech tworzących treść jakiejś nazwy dołączymy dalsze cechy (determinowanie treści początkowo rozważanej nazwy). lekarz. rozróżniamy nazwy ogólne. iż chodzi o zakres nazwy „student z 1994 r. Ze względu na to. Nazwy ogólne to takie. iż nie jestem elementem zakresu nazwy „student”. że Arystoteles należy do zakresu nazwy „młodzieniec”.. a Jan Kochanowski do zakresu nazwy „poeta Odrodzenia”. zazwyczaj mając na myśli klasę tych przedmiotów. przechodzimy w ten sposób do innej nazwy. Zakres nazwy generalnej wyznaczony jest przez treść tej nazwy. ale na ogół o węższym zakresie (np.ogólnoświatowa organizacja studencka. bo chociaż dawno temu byłem studentem. o bogatszej treści. żołnierz. człowiek). prawnik. aktualnie nim nie jestem. choć kiedy indziej może nam domyślnie chodzić o zakres nazwy „student z 1994 r. Ustalając zakres nazwy „student” domyślnie przyjmujemy zazwyczaj. internista). ale nie powiedzielibyśmy np. Odniesienie do określonego czasu zależy zresztą od naszego punktu widzenia na dane sprawy. . które w danej chwili są desygnatami nazwy. że Arystoteles należy do zakresu nazwy „filozof starożytności”. Powstawać mogą dalsze niejasności związane z tym. że zakres nazwy ustala się z milcząco zakładanym odniesieniem do określonego okresu.”. Jeśli pomijamy w myśli niektóre istotne cechy składające się na treść jakiejś nazwy (abstrahowanie). szafa. naturalny księżyc naszej planety. ile desygnatów obejmuje zakres danej nazwy. babka Adama Mickiewicza). które mają tylko jeden desygnat (np. jednostkowe i puste. lub z okresu wcześniejszego”. człowiek. to przechodzimy w ten sposób do innej nazwy. Nazwy jednostkowe to takie. Na przykład zwykle skłonni jesteśmy mówić. uboższej w treść. choć przecież i on był swego czasu młodzieńcem. koń. matka Adama Mickiewicza. które mają więcej niż jeden desygnat (np. notariusz.

ale też agregatom pewnych przedmiotów. których desygnatami są nie poszczególne rzeczy. gdy chodziło o nazwy osób.nie wskazuje ona bowiem na określone indywiduum. jak i istniejące ongiś. przy czym taka osoba może być tylko jedna. czy nie. syn bezdzietnej matki). agregat posłów. zależy w pewnej mierze od sposobu patrzenia na . Nie jest więc desygnatem nazwy zbiorowej „Sejm Rzeczypospolitej” ktoś. „biblioteka” (agregat książek). Nazwy. kto jest desygnatem nazwy „poseł na Sejm Rzeczypospolitej” . Mówimy: „ten. Co innego poseł. Nazwy puste (bezprzedmiotowe). względnie nawet być nie może. „stado” (agregat zwierząt).Adam Mickiewicz). Czasem znając treść nazwy nie umiemy mimo to określić. mają pewną treść. że przedmiotów o takich cechach nie ma. czy taki był jeden. a co innego Sejm. każą mianowicie szukać . jak „las” (agregat drzew). tyle tylko. czy dana nazwa jest faktycznie nazwą ogólną. Są więc takie nazwy. czy jakaś nazwa jest nazwą zbiorową. które wcale nie mają desygnatów (błękitny kwiat róży. Nazwy zbiorowe Nazwy przysługiwać mogą w danym języku nie tylko poszczególnym przedmiotom. to takie. czy też kilku ludzi coś razem niosło i tym przedmiotem wybiło szybę. lecz takie przedmioty.i odwrotnie. czy też może nikt tej szyby nie stłukł. lecz na jakąś osobę posiadającą określoną cechę. które traktujemy jako agregaty złożone z poszczególnych rzeczy.a nie wiemy. „spółdzielnia” (agregat osób) itd. jednostkową czy pustą. § 7. lecz generalna . niemniej coś znaczą. Nazwy puste niczego nie oznaczają. Wzięliśmy tu pod uwagę zarówno desygnaty aktualnie istniejące.jeśli są to nazwy konkretne osób czy rzeczy o określonych cechach. a pękła z powodu wypaczenia się ramy. Nazw jednostkowych nie można utożsamiać z nazwami indywidualnymi: „najstarszy żyjący w dniu 15 IX 1993 człowiek” to nie nazwa jednostkowa. To. nazywamy nazwami zbiorowymi (kolektywnymi). jeśli są nazwami generalnymi. stupiętrowy dom w Poznaniu. co stłukł tę szybę” .

takie słowa. „syn Marii Kowalskiej”. Jest to błędem.całość złożoną z części . „poręczyciel”. że niektóre słowa. jednostkowe i puste • według struktury desygnatów . a co innego klasa wszystkich członków tej spółdzielni.na ogólne.na zbiorowe i niezbiorowe Zwróćmy wreszcie uwagę. „pośrednik” itd. Nazwy a funktory nazwotwórcze Zapamiętajmy więc. Często można spotkać się z tym.przedmioty oznaczone daną nazwą. Np. „ojciec”. że nazwy można dzielić: • według liczby wyrazów składowych . a więc nazwa zbiorowa. § 8. co innego spółdzielnia jako całość. „ojciec”. spełniają z syntaktycznego punktu widzenia rolę funktorów nazwotwórczych od argumentów nazwowych. zaciągnąć pożyczkę. „dłużnik”. .na konkretne i abstrakcyjne • według sposobu wskazywania desygnatów . Są to np. Mianowicie słowo „syn” uzupełnione nazwą (najczęściej indywidualną) tworzy nazwy złożone: „syn Jana Kowalskiego”. dla technika . ale nie można by mówić wtedy o pożyczce zaciągniętej przez klasę członków tej spółdzielni. Dla prawnika „warsztat” .nazwa pewnego agregatu. „pozwany”.to nazwa jednostki niepodzielnej. „matka”. iż ktoś utożsamia agregat . do czego się odnoszą . „osobą prawną”) może np. Słowa takie jak „syn”. zespołu różnych urządzeń i narzędzi. zaliczane według gramatycznego podziału do rzeczowników. „syn rzemieślnika” itp.na proste i złożone • według charakteru tego. Spółdzielnia jako całość (będąc tzw.na generalne i indywidualne • według liczby desygnatów . jak „syn”.z klasą wszystkich tych części składowych.

ten biorąc do ręki dowolny przedmiot umie rozstrzygnąć. pośrednikiem”. ale domyślamy się wówczas. 30. skrótowo . 150. kto wbrew zakazom wsiada przednim pomostem do tramwaju. to wiadomo. Wprawdzie mówi się czasem: „Jan Kowalski jest ojcem. póki nie umówimy się jakoś co do tego. Ale czy jest desygnatem nazwy „złoczyńca” ten. czy jest on.„pozwany” nie są samodzielne co do znaczenia.. znając należycie dany język. że jest pozwany przez kogoś w jakimś procesie. 25. pozwanym. 50. czy są. bez wątpliwości rozstrzygnąć o każdym napotkanym przedmiocie. czy nie jest desygnatem nazwy „czcionka garmondowa”. § 9. na to nie możemy się zdecydować. jest złoczyńcą.. Ostrość zakresu nazwy Kto zna się na drukarstwie. 20. kto przez 5 minut dziennie . Czy ten.. Jeżeli natomiast o pewnych napotkanych przedmiotach. nazwę „kartka papieru”. Mamy np. że jest on ojcem jakichś dzieci. czy nie. z którym odpowiednio zapoznaliśmy się.. kto w parku miejskim wydeptuje ścieżki przez trawnik? Źle czyni . lecz dopiero uzupełnione w odpowiedni sposób tworzą nazwy. to nazwę taką określamy jako nazwę nieostrą..ale czy jest desygnatem nazwy „złoczyńca”. czy przedmiot ten jest. dłużnikiem. Kto zabija z chęci zysku. nie umiemy orzec.że jest nazwą ostrą. A kto próżnuje 10. 300 minut? Kiedy . Ale od jakich rozmiarów „zaczyna się” kartka? Na jakich rozmiarach „kończy się” kartka? Tego nie wiemy. mówimy. czy nie są desygnatami danej nazwy..w czasie godzin pracy próżnuje. to nikt tego nie nazwie kartką. Jeżeli mamy kawałek papieru o rozmiarach 15x20 cm.. jest próżniakiem? Na pewno nie. 200. Jeśli umiemy. że jednorazowo czy zawodowo pośredniczy między jakimiś ludźmi w jakichś sprawach. 15. że jest to kartka papieru. jeśli ma 1 x 1 cm albo 80 x 120 cm. czy nie jest desygnatem pewnej określonej nazwy. przez to samo nie jest jeszcze złoczyńcą. że jest on czyimś dłużnikiem. że w danym języku nazwa ta ma ostry zakres.. mimo dobrego zapoznania się z ich cechami. że chodzi w takiej wypowiedzi o to.

będą miały znaczenie praktyczne. Jako przykład nazwy ostrej weźmiemy nazwę „prokurator” w ścisłym znaczeniu tego słowa. że w języku potocznym niemal wszystkie nazwy są nazwami w pewnym stopniu nieostrymi. w tym przypadku taka nieostrość nazwy nie ma praktycznego znaczenia.: „Złoczyńcy nie mogą być urzędnikami”. Wyobraźmy sobie. jakie trudności wiązałyby się z wykonaniem przepisów ustawy takich. które obrazować będą zakresy nazw. Będziemy więc mówić tu o nazwach nieostrych tylko wtedy. dostrzeże. kto się bacznie przyjrzy. czy biologicznej. . jest prokuratorem. Bo np. to od jakiej chwili przestaje być desygnatem nazwy „prokurator”? Czy od chwili śmierci klinicznej. skoro go zwolnią z tej pracy albo umrze. „Wolno łowić ryby siecią w rzekach. jak np. „Ludzie w sile wieku zobowiązani są pomagać przy ważnych pracach publicznych” itd. Przy tym. póki ktoś ma nominację na prokuratora. gdy wątpliwości co do tego. gdy prokurator umiera.„zaczyna się” próżniactwo? Zilustrujemy to na wykresach. to prokuratorem być przestaje. czy od momentu zapisanego w akcie zgonu przez urzędnika stanu cywilnego? Oczywiście. czy pewne przedmioty należą do zakresu danej nazwy. rysując koła. Nazwy nieostre sprawiają wiele kłopotu prawnikom. ale nie wolno łowić ryb siecią w potokach”.

choć zapewne nie umiałby podać takiego zespołu cech. Przepisz. Na podstawie ogólnego wyglądu przeciętny prawnik doskonale odróżnia konwalię od nie-konwalii. e) wyrażenie złożone zawierające czasownik w trybie oznajmującym. ale jak szeroka . „wysoki dom”. o czym będzie mowa w § 2 rozdziału IV. czy jest on. „błękit pruski” (barwnik). „kowal”. bez zastanawiania się nad treścią danej nazwy. że są nazwami dla nas intuicyjnymi . umiemy podać zespół cech wystarczających dla odróżnienia desygnatów danej nazwy od innych przedmiotów. 2. lub też dzięki temu.to znaczy. c) zaimek. że są nazwami wyraźnymi .jest to dlań nazwa tylko intuicyjna. kto dobrze zna dany język nie umiałby podać takiego zespołu cech. w których jako podmiot występowałby: a) przymiotnik. Szeroka. Zadania 1. „kuźnia”. iż niektóre nazwy nie mają wyraźnej treści. „śmierć”. umiemy określić. podkreślając nazwy abstrakcyjne spośród następujących: „płacz”. to znaczy. b) czasownik. „sen”. Jaka jest treść nazwy „rzeka”? „Szeroka struga wody bieżącej”. „śpioch”. „łza”. Dla botanika będzie to nazwa i intuicyjna. „chochlik”. „wysokość”.od ilu metrów poczynając.Nieostrość zakresu wiąże się z tym. że na podstawie ogólnego wyglądu danego przedmiotu. Podaj przykłady zdań. „błękit nieba”. iż nawet ten. „przyjaźń”. . i wyraźna. które pozwoliłyby w sposób stanowczy odróżniać desygnaty danej nazwy od innych przedmiotów. czy nie jest desygnatem tej nazwy. bo botanik umie zestawić zespół cech odróżniających konwalię od innych przedmiotów do niej podobnych. „zabójstwo”. który przysługiwałby wszystkim konwaliom i tylko konwaliom . Nazwy stają się nazwami ostrymi dzięki temu. d) liczebnik. można strugę wodną traktować w danym miejscu jako rzekę? Taką nieostrość możemy w razie potrzeby usunąć za pomocą odpowiedniej definicji.to znaczy.

które przysługują każdemu desygnatowi nazwy „skuter”. jakie cechy można wybrać jako konstytutywne. Sędzia. Wskaż. są nazwami generalnymi czy indywidualnymi? 4. Podaj przykład zdania.to nazwa urządzenia stosowanego w produkcji hutniczej.ograniczając się do cech konstytutywnych. W jakiej supozycji użyto wyróżnionej nazwy: Zgniatacz . Spychacz jest maszyną konieczną do szybkiego wykonywania prac ziemnych. Wpisz możliwie najbardziej szczegółowo cechy. Pilot jest osobą kierującą samolotem. a jakie wypadnie uważać wtedy za konsekutywne. której Ty byłbyś jedynym desygnatem.3. Podaj treść nazw: a) „wieczne pióro”. Fabryka samochodów zbudowana została na Żeraniu. . Podaj przykład nazwy generalnej. 6. Czy nazwy Rejent. 8. Podkomorzy itd. Czy w zdaniu: „Co drugi rybak na Półwyspie Helskim to człowiek noszący nazwisko Budzisz powiedział stary Kaszub” występują nazwy indywidualne? 5. c) w supozycji materialnej. Czy można tu odpowiedzieć tylko w jeden sposób? Jaki zestaw cech uważasz za treść leksykalną nazwy „skuter”? 7. Dźwig ustawiono na placu budowy tego gmachu. b) w supozycji formalnej. Racjonalizator jest to wyraz o rdzeniu łacińskim.. w którym słowo „student” byłoby użyte: a) w supozycji prostej. użyte przez Mickiewicza w tekście Pana Tadeusza. b) „tramwaj”. c) „kajak” . 9.

to jak scharakteryzowałbyś te nazwy i jakich wymagałoby to założeń? . w którym słowo „dziecko” występowałoby jako nazwa. b) „Zakres nazwy « jodła rosnąca w Górach Świętokrzyskich » to Puszcza Jodłowa”. Treść nazwy „pilot czynny zawodowo w lotnictwie” uzupełniono wskazując cechę: a) „przystojny”. Czy wyrażenie „Maria Kaczmarek” to nazwa generalna? 18. b) „senat Rzeczypospolitej Polskiej” to nazwy? Jeśli są to nazwy. Czy uważasz. W Poznaniu kilkaset osób nosi imię i nazwisko Maria Kaczmarek. Podaj przykład nazwy: a) zarazem prostej. w którym słowo to występowałoby jako funktor nazwotwórczy od argumentu nazwowego. 13. zbiorowej i ogólnej. Określ dwa znaczenia tego słowa. b) zarazem złożonej. Czy nazwa „łańcuch żelazny” to nazwa . że właściwie są zredagowane przepisy: a) „Administratorzy dużych budynków mieszkalnych zobowiązani są zorganizować wywóz śmieci codziennie”. zbiorowej i pustej. które uważasz za nazwy wyraźne. Sformułuj takie zdanie. 14. Podaj 3 przykłady nazw. że są to nazwy wyraźne. jakie jej przypisujesz . Wykaż.10. zbiorowej i jednostkowej. Czy zakresy powstałych w tych przypadkach nazw są różne od zakresu nazwy „pilot czynny zawodowo w lotnictwie”? 12. 11. b) „Sędzia powinien wymierzyć surową karę za poważne naruszenie porządku na sali sądowej”? 17. że na to pytanie wszyscy odpowiedzą jednakowo? 15.ze względu na znaczenie. Wskaż nonsensy zawarte w wypowiedziach: a) „Treść nazwy to zespół cech tej nazwy”. oraz takie. b) „mający zdrowe serce”. Czy wyrażenia: a) „prezydent Rzeczypospolitej Polskiej”. c) zarazem złożonej.zbiorowa? Czy sądzisz. Czy któraś z tych nazw jest nazwą z Twojego punktu widzenia intuicyjną? 16.

ale bywa też. na czym w tej chwili opieram rękę. jaką tworzy zakres nazwy „orzeczenie sądu”. że zakres nazwy „wyrok” i zakres nazwy „postanowienie sądu” zawierają się w klasie. jest zarazem desygnatem nazwy „biurko”. trzeba ustalić. Klasa uniwersalna przedmiotów to klasa obejmująca wszelkie przedmioty (w szerokim znaczeniu tego słowa) w świecie. nie można we właściwy sposób zrozumieć. „postanowienie”. postępowania cywilnego). W celu badania stosunków między zakresami nazw musimy między innymi wprowadzić pomocniczo pojęcie klasy uniwersalnej przedmiotów oraz klasy negatywnej w stosunku do jakiejś określonej klasy. nazwy „sprzęt”. Zdarza się więc. że zakresy różnych nazw są klasami. „Orzeczenie sądu staje się prawomocne. „wyrok”. jak „przedmiot”. Natomiast wszystkie desygnaty takiej nazwy łącznie wzięte . Dopóki się nie wie. nazwy „przedmiot drewniany” i wielu innych. Znajomość stosunków między zbiorami (klasami) tworzącymi zakresy różnych nazw jest często konieczna do zrozumienia określonych wypowiedzi. że oznaczają wszystko. 363 § 1 kod.Rozdział III STOSUNKI MIĘDZY ZAKRESAMI NAZW § 1. że żaden element jednej z tych klas nie jest elementem drugiej z nich. Jest to klasa odpowiadająca zakresowi nazw takich. „coś lub ktoś”. jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw „orzeczenie”. Czy ten przepis dotyczy wyroków sądowych? Czy dotyczy także postanowień sądu? Aby odpowiedzieć na te pytania. Wyjaśnienia wstępne Jeden i ten sam przedmiot czy osoba może być jednocześnie desygnatem wielu różnych nazw.które to nazwy są tak ubogie w treść. „cokolwiek” . jaki jest sens przytoczonego przepisu. jeśli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia” (art. które składają się w całości czy w części z tych samych elementów. To. co napotkamy.

a więc takich nazw. cokolwiek nie jest stypendystą”. A więc „niestypendysta” to tyle co: „wszystko. Np. co nie jest psem”. „nie-człowiek”. czyli dopełnienie wydzielonego podzbioru do klasy uniwersalnej. która posiada desygnaty.a nie: „wszystko. Klasa ta stanowi podzbiór klasy uniwersalnej. Dla zaznaczenia. koń itd. „niestypendysta”. nazywamy klasą negatywnąw stosunku do klasy uprzednio wydzielonej. który nie jest stypendystą”. umieszczać będziemy po słowie „nie” kreseczkę. nazwy „nie-pies”.określamy jako całość (agregat) nazwą zbiorową „wszechświat”. dom. „nie-samochód”. Nazwa „nie-stypendysta” może być rozumiana jako „uczeń. że chodzi o przedmioty tworzące klasę dopełniającą daną klasę do klasy uniwersalnej. Pozostałą część klasy uniwersalnej. nazwa „nie-człowiek” może być rozumiana jako: „zwierzę nie będące człowiekiem” . Jeśli wypowiadamy jakąkolwiek nazwę. lecz do jakiejś węższej klasy. a nie do jakiejś węższej klasy.). czyli. że nazwy te bywają rozumiane jako określające klasę przedmiotów stanowiących dopełnienie określonej klasy nie do klasy uniwersalnej. Złożona jest ona z przedmiotów najróżnorodniejszych rodzajów będących desygnatami nazwy: „coś. to razem biorąc klasa uniwersalna). cokolwiek nie jest człowiekiem” (a więc np. skrótowo formułując. las. gwiazda. Oczywiście suma klas desygnatów nazwy „pies” oraz desygnatów nazwy „nie-pies” tworzy klasę uniwersalną (wszystko. klasę przedmiotów będących desygnatami nazwy „pies”. jak „nie-pies”. Formułowanie nazw oznaczających przedmioty nie będące desygnatami jakiejś nazwy. to przez to samo z klasy uniwersalnej przedmiotów wydzielamy w myśli klasę przedmiotów oznaczonych przez wypowiedzianą nazwę. co jest psem albo nie jest psem. Jeśli w obrębie klasy uniwersalnej wyróżniamy np. to dopełniającą klasą negatywną będzie klasa wszelkich przedmiotów nie będących desygnatami nazwy „pies”. stwarza okazję do nieporozumień związanych z tym. natomiast „niestypendysta” to tyle co: .

które nie są desygnatami nazwy P. nazwę S i nazwę P (przy czym ograniczymy się do nazw. co nie jest (czyimś) przyjacielem”. 4) Stosunek krzyżowania się zakresów: Istnieją S. nie ma takich przedmiotów. i będziemy chcieli opisać. które nie są S. Np. które są jednocześnie desygnatami nazwy S i nazwy P. to trafimy na jedną z następujących pięciu możliwości. a to ma inny sens niż „coś. ale są takie. Np. jaki zachodzi stosunek między ich zakresami. i nie ma takich desygnatów nazwy P. które są zarazem P. które byłyby desygnatami P nie będąc desygnatami S. Gdańsk). Np. oraz istnieją P. P = miasto nad Wisłą posiadające uniwersytet (Kraków.„uczeń lub pracownik nauki nie pobierający stypendium”. 1) Stosunek zamienności zakresów: Istnieją przedmioty.: S = lekarz. Toruń. Rodzaje stosunków między zakresami nazw Jeśli weźmiemy jakiekolwiek dwie nazwy. pominiemy nazwy puste). 2) Stosunek podrzędności zakresu nazwy S względem zakresu nazwy P: Istnieją przedmioty. istnieją S. które mają jeden lub więcej desygnatów. 3) Stosunek nadrzędności zakresu nazwy S względem zakresu nazwy P: Istnieją przedmioty. . lecz nie ma takich. lecz nie ma takich desygnatów nazwy S. § 2.. i nazwy P. P = chirurg. czy nawet węziej: „człowiek. choć nie są S. Warszawa. . P = inwalida. prócz tego są przedmioty będące desygnatami nazwy S. P = ptak. które są desygnatami i nazwy S. Np. które nie są S. który nie jest (czyimś) przyjacielem”. 5) Stosunek wykluczania się zakresów: Istnieją S. które nie byłyby desygnatami nazwy P. które są desygnatami P. Czasem przedrostek „nie” zmienia istotnie sens słowa: .: S = wróbel.(czyjś) nieprzyjaciel” znaczy tyle co: „(czyjś) wróg”.: S = jedno z czterech najludniejszych miast nad Wisłą. które nie są P. które byłyby S nie będąc zarazem P.: S = student. które są desygnatami nazwy S i nazwy P.

. Jeśli coś jest desygnatem jednej z tych nazw. Taką parę nazw nazywamy nazwami sprzecznymi. Natomiast o przeciwieństwie zakresów dwóch nazw mówimy wówczas. w obrębie której wydzielono zakresy jakiejś nazwy S i jakiejś nazwy P. które nie są S. które byłyby desygnatami i nazwy S. domy itd. Np. P = pięść. „sędzia” i „nie-sędzia”. że może on zachodzić w dwóch odmianach: może to być albo stosunek sprzeczności.. O sprzeczności zakresów dwóch nazw mówimy wówczas. „kamień” i „nie-kamień”. i nazwy P. albo stosunek przeciwieństwa. rośliny. Dla ułatwienia. gdy mamy jakąś nazwę i nazwę w stosunku do tej pierwszej negatywną. na rysunkach tych zaznaczono numerami: I . istnieją P. Przedziały puste zakreskowano. które nie są ani desygnatami pierwszej. jak np.które nie są P. ludzie. np. które nie są desygnatami nazwy S. Omawiając stosunek wykluczania się zakresów dwóch nazw zwrócić musimy uwagę. które są zarazem desygnatami i nazwy S. i zarazem nazwy P.: S = nos.miejsce dla przedmiotów. a zakresy obu tych nazw łącznie nie tworzą klasy uniwersalnej. natomiast nie istnieją takie przedmioty. ani drugiej nazwy.ale prócz tego istnieją takie przedmioty. Przykładem pary nazw przeciwnych mogą być nazwy „słowik” i . gdy nazwy te nie mają wspólnych desygnatów. W przypadku sprzeczności zakresy obu nazw łącznie tworzą klasę uniwersalną: każdy przedmiot należy do zakresu pierwszej albo do zakresu drugiej nazwy. W każdym z tych pięciu przypadków istnieć mogą ponadto przedmioty. to wiadomo. że nie może być desygnatem drugiej .osioł”. Tych pięć możliwych stosunków między zakresami nazw niepustych można przedstawić obrazowo na wyrysowanych poniżej pięciu kwadratach. itp. a tym samym zakres nazwy nie-S (reszta po wydzieleniu S) oraz zakres nazwy nie-P (reszta po wydzieleniu P). Każdy z nich przedstawia klasę uniwersalną. ani nazwy P.

obrazujących zakresy poszczególnych nazw. które są desygnatami nazwy S.miejsce dla przedmiotów. gdy za pomocą wykresów kołowych chcemy przedstawić zakresy nazw negatywnych. przyjmując pewien odcinek za obraz klasy uniwersalnej i odkładając na nim odcinki odpowiadające zakresom rozważanych nazw.II . lecz są desygnatami nazwy P. Powstają jednak pewne trudności. Klasę uniwersalną przedstawia w tym przypadku cala płaszczyzna strony. można to samo przedstawić za pomocą kół. Ma to tę wadę. III . które nie są desygnatami nazwy S ani nazwy P. Jeśli kto woli. które nie są desygnatami nazwy S. Stosunki między zakresami nazw można też zobrazować liniowo.miejsce dla przedmiotów. lecz nie są desygnatami nazwy P.miejsce dla przedmiotów. że w obrazie stosunku krzyżowania . na której koła te wyrysowano. IV .

przy krzyżowaniu się nazw negatywnych „nie-pies” i „nie-kot” . czyli koty będące psami). ale odmienne znaczenie. a wszystkie punkty na zewnątrz tego koła to punkty odpowiadające desygnatom nazwy P. bowiem te dwie nazwy generalne wskazują na odmienne cechy tego samego faktycznie miasta. Jeśli jakieś dwie nazwy są w danym języku dokładnie równoznaczne. to przedział oznaczony IV musiałby zostać zakreskowany. Na wykresach kołowych można by zobrazować stosunek sprzeczności tak. czyli są synonimami. Z drugiej jednak strony. Obrazem graficznym zakresu nazwy jednostkowej jest w każdym przypadku pojedynczy punkt. bo będzie pusty (np. Gdyby chodziło o stosunek sprzeczności. Nazwy „obecna stolica Polski” oraz „najludniejsze miasto na Mazowszu” (odnoszące się do roku 1982) mają taki sam zakres. Przy ustalaniu stosunków między zakresami nazw niepustych (a do takich ograniczyliśmy nasze rozważania) należy zwrócić uwagę na kilka spraw. a więc zakresy te są zamienne. jak np. „ziemniak” i „kartofel”. że przedział IV trzeba będzie zakreskować. Z tego jednak. że są to nazwy równoznaczne. że wewnątrz narysowanego koła mieszczą się punkty odpowiadające desygnatom nazwy S.nie istnieją bowiem nie-nie-koty będące zarazem nie-niepsami. co do których mogą powstawać nieporozumienia. to oczywiście mają dokładnie takie same zakresy. o zakresie pozostającym w stosunku sprzeczności do zakresu nazwy S. przy wykresie kwadratowym stosunku krzyżowania się dwóch nazw może się zdarzyć. nie można wnosić. Na naszych wykresach kwadratowych w piątym kwadracie mamy rysunek obrazujący stosunek przeciwieństwa.się zakresów graficzny odpowiednik jednej z klas będzie rozbity na dwa odcinki składowe. Oczywiście podrzędność czy nadrzędność zakresu . że zakresy dwóch nazw są zamienne.

jednej nazwy w stosunku do zakresu innej nie ma nic wspólnego z jakąś podrzędnością czy nadrzędnością merytoryczną przedmiotów pierwszego i drugiego rodzaju. Zrozumienie tego ułatwi rys. Podobnie też nie zachodzi stosunek krzyżowania się zakresów nazw „całość obszaru Azji” oraz „całość obszaru Federacji Rosyjskiej”. a tylko niektóre wozy są kołami od wozu. a to. że fragment desygnatu pierwszej nazwy jest zarazem fragmentem desygnatu drugiej nazwy.) i nazwy ogólnej „poseł na Sejm RP” (w dniu 31 I br. Zakres nazwy „koło od wozu” nie jest podrzędny w stosunku do zakresu nazwy „wóz” . że zakres nazwy to klasa. 7 obrazujący stosunek zakresu nazwy jednostkowej „Sejm RP” (jako zespół osób w dniu 31 I br. Żaden wóz nie jest kołem od wozu.bo to znaczyłoby. gdyż jedyny desygnat pierwszej nazwy nie jest tożsamy z jedynym desygnatem drugiej nazwy. że każde koło od wozu jest wozem. a więc między zakresami nazw „wóz” oraz „koło od wozu” zachodzi stosunek wykluczania się (przeciwieństwa). Należy wyraźnie odróżniać stosunki między zakresami nazw od stosunku między całością i częścią jakiegoś złożonego przedmiotu. co jest jaskrawym fałszem. ani kołem od wozu. Przy posługiwaniu się wykresami graficznymi do zobrazowania stosunków zakresów nazw należy pamiętać. a nie agregat jej desygnatów. a ponadto istnieje wiele przedmiotów. które nie są ani wozem. nie ma w tym przypadku nic do .).

b) „nie-piernik” i „nie-wiatrak”. d) „spółka” i „wspólnik”. Zadania 1. c) krzyżowania się. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „linia kolejowa Warszawa-Berlin” i „linia kolejowa Wrocław-Gdynia”. d) „nie-ptak” i „wróbel”. b) „makówka” i „ziarnko maku”. b) „nos” i „część twarzy”. 7. b) podrzędności pierwszego względem drugiego. c) „płaszcz oddany do szatni” i „numerek na płaszcz oddany do szatni”? 3. g) „całość obszaru Pasa Wielkich Dolin” i „całość obszaru RP”? 8. f) „całość obszaru Europy” i „całość obszaru Polski”. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „porucznik WP” i „kapitan WP”. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „zwierzę” i „nie-pies”. która ukończyła 18 lat” i „osoba. 6.rzeczy. których zakresy pozostają w stosunku: a) zamienności. Jaki jest stosunek między zakresami nazw: „zwierzę nieparzystokopytne” (np. c) „analfabeta” i „nie-student”. b) „oficer WP” i „żołnierz WP”? 4. Podaj własne przykłady nazw. co nie jest zwierzęciem parzystokopytnym”? Przedstaw to graficznie. d) wykluczania się (przeciwieństwa). e) „kraina geograficzna należącą do europejskiego Pasa Wielkich Dolin” i „kraina geograficzna położona w granicach RP”. c) „fabryka” i „kierownik fabryki”. Przedstaw to graficznie za pomocą wykresów. która nie przekroczyła 50 roku życia”? 5. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „oko” i „siatkówka oka”. Czy umiesz określić stosunek między zakresami nazw: „mężczyzna” i „syn bezdzietnej kobiety”? Wyjaśnij . 2. Jaki jest stosunek zakresów nazw: „osoba. koń) i „coś.

„chłopiec” i „dziecko”? . Narysuj trzy koła tak położone względem siebie. 9. b) „akt prawodawczy”. „muł”. „kodeks cywilny”. „ustawa”. „ssak”.bliżej. b) między zakresem nazwy jednostkowej a zakresem nazwy ogólnej? 10. „wróbel”. Jakie w ogóle mogą zachodzić stosunki: a) między zakresami dwóch nazw jednostkowych. e) „koń”. 11. „notariusz”. c) „ptak”. „wieloryb”. Co trzeba najpierw rozstrzygnąć. „osioł”. by móc ustalić stosunek między zakresami nazw: „zamek” i „przedmiot metalowy”. d) „zwierzę żyjące w wodzie”. „prokurator”. „istota żyjąca w Polsce”. by przedstawiały stosunek zakresów nazw: a) „prawnik”.

choć są to wyrażenia zupełnie odmiennego rodzaju1. Definicja realna jest to zdanie podające taką charakterystykę pewnego przedmiotu czy też przedmiotów jakiegoś rodzaju. Przy tym żąda się zwykle. Inaczej bowiem. które zaliczamy do przedmiotów danego rodzaju. którą tym i tylko tym przedmiotom można przypisać. bo choć takie cechy ma tylko człowiek. z drugiej . definicję: „Człowiek to istota dwunoga nieopierzona”. albo: „Człowiek to istota zdolna do śmiechu”. czy charakterystyka zawarta w tak pojmowanej definicji wymienia cechy „istotne” czy „nieistotne” dla przedmiotów danego rodzaju.definicje nominalne.Rozdział IV DEFINICJE § 1. Za takie bowiem cechy uznaje się to. to jest by była tak dobrana. że człowiek jest istotą rozumną. Sformułowanie takiego twierdzenia opiera się na milczącym założeniu. nie wiedząc. nie uznaje się ich za „ważne” cechy człowieka. Definicja realna jest wypowiedzią w języku pierwszego stopnia. Tak pojmowana definicja ma być najzwięźlejszym ujęciem wiedzy o przedmiotach danego rodzaju. Stwarza to okazję do sporów. istotą zdolną do abstrakcyjnego myślenia. by ta charakterystyka „ujmowała istotę” tych przedmiotów. itp. formułującą określone twierdzenie o cechach wspólnych dla jakichś uprzednio wydzielonych przedmiotów. Definicja realna a definicja nominalna Słowo „definicja” ma dwa zasadniczo różne znaczenia. aby można było na jej podstawie wnioskować o możliwie wszystkich uznawanych za ważne cechach tych przedmiotów. że uprzednio wydzieliliśmy przedmioty. Z jednej strony. dla jakich przedmiotów definicja ma podawać wspólną . definicjami nazywane bywają definicje realne. Z tego punktu widzenia uznaje się za wadliwą np. czy istotą umiejącą wytwarzać narzędzia.

to spór o definicję realną państwa zamienia się niepostrzeżenie w spór o rozumienie słowa „państwo”. nie zdając sobie sprawy z tego. nie moglibyśmy orzekać. czy jakieś szczególne organizacje społeczeństwa zaliczać do klasy państw. ss. że każdy z nich ma odmienne poglądy co do tego. wyd. 226-247.charakterystykę. czy jest to definicja trafna. 1 . Ajdukiewicz. Warszawa 1985. t. II. Szerzej: K. Język i poznanie. II. czy nietrafna. Jeśli dwóch uczonych podaje niezgodne definicje realne państwa.

Np.: „Przedmiot zielony jest to przedmiot takiego oto koloru” . to będziemy mieli na myśli definicję nominalną. Definicją zupełnie swoistego rodzaju jest definicja ostensywna (inaczej: deiktyczna). czyli definicja przez pokazanie. jak w danym języku równoznacznie zastępować można pewien wyraz czy wyrazy słowami znanymi już co do znaczenia osobie. ktoś odpowiada: „A jest to B mające cechę C”. Definicja nominalna podaje informację o znaczeniu definiowanego słowa. a nie definicję realną. co jest „słodkie”. a nie definicjami realnymi. W najprostszym przypadku definicja nominalna bezpośrednio określa. że powiemy: 2 . a jeśli nasza definicja wyrazu „deltoid” jest dobra. co znaczy po polsku słowo „deltoid”. Na podstawie tej definicji można by w każdym zdaniu. co znaczy słowo A. to po tej zamianie sens w niczym nie ulegnie zmianie2. a więc czymś zupełnie innym rodzajowo niż formułowana w języku pierwszego stopnia definicja realna. jest tedy wypowiedzią w języku drugiego stopnia. Podajemy mu więc definicję: „Wyraz «deltoid» znaczy tyle. Nie da się chyba inaczej wytłumaczyć komuś.z pokazaniem odpowiednio zabarwionej płaszczyzny. a więc np. niż tak.Natomiast definicja nominalna jest to wyrażenie w ten czy inny sposób podające informacje o znaczeniu jakiegoś słowa czy słów (słów definiowanych). przekreślić je i wpisać na to miejsce wyrażenie „czworokąt o dwóch parach przyległych boków równych”. Jeśli nawet czasem na pytanie. co słowa: „B mające cechę C”. to taka odpowiedź jest w tym przypadku skrótową formą informacji. że słowo A odnosi się do tych samych przedmiotów. na użytek której podajemy tę definicję. W podręczniku tym zajmować się będziemy głównie definicjami nominalnymi. dobrze informuje o znaczeniu tego wyrazu w języku polskim. co wyrażenie «czworokąt o dwóch parach przyległych boków równych»„. w którym spotykamy słowo „deltoid”. i jeśli będziemy używać słowa „definicja” bez określonego przymiotnika. ktoś nie wie.

jakie ma on w danym języku.to definicja.: „W języku Polaków XX wieku wyraz «księgarnia» znaczy tyle. jak pewna grupa ludzi posługuje się czy też posługiwała się pewnym wyrazem czy wyrażeniem. który ma siwe włosy” . choć zaliczyliśmy je do definicji projektujących. jest nazwą nieostrą. to choć tego nie zaznaczył. w którym sprzedaje się książki»„. jakie znaczenie ma czy też miał kiedyś definiowany wyraz w pewnym języku. Definicja taka składa sprawozdanie z tego.jest zdaniem fałszywym. co «zając»„. że chodzi mu o to. wśród tych drugich zaś definicje konstrukcyjne (swobodnie projektujące) oraz definicje regulujące. że „zwykły ołówek to przyrząd do pisania złożony z pręcika grafitowego i okładzin drewnianych”. Definicja sprawozdawcza. Np. Z tego punktu widzenia trzeba rozróżniać definicje sprawozdawcze i definicje projektujące. Definicja sprawozdawcza .dając mu do skosztowania nieco cukru. w definicji: . są właściwie czymś pośrednim między definicjami projektującymi a sprawozdawczymi. jak to” . jak np. Rodzaje definicji ze względu na ich zadania Formułowanym przez nas definicjom możemy stawiać bardzo różne zadania.Grupa jest to zespół ludzi dostatecznie ważny lub dostatecznie trwały”. które. iż w takim znaczeniu Polacy używają teraz tej nazwy złożonej i uważamy tę definicję za definicję sprawozdawczą. Albo: „W dawnym języku myśliwych w Polsce wyraz «kot» znaczy tyle. Jeśli ktoś mówi.„to coś takiego co do smaku. co nazwa «sklep. bo Polacy nie nadają . Definicja sprawozdawcza ma odtwarzać takie znaczenie wyrazu. co: „człowiek.. jeśli niewłaściwie informuje o znaczeniu danego słowa . domyślamy się. jest zdaniem prawdziwym. że wyraz „sędzia” w języku polskim znaczy tyle. jakie znaczenie ma dane słowo w pewnym języku. Jeśli powiem. a więc jeśli definiowany wyraz nie ma wyraźnej treści.to będzie to zdanie fałszywe. która wskazuje. która składa wierne sprawozdanie z tego. to definicja sprawozdawcza musi tę nieostrość zachować. § 2.

które mu się nadaje. Definicja projektująca . kto nie zna ustalonego już znaczenia. albo też wtedy. czy w ten sam sposób rozumiemy określony wyraz. gdy po raz pierwszy zdefiniowali. „Słowem «płaszczynka» oznaczać będziemy odtąd płaskie butelki do atramentu do wiecznych piór. Mianowicie przez definicję projektującą ustanawia się regułę znaczeniową co do tego. nauczyciel podaje dzieciom w szkole wiele definicji sprawozdawczych). słowo może być stare. jeżeli ustala znaczenie pewnego wyrazu na przyszłość nie licząc się z dotychczasowym znaczeniem tego wyrazu. która ustala znaczenie jakiegoś słowa na przyszłość. Definicja projektująca jest definicją konstrukcyjną. znane już w języku. Słowo „sól” było stare. znacznie szersze niż dawniejsze. służące zarazem jako kałamarz”. jakie pewien wyraz ma w danym języku (np. Nikt bowiem temu słowu (które jest nowotworem językowym) nie nadawał dotąd w języku polskim jakiegoś znaczenia. jest to znaczenie całkowicie nowe. . ale znaczenie nadano mu nowe. zrobili chemicy wówczas. znaczeniem tego wyrazu. że „sól jest to wszelka substancja. tylko znaczenie. Oto przykłady definicji projektującej: „Kierownika suwnicy elektrycznej nazywać się będzie w niniejszej ustawie «suwnicowym»„. Definicja projektująca jest definicją regulującą. ma być zupełnie nowe. której cząsteczka składa się z atomów metalu i z reszty kwasowej”. jakie danemu słowu (dźwiękowi mowy czy napisowi) czy zespołowi słów ma być w przyszłości nadawane znaczenie. w projektowanym sposobie mówienia. niedostatecznie określonym. Definicję sprawozdawczą podajemy komuś. Przykładem definicji konstrukcyjnej może być definicja zaprojektowana dla słowa „płaszczynka”. jeśli ustala na przyszłość wyraźne znaczenie pewnego wyrazu licząc się jednak z dotychczasowym.to definicja. Definicja konstrukcyjna nie musi być jednak definicją jakiegoś zupełnie nowego słowa.takiego znaczenia słowu „sędzia”. gdy jakieś w ogóle przedtem posiadał. gdy chcemy się upewnić w toku rozmowy z inną osobą. Tak np.

to i oni będą się tak posługiwać zdefiniowanym wyrazem. o co mniej więcej chodzi. żeby się tym wyrazem tak posługiwać. wymyślono nową maszynę. Zawarta w ustawie o obsłudze suwnic elektrycznych definicja słowa „suwnicowy” sprawiła. wprowadzonych przez ustawową definicję. staje się sprawozdaniem z tego. Np. Czy do czasu sformułowania tej definicji wyrażenie „przyuczona pielęgniarka” nie miało żadnego znaczenia? Owszem. ale powoduje przyjmowanie się w języku pewnych nowych słów. Ale była to przedtem nazwa niewyraźna. zamiast mówić o żłobkach. że jest „prawdziwa” albo fałszywa”? To nie miałoby sensu. Definicja konstrukcyjna jest nam potrzebna zwłaszcza wtedy. nikt nie określał bliżej cechy „długość pracy zawodowej”. która bez przygotowania teoretycznego wykonywała w zakładach zamkniętych służby zdrowia funkcje pielęgniarskie w okresie co najmniej dwóch lat”. kiedy zjawia się potrzeba wprowadzenia nowego wyrazu czy wyrażenia do języka. a jeśli się taki projekt innym spodoba. lepiej jest wprowadzić nową nazwę złożoną: „żłobek tygodniowy”. którą niewygodnie byłoby określać za pomocą długiego opisu. np.Czy o definicji konstrukcyjnej można mówić. gdy to wyrażenie posłyszał. Podana wyżej definicja słowa „płaszczynka” zapewne nie przyjmie się i zostanie tylko definicją konstrukcyjną. Każdemu wolno robić takie projekty. w związku z czym definicja ta przeobraża się w definicję sprawozdawczą. że tak a tak ludzie się danym wyrazem posługują. gdy wystąpiło nowe zjawisko społeczne. do których rodzice mogą oddawać dzieci na cały tydzień z wyjątkiem dni wolnych od pracy. Definicja konstrukcyjna może być przyjęta przez szerszy ogół albo nie przyjąć się. miało. Tak więc ustawa nie tylko wyznacza obywatelom obowiązki pewnych działań. jak współcześni Polacy mówią. Przykładem definicji regulującej może być definicja: „Przyuczoną pielęgniarką w rozumieniu niniejszej ustawy jest osoba. Nikt tu nie twierdzi. w związku z czym była to nazwa . Każdy domyślał się. że ludzie uczą się w ten sposób używać tego słowa. tylko wysuwa projekt.

to oczywiście każdy uważał ją za przyuczoną pielęgniarkę.nieostra. jak ludzie dotąd to mniej więcej rozumieli. 1 rok.. ale gdyby . a co za tym idzie . to wąsaci już ludzie usiłowaliby tłumaczyć. jeżeli przepracowała już 10 lat. że nie są jeszcze osobami dorosłymi. albo że rzeką jest struga wody bieżącej o szerokości co najmniej dwóch kilometrów w danym miejscu? Tak definiując ustawodawca najwyraźniej nie trzymałby się dotychczasowego znaczenia tych słów. gdyby jakiś przepis wyznaczał „ludziom dorosłym” obowiązki lub uprawnienia bez ściślejszego określenia. a kto nie jest określany nazwą „przyuczona pielęgniarka”. to oczywiście nie była „przyuczoną pielęgniarką”. Definicje napotykane w ustawach są najczęściej właśnie definicjami regulującymi. a więc formułowałby nie definicję regulującą. Wszyscy się zgodzą. Jeśli pewna osoba wykonywała funkcje pielęgniarskie przez tydzień. kto wedle ustawy jest. wyznaczałby im znaczenie nowe. Odra pod Wrocławiem są rzekami . jeśli pracowała 6 miesięcy. która od 10 co najmniej dni pracuje w tym charakterze w szpitalu. że przyuczona pielęgniarka to pielęgniarka bez kwalifikacji. ale według swego uznania oznaczył ten okres na 24 miesiące i odtąd bezspornie wiadomo. jakie powstałyby kłopoty. że okres pracy musi wynosić co najmniej 2 lata i przez to uczynił tę nazwę wyraźną nazwą.o ostrym zakresie. że Wisła pod Krakowem. gdyby ustawodawca określił np. Co by to jednak było. Gdyby chodziło o sprawę zakupu ulgowego biletu dla młodzieży. co nie odbiegałoby zbytnio od tego. Warta pod Poznaniem. Łatwo sobie wyobrazić. Ale jak rozstrzygnąć. kto ma być uważany za dorosłego. gdzie mają one często niedostatecznie sprecyzowane znaczenie. a konstrukcyjną.a przecież wedle powyższej definicji nie byłyby one rzekami w tych punktach ich biegu. Ustawodawca mógł oznaczyć okres praktyki na 23 albo 25 miesięcy. 2 lata? Ustawodawca ustalił więc wedle swego uznania. a to może być w tych przypadkach wysoce niepożądane. Prawnik formułuje przepisy biorąc wyrazy z mowy potocznej.

który stwierdza. „poręczyciel” (funktory nazwotwórcze). iż: „N-tą potęgą liczby A nazywamy liczbę otrzymaną w wyniku pomnożenia N czynników. Zwróćmy tu uwagę.chodziło o wstęp do kina na pornograficzny film. to każdy sztubak podawałby się za dorosłego. jeśli zauważymy. że definiendum ma takie samo znaczenie. § 3. że „potęgą” (w matematycznym znaczeniu) nazywamy to a to. Łatwo więc zrozumieć konieczność definicji regulujących. Definiując słowa tego rodzaju. o pociągach dalekobieżnych i lokalnych. czyli. ale typowe wyrażenie. że wyrazu „potęga” nie używamy w matematyce bez dodania. Możemy natomiast zdefiniować. w którym to słowo występuje: „N-ta potęga liczba A”. czyli „definiens”). zdefiniowaliśmy to słowo w jego typowym kontekście. Przykład: „Bursztyn (definiendum) jest to (łącznik) skamieniała żywica (definiens)”. jak wyrazy zawarte w trzeciej części definicji. Rodzaje definicji ze względu na ich budowę W najprostszym przypadku definicje mają postać definicji równościowej. a w tym przypadku . „dzierżawca”. zwrot łączący oraz definiens. musimy je definiować w ich typowym kontekście. gdy mamy układać przepisy o rzekach i o potokach. powiedzieć. jak powiadamy. która składa się z trzech części: jedna część to zwrot językowy zawierający wyraz definiowany (tę część definicji nazwamy „definiendum”). Albo: „Dłużnikiem pewnej osoby (definiendum) nazywamy (łącznik) tego. z których każdy równa się liczbie A”. Łatwo to zrozumieć. kto winien na rzecz tej osoby wykonać świadczenia (definiens)”. jak np. których użyto do wyjaśnienia znaczenia pewnego zwrotu (tę ostatnią część definicji nazywamy częścią definiującą. Mamy więc w definicji równościowej definiendum. Zdefiniowaliśmy tu nie samo słowo „potęga”. że nie zawsze można podać wyrażenie równoznaczne dla samego słowa definiowanego: nie możemy np. o obowiązkach ludzi dorosłych i obowiązkach młodzieży. jak znane słuchającemu wyrazy. o którą potęgę i jakiej liczby nam idzie. dalej mamy jakiś zwrot.

„to taki urzędnik. Tak zbudowana definicja równościowa nosi nazwę definicji klasycznej. który. kwadrat . budowę: „Wyraz A znaczy tyle.to coś.„to taki uczeń.słowo tego rodzaju jest tylko częścią definiendum.differentia specifica różnica gatunkowa). „prokurator” . ograniczonym przez dodanie cech C. Definicja równościowa jednak niekoniecznie musi polegać na wskazywaniu konstytutywnej treści danej nazwy. „«stenografował» to znaczy: «pisał pismem skróconym»”. „Dom (A) jest to budynek (B .to znaczy: definicja polegać ma na podaniu rodzaju i różnicy gatunkowej. a nadto cechę równoboczności.. co ma cechy prostokąta. Dom to budynek. a nadto cechę prostokątności. A więc definicję nazwy „stół” należy zaczynać: „to taki mebel.. „student” .”. ale tym różniący się od innych. np. co ma cechy równoległoboku. Jak budować człon definiujący w definicji? Już dawno zwrócono uwagę.. Definicja klasyczna nazwy jest definicją polegającą na wskazaniu treści tej nazwy: nazwa „prostokąt” wskazuje na coś. Definiendum musi zawierać wyraz definiowany.. że mieszkalny. ale w skład definiendum wchodzić może nie tylko ten wyraz.”. W pewnych przypadkach definicja taka może polegać na wskazaniu zakresów nazw. który. „Repertorium (A) jest to księga (B).gatunek” dom od innych przedmiotów z „rodzaju” budynek. w której się notuje jednorodzajowe sprawy wpływające do sądu (C)”..genus) mieszkalny (C differentia specifica)”. zwężających należycie ten szerszy zakres (C . lecz nie jakikolwiek budynek. Odpowiednio też należy w miarę możności definiować wyrażenia nie będące nazwami.. który. gdy definicja ma taką np.” itd.rodzaj. co wyrażenie: «B mające cechę C»„. To jest właśnie różnica gatunkowa wyróżniająca . że dobrze jest. A więc np. które w sumie dają zakres nazwy . Po łacinie wskazówka ta brzmi: Definitio fit per genus et differentiam specificam .. do którego należy gatunek przedmiotów oznaczonych nazwą A). by definiować daną nazwę A przez porównanie jej zakresu z zakresem jakiejś ogólniejszej nazwy B (genus . Jest to zalecenie.

żyto. kukurydza.definiowanej. i definiens są tu użyte w supozycji materialnej. Najdogodniej było w ten sposób zdefiniować. Jest to przykład definicji równościowej. owies. I definiendum. np. jak pszenica i gryka). co ustawodawca ma na myśli posługując się wyrazem „zboże”. możemy w razie potrzeby zastępować go innymi wyrazami. albo też głosząc. Przy tej stylizacji nie ma wątpliwości co do definicyjnego charakteru wypowiedzi (wyraźnie jest to wypowiedź mówiąca o znaczeniu zwrotu definiowanego).to przedmioty rodzaju B wyróżniające się cechą C (stylizacja przedmiotowa). zdarzeń czy stosunków. że pewien wyraz czy wyrażenie oznacza takie a takie przedmioty lub odnosi się do takich a takich cech. takie. co dany wyraz oznacza. Definicję równościową klasyczną . np.: „wyraz «ustawa» znaczy tyle.: „Wyraz «słód» znaczy tyle.a odpowiednio i nieklasyczną . że wyrażenie „A” jest naszym zdaniem równoznaczne z wyrażeniem „B mające cechę C” (stylizacja słownikowa). Każdy z tych sposobów ma swoje wady i zalety. jęczmień. że pewien wyraz czy wyrażenie ma takie samo znaczenie. zważywszy. jak różnorodne rośliny nazywamy zbożowymi (np. co wyrażenie «wszelkie zboże sztucznie kiełkowane»”. Wiedząc jednak. Np. że przedmioty z gatunku A . Definicja w stylizacji semantycznej głosi. gryka i proso”. Np. że wyrażenie „A” oznacza przedmioty B mające cechę C (stylizacja semantyczna). Albo: „Wyrazem «działalność» określamy szereg czynności związanych jednym zasadniczym celem”. ale nieklasycznej. Definicja w stylizacji słownikowej głosi.możemy wysłowić na trzy różne sposoby: albo głosząc. . jak wskazywane drugie wyrażenie.: „Zbożem w rozumieniu niniejszego rozporządzenia jest pszenica. ale jest to forma wysłowienia nieco sztuczna.: „Wyraz «słód» oznacza wszelkie zboże sztucznie kiełkowano”. co wyrażenie «zbiór przepisów prawnych uchwalony jako całość przez parlament»”. W tej stylizacji tylko definiendum występuje w supozycji materialnej. albo głosząc.

jeśli pojął. kto tak sformułowanej definicji wysłuchał. Weźmy np. „Bursztyn jest to ciało o ciekawych własnościach elektrycznych”.popielniczka” mówi się o przedmiotach tą nazwą oznaczonych.: „Popielniczka jest to naczynie przeznaczone do zbierania popiołu i niedopałków papierosów”. wie. np. Np. Sposób ten polega na tym. Są również inne sposoby wskazywania. do czego wyraz definiowany się odnosi. czyli definicji przez postulaty3. „Bursztyn jest to skamieniała żywica”.. takie oto trzy zdania: „Bursztyn jest to cenny surowiec do wyrobu przedmiotów ozdobnych”.zwykłym zdaniem o jakichś właściwościach bursztynu? Dlatego też w razie wątpliwości należy zaznaczyć dobitniej definicyjny charakter naszej wypowiedzi. ale może ona powodować pewne nieporozumienia. Ten jednak. w których inne wyrazy mają znane nam już znaczenie. a które . Czy można z samej budowy tych zdań poznać. które obejmuje dany rodzaj. posługując się stylizacją słownikową: „«Bursztyn» to znaczy innymi słowy: «skamieniała żywica»”.Definicja w stylizacji przedmiotowej wskazuje znaczenie wyrazu definiowanego mówiąc o cechach tego. że intencją tej wypowiedzi było poinformowanie kogoś o znaczeniu rozważanego słowa. czy definicją realną bursztynu. i na podstawie przykładu posługiwania się wyrazem definiowanym w tych zdaniach . a nie wypowiedzenie twierdzenia o pewnych przedmiotach. W ustawach spotykamy najczęściej definicje w stylizacji semantycznej lub w stylizacji przedmiotowej. jak należy posługiwać się pewnym wyrazem czy wyrażeniem. które jest definicją nominalną nazwy „bursztyn”. iż wyraz definiowany umieszczamy w zdaniu lub w kilku zdaniach. Stylizacja przedmiotowa definicji jest najkrótszą formą wysłowienia definicji równościowej. do czego to słowo można odnosić. lecz za pomocą słowa . Nie mówi się tu bezpośrednio o słowie „popielniczka”. przez formułowanie tzw. albo wymieniając gatunki przedmiotów. Nie zawsze definicja ma postać definicji równościowej (inaczej: definicji normalnej) o budowie: definiendum = definiens. definicji aksjomatycznych.

muszą być starannie dobrane. by te postulaty wystarczyły do wytłumaczenia.pozwalamy się innym domyślać. cyt. np. 115in. by nie dopuszczały kilku możliwych znaczeń. jakie znaczenie nadajemy wyrazowi czy wyrażeniu definiowanemu. Podręczniki podają często przykład trzech postulatów określających sens słowa „między”: 1) Jeżeli punkt C leży 4 3 . Liczba x musi to być taka liczba. jakie znaczenie nadajemy temu wyrazowi.. że 3x+2 = 8 i każą nam się stąd domyślać. Z jednej strony. że wyrażenie „nie jest tak. że A jest B” . Tworzenie pojęć i definiowanie w naukach humanistycznych. aby te postulaty były prawdziwe. 38. że zarazem: A jest B i nie jest tak. Przyjmowane postulaty mogą określać zarazem znaczenie kilku słów. chodzi tu o to. można wnosić o znaczeniu. s. Przypomina to w pewnym stopniu rozwiązywanie równań matematycznych. w których słowa te są zawarte.. Szerzej: T. jakie nadaje się tym słowom. Pawlowski. wyd. Formułuje się dwa postulaty: 1) „Nie jest tak. że. wzorcowe (które tu nazywamy postulatami).i powiada się. 2) „A jest B lub nie jest tak. Warszawa 1978. żeby sposób posługiwania się słowem definiowanym we wszystkich zdaniach-postulatach był taki sam. to taką definicję nazywamy definicją cząstkową4. „punkt” oraz „prosta” w geometrii. Jeśli postulaty definicyjne nie określają w sposób wyczerpujący sposobu posługiwania się definiowanym terminem. w geometrii nie sposób zdefiniować w postaci definicji równościowej. iż 3x+2 = 8. co to za liczba. żeby prawdą było. co to znaczy „prosta” . Por. co to znaczy „punkt”. ta nieznana liczba x. „definicja operacyjna” [w:] Mała encyklopedia logiki. ss. a więc. Powiadają nam np. Tak np. 43. dalej zaś. że A jest B”.ale z przyjmowanych pewników geometrii. Oczywiście te zdania przykładowe.” należy rozumieć w taki sposób.. ponadto hasła „definicja indukcyjna (rekurencyjna)”.

na które on tę prostą dzieli. C na prostej leży na tej prostej między dwoma pozostałymi zawsze i tylko wtedy. 3) Jeden z trzech punktów A.. podobnie jak definicje równościowe w stylizacji przedmiotowej. może już zorientować się na tej podstawie. W polskim kodeksie cywilnym nie znajdujemy np. to leży on też między punktami B i A. 2) Z trzech punktów A. że pośrednio informują o znaczeniu tych użytych w postulatach wyrazów. jak definicje nominalne. Definicje przez postulaty. a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia”. równościowej definicji wyrażenia „umowa o dzieło”. . który głosi: . B.Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła. W ustawach często nie podaje się definicji równościowej wprowadzanego słowa i dopiero ze sposobu używania tego słowa w przepisach ustawy można wnosić. Można jednak uznać. jakie znaczenie nadaje mu ustawodawca. przez to. nie mówią bezpośrednio o znaczeniu jakiegoś wyrazu czy wyrażenia. Kto przeczyta ten przepis. jakie znaczenie ustawodawca nadaje wyrażeniu „umowa o dzieło”. że znaczenie wyrażenia „umowa o dzieło” w kodeksie cywilnym określone jest przede wszystkim przez jego art. których znaczenie chcemy dać poznać.na prostej między punktami A i B. 627. B. jeśli leżą one w różnych częściach prostej. C na prostej jeden i tylko jeden leży na tej prostej między dwoma pozostałymi. spełniają one jednak taką rolę.

np. które mogą powodować. że wyraz „polopiryna” znaczy tyle. jak inne wyrażenie. czyli „nieznane przez nieznane”. cyw. cyw. to nie będzie to odpowiednia definicja dla osoby. co znaczy nie znany tej osobie wyraz „polopiryna”.w formie nawiasowej . jak i ten.Warto też zwrócić uwagę na szczególny rodzaj przepisów prawnych. które zawierają wypowiedź spełniającą rolę ustawowej definicji wyrazu. że w ich następstwie nie osiągnęlibyśmy celów stawianych sobie przy definiowaniu.w nawiasie. które podano jako równoznacznik zwrotu definiowanego. kto nią faktycznie włada jak użytkownik. art. w której słowniku nie było dotąd wyrażenia „kwas acetylosalicylowy”. czy nie. co „twórca glos”. która zna znaczenie tego ostatniego wyrażenia. wynika. z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny)”. co „kwas acetylosalicylowy”. kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny). to temu. są tej osobie znane. że wyraz „glosator” znaczy tyle. Jeżeli powiem. § 4. 252 kod.: „Posiadaczem rzeczy jest zarówno ten. mówiąc. 336 kod. w zależności od tego. takie wyjaśnienie nic nie daje. W drugim przykładzie mieliśmy definicję równościową (nieklasyczną) słowa „posiadacz” i . zastawnik. co znaczy słowo „glosa”. czy wyrazy. co to jest definicja. że ma on takie znaczenie. Jeżeli powiem. tłumaczy jej bowiem. ujmowanego jednak poza tą wypowiedzią . Warunki poprawności definicji Formułując definicje nominalne należy się wystrzegać pewnych błędów. kto nie wie. którego ta osoba również .definicję wyrażeń „posiadacz samoistny” i „posiadacz zależny”. Z punktu widzenia pierwszej z tych osób definicja „polopiryny” zawiera błąd zwany ignotum per ignotum. albo art. że pewne wyrażenie jest albo nie jest definicją dobrą dla kogoś. najemca.: „Rzecz można obciążyć prawem do jej używania i do pobierania jej pożytków (użytkowanie)”. dzierżawca lub mający inne prawo. Już z samego określenia. ale dobra dla osoby.

która popełnia ten błąd. nikomu nie wytłumaczy. jakie znaczenie ma definiowane przez nas słowo. lecz całego ich zespołu. Błędne koło pośrednie może być czasem bardzo trudne do wykrycia. to myślenie logiczne. Jeżeli zakres definiensa obejmuje także jakieś przedmioty nie należące do zakresu definiendum. jako że błąd ten dotyczy nie poszczególnych definicji. że ów wyraz C wymaga zdefiniowania za pomocą wyrazu A.: „Logika jest nauką o myśleniu zgodnym z prawidłami logiki”. wyraz A definiujemy używając wyrazu B. W ten sposób oczywiście komuś nie rozumiejącemu nie wyjaśnimy. np. „Wyrok sądowy to decyzja sędziego co do istoty sprawy sądowej.nie zna. co myślenie zgodne z prawidłami formułowanymi przez logikę”. Błąd ten polega na nieprzystosowaniu definicji do słownika osoby. a znów myślenie logiczne to tyle. dla której ta definicja jest przeznaczona. ani też jeden z nich nie może być nadrzędny względem drugiego. to definicja taka jest definicją za szeroką. to znaczy. jeżeli np.: „Logika to nauka o poprawnym myśleniu. co to sędzia i co wyrok. Poprawna definicja sprawozdawcza musi spełniać dodatkowo ten jeszcze warunek. gorzej. Kto nie przestrzega tej zasady. czyli „to samo przez to samo”. Takie jednak błędne koło bezpośrednie każdy zauważy. myślenie poprawne. Definicja. by zakresy definiendum i definiensa były zamienne.wykluczać. Nie mogą więc te zakresy krzyżować się. a już tym bardziej . a sędzia to osoba uprawniona do wydawania wyroków sądowych”. wyraz zaś B za pomocą wyrazu C. W poprawnie zbudowanej definicji równościowej wyraz definiowany nie może występować w części stanowiącej definiens. popełnia błąd zwany idem per idem. Oto przykład takiej definicji: „Prokurator jest to pracownik prokuratury”. Zakres definiensa („pracownik prokuratury”) jest bowiem . zwany też błędnym kołem bezpośrednim. choć może to być definicja odpowiednia dla osoby z bogatszym słownikiem. a w końcu okazuje się. Np. jeśli w definicjach napotykamy błędne koło pośrednie.

Przykładem definicji za wąskiej może być definicja: „Zwykły ołówek to przyrząd do pisania złożony z pręcika grafitu umieszczonego w niebieskiej oprawce z cedrowego drzewa”. i nasze sprawozdanie z dzisiejszego sposobu mówienia musi i ten fakt stwierdzić. by właściwie określić obiekty . To. Błąd ten polega na tym. Jeśli zakresy definiensa i definiendum krzyżują się. mówimy.nadrzędny w stosunku do zakresu definiendum. a więc za wąski jest zakres definiensa. odnosi się też odpowiednio i do definicji innych kategorii wyrazów. Nie obejmuje on bowiem np. Zbyt mało podano tu cech. że definicja taka jest i za szeroka. Zdarzyć się może. na zielono. Definicją za wąską jest definicja. jeśli tylko ma zdrowe nóżki. jaki rzeczywiście ma dziś ta nazwa. jako że do pracowników prokuratury należą także oprócz prokuratorów kanceliści. Natomiast definicja „«Kusztyka» to znaczy: «chodzi utykając na lewą nog껄 byłaby za wąska. którzy przecież prokuratorami nie są. jak się dziś używa słowa «kusztyka». zbyt ubogą treść nazwy „prokurator”. wobec czego zakres słowa „prokurator” wedle tej definicji byłby szerszy niż zakres. choć z początku chodzi niesprawnie. że w definiensie podajemy jako określenie rodzajowe genus zasadniczo odmienny od tego. w której zakres definiensa nie obejmuje wszystkich przedmiotów należących do zakresu definiendum. Niepotrzebnie powiedziano tu o kolorze oprawki i o rodzaju drzewa. woźni i sprzątaczki prokuratury. bo dziecko. gdy przy budowaniu definicji sprawozdawczej popełniamy błąd przesunięcia kategorialnego. i za wąska jednocześnie. ołówków polakierowanych na żółto. na czarno. Będzie tak w szczególności wtedy. zbyt bogatą podano tu treść. który należałoby wskazać. że zakresy definiensa i definiendum wykluczają się. a definicja „«Kusztyka» to znaczy: «chodzi niesprawnie»” byłaby za szeroka. Definicja sprawozdawcza „«Kusztyka» znaczy tyle co: «chodzi utykając»” odpowiada temu. co mówiliśmy o definicjach nazw. które przecież też są nazywane ołówkami. przecież nie kusztyka.

zdarzenia. a . ale fakt urodzenia nie jest stosunkiem. Od definicji sprawozdawczej wymagać można ponadto. W rzeczach zachodzą zdarzenia. aby nie tylko wskazywała takie znaczenie zwrotu definiowanego. ale rzeczy nie są zdarzeniami. W rozważaniach dotyczących zagadnień praktycznych rzadko się popełnia przy definiowaniu błąd przesunięcia kategorialnego. Rzeczy mogą pozostawać do siebie w pewnym stosunku. Norma może stwarzać stosunek . poprzestaniemy na podaniu kilku prostych przykładów. ani stan rzeczy. że norma (to znaczy wypowiedź nakazująca komuś coś czynić) jest jakimś szczególnym stosunkiem między ludźmi. sama jest rzeczą taką czy inną .”. ani zdarzenie. twierdziłby. bo w definiensie umieściłem zasadniczo nieodpowiedni genus. ale sam stosunek to ani rzecz.. błąd przesunięcia kategorialnego ten.definiowane przy przyjęciu dotychczasowego znaczenia definiendum. zasadniczo czym innym są rzeczy. Popełnia np. która może przysługiwać różnym rzeczom. trwanie stosunku między rzeczami to pewien stan rzeczy. że: „czerń to tyle co rzecz czarna”. Nie mogąc tu wdawać się w omawianie zawiłego filozoficznie problemu rozróżniania kategorii ontologicznych. ale sam stosunek to nie cecha. ale cechy nie są rzeczami. kategorii ontologicznej. a czym innym . stosunki itd. że będzie to zła definicja. przytrafiają się takie błędy teoretykom zbytnio oderwanym od zagadnień konkretnych. żadna bowiem rzecz nie jest cechą.by definiens podawał znaczenie definiendum w sposób możliwie najprostszy. wiadomo już. że pozostaje ona w pewnym stosunku do innej. Rzeczy mają te czy inne cechy.a więc popełniłby właśnie błąd przesunięcia kategorialnego. Fakt urodzenia stwarza stosunek pokrewieństwa między pewnymi ludźmi. to nim skończę. by definiens i definiendum mogły być wzajemnie zastępowalne.ale nie jest stosunkiem. Np. Otóż jeśliby ktoś definiował. że pewna cecha (czerń). ale też . a mianowicie z innej tzw. Cechą pewnej rzeczy może być to. kto twierdzi. powstanie stosunku to pewne zdarzenie.cechy rzeczy. Jeżeli zacznę definiować: „wybuch to taka rzecz..

podkreśl linią podwójną rodzaj. czy regulującymi. czy konstrukcyjnymi: a) „Podręcznik jest to książka zawierająca zbiór wiadomości z pewnej dziedziny wiedzy. Jeśli jest to definicja klasyczna. rozdz. b) „budzik”. 4. powierzyła organizowanie wspólnych wycieczek»”. który liczy więcej niż 220 cm wzrostu”? 2. jak wyrażeniu „kot ślepy na lewe oko”. któremu jego grupa-. Wypisz osobno definiendum. a pojedynczą . b) „«Włóczykij» to «taki student. by czytelnik mógł jak najłatwiej wiadomości te opanować”. b) „długa podróż” . że słowu „bibi” zamierza nadawać takie znaczenie. kamień wapienny. ropa naftowa i gaz ziemny”.więc np. II § 5). rudy metali. Podaj definicje regulujące dla nazw: a) „duże miasto”. łącznik i definiens definicji: „Zwrotem «pomyślany zespół cech konstytutywnych» można zastępować zwrot «treść konstytutywna»”. by były z jakiegoś względu celowe. Od definicji konstrukcyjnych można wymagać tego.różnicę gatunkową. Wymagań stawianych definicjom sprawozdawczym nie można stawiać definicjom konstrukcyjnym. pożytek z takiej definicji byłby wysoce wątpliwy. jako że te w dowolny sposób projektują nowe znaczenie wyrazów czy wyrażeń. Scharakteryzuj co do budowy definicję: „Kopaliną jest węgiel. Podaj definicję sprawozdawczą dla nazw: a) „prokurator”. c) „Wysoki człowiek to człowiek. Czy z punktu widzenia współczesnego języka polskiego poniższe definicje są definicjami sprawozdawczymi. dla nazw .ich treść leksykalną (por. . Gdyby ktoś oświadczył.przyjmując jako ustalone znaczenia słów „miasto” i „podróż”. 3. Zadania 1. c) „organizacja”. ułożonych tak. Czy z punktu widzenia potocznego języka polskiego definicja ta jest definicją sprawozdawczą? 5.

gdyby osoba A długu w terminie nie uiściła”. Co masz do zarzucenia poniższym dwóm definicjom łącznie: „Metal jest to substancja. b) „Przez używane w rozporządzeniu niniejszym określenie «przedsiębiorstwo złotnicze» należy rozumieć przedsiębiorstwo trudniące się zawodowo wytwarzaniem.6. Co masz do zarzucenia definicji: „Rzeka jest to naturalny ciek słodkowodny. Czy definicja ta zawiera błędne koło? 7. Podkreśl definiendum w definicji: „Poręczycielem osoby A za dług B wobec osoby C jest taka osoba. „Kwas jest to substancja zawierająca jony wodorowe. strumienia i potoku”? 11. przeróbką. co każdy przedmiot stanowiący dowód prawa. stały lub okresowy.3”? Czy jest to definicja klasyczna? Czy jest to definicja równościowa? 10. Jaki błąd popełniono w definicji jakoby sprawozdawczej: „Zdanie o budowie: «jeżeli p. Czym różnią się co do formy definicje: a) „Nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności”. to q» nazywa się wynikaniem”? . naprawą lub handlem przedmiotami z metali szlachetnych we wszelkiej postaci”. c) „Słowo «dokument» znaczy tyle. Co masz do zarzucenia definicji: „Notariusz jest to osoba pełniąca funkcje notariusza”? 13. sprawozdawczej albo konstrukcyjnej. stosunku prawnego lub okoliczności mogącej mieć znaczenie prawne”? 8. 2) kwantyfikatory. 9. większy od strugi. która zobowiązała się uiścić osobie C dług B w przypadku. Co ze swego punktu widzenia masz do zarzucenia definicji: „Stałymi logicznymi nazywamy 1) funktory prawdziwościowe. 3) «jest» w sensie «przynależy» oraz 4) wyrażenia dające się zdefiniować za pomocą wyrażeń wymienionych pod 1 . Podaj przykład definicji przez postulaty. które mogą być zastępowane przez metal”? 12. która może zastępować jony wodorowe w kwasach”.

kto ma organizować życie społeczne. który nie bierze udziału w produkcji”. Co masz do zarzucenia następującym definicjom sprawozdawczym: a) „Metro (miejska kolej podziemna) to środek komunikacji miejskiej poruszany siłą elektryczności”.14. znajduje się często w sytuacji. a jakie w słownikach danego języka? Rozdział V PODZIAŁ LOGICZNY § 1. skierować interesantów do urzędnika właściwego do załatwienia ich sprawy. które ulegają gwałtownym reakcjom chemicznym”? 15. którego używa się pisząc piórem”. Pojęcie podziału logicznego Każdy. musi wyodrębnić różne gatunki przedmiotów tego rodzaju.to taki człowiek. podzielić sprawy według ich rodzaju. Wypadnie więc najpierw posegregować akta czy też zgłaszających się interesantów na różne ich rodzaje. aby każdy gatunek odpowiednio opisać. b) „Atrament to niebieski płyn. Co masz do zarzucenia definicji: „Wybuch jest to cecha charakterystyczna materiałów. a więc np.to platyna albo srebro”? 16. oglądał wielką liczbę przedmiotów jakiegoś rodzaju. wyznaczyć każdemu interesantowi czas odpowiedni do załatwienia z nim sprawy. który np. Jakiego rodzaju definicje występują w encyklopediach. gdyby opisywał poszczególne przedmioty z . gdy musi załatwiać wielką liczbę spraw różnego rodzaju. W ten sposób ułatwi sobie zadanie i uniknie powtórzeń. c) „Człowiek leniwy . Trzeba sobie zorganizować robotę. itd. Jaki błąd popełnia definicja: „Obowiązująca norma prawna jest to fakt prawnego obowiązywania normy”? 17. poukładać odpowiednio akta na półkach. A znów badacz naukowy. d) „Metal szlachetny . które byłyby nie do uniknięcia.

. którą nazywamy podziałem logicznym zakresu pewnej nazwy. „ptak”. B. C. a wyróżniane w podziale zakresy nazw podrzędnych .obywatel”. Tak więc dzielę zakres nazwy „obywatel polski” wyliczając nazwy. czy to do opisu naukowego. Przeprowadzić podział logiczny zakresu jakiejś nazwy N na zakresy nazw A. rozróżnić wśród ogółu studentów studentów studium stacjonarnego. rezerwista.człowiek” na zakresy nazw: „osoba płci męskiej” i „osoba płci żeńskiej”.. § 2. „ssak”. poborowy.członami podziału (membra divisionis).. to znaczy stwierdzić.. których zakresy są podrzędne względem zakresu dzielonego. Podobnie możemy podzielić zakres nazwy . żołnierz służby czynnej. nazywamy całością dzieloną (totum divisionis). „gad”. zakres nazwy „kręgowiec” . kto zamierza przystąpić czy to do posegregowania pewnych przedmiotów. Warunki poprawności podziału logicznego . B. a suma zakresów tych nazw tworzy zakres nazwy „obywatel”. musi zazwyczaj dokonać uprzednio czynności przygotowawczej. zwolniony z jakichkolwiek przyczyn od obowiązku służby wojskowej”. wskazać dwie lub więcej nazw. czyli wskazać mniejsze klasy w obrębie poddanego podziałowi zakresu nazwy.. D. który zostaje poddany podziałowi. D. Trzeba więc. „płaz”. „pociągi o trakcji spalinowej” i „pociągi inne” (membra divisionis). a co ważniejsze ..formułując zdania ogólne o przedmiotach pewnego gatunku ułatwi słuchaczom zapamiętanie przekazanej im wiedzy. Np. przeprowadzając podział logiczny zakresu pewnej nazwy. Słowem.. Zakres.osobna.: „pociągi” (totum divisionis) dzielimy na: „pociągi o trakcji parowej”. studentów studium dla pracujących oraz eksternistów itd. iż każdy desygnat nazwy N jest desygnatem jednej i tylko jednej z nazw A. których zakresy stanowią część tego zakresu: „polski przedpoborowy. Wszystkie te nazwy są bowiem nazwami podrzędnymi w stosunku do nazwy .wyróżniając zakresy nazw: „ryba”. C. „pociągi elektryczne”.

może być zaliczony do jakiegoś wyróżnionego członu podziału. jeśli każdy z desygnatów nazwy. że każdy desygnat nazwy. którzy wykonują dwa różne zawody. Gdyby w jednym dniu o jednej godzinie zrobić zebrania studentów o różnych zainteresowaniach. Gdybyśmy dzielili ogół pracowników według zawodu. i ci byliby liczeni podwójnie. Gdybyśmy podzielili studentów według ich zainteresowań pozanaukowych. a ściślej biorąc: w ogóle nie jest podziałem logicznym. a w każdym razie nie mają określonych wyraźnie zainteresowań). i polityką). nie może być zaliczony do dwóch członów podziału na raz. W tych przypadkach. to nie jest podziałem poprawnym. Nie jest wyczerpujący podział pociągów na pasażerskie i towarowe. nie otrzymalibyśmy całości zakresu dzielonego. które spełniają zadania inne niż przewóz pasażerów czy towarów. i sportem. którzy żadnych takich zainteresowań nie mają. to . byłoby w tym przypadku niezgodne z rzeczywistością. że podział logiczny winien być wyczerpujący i rozłączny. gdybyśmy połączyli razem zakresy stanowiące człony podziału. Podział zakresu nazwy jest wyczerpujący. której zakres dzielimy. należy do jednego i tylko jednego z członów podziału. to byliby tacy. Podział zakresu nazwy jest rozłączny. Stwierdzenie. Jeśli podział logiczny nie spełnia tych warunków. i nierozłączny (bo wielu jest takich. i sztuką. której zakres dzielimy. bo są oprócz takich także pociągi techniczne. jeśli żaden z desygnatów nazwy. to taki podział byłby i niewyczerpujący (bo są tacy. którzy poza nauką interesują się np.Z samej definicji podziału logicznego wynika. której zakres dzielimy. który wykonują.

. i niewyczerpujący. jest niejednokrotnie stosowany w praktyce prawniczej. że tylko poprawny podział logiczny może być w praktyce przydatny jako plan. to jeśli wyraz „urzędnik” ma jakieś jedno tylko określone znaczenie. to znaczy musimy wyróżnić człony podziału wedle jakiegoś jednego sposobu. który w obrębie zakresu dzielonego wyróżnia klasę przedmiotów posiadających pewną cechę i klasę przedmiotów.dosłownie: podstawa podziału). które tej cechy nie posiadają (w określonej chwili oczywiście). Podział taki.na pełnoletnich i niepełnoletnich. to każdy pracownik jest albo nie jest urzędnikiem w tym znaczeniu tego słowa. że podział będzie wyczerpujący i rozłączny. Jeśli wyróżnione człony podziału są zakresami nazw ostrych (a możemy to osiągnąć za pomocą odpowiedniej definicji regulującej). Aby zapewnić to. według cech kontradyktorycznych. trzeba trzymać się jakiejś jednej zasady podziału (fundamentum divisionis . Jeśli podzielimy pracowników na urzędników i nie-urzędników.„dział”) . i rozłączny. które to cechy nic ze sobą nie mają wspólnego. a drugi . że jeden człon podziału wyróżniliśmy wedle zawodu.dokonany według cech kontradyktorycznych (sprzecznych). zakres nazwy „mieszkaniec kraju” na zakresy: „mieszkaniec kraju umiejący czytać” i „mieszkaniec kraju nie umiejący czytać”.wedle koloru włosów. jest w praktyce niewystarczający. wedle którego posegregujemy przedmioty albo też będziemy je opisywać. Jeśli będziemy dzielili Polaków na blondynów i na rolników. Często jednak podział dychotomiczny. to podział ten jest na pewno i wyczerpujący. gdyż będzie i nierozłączny.po grecku: „na dwoje”. karanych i nie karanych.niektórzy na żadne by nie poszli. tomos . np. Łatwo zrozumieć. a inni staraliby się jakoś uczestniczyć w dwóch zebraniach na raz. Najprostszym sposobem podziału jest podział dychotomiczny (dwudzielny: dicha . Podziałem dychotomicznym według cech kontradyktorycznych nazywamy podział. Dzielimy więc np. a to dlatego. obywateli . to podział ten będzie całkowicie wadliwy.

walcowatość itp. Czy ten podział jest 1 . Często więc zamiast wyróżniać w obrębie zakresu dzielonego przedmioty posiadające i przedmioty nie posiadające pewnej cechy. chcieli podzielić zakres nazwy „buty” na „buty nr 45” i „buty nie mające rozmiaru 45” i zgodnie z tym tylko podziałem ustawić buty na półce w sklepie. kształt). Należy odróżniać pojęcie „determinandy” od pojęcia „determinantu” .. 45. czarne. 44 i tak dalej. są więc desygnaty nazwy „człowiek”. Pręty żelazne możemy podzielić według determinandy „kształt przekroju” na pręty o przekroju okrągłym.czynnika kształtującego jakieś zjawisko. Podzielono wszystkich ludzi wedle zasady. ludność krajów egzotycznych) noszą buty. lecz w pozostałej części pomieszałyby się razem buty wszystkich innych rozmiarów. niebieskie i jakie tam jeszcze bywają kolory drewnianej oprawki ołówków. aż do najmniejszego. co nosili nr 47. którą jest cecha: „numer butów noszonych w ostatnim półroczu”. czerwoność. jej odmiany . lub odpowiednio: kulistość. ołówki możemy podzielić według determinandy „kolor oprawki” na ołówki żółte. Np. bo nie wszyscy ludzie (np. i pręty o innym kształcie przekroju (które spotykamy rzadziej). wyróżniając takich. że dokonujemy podziału według różnych odmian jednej cechy. zieloność. czy podwójnego T (jak belki budowlane). o kształcie litery L czy T.determinatami1. żeby podział był wyczerpujący i rozłączny? Trzeba tu poczynić zastrzeżenia. wyróżnia się człony podziału biorąc za podstawę jakąś ogólną cechę (np. gdy rozważymy następujący przykład. którym nie można przypisać żadnej odmiany rozważanej cechy. wystarcza już..) wyróżniamy człony podziału. według której odmian (np. zielone. 46. Tę ogólniejszą cechę nazywamy determinandą. Czy ten podział jest wyczerpujący? Nie. Czy to. które zrozumiemy. barwę. to w części przeznaczonej na buty nr 45 panowałby porządek. prostokątnym.Gdybyśmy np.

5. główny kierunek zainteresowań. Aby zapewnić rozłączność podziału. uczelnia otrzymuje zarządzenie: „Podać liczbę nowych i liczbę starych książek w bibliotece”. najczęściej używany przez daną osobę język. zapewniając wyczerpujący charakter podziału. bo ktoś mógł nosić w ciągu półrocza raz buty nr 44. podania w sprawozdaniu liczby pewnych przedmiotów z rozbiciem na pewne człony podziału. rodziny z 7 i więcej dzieci.rozłączny? Nie. powinno się jeszcze wydzielić człon podziału: „Inni”. itp. a innym razem nr 45. lecz bez wskazania w sposób ściśle określony zasady tworzenia członów podziału. jeśli każdy przedmiot należący do zakresu dzielonego będzie posiadał jakąś odmianę tej cechy. by brano pod uwagę cechę przeważającą. pomijając wieloznaczność (nowa książka = niedawno wydana? niedawno zakupiona? zakupiona jako nie używana? nie zniszczona? niedawno napisana przez autora?). którą są różne odmiany pewnej ogólniejszej cechy. do członu podziału „Inni” zaliczylibyśmy także tych. najczęściej noszony numer butów. Przy takim podziale rodziny z 3. główny zawód. np. a więc np. będzie wtedy wyczerpujący. a rozłączny . należy żądać. w każdym z tych znaczeń nazwy: „nowa książka” i „stara książka” są jaskrawo nieostre. Innym częstym błędem jest tworzenie członów podziału według pewnych przedziałów liczbowych.jeśli żaden przedmiot należący do zakresu dzielonego nie posiada tej cechy jednocześnie w dwóch różnych jej odmianach. Dzieląc studentów według ich zainteresowań. Jeśli np. główne źródło utrzymania. rodziny z 3 do 5 dzieci. to. którzy nie mają żadnych zainteresowań. w których wielkość graniczna powtarza się. Jakie błędy w przeprowadzaniu podziału logicznego spotykamy najczęściej w praktyce prawniczej? Często żąda się np. wyliczywszy wszystkie znane nam odmiany rozważanej cechy. rodziny z 5 do 7 dzieci. podział rodzin dzielnych na rodziny z 1 do 3 dzieci. 7 dzieci byłyby liczone podwójnie. który dopełni wydzielone poprzednio człony. wypadałoby zaliczyć go do dwóch różnych członów podziału. Trzeba . Stąd wniosek: podział logiczny zakresu pewnej nazwy wedle zasady. Dlatego też z ostrożności.

na jakiej półce i w jakiej przegródce szukać danych akt.1 do 10 ha. 7 i więcej dzieci. § 3. od 10.więc tworzyć w tym przypadku człony podziału rozróżniając rodziny z 1 do 2. Taki wielostopniowy podział logiczny. na gospodarstwa od O do 5 ha. przy czym pisma dotyczące spraw już wszczętych są dołączane do odpowiednich teczek. iż zachodzi potrzeba dokonania dalszego podziału zakresów otrzymanych jako człony pierwszego podziału logicznego. a pisma zapoczątkowujące nową sprawę są dzielone przez wciągnięcie ich do jednego z repertoriów. Bez tego niemożliwa byłaby praca. zwłaszcza w dużym sądzie. Prawnik w swej praktyce ma wielokrotnie do czynienia z klasyfikacjami.. W kancelarii każdego wydziału dokonuje się podziału pism wedle rodzaju spraw. Tak np. powyżej 15 ha. Przykład z aktami wskazał nam. Tu następuje pierwszy podział: na sprawy rozsyłane do różnych wydziałów sądu. 5 do 6. spisu spraw . 3 do 4. podzielimy je według następującego schematu: Brak miejsca nie pozwala na pokazanie w całości tego podziału. nazywamy klasyfikacją. jaki jest z tego pożytek: po posegregowaniu akt wiadomo.1 do 15 ha. podział logiczny z dalszym podziałem otrzymanych członów podziału. tj. aby należycie posegregować akta w archiwum sądowym. Każde pismo skierowane do sądu wpływa do biura podawczego. Gospodarstwa rolne należy dzielić np. od 5. Klasyfikacja Niejednokrotnie po dokonaniu podziału zakresu jakiejś nazwy okazuje się.

rozróżnienie nie jest tu ostre. dzieli się z punktu widzenia nauki prawa cywilnego.może być „sztuczny” albo „naturalny”. wiadomo. VIII § 4) przedmioty zaliczone do jednego członu podziału. może być takiego albo takiego rodzaju. rozdz. że przeprowadzenie podziału logicznego niekoniecznie łączyć się musi z porządkowaniem: nie zawsze np. a niepodobne na ogół do przedmiotów z innych . Dalszy podział spraw z jednego repertorium może polegać na rozdziale spraw między sędziów danego wydziału. co się przez te dwa określenia rozumie. czyli wszelkie fakty. gdy mamy do czynienia z nazwami abstrakcyjnymi. jak następuje: Na zakończenie dodać należy. Podziały logiczne i klasyfikacje można przeprowadzać również i wtedy. niemniej rozróżnienie to jest potrzebne. że to. przy którym w każdym członie podziału grupują się przedmioty pod wieloma ważnymi dla nas względami podobne. Np. a co za tym idzie . Podział logiczny .również klasyfikacja.jak mówimy . w jakiej kolejności należałoby wymieniać człony podziału i jak uporządkować (uszeregować według kryterium stosunku porządkującego .jednorodzajowych. Stwierdzamy wtedy. Niełatwo ustalić. to jest jakąkolwiek zmianę w istniejącej sytuacji prawnej. fakty prawne. do czego się odnosi jakieś ogólniejsze pojęcie.por. które powodują skutki prawne. Typowym podziałem naturalnym nazywamy taki.

A przecież tego rodzaju podział będzie podziałem całkowicie sztucznym. odszkodowawcze i inne. Wyróżnianie typów a podział logiczny Od podziału logicznego należy odróżniać wyróżnianie typów przedmiotów. jeśli idzie o to. Akta spraw cywilnych procesowych można podzielić na sprawy eksmisyjne. tła społecznego itd. czy jakiś podział jest podziałem naturalnym. należącymi do tego typu przedmiotów. bo w małym tylko stopniu wiążą się z tym jakieś inne cechy. podział naturalny . podziałem raczej sztucznym będzie podział mieszkańców Poznania wedle dzielnic. jeśli idzie o segregowanie przedmiotów. W pewnych przypadkach byłoby rzeczą bardzo sporną. Będzie to podział naturalny w tym znaczeniu. Podział sztuczny jest przydatniejszy. a pod wieloma innymi niepodobne do siebie. Podziałem naturalnym w pewnym stopniu będzie podział ludzi wedle zawodu (bo z zawodem łączą się zwykle inne jeszcze cechy). że w każdej z wydzielonych klas znajdą się sprawy na ogół podobne co do problematyki prawnej. Ale również praktyczny może się okazać podział spraw na wpisane do repertorium pod numerem parzystym i wpisane pod numerem nieparzystym. które w odpowiednio małym stopniu różnią się od przedmiotu. by równo rozdzielić pracę między dwóch sędziów. W tym drugim przypadku rozważamy. co ów przedmiot . Natomiast typowym podziałem sztucznym jest taki. § 4.gdy chodzi o opis naukowy. Przedmioty.członów podziału. do przedmiotu wzorcowego). czy sztucznym. w których mieszkają. w jakim stopniu przedmioty z pewnego zbioru mają cechy zbliżone do przedmiotu o interesujących nas cechach (np. przy którym do jednego członu podziału trafiają przedmioty podobne pod jakimś jednym tylko względem. z którym je porównujemy. alimentacyjne. nazywamy przedmiotami typowymi.

łodygę. Przedmioty. Zupełnie inną czynnością myślową jest partycja. Dokonaj podziału dychotomicznego. np. 4. według cech kontradyktorycznych. liście i kwiat”. nie należą do tego typu przedmiotów: mogą one należeć do innego typu. Jaka jest zasada podziału definicji na definicje sprawozdawcze. ramy. Podaj 3 przykłady podziału dychotomicznego. zakresu nazwy „budynek”. regulujące i konstrukcyjne? Na definicje równościowe i definicje przez postulaty? 6.dany. zakresu nazwy „pracownik”. czyli wyróżnianie części składowych pewnego przedmiotu. 5. a mogą być w ogóle nietypowe. Można przy tym mówić o przedmiotach mniej i bardziej typowych. Czy wyróżniając wśród ogółu liczb liczby dodatnie i liczby ujemne dokonujesz podziału dychotomicznego. zupełnie odmienne od innych. w zależności od tego. kierownicy i wyposażenia uzupełniającego”? 2. Stąd przy wyróżnianiu typów nie wiąże nas wymaganie rozłączności i wyczerpującego charakteru tej operacji myślowego dzielenia. a otrzymane człony podziału poddaj dalszemu takiemu podziałowi.: „roślina dzieli się na korzeń. które wyraźnie różnią się pod względem interesujących nas cech od owego przedmiotu. według cech kontradyktorycznych? Uzasadnij odpowiedź. siodełka. Pewne przedmioty mogą znajdować się na pograniczu dwóch zbliżonych typów i można by je zaliczać do obu tych typów. Czy to podział logiczny: „Rower składa się z kół. według cech kontradyktorycznych. Zadania 1. Można zresztą poprzestać na wydzieleniu jednego tylko typu z ogółu przedmiotów danego rodzaju. 3. Co masz do zarzucenia następującemu podziałowi: . w jakim stopniu różnią się one od przedmiotu wzorcowego lub wyobrażanego sobie przez nas przedmiotu o pewnych określonych cechach.

„Przestępstwa dzielą się na przestępstwa popełnione w dziedzinie przemysłu. by podział był wyraźnie sztuczny. by był naturalny. jak wiadomo. przestępstwa popełnione w związku z ustrojem rolnym. 8. aby można było ustalić słuszną. 11.) 10. klasycystyczne itd. Jakie zasady podziału zakresu nazwy „student” dałyby podziały przydatne praktycznie. barokowe. które. Dokonaj wielostopniowego podziału (klasyfikacji) zakresu nazwy „pracownik fabryki N” wedle takich zasad. Dokonaj podziału zakresu nazwy „książka z twojej biblioteki” najpierw tak. a jakie nie miałyby życiowego sensu? (Sporządzanie statystyk nie jest samo przez się praktycznym celem podziału. Czy wyróżniając budowle romańskie. gotyckie. by wydzielić grupy pracowników w taki sposób. przestępstwa popełnione w związku z bezrobociem i przestępstwa związane z problemem mieszkaniowym w mieście”? 7. a potem tak. dokonujemy podziału logicznego? . 9. kolejność wydawania im odzieży ochronnej. renesansowe. Dokonaj wieloczłonowego podziału zakresu nazwy „samochód” wedle kryterium: „budowa nadwozia (karoserii)”. twoim zdaniem. może być przystosowane przez producenta do różnych celów.

na gruncie reguł danego języka. wobec czego zdanie w sensie logicznym jest wyrażeniem prawdziwym albo jest wyrażeniem fałszywym. Pojęcie zdania w sensie logicznym wymaga dokładnej analizy. zapytałem Piotra. w takiej a takiej chwili grzmi w naszej okolicy”).: „Jan Kowalski urodził się 5 VII 1937 roku w Warszawie”. że ja go o to wtedy zapytałem. Pojęcie zdania w sensie logicznym W logice słowo „zdanie” używane jest w innym znaczeniu. Podobnie nie jest zdaniem w sensie logicznym wyrażenie nazywane w gramatyce zdaniem rozkazującym. iż zdaniami w sensie logicznym są takie i tylko takie wyrażenia. jest to zdanie w sensie gramatycznym (mianowicie zdanie pytajne). niż się tego uczyliśmy w gramatyce. pytanie zależne: „W grudniu 1993 r. . czy lubi logikę” . Nie możemy prowadzić dalszych rozważań z zakresu logiki. „Grzmi” (jeśli domyślamy się: „teraz.: „Zamknij drzwi. że tak a tak jest albo też nie jest. Jest ono zazwyczaj wypowiedzią złożoną z kilku słów.bo tu coś stwierdzam.Rozdział VI ZDANIE § 1. Zatem nie będzie zdaniem w sensie logicznym wyrażenie: „Czy Piotr lubi logikę?”. ale nie jest to zdanie w sensie logicznym. Zdanie w sensie logicznym jest to wyrażenie jednoznacznie stwierdzające. które są prawdziwe albo fałszywe. iż tak a tak jest albo że tak a tak nie jest1. czym jest zdanie w sensie logicznym. czasem jednak rolę zdania może spełniać nawet pojedynczy wyraz. mianowicie. póki nie zrozumiemy należycie. np. Stwierdzenie takie bywa zgodne albo niezgodne z rzeczywistością. Zdanie w sensie logicznym ma stwierdzać. Stąd niekiedy podaje się określenie. bo to wyrażenie niczego nie stwierdza. np. Zdaniem w sensie logicznym będzie natomiast tzw. np.

że tak a tak jest. W mowie potocznej jednoznaczność taką osiąga się na ogół tylko w przybliżeniu. nie głosi ono bowiem. „W Polsce w 1993 r.”.bo wszystkie te wyrażenia stwierdzają. np. obowiązują przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 25 II 1964 r. że zwróciłem się do Piotra z określoną prośbą. „W Wielkopolsce w XIX wieku nie powstały wielkie okręgi przemysłowe” . 1 .Piotrze!”. Spośród zdań w sensie gramatycznym zdaniami w sensie logicznym mogą być tylko zdania oznajmujące. by zamknął drzwi” .: „Piotr Wiśniewski z Bielewa zapłacił podatek gruntowy za rok 1993”. Zdaniem w sensie logicznym będzie natomiast wyrażenie: „Przed kwadransem prosiłem Piotra. będzie = jest w przyszłym układzie świata).bo tu stwierdza się. że tak a tak jest lub było. czy też nie jest lub nie było (było = jest w przeszłym układzie świata.

i o innym zdaniu w sensie logicznym odpowiadającym temu napisowi w drugim jego znaczeniu.że jest fałszywe w . stale poruszała się ruchem jednostajnym itd. co znaczy „wielkoduszność” i co znaczy „wielka cnota”) będzie miała dziesiątki znaczeń. które odpowiada temu napisowi branemu w pierwszym znaczeniu. Zdanie w sensie logicznym ma jednoznacznie stwierdzać coś określonego.Poznawanie przez nas świata polega na rejestrowaniu w naszej świadomości faktów. Wymaga więc wyjaśnienia. Stan rzeczy to fakt. Jeśli więc pewien napis o cechach zdania oznajmującego (według gramatycznego podziału zdań!) można rozumieć np.wyrażenie prawdziwe albo fałszywe. która wprawdzie może być różnie rozumiana. to jest rejestrujemy zdarzenia albo stany rzeczy. że zdanie w sensie logicznym to wyrażenie stwierdzające. bardzo różnie bowiem można rozumieć obie użyte tu nazwy abstrakcyjne. To zaś. iż rzecz czy osoba R w okresie od momentu T do momentu T1 nieprzerwanie wykazywała własność W (np. istniała. a w innym momencie T1 tej własności nie wykazywała (albo odwrotnie). to nie może być ona traktowana jako jedno zdanie w sensie logicznym. pozostawała w pewnym stosunku do innych rzeczy. czy też . Zdarzenie to fakt. że tak a tak jest albo nie jest. że jakieś wyrażenie jest prawdziwe. na stwierdzaniu. dwojako. iż rzecz czy osoba R w momencie T wykazywała własność W. to musimy osobno mówić o zdaniu w sensie logicznym. Stwierdzamy fakty. a wobec tego . musi być wyrażeniem przynajmniej praktycznie biorąc jednoznacznym albo wypowiedzią. Wartość logiczna zdania Powiedzieliśmy. ale którą my bierzemy w jakimś jednym znaczeniu. co mamy traktować jako zdanie w sensie logicznym. że tak a tak jest albo nie jest. co to znaczy. § 2. gdyż wypowiedź ta (póki nie sprecyzujemy.). wypowiedź: „Wielkoduszność jest to wielka cnota”. Jeśli weźmiemy np.

że w pewnym momencie jest on tak a tak urządzony (np. które wypowiadamy. cyt. zdanie. które opisuje rzeczywistość taką. s.. jaka ona jest. . że w tym momencie jest on w toku takich a takich zmian) i rzeczywiście tak w tej chwili ów „kawałek świata” jest urządzony. 2 Szerzej: Mała encyklopedia logiki. to nasz opis jest prawdziwy. jest jednak w każdym momencie tak a tak urządzony. wyd. Jeżeli opisując pewien „kawałek świata” powiadamy. jest prawdziwe. Chociaż świat zmienia się z sekundy na sekundę.klasycznym rozumieniu tych słów 2. Poszczególne fragmenty świata mogą nawet przez dłuższy czas nie ulegać dostrzegalnym i ważnym dla nas zmianom. Zdanie prawdziwe jest to zdanie. 215.

Prawdziwe jest zdanie: „W 1956 r. które głosi. że prawdziwe jest zdanie.Obrazowo można by powiedzieć. Biorąc ściśle. Fałszywe jest zdanie. wtedy gdy w rzeczywistości tak właśnie nie jest. w którym odbywają się targi międzynarodowe” . że tak a tak nie jest. że nie było wtedy takiej stacji. bo tak nie jest w rzeczywistości. że to. Natomiast zdanie fałszywe jest to zdanie. czemu dane zdanie przeczy. iż w Poznaniu nie ma (w 1993 r. Prawdziwe jest też zdanie (przynajmniej. stwierdzając. W praktyce w tym ostatnim przypadku. to znaczy. w Poznaniu nie było stacji telewizyjnej” . powiedzielibyśmy. fałszywe byłoby zdanie: „Piotr ma dwadzieścia jeden tysięcy pięćset szesnaście włosów na głowie”. odbiega od rzeczywistości w stopniu dla nas nieistotnym. gdy tymczasem właśnie zachodzi to.bo to zdanie wiernie opisuje rzeczywistość. Fałszywe jest zdanie.bo to odpowiada rzeczywistości. jak się ona ma. które wiernie „odbija” rzeczywistość.przy czym nie chodzi nam w tym zdaniu o to. że targi odbywają się w Poznaniu bez przerwy. które opisuje rzeczywistość niezgodnie z tym.) autobusów miejskich. że tak a tak jest. lecz że odbywają się w tym mieście co pewien czas. Prawdziwe jest zdanie: „W 1955 r. mając zdanie „o włos” fałszywe. Prawdziwe czy fałszywe może być tylko jakieś zdanie. A więc zdanie fałszywe głosi. gdyby Piotr miał w rzeczywistości dwadzieścia jeden tysięcy pięćset piętnaście włosów na głowie w tym momencie. że jest ono „w przybliżeniu prawdziwe”. iż kodeks rodzinny nakłada na każdego dorosłego obywatela obowiązek ożenku. co owo zdanie głosi. albo też głosi. jeśli mamy na myśli okres kilkudziesięciu lat poprzedzających rok 1993): „Poznań jest miastem. w Polsce pod koniec zimy były silne i długotrwałe mrozy” . Prawdziwość zdania albo jego fałszywość nazywamy wartościami . bo w Poznaniu są autobusy miejskie. Często spotykanym nonsensem jest wypowiedź: „ta rzecz jest prawdziwa” (chyba że ktoś chce odróżnić „prawdziwą kawę” od namiastki kawy).

że Słońce krąży dookoła Ziemi. Prawdziwe jest zdanie.logicznymi zdania. Rozróżniamy w praktyce codziennego myślenia dwie wartości logiczne zdania. a to całkiem co innego (np. stąd powiada się. Słyszy się często w potocznej rozmowie takie powiedzenia: „To zdanie jest dla Jana prawdziwe. nie zmienia się wartość logiczna zdania. jest istotnie genialnym człowiekiem). że w pewnym stopniu możemy przekształcać świat: np. czy dane zdanie opisuje świat zgodnie z rzeczywistym stanem. skoro wiadomo. Jakież znaczenie ma zwrot „zdanie prawdziwe dla kogoś”. że można rozszczepić atom. ołówek. Nikt też nie może zmienić wedle swego widzimisię wartości logicznej jakiegokolwiek zdania. że zdanie „Ten ołówek w tym właśnie momencie leży na biurku” jest prawdziwe. kto uważa. a zdanie „Ten ołówek w tym właśnie momencie leży na półce” jest fałszywe. co ktoś o ich wartości logicznej sądzi? W takiej wypowiedzi chodzi nie o wartość logiczną zdań. bo wartość logiczna zależy tylko od tego. że nasza logika jest logiką dwuwartościową. choć dawniej wszyscy myśleli. to znaczy nie zależy od poglądów tej czy innej osoby. choć dawniej uważano to za fałsz. lecz o czyjeś poglądy na wartość logiczną pewnych zdań. To prawda. a dla Piotra fałszywe” należy rozumieć w ten sposób: „Jan uważa. że to prawda. a dla Piotra fałszywe”. nie każdy. Obiektywny charakter prawdziwości i fałszywości zdań Wartość logiczna zdania jest czymś obiektywnym. Od tego. Jeśli . Ale jeśli w tym a tym momencie położę ten ołówek na biurku. który trzymam w ręku. Fałszywe było i jest zdanie. czy też w sposób z tym stanem niezgodny. że pewne zdanie zawiera wierny opis jakiegoś fragmentu świata. § 3. czy ktoś dane zdanie uważa za prawdziwe. to już żadną siłą nie mogę zmienić tego. mogę położyć na biurku bądź na półce z książkami. a Piotr . Wypowiedź „To zdanie jest dla Jana prawdziwe. że zdania są prawdziwe niezależnie od tego. czy fałszywe. że jest genialnym człowiekiem.że opis zawarty w tym zdaniu nie odpowiada rzeczywistości”.

bo ktoś. Dla zdań syntetycznych trzeba szukać sprawdzianów. to jeśli przyjąć definicję. Zdanie. Zdanie. wystarczy odwołać się do reguł wyznaczających znaczenie użytych w nich słów w danym języku..sekunda” nie będzie wątpił o prawdziwości zdania: „Minuta składa się z 60 sekund”. iż któryś z nich ma rację. że kwadrat ma cztery boki. jakie znaczenie ma słowo . wykazywałby tylko. czy to. O wartości logicznej niektórych zdań przesądza sam sens użytych w nich słów. nie będzie przeczył.. którego prawdziwość jest przesądzona ze względu na samo znaczenie użytych w nim słów.kwadrat” w języku polskim. którego fałszywość jest przesądzona ze względu na samo znaczenie użytych w nim słów.prawdziwość wygłoszonego zdania jest niewątpliwa. zdanie. iż manufaktura jest to przedsiębiorstwo przemysłowe okresu wczesnokapitalistycznego oparte na podziale pracy i technice rękodzielniczej . Z drugiej strony. nazywamy zdaniem wewnętrznie kontradyktorycznymna gruncie danego języka.rzeczywiście chodzi im obu o to samo zdanie (bo może każdy z nich nadaje inne znaczenie użytym w danej wypowiedzi słowom). W istocie to zdanie nie stwierdza niczego nowego. Wszelkie inne zdania. By określić wartość logiczną zdań analitycznych i zdań wewnętrznie kontradyktorycznych. to według definicji nie jest ono manufakturą. których wartości logicznej nie możemy poznać w ten sposób. Ani też nikt znający znaczenie słów „minuta” i . bo przecież definiuje się sekundę jako 1/60 część minuty. co one . kto by temu przeczył. nazywamy zdaniem analitycznym. Nikt np. któremu nie można zaprzeczyć bez naruszenia reguł określających znaczenie użytych w nim słów w danym języku. nazywamy zdaniami syntetycznymi. Jeśli wygłaszam zdanie „Każda manufaktura opiera się na technice rękodzielniczej”. ten nie będzie wątpić o fałszywości zdania „Sześcian jest linią”. kto zna znaczenie słowa „sześcian” w języku polskim. że nie wie. a któryś się myli. Jeśli bowiem przedsiębiorstwo nie opiera się na technice rękodzielniczej. to rzecz prosta.

lub też badania. rozdz. jak stwierdzało owo zdanie (por. odpowiada rzeczywistości. „C zranił”. by ustalić. a dwa pozostałe są fałszywe. trzeba odrzucić.nie mamy odpowiednich przekazów co do danego faktu. przepisy prawne przewidują możliwość wznowienia w pewnych przypadkach postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem. B i C strzelało jednocześnie do osoby. jest prawdziwe (odpowiada rzeczywistości). czyją. § 4. Natomiast zdania analitycznego obalić nie można. że w danej chwili nie mamy odpowiednich warunków do obserwacji lub odpowiednich przyrządów pomocniczych. które należałoby przeprowadzić. W przypadku tych zdań odwołujemy się w sposób bezpośredni lub pośredni do rozstrzygnięć poprzez doświadczenie. zwłaszcza poprzez zgodne doświadczenie wielu ludzi. bo oto okazało się w świetle innych doświadczeń. iż dostrzegamy nasze dotychczasowe omyłki. że wykrywamy. jakiegoś probierza prawdziwość i. które w świetle dawniejszych doświadczeń uważaliśmy za prawdziwe. Zdania w sensie logicznym mają określoną wartość logiczną również i wtedy. Dlatego też np. byłyby nieopłacalne bądź niedopuszczalne ze względów humanitarnych. Praktyczna nierozstrzygalność pewnych zdań może być związana z tym. czy są one prawdziwe. jaka jest wartość logiczna zdań „A zranił”. choć nie wiadomo które. czy fałszywe. Niemniej któreś z tych trzech zdań. to nie umiemy rozstrzygnąć. które mogłyby mieć wpływ na dokonane w wyroku ustalenia. gdy nie mamy określonego poglądu na to. uznać za fałszywe.głoszą. Jeżeli trzech osobników: A. Wypowiedzi niezupełne . To kryterium nie jest wcale proste i może czasem okazać się zawodne. chyba żebyśmy zmienili reguły znaczeniowe danego języka.w odniesieniu do zdarzeń przeszłych . iż zdanie. że nie jest na świecie tak. lub . która została zraniona jedną kulą. „B zranił”. jeśli wykryto jakieś nowe dane. i nie mamy żadnych danych. Postęp wiedzy ludzkiej polega między innymi na tym. XIII § 1).

deszcz nie jest pożyteczny. które byłyby i prawdziwe. Wyrażenie „Deszcz jest pożyteczny” jest wprawdzie w gramatycznym sensie zdaniem. ale czy ono coś stwierdza? Nie mówi ono. Weźmy np. lecz o tyle spełnia rolę zdania w sensie logicznym. § 5). w okolicy Wrześni. co nazywamy zdaniem w sensie logicznym. gdy domyślamy się. W mowie potocznej miejsce tych uzupełnień nie jest wyraźnie zaznaczone (jak w funkcji zdaniowej por. lecz wypowiedzią niezupełną. wówczas bezspornie byłoby to zdanie fałszywe. dla kogo deszcz jest pożyteczny. które wprawdzie na gruncie danego języka nie jest zdaniem w sensie logicznym. który tam byłby pożyteczny dla rolników ze względu na oziminy (choć szkodliwy ze względu na wykopki ziemniaków). Ktoś. i zarazem fałszywe. że „wszelki deszcz zawsze i wszędzie jest pożyteczny ze względu na wszelkie sprawy każdej żywej istoty”. nie rozumiał widać. i fałszywe zarazem. że to zdanie jest prawdziwe. Gdyby to wyrażenie rozumieć tak. Wypowiedź „Deszcz jest pożyteczny” spełnia rolę zdania w sensie logicznym np. i to zdaniem oznajmującym. kto tak powiedział. wtedy. Wypowiedź ta nie jest zdaniem w sensie logicznym. o ile słuchacz zdaje sobie sprawę z pewnych domyślnych uzupełnień wypowiedzi. Wypowiedzią zdaniową niezupełną nazywamy takie wyrażenie. a jeśli deszcz ma być pożyteczny. a gdy jakaś wypowiedź ma określoną wartość logiczną. pominiętych przez mówiącego. albo że zimny deszcz jest pożyteczny dla sprzedawców lodów. że chodzi tu o łagodny deszcz w nocy z 2 X na 3 X 1993 r. to jest zdaniem w sensie . czy każde zdanie w sensie logicznym ma określoną wartość logiczną. które ma opalać się na słońcu. bo dla rolnika w czasie suszy deszcz jest pożyteczny. wyrażenie „Deszcz jest pożyteczny”. gdyż ich obroty się wówczas zwiększają (przy takim uzupełnieniu powstałaby wypowiedź fałszywa.Mogą powstawać wątpliwości. Powie ktoś. czy rzeczywiście nie ma takich zdań. np. to musi być pożyteczny dla kogoś ze względu na jakieś jego sprawy. bo dla dziecka. ale nikomu chyba nie przychodzi do głowy nadać takie znaczenie wypowiedzi „Deszcz jest pożyteczny”.

Zależnie od tego. „To prawda albo to fałsz . a względem Księżyca stale się porusza”. jak widzieliśmy. jak to odnosić: śmierć kliniczna nastąpiła 24 III 1993. że się nam to udało.w jakim układzie odniesienia. starając się ją osiągnąć choćby w takim stopniu. jaki jest nam potrzebny ze względu na stopień ścisłości konieczny . słowa spełniać mogą rolę zdania w sensie logicznym. choć może się nam często wydawać.” . dzięki którym nawet tak skąpe.zależnie od tego. fizyk teoretyk zapytałby .nie w pełni byłoby to możliwe. tym więcej powstaje wątpliwości co do tego. a inne fałszywymi. Dodajmy też. że jakieś dwa zjawiska nastąpiły równocześnie. W każdym razie należy na ogół zmierzać w naszych wypowiedziach do jak największej jednoznaczności.oto jak nieraz przebiega potoczna rozmowa. jak tę wypowiedź odnosić: względem ściany szafa się nie porusza.odpowiada maturzysta . z których. W mowie potocznej zwykle poprzestajemy na wypowiedziach niezupełnych. zakładając. ale śmierć biologiczna nastąpiła 25 III 1993 r. powstają z niej całkiem różne zdania w sensie logicznym. czy pewną wypowiedź możemy rozumieć w jeden tylko sposób i w jaki mianowicie. że szafa się nie porusza” . byłoby przesadną pedanterią wypowiadać się stale za pomocą w pełni sformułowanych zdań w sensie logicznym. że . że nasi rozmówcy domyślają się właściwego uzupełnienia wypowiedzi. „To prawda albo to fałsz odpowiada absolwent medycyny . Gdy chodzi o sprawy błahe i gdy nie ma obawy nieporozumienia.mówi dziecko. „To prawda. Im lepiej poznajemy świat i im lepiej umiemy analizować sens naszych wypowiedzi.ściśle biorąc . „To prawda. że Iksiński zmarł w Poznaniu 24 III 1993 r. Nawet przy największej staranności rzadko kiedy możemy sformułować nasze myśli w sposób całkowicie jednoznaczny.zależnie od tego. A gdy medyk twierdziłby. „Kupiłem”. „To drogo” . jak w naszym przykładzie. „Dałem 300 tyś.logicznym). złotych”. „Ładny”. jedne mogą być zdaniami prawdziwymi.”.mówi maturzysta. jak domyślnie uzupełniamy wypowiedź niezupełną.

które zawiera zmienne (x. Dla uniknięcia rozwlekłości przykładów niejednokrotnie jednak będziemy podawać wypowiedzi niezupełne jako przykłady zdań w sensie logicznym. Występowanie wypowiedzi niezupełnych staje się podstawą głoszonego przez niektórych twierdzenia. W dalszych naszych rozważaniach zdania w sensie logicznym nazywać będziemy po prostu zdaniami. jeśli nadamy jej postać funkcji zdaniowej3. wiele jest wypowiedzi wieloznacznych lub wypowiedzi niezupełnych bez określonej domyślnej konkretyzacji. A jeśli kończący studia prawnicze spostrzeże. że to. że w danym przypadku odpowiednia konkretyzacja tych wypowiedzi jest domyślna. będzie to wyraźnym dowodem. . również określaną mianem relatywizmu. że prawdziwość zdań nie jest czymś bezwzględnym. opiera się na błędnym traktowaniu pewnego napisu stanowiącego wypowiedź niezupełną dopełnianą coraz to innymi uzupełnieniami jako jednego i tego samego zdania. y. zdanie „Auta jeżdżą lewą stroną szosy” jest obecnie prawdziwe w Anglii i było dawniej prawdziwe w południowej Polsce pod zaborem austriackim. Taki pogląd. co my uważamy za prawdę. Funkcje zdaniowe Charakter językowy zdaniowej wypowiedzi niezupełnej uwidoczni się szczególnie wyraźnie. czyli relatywizm. a teraz zmieniło wartość logiczną i stało się fałszywe. zakładając. która głosi. jest w tym sensie względne. M. że np. że w pracach.w naukach społecznych. § 5. Takiego relatywizmu w pojmowaniu prawdy nie można jednak utożsamiać z zupełnie inną koncepcją. z. które pisał na pierwszym roku. P itd). lecz względnym. jakimi rozporządza nasza epoka. że studia rozwinęły jego umysłowość. głoszący „względność” prawdy. W logice nazywa się funkcją zdaniową (formułą zdaniową) takie wyrażenie opisowe. S. że zdania są prawdziwe albo fałszywe „zależnie od okoliczności”. że uzależnione od środków dochodzenia do prawdy.

00 dnia 4 VII 1993 r. Podstawiając na miejsce zmiennych nazwy. otrzymywać będziemy z danej funkcji zdania prawdziwe albo fałszywe. to Piotr”. Podobnie jest funkcją zdaniową wyrażenie „Jeżeli p. że p” . by jakiś przedmiot był żółty i niekolorowy. np.jakiekolwiek bowiem zdanie 3 .dla odróżnienia od „funkcji” jako szczególnego rodzaju relacji zachodzącej między elementami dwóch zbiorów. lecz zdania. „Każdy student jest piłkarzem”. jak w poprzednim przypadku.z tym. że przy wszelkich odpowiednio dokonywanych podstawieniach powstawać z nich będą tylko zdania prawdziwe. otrzymalibyśmy w tym przypadku wypowiedź nieskładną. lecz funkcja zdaniowa ze zmiennymi zdaniowymi. iż chodzi np.nie może bowiem być tak. np. że p. „Jeśli Jan. albo fałszywe. Funkcją zdaniową jest np.: „Jest tak. np. aby otrzymać składne zdanie.Wyrażenie takie po dokonaniu odpowiednich podstawień na miejsce zmiennych staje się zdaniem w sensie logicznym. to z wyrażenia tego powstanie zdanie: prawdziwe. to x jest przedmiotem kolorowym” . „Jeśli Jan śpi. Inne natomiast funkcje zdaniowe zawsze po podstawieniu zmieniają się w zdanie fałszywe. W licealnych podręcznikach algebry używa się na określenie funkcji zdaniowej wyrażenia „forma zdaniowa” . o godz. że nie jest to funkcja zdaniowa ze zmiennymi nazwowymi. Na miejsce zmiennych p oraz q należy bowiem w tym przypadku podstawiać nie jakieś nazwy. 9. Niektóre jednak funkcje zdaniowe mają tę szczególną właściwość. to Piotr czuwa” (domyślając się przy tym.). „Każdy notariusz jest prawnikiem”. Funkcja zdaniowa sama przez się nie ma określonej wartości logicznej: zazwyczaj w zależności od tego. np. jakich dokonamy konkretnych podstawień na miejsce zmiennych. np. ze względu na sam sens tych słów w języku polskim. „Jeżeli x jest przedmiotem żółtym. np. i zarazem nie jest tak. to q” . gdyż jeśli dokonamy odpowiednich podstawień za zmienne S oraz P (w tym przypadku podstawiając jakieś nazwy generalne). wyrażenie „Każde S jest P”.

Zatem. że: Πx: Jeśli x jest żółte. używa się w logice znaku zwanego kwantyfikatorem szczegółowym w odniesieniu do danej zmiennej czy zmiennych. że Jan teraz śpi. że dla niektórych x jest tak. to x jest kolorowe” nie jest ani prawdziwa. to x jest żółte. że pewien przedmiot jest kolorowy. 2) przez . Natomiast prawdą jest. odnoszonym do zmiennej czy zmiennych występujących w danej funkcji. co kolorowe. ∃ x. powstawać z niej mogą zdania prawdziwe czy też zdania fałszywe. Prawdą jest więc. to w każdym przypadku otrzymamy z tej funkcji zdanie fałszywe. że dla wszelkich podstawień nazw na miejsce zmiennej x w tej funkcji powstawać będą jedynie zdania prawdziwe. Kwantyfikator ogólny odnoszony do zmiennej x zapisuje się w postaci Π x albo /\x.(x). że jeśli x jest kolorowe. Nie jest prawdą. to znaczy podstawienie odpowiednich wyrażeń na miejsce wszystkich występujących w danej funkcji zmiennych.wpiszemy na miejsce zmiennej p. ale prawdą jest. choć sama funkcja zdaniowa nie jest wypowiedzią o określonej wartości logicznej. to x jest kolorowe. to x jest żółte. np. bo może być przecież tak. jest żółte. Dla oznaczenia. że: Πx: Jeśli x jest kolorowe. natomiast nie jest prawdą. że dana funkcja zdaniowa przy niektórych przynajmniej podstawieniach nazw na miejsce danej zmiennej zmienia się w zdanie prawdziwe. że wszystko. Kwantyfikator szczegółowy odnoszony do zmiennej x zapisuje się w postaci Σx albo \/ x. i to w dwojaki sposób: 1) przez konkretyzację. Dla oznaczenia tej właściwości pewnej funkcji zdaniowej ze zmiennymi nazwowymi używa się w logice znaku zwanego kwantyfikatorem ogólnym. Sama przez się funkcja zdaniowa „Jeśli x jest żółte. ani fałszywa. że Σx: x jest kolorowe i x jest żółte. „Jest tak. W takim przypadku można byłoby orzec tylko. a nie jest żółty. i zarazem nie jest tak. że Jan teraz śpi.

że kwantyfikatorem zwiążemy tylko część zmiennych: nie jest np. to znaczy przez poprzedzenie tej funkcji kwantyfikatorem ogólnym czy szczegółowym. wyznaczonej przez zapis pod znakiem kwantyfikatora. Dla uproszczenia pomijać będziemy zapis. z jakiej klasy brane być mają elementy oznaczane daną zmienną. Każda funkcja zdaniowa jest bowiem mniej czy bardziej ogólnym schematem. y: x kocha y w chwili z” . planem budowy zdań powstających z niej przez odpowiednie podstawienia lub 4 . że dane wyrażenie w tym właśnie czy innym miejscu wymaga odpowiedniej konkretyzacji („W chwili x w okolicy y grzmi”). zdaniem wyrażenie: „Σx. wskazujący np. Jako zdanie traktuje się też niekiedy taką funkcję logiczną ze zmiennymi zdaniowymi. nie związaną przez kwantyfikator.kwantyfikację. Funkcja zdaniowa tym różni się od równoznacznej zdaniowej wypowiedzi niezupełnej formułowanej w mowie potocznej (np. w odniesieniu do wszystkich występujących w danej funkcji zmiennych nazwowych 4. na miejsce których wpisywane być mają nazwy przedmiotów z określonej klasy. „Grzmi”). która przy wszelkich wartościach zdań podstawianych za zmienne staje się zdaniem prawdziwym (patrz rozdz. Pojęcie funkcji zdaniowej jest jednak przede wszystkim dlatego przydatne w logice.w którym zmienna z pozostała zmienną wolną. Ze względu na ograniczone ramy wykładu logiki dla prawników nie będziemy szerzej omawiać reguł posługiwania się kwantyfikatorami i związanych z tym twierdzeń (patrz Aneks). Kwantyfikatory używane są w logice w odniesieniu do zmiennych nazwowych. iż przez użycie zmiennych wyraźnie wskazuje się. zakładając. iż pozwala łatwo uwidocznić strukturę zdania. XIV § 3). że dokonywać się będzie „odpowiednich” podstawień na miejsce zmiennych. Nie wystarczy więc w tym przypadku. iż chodzi o wszelkie x czy przynajmniej niektóre x z klasy A.

Rolę funktora . i to jest kapeluszem. Choć formalnie biorąc jest to zdanie proste. Wyróżnianie zdań prostych i złożonych. co ono głosi. okazuje się. okazuje się jednak często w odniesieniu do konkretnych zdań mowy potocznej kryterium budzącym wątpliwości. nazywa się zdaniem prostym. budowę wewnętrzną zdania z punktu widzenia zainteresowań logiki. w związku z czym nie występują w nim funktory zdaniotwórcze od argumentów zdaniowych. z których każde głosi. ale jest równoznaczne ze zdaniem złożonym: „To jest szare i to jest filcowe.wypowiedź niezupełna traktowana jako zdanie). ale nie doszło jeszcze do katastrofy”. „Notariusz jest prawnikiem”. Struktura zdania Najbardziej ogólne funkcje zdaniowe charakteryzują strukturę. Natomiast zdanie. którego żadna część nie jest odrębnym zdaniem.: „Zaiste. czyli . w obrębie którego występuje część będąca odrębnym zdaniem (w praktyce mowy potocznej . Zdaniem złożonym nazywa się zdanie. to mylimy się twierdząc: „Ten szary filcowy kapelusz pochodzi z Bułgarii”. Np. „Jan jest studentem”. W najprostszym więc przypadku zdanie złożone składa się z funktora zdaniotwórczego uzupełnionego przez jeden czy dwa argumenty zdaniowe. Zdanie „Ten szary filcowy kapelusz pochodzi z Bułgarii” nie zawiera wprawdzie funktora zdaniotwórczego od argumentów zdaniowych. § 6. że należałoby traktować je jako szereg odrębnych zdań. Jeśli którekolwiek z tych zdań składowych jest fałszywe. czy zawierają one funktor zdaniotwórczy od argumentu bądź argumentów zdaniowych. np. w zależności od tego. Ze względu na strukturę należy przede wszystkim odróżniać zdania proste i zdania złożone.przez kwantyfikację.w tradycyjnej terminologii zdaniem kategorycznym. „Jan dotychczas nie spełnił wyznaczonego mu zadania. że pewien przedmiot jest taki czy inny. „Ptak głośno śpiewa” itp. to jednak przy uważniejszej analizie tego. Jan dotychczas nie spełnił wyznaczonego mu zadania”. i to pochodzi z Bułgarii”. czy też nie.

jak „Jest naturalny księżyc naszej planety”. zdanie podmiotowo-orzeczeniowe „Jan śpi” trzeba byłoby traktować jako zdanie „Jan jest takim. jak by się to mogło wydawać. W drugim . Zdania proste mogą być ujmowane bądź w schemat funkcji „a jest b” (budowa podmiotowo-orzecznikowa zdania). uczestnicy zebrania nudzili się”. Ograniczymy się więc do przykładów możliwie prostych i bezspornych. „Piotr bardzo pilnie uczy się logiki”. nawet te. takie ujednolicenie struktury wszelkich zdań prostych (kategorycznych) prowadzi do formułowania ich w postaci wypowiedzi. itd.: „Prelegent gadał. skrótowo „ƒ(a)” (budowa podmiotowo-orzeczeniowa zdania). że słowo „jest” to słowo wieloznaczne. np. Odwrotnie w nowszych ujęciach logiki spotyka się niejednokrotnie tendencję do sprowadzania wszelkich zdań prostych do zdań o schemacie „ƒ(a)”. które nie zawsze występuje jako funktor zdaniotwórczy od dwóch argumentów nazwowych. „Kot łapie myszy” . bądź w schemat funkcji „a ma własność f. mianowicie w zdaniach takich. sprowadzać do schematu podmiotowo-orzecznikowego „a jest b”. W dawniejszych dziełach logicznych spotkać się można z tendencją do tego. „Jest gaz lżejszy . „Jan śpi”.jako „Kot jest (zwierzęciem) łapiącym myszy”. itd.zdanie składa się z podmiotu i orzeczenia czasownikowego. Okazuje się jednak. które mają budowę podmiotowo-orzeczeniową. Czasami występuje ono jako funktor zdaniotwórczy od jednego argumentu. co znów daje dziwaczne redakcyjnie ujęcia zdań podmiotowo-orzecznikowych („Piotr jest studentem” . które brzmią w sposób bardzo sztuczny.„Piotr ma własność bycia studentem”). Np. W pierwszym z tych przypadków zdanie składa się z podmiotu. przecinek czy też zawieszenie głosu. „Jan jest urzędnikiem”. muchy brzęczały. Sprawa odróżniania zdań prostych od zdań złożonych nie jest więc tak oczywista. by wszelkie zdania proste. np. funktora zdaniotwórczego „jest” od argumentów nazwowych oraz orzecznika orzeczenia imiennego. który śpi”.zdaniotwórczego od argumentów zdaniowych spełniać może w praktyce np. np.

Wśród zdań prostych sprowadzanych do struktury „a jest b”. „Jest Opera w Poznaniu”. „Pies jest kręgowcem” znaczy w zdaniu subsumpcyjnym tyle. Zdania orzekające o istnieniu (czy nieistnieniu) przedmiotów jakiegoś rodzaju nazywamy zdaniami egzystencjalnymi. w której . „Są studenci.to przykłady zdań subsumpcyjnych. „Niektórzy studenci nie są pilni” . w których słowo „jest” występuje jako funktor dwuargumentowy. W formie przeczącej słowu „jest” branemu w tym znaczeniu odpowiada w języku polskim zwrot „nie ma” („brak. W zdaniu takim zarówno podmiot. przynależy albo nie przynależy do określonej klasy A . że jakaś klasa A w całości czy w części zawiera się (nie zawiera się) w jakiejś klasie B. Słowo Jest” może więc znaczyć tyle.orzekające. którzy lubią logikę”. że jakieś indywiduum x. Strukturą zdań subsumpcyjnych zajmowała się zwłaszcza dawniejsza. „Każdy notariusz jest prawnikiem”. „Jan jest (nie jest) górnikiem” znaczy tyle. np.co skrótowo zapisujemy znakiem „x ∈ A”. co „Klasa psów zawiera się w klasie kręgowców”. są to zdania subsumpcyjne . „Niektórzy studenci są pilni”. występując jako łącznik definicji odnosi się do dwustronnego zawierania się. przy czym np. co „Jan przynależy (nie przynależy) do klasy górników”. „zawiera się”. co wiąże się z innymi znaczeniami tego słowa. orzecznikiem-jakaś nazwa generalna. Wypowiedź „Jest (istnieje) A” (skrótowo: „ex A”) znaczy tyle. „Pies jest kręgowcem”. co: „istnieje”.od powietrza”. określona jednostka oznaczona nazwą indywidualną. „przynależy do”. średniowieczna logika. Podmiotem zdania atomicznego jest jakaś nazwa indywidualna. nie istnieje”).orzekające. Są to z jednej strony zdania atomiczne . „Nie ma ptaków zimnokrwistych”. „Żaden notariusz nie jest analfabetą”. należy wyróżniać dwa rodzaje. czyli zamienności klas. Słowo „jest” (odpowiednio „nie ma”) w tym przypadku znaczy tyle. co: „Klasa przedmiotów A nie jest pusta (przynależy do niej przynajmniej jeden przedmiot)”. co „istnieje” („nie istnieje”). Z drugiej strony. jak i orzecznik są nazwami generalnymi.

.. np.: „Niektórzy studenci nie są palącymi papierosy” (funkcja S o P).orzekające o niektórych przynajmniej S („Niektóre S są.orzekające o całej klasie S („Każde S jest.. Należy jeszcze dodać kilka uwag o tym. Łącząc omówione dwa podziały zdań subsumpcyjnych rozróżniono w tradycyjnej logice cztery rodzaje zdań (tzw. np.: „Żaden sędzia nie jest prokuratorem” (funkcja S e P). „Każdy notariusz jest .”). Jednocześnie „według jakości” dzielono zdania subsumpcyjne na zdania twierdzące . „Niektóre S nie są.: „Niektórzy studenci są pracowitymi ludźmi” (funkcja S i P). „Żadne S nie jest... iż jakieś przedmioty rodzaju S istnieją (interpretacja mocna).: „Każdy szpak jest ptakiem” (funkcja S a P). a jak . Mianowicie zwrot „Każde S jest. e. np. i.orzekające. 3) zdania szczegółowo-twierdzące o budowie „Niektóre S są P”. 2) zdania ogólno-przeczące o budowie „Żadne S nie jest P”.. Odróżniano „według ilości” zdania subsumpcyjne ogólne . P) oraz wyrażeń symbolizowanych literami a. że klasa ta nie zawiera się w klasie P..” rozumiano w ten sposób..”) oraz zdania subsumpcyjne szczegółowe ..orzecznik). jak w tradycyjnej logice rozumiano zdania subsumpcyjne ogólne. oraz zdania przeczące .określających rodzaj zdania ze względu na „ilość” oraz „jakość”. 4) zdania szczegółowo-przeczące o budowie „Niektóre S nie są P”.”.. „Żadne S nie jest..orzekające.”. np. których schematem budowy są funkcje zdaniowe złożone ze zmiennych nazwowych (S. Nazwy składowe zdań subsumpcyjnych oznaczano literami S (subiectum podmiot) oraz P (praedicatum . o5 .wszelkie zdania proste usiłowano sprowadzić do jakichś zdań subsumpcyjnych.”. że jego użycie przesądzało o tym. Wyróżniono mianowicie: 1) zdania ogólno-twierdzące o budowie „Każde S jest P”. że klasa wymieniona w podmiocie zawiera się w klasie P. „klasyczne zdania kategoryczne” albo „zdania kwadratu logicznego”)..szczegółowe.

Dla zaznaczenia. że istnieje jakaś jedna choćby osoba. czyli „co najmniej niektóre”. Z tego też względu należy uważać za fałszywe zdania: „Każdy syn bezdzietnej matki jest mężczyzną”.. używając bowiem słowa „wszelki” nie przesądzamy o tym. iż „Wszelki król szwajcarski jest monarchą”.” w zdaniach szczegółowych rozumiano jako „przynajmniej niektóre”.gdyż zdania te brane w interpretacji mocnej zakładają..prawnikiem” znaczy tyle. że jeśli ktoś jest notariuszem... i. która jest synem bezdzietnej matki. czy istnieją czy nie istnieją królowie szwajcarscy. iż formułując dane zdanie ogólne nie chcemy przesądzać o istnieniu przedmiotów rodzaju S. czyli „nie wszystkie”. czy notariusze istnieją czy nie istnieją.” czy też „niektóre nie są. e..” (interpretacja słaba). używać tedy będziemy zwrotu „Wszelkie S są. które są notariuszami. podczas gdy byłoby ono fałszywe. jak i zdanie głoszące. to jest też prawnikiem . „Żaden syn bezdzietnej matki nie jest kobietą” . Zdanie „Tylko niektórzy studenci są sportowcami” należałoby ująć w formach klasycznych zdań kategorycznych jako zdanie złożone „Niektórzy studenci są sportowcami i niektórzy studenci nie są sportowcami”.a nadto. Zwrot „niektóre są.. a nie w znaczeniu „tylko niektóre”. że istnieją jakieś takie osoby. o wzięte zostały z łacińskich słów: „affirmo” („twierdzę”) oraz „nego” („przeczę”). W tym znaczeniu prawdziwe jest zdanie „Niektóre wróble są ptakami”. gdyby rozumieć je jako „Tylko niektóre wróble są ptakami”. Litery a. 5 . Prawdziwe jest tedy zarówno zdanie „Wszelki notariusz jest prawnikiem”.

że q]. Gdy wypowiadamy zdanie. np. to nie jest tak. Stopień złożoności może być zresztą dowolny: można budować zdania złożone ze zdań złożonych. czyli . analiza ich struktury sprowadza się przede wszystkim do analizy różnego rodzaju spójników międzyzdaniowych. francuskiemu juge i polskiemu „sędzia”). Przeżycie odpowiadające wypowiedzianemu czy . (Zauważmy. W funkcjach zdaniowych przedstawiających schemat budowy zdania złożonego sposób powiązania wyrażeń funktorami oznacza się nawiasami. niemieckiemu Richter. to moja myśl ku czemuś się zwraca: mianowicie.ku pewnej cesze występującej w pewnych przedmiotach.Co się tyczy zdań złożonych. nasza myśl nie tylko biernie zwraca się ku pewnym przedmiotom.ku osobom czy rzeczom posiadającym cechy wskazane w treści danej nazwy.funktorów zdaniotwórczych od argumentów zdaniowych.najważniejsze rodzaje zdań złożonych omówione zostaną w następnym rozdziale. funktorów służących do budowania zdań złożonych ze zdań prostszych. § 7. to samo pojęcie odpowiada angielskiemu słowu judge. ku zdarzeniom pewnego rodzaju. itp. Jeśli czyjaś świadomość jest skłonna tak reagować na daną nazwę. że to samo pojęcie odpowiadać będzie równoznacznym nazwom w różnych językach. że p. to q) i nie jest tak. a gdy chodzi o nazwy abstrakcyjne .w języku logiki . mówimy. że ów ktoś przyswoił sobie pojęcie odpowiadające danej nazwie6.: Jeżeli [(jeżeli p. Rodzaj tego funktora wyznacza rodzaj zdania złożonego. Najważniejsze z logicznego punktu widzenia rodzaje funktorów zdaniotwórczych od argumentów zdaniowych i w związku z tym . ale też coś o tych przedmiotach orzeka. jak w algebrze. nie tylko wybiera je spośród innych. Odpowiedniki zdania w naszej świadomości Jeśli wypowiadam ze zrozumieniem pewną nazwę. jeśli chodzi o nazwy konkretne .

Mowa tu o pojęciu w sensie psychologicznym. a ja nie mam żadnych przeświadczeń w tej kwestii: waham się z odpowiedzią. albo tylko rozumie. że tak a tak jest czy też tak a tak nie jest. co znaczenie danej nazwy generalnej. że mój sąsiad był wczoraj w domu. czy to prawda. aż wreszcie przypominam sobie. jak głosi zdanie. że tak a tak jest. przypominając sobie różne zdarzenia wczorajszego dnia. które jest odpowiednikiem zdań wypowiadanych „na serio” i z przekonaniem. Wydaje sąd osoba. że słyszałem przez drzwi głos sąsiada .usłyszanemu zdaniu może polegać na tym. która żywi ugruntowane przeświadczenie. które głosi. choć nie z każdym formułowanym zdaniem łączy się sąd osoby mówiącej czy słuchającej takiej wypowiedzi. wiązać ktoś może sąd odrzucający to zdanie. że tak a tak nie jest (czy odwrotnie). co głosi dane zdanie. Wydanie sądu następować może nie od razu. że dana osoba wydaje sąd albo przypuszcza. lecz po wahaniach. że tak jest. Czasem zresztą ze zdaniem. pytają mnie. że sąsiad był wczoraj w domu. Zdania służą przede wszystkim do wyrażania naszych sądów. Sąd jest przeżyciem.i wtedy dopiero wydaję sąd. Natomiast pojęcie w sensie logicznym to tyle. 6 . sąd.

kto wydawałby taki sąd. co ono głosi. że ktoś kłamie (np. ani nawet przypuszczeń: pomyśleliśmy sobie. jak głosi zdanie. że Piotr jest w domu). to znaczy wypowiadać jakieś zdania wbrew swym przeświadczeniom . gdy ktoś zeznając kłamie. że są to zdania prawdziwe. rozumiemy. ale takiego sądu bynajmniej nie wydajemy. I § 4). Ludzie mogą kłamać. lecz tylko skłonność do przyjmowania. wybrał się jednak do kina). iż rzeczywiście tak jest. Zadania . Art. Jeśli powiadamy sobie: „To jasne. jak mówi. co zapowiadał. o co chodziłoby komuś. ma tak słabe przeświadczenie. wbrew swym przeświadczeniom powiada. że wystarczy najlżejsze skrzywienie egzaminatora. karnego wyznacza karę za zeznawanie przed sądem nieprawdy . że tak jest. A może być też i tak. które wypowiadamy. że Piotr jest w kinie. więc kłamiąc . co tu napisano. ale kto tam wie. ale w ogóle nie żywimy żadnych przeświadczeń co do jego wartości logicznej.Nie zawsze jednak zdanie. Student. wyraża nasz sąd. że właśnie tak nie jest. albo brać zdania prawdziwe za zdania fałszywe. W tym przypadku nie mamy ustalonego przeświadczenia.co innego wtedy myślą. czasem może ono wyrażać tylko nasze przypuszczenie. Należy odróżniać kłamstwo od omyłki. W tym ostatnim przypadku może się zdarzyć.oczywiście za świadome zeznawanie nieprawdy . czy to prawda” . Niezależnie od tego. ale ponieważ myli się w swym sądzie (Piotr wbrew temu. że wypowiadamy jakieś zdanie.a więc karze za kłamstwo w tych tylko przypadkach. choć myśli. rozdz.mówi prawdę. a przy tym mówi nieprawdę (por. który w czasie egzaminu „zgaduje” odpowiedź na pewne pytanie. by wzbudzić przeświadczenie (równie zresztą słabe!).to nie przeżywamy wtedy w związku z danym zdaniem ani sądu. ludzie mogą się mylić. a co innego podają za prawdę. że tak właśnie jest. 247 § 1 kod. to znaczy wypowiadać zdania fałszywe sądząc.

9. zadała Janowi Barczowi pytanie. Czy powstanie zdanie prawdziwe.1. Osobą pełnoletnią nazywamy osobę. czy wypowiedzią niezupełną? 8. które poprzednio uznawał za fałszywe. która ukończyła 18 lat. która według przepisów prawa obowiązujących w danym kraju ma. Dokonaj takich uzupełnień. Czy można rozstrzygnąć przez doświadczenie. 7. jest osobą pełnoletnią” jest zdaniem w sensie logicznym. „Powiedz. Czy to są zdania w sensie logicznym: „Czyżby ta wypowiedź Jana dowodziła w sposób całkowicie pewny.” jest zdaniem w sensie logicznym? 4. „Zapada zmrok”. jaka jest wartość logiczna wypowiedzi mającej postać zdania orzekającego. jeśli umieścimy . pełną zdolność do działań prawnych (wiek ten bywa różny w różnych krajach). co to jest zdanie w sensie logicznym”? 2. „Ewa Nowak dnia 27 VIII 93 r. jaka jest różnica między zdaniem w sensie logicznym a zdaniem w sensie gramatycznym?”. Czy wyrażenie „Osoba. lecz zawierającej słowo dla wszystkich niezrozumiałe? 3. co to jest zdanie w sensie logicznym”. Sformułuj własny przykład funkcji zdaniowej o 3 zmiennych nazwowych i dokonaj jej konkretyzacji . Czy napis „Jan widział babkę dnia 2 XI 1993 r. że nie rozumie on. czy rozumie on. ze względu na wiek. „Jan zawarł umowę”.przez wykonanie odpowiednich podstawień. Czy jeśli ktoś uzna za prawdziwe zdanie. Czy przez odwołanie się do doświadczenia mógłby ktoś próbować wykazać fałszywość zdania „Wszystkie punkty okręgu narysowanego na płaszczyźnie są jednakowo odległe od jego środka”? O czym świadczyłoby podjęcie takiej próby? 6. by poniższe wypowiedzi niezupełne zmieniły się w zdania w sensie logicznym: „Przyszedł”. zmieni się wartość logiczna tego zdania? 5.

że nie uczył się logiki”. „Prokurator jest urzędnikiem”.. „Bywa. 15. to y jest życzliwy dla x. 13. 11.. w którym byłaby mowa o Twoich cechach osobistych. to y jest większe od x? 10. „Czasem gra nie warta świeczki”. czy poniższe wypowiedzi są zdaniami prostymi czy złożonymi: „Jan i Piotr byli wczoraj na wycieczce”. c) Jeżeli x jest większe od y. w jakiej wpływają one do sądu”. „Repertorium jest spisem spraw pewnego rodzaju według kolejności. Sprowadź do struktury zdania z kwadratu logicznego następujące wyrażenia: „Na Mazowszu co panna. to Hanna”. subsumpcyjne i egzystencjalne: „Ośrodkiem pewnego układu planetarnego jest słońce”. którzy już na pierwszym roku studiów myślą o przyszłej pracy magisterskiej”. zawiera się w klasie”. „Trafiają się dobrzy matematycy wśród studentów nauk humanistycznych”. Sformułuj zdanie atomiczne. „Ośrodkiem naszego układu planetarnego jest Słońce”. Ilu argumentów wymaga funktor zdaniotwórczy „jest” w zdaniach atomicznych i subsumpcyjnych. co” (oczywiście przypadek rzeczowników związanych ze słowem . „Największe w Polsce miasto jest miastem nadrzecznym”. „istnieje”. że prawnik żałuje na starość. który by wszystkim dogodził”. „klasa. b) Jeżeli x jest życzliwy dla y. Zastąp słowo „jest” w poniższych zdaniach odpowiednio słowami: „przynależy do klasy”. „Jest wiele słońc we wszechświecie”.kwantyfikator ogólny. Rozstrzygnij. przed funkcją: a) Jeżeli x jest krewnym y. odnoszący się do zmiennych x oraz y.w zdaniach egzystencjalnych? 12. „Andrzej i Elżbieta są małżeństwem”. 14. a ilu . „Jeszcze się taki nie narodził. „jest to tyle. Czy zdaniu „Maciej Adamczewski jest . Wśród następujących zdań wyróżnij zdania atomiczne.Jest” może ulec w związku z tym zmianie): „Piotr jest studentem”. „Andrzej śpi lub czyta gazetę”. „Jest wielu studentów. to y jest krewnym x.

Rozdział VII FUNKTORY PRAWDZIWOŚCIOWE A SPÓJNIKI MIĘDZYZDANIOWE MOWY POTOCZNEJ § 1. Inaczej mówiąc. Podaj własny przykład sytuacji. którym naprawdę odpowiadają wydane przez Ciebie sądy. których sens rozumiesz. można jednoznacznie określić. a niezależnie od treści tych zdań. 16. Taki właśnie charakter mają wprowadzane przez logikę funktory prawdziwościowe. 17.robotnikiem w fabryce chemicznej w Kędzierzynie” odpowiada jakiś sąd przez Ciebie wydany? Wyjaśnij to bliżej. których znaczenie określane jest przez to. a często uproszczenie sensu niedostatecznie jasnych wyrażeń mowy potocznej. jaka jest wartość logiczna całego zdania zbudowanego za pomocą tego . funktorem prawdziwościowym nazywamy taki funktor zdaniotwórczy o argumentach zdaniowych. i takich. zdań. Są to takie funktory zdaniotwórcze o argumentach zdaniowych. przy którym na podstawie samej tylko wartości logicznej jego argumentów zdaniowych. Pojęcie funktora prawdziwościowego Rozwój nowoczesnej logiki stał się możliwy między innymi dzięki temu. którym odpowiadają przypuszczenia. iż przy danej wartości logicznej argumentów zdaniowych takiego funktora jednoznacznie określona jest wartość logiczna całego zdania zbudowanego z tego funktora i z tych argumentów. ale co do których prawdziwości nie żywisz żadnych przeświadczeń. w której ktoś kłamiąc mówi prawdę. Podaj przykłady zdań. że twierdzenia jej zaczęto formułować za pomocą wyrażeń branych w jakimś ściśle określonym znaczeniu. stanowiącym uściślenie.

Można by odczytać ten funktor w języku polskim jako słowo „zaiste” („Zaiste. Natomiast istotną doniosłość ma funktor ƒ3. Znaczenie tych czterech funktorów określimy za pomocą tabeli. że w połączeniu z dowolnym zdaniem prawdziwym tworzy zdanie prawdziwe. . ile jest możliwych zestawień wartości logicznej zdań składowych oraz wartości logicznej zdania złożonego. Piotr jest pracowity”). który nazywamy funktorem negacji i oznaczamy znakiem ~. Sporządzimy tedy odrębne zestawienie zależności między wartością logiczną dowolnego zdania p oraz wartością logiczną zdania złożonego z funktora negacji oraz zdania p. f3 oraz f4).funktora. iż liczba takich funktorów musi być ograniczona. że przyjęliśmy dwie tylko wartości logiczne zdań: prawdę (co oznaczać będziemy liczbą 1) albo fałsz (co oznaczać będziemy liczbą 0). stawianym przed argumentem zdaniowym (stosowano też znaki: p'. Całe zaś zdanie zbudowane z tego funktora i zdania składowego nazywamy negacją tego zdania składowego. Biorąc pod uwagę. Funktory ƒ1 oraz ƒ4 mają znaczenie. Np. które trudno byłoby odtworzyć podając równoznaczne wyrażenie mowy potocznej. Funktor ƒ2 ma tę właściwość.zdanie fałszywe. łatwo zauważyć. p ). taka mianowicie. f2. w której w zależności od wartości logicznej argumentu zdaniowego p określać się będzie wartość logiczną zdania złożonego zbudowanego z jednego z tych czterech funktorów oraz zdania p jako argumentu. bez którego zresztą w praktyce mowy potocznej możemy się obejść. funktorów prawdziwościowych od jednego argumentu zdaniowego może być cztery (oznaczamy je tymczasowo ƒ1. a w połączeniu ze zdaniem fałszywym . zbudowanego z danego funktora prawdziwościowego i danych zdań. Skoro w ten sposób skonstruowaliśmy pojęcie funktora prawdziwościowego.

które mają doniosłość praktyczną z tego względu. Funktor koniunkcji oznaczamy znakiem • stawianym między zdaniami składowymi (obecnie używa się też innych znaków: p ∧ q. że p jest prawdziwe. w tym przypadku . Z tych szesnastu funktorów omówimy tylko kilka. że w mniejszym czy większym przybliżeniu odpowiadają im co do znaczenia niektóre spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej. Podobnie fałszywość p jest warunkiem i wystarczającym. to ~ p fałszywe). jako funktora dwuargumentowego. . funktor dysjunkcji. to ~ p nie jest fałszywe).Zestawienie takie. Kpq. Mianowicie omówimy: funktor koniunkcji. ale w niniejszym podręczniku zachowujemy znakowanie p • q. p&p. iż funktor ten pod niektórymi względami ma właściwości podobne do właściwości znaku mnożenia). Matryca funktora koniunkcji. i koniecznym prawdziwości zdania złożonego ~ p. 1) Jeżeli funktor negacji uzupełnia się zdaniem prawdziwym. składa się z czterech wierszy uwzględniających różne możliwości co do dwóch wartości logicznych dwóch zdań składowych. 2) jeżeli funktor negacji uzupełnia się zdaniem fałszywym.funktor implikacji. Prawdziwość zdania składowego jest warunkiem wystarczającym fałszywości zdania ~ p (jeżeli p prawdziwe. Funktorów prawdziwościowych dwuargumentowych może być. powstaje zdanie fałszywe. jest w swej istocie jego definicją. ze względu na liczbę możliwych zestawień wartości logicznych. ze względu na to. powstaje zdanie prawdziwe.przez dwa postulaty. funktor alternatywy nierozłącznej. funktor alternatywy rozłącznej. funktor równoważności. które nazywamy matrycą funktora prawdziwościowego. a zarazem warunkiem koniecznym fałszywości ~ p (jeżeli nie jest tak. teoretycznie 16. wreszcie .

Matryca tego funktora dwuargumentowego składa się z następujących czterech wierszy: Zdanie złożone zbudowane za pomocą tego funktora nazywamy alternatywą nierozłączną (zwykłą). Jeżeli kolejno znakiem alternatywy nierozłącznej łączymy kilka zdań. Jak widać. Natomiast fałszywość choćby jednego zdania składowego jest warunkiem wystarczającym fałszywości koniunkcji. warunkiem wystarczającym i zarazem koniecznym prawdziwości koniunkcji jest prawdziwość obu zdań składowych. Funktor alternatywy nierozłącznej oznaczany jest znakiem ∨ . ale dla fałszywości całego zdania . Apq). to dla prawdziwości całego takiego zdania złożonego wystarcza prawdziwość przynajmniej jednego zdania składowego. Pod pewnymi względami ma on właściwości podobne do właściwości znaku dodawania (używa się też znaków: p+q. warunkiem wystarczającym prawdziwości alternatywy zwykłej jest prawdziwość choćby jednego argumentu zdaniowego (prawdziwość obu zdań składowych nie jest konieczna). gdy wszystkie jej zdania składowe będą prawdziwe.Zdanie złożone zbudowane za pomocą tego funktora nazywamy koniunkcją. gdyż już przy jednym zdaniu fałszywym całość jest fałszywa. Funktor koniunkcji może być kolejno stawiany między zdaniami o dowolnej liczbie (p • q • r • s • t • w). Fałszywość obu zdań składowych nie jest warunkiem koniecznym fałszywości koniunkcji. Jak widać z matrycy. przy czym taka wielokrotna koniunkcja będzie prawdziwa wtedy i tylko wtedy. Natomiast warunkiem wystarczającym i zarazem koniecznym fałszywości alternatywy zwykłej jest fałszywość obu zdań składowych.

konieczna jest fałszywość wszystkich zdań składowych. Funktor alternatywy rozłącznej jest rzadko spotykany w logice formalnej, stąd nie ustalił się dlań odrębny znak. Dla prawników jednak rozróżnianie alternatywy rozłącznej i nierozłącznej ma często istotną doniosłość. Dla funktora tego używać będziemy znaku ⊥ .

Zbudowane za pomocą tego funktora zdanie złożone, zwane alternatywą rozłączną, jest prawdziwe, gdy jeden i tylko jeden z argumentów zdaniowych jest prawdziwy oraz jeden i tylko jeden jest fałszywy. Dla fałszywości alternatywy rozłącznej wystarcza, aby argumenty były tej samej wartości logicznej (oba prawdziwe albo oba fałszywe). Łącząc tym funktorem kolejno kilka zdań, należy użyć nawiasów wskazujących sposób powiązania par tych zdań, gdyż w przypadku braku nawiasów powstawałyby wątpliwości co do sposobu rozumienia takiego wyrażenia złożonego. Funktor dysjunkcji oznaczony jest znakiem /. Jego matryca przedstawia się następująco:

Zbudowane za pomocą tego funktora zdanie złożone, zwane dysjunkcją, jest prawdziwe, jeśli przynajmniej jedno ze zdań składowych jest fałszywe. Prawdziwość obu zdań składowych jest warunkiem wystarczającym fałszywości dysjunkcji. Funktor ten daje więc zdanie prawdziwe łącząc takie dwa zdania, które nie są oba prawdziwe, to znaczy jedno z nich albo oba są fałszywe. Wiązanie tym funktorem kolejno większej liczby zdań wymagałoby użycia nawiasów. Funktor równoważności oznaczamy znakiem ≡ . Jego matryca przedstawia się następująco:

Tak zbudowane zdanie złożone, zwane równoważnością, jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy oba zdania składowe są tej samej wartości logicznej, fałszywe - jeśli zdania są odmiennej wartości logicznej. Funktorem tym nie można łączyć kolejno więcej niż dwóch zdań bez użycia nawiasów, gdyż w przypadku braku nawiasów wyrażenie takie mogłoby być rozumiane na różne sposoby. Porównując matrycę równoważności i matrycę alternatywy rozłącznej spostrzegamy, że ta ostatnia przewiduje prawdziwość zdania złożonego wtedy tylko, gdy równoważność jest fałszywa, a fałszywość - gdy równoważność jest prawdziwa. Dlatego też można łatwo obyć się bez znaku funktora alternatywy rozłącznej, zastępując p ⊥ q przez ~ (p ≡ q). Podobnie zresztą dysjunkcję zastąpić można przez negację koniunkcji złożonej z tych samych zdań. Wszystkie omówione dotąd funktory prawdziwościowe dwuargumentowe mają tę właściwość, że rola każdego ze zdań składowych była przy budowaniu zdań złożonych jednakowa, kolejność tedy łączonych zdań składowych nie odgrywała roli. Odmiennie natomiast przedstawia się to przy posługiwaniu się funktorem implikacji, na który zwrócić trzeba szczególną uwagę. Funktor implikacji oznaczamy znakiem ⊃ skierowanym od pierwszego zdania, które nazywamy poprzednikiem implikacji, w stronę drugiego zdania, które nazywamy następnikiem implikacji. Matryca implikacji ujawnia, iż rola tych zdań jest odmienna.

Całość tak złożonego zdania zwana jest implikacją. Implikacja jest fałszywa jedynie wtedy, gdy pierwsze jej

zdanie składowe (poprzednik) jest prawdziwe, a drugie (następnik) - fałszywe. W pozostałych trzech przypadkach implikacja, według tej matrycy, jest prawdziwa. Można byłoby więc, inaczej to formułując, przyjąć definicję, że p ⊃ q jest równoznaczne ze stwierdzeniem, iż nie jest tak, że zarazem są prawdziwe: zdanie p oraz zdanie: nie jest tak, że q. Definicję tę zapisujemy, używając znaku - jako znaku df równoznaczności definicyjnej (łącznika definicji), następująco: Dla prawdziwości implikacji p ⊃ q wystarcza, aby zachodził przynajmniej jeden z dwóch warunków: 1) aby fałszem było zdanie p, 2) aby prawdą było zdanie q. Jeśli więc spełni się przynajmniej jeden z tych warunków, to nie zajdzie przypadek przewidziany w drugim wierszu matrycy, w którym to przypadku - i tylko w tym implikacja staje się fałszywa. Możemy więc też sformułować następującą definicję: Warunkiem wystarczającym prawdziwości implikacji jest więc fałszywość poprzednika. Jest nim także prawdziwość następnika. Warunkiem wystarczającym i koniecznym fałszywości implikacji jest, aby zarazem poprzednik był prawdziwy, a następnik fałszywy. O jakichkolwiek dwóch zdaniach, które tworzą prawdziwą implikację, mówimy, że pierwsze z nich implikuje drugie. Prawdziwy poprzednik implikacji implikuje tylko prawdziwy następnik (bo w przypadku przewidzianym w drugim wierszu matrycy implikacja jest fałszywa i wobec tego nie zachodzi stosunek implikowania między poprzednikiem a następnikiem); natomiast fałszywy poprzednik implikować może zarówno prawdziwy, jak i fałszywy następnik. Omówione funktory prawdziwościowe łączyć mogą nie tylko zdania, ale i funkcje zdaniowe. Implikację, równoważność itd. zbudowane ze zdań w sensie logicznym nazywamy implikacją, różnoważnością itd. materialną. Jest to oczywiście jakieś zdanie złożone. Natomiast implikację,

równoważność itd. zbudowaną za pomocą danego funktora prawdziwościowego z funkcji zdaniowych (czy w języku potocznym - wypowiedzi zdaniowych niezupełnych) nazywamy implikacją, równoważnością itd. formalną. Jest to oczywiście jakaś funkcja zdaniowa złożona z prostszych funkcji składowych, i stanowi ona ogólny schemat budowy dla wszelkich zdań złożonych, które powstawałyby przez konkretyzację - podstawienie określonych wyrażeń na miejsce zmiennych w tych funkcjach składowych. Nawiązując do informacji z rozdz. I § 3 zanotować należy, iż wyróżniliśmy następujące rodzaje funktorów:

Funktory prawdziwościowe są znakami wprowadzonymi w sposób umowny przez logikę formalną w drodze definicji projektujących. Tym z nich jednak, których matryce omawialiśmy, w przybliżeniu odpowiadają znaczeniem pewne spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej. Obecnie więc, co z punktu widzenia praktycznych zastosowań logiki ma szczególną doniosłość, rozważymy, jak te funktory prawdziwościowe mogą być odczytywane w mowie potocznej i jakie różnice zachodzą między tymi funktorami a spójnikami międzyzdaniowymi występującymi w mowie potocznej. Omówimy kolejno pojęcie negacji, koniunkcji, alternatywy nierozłącznej i rozłącznej, dysjunkcji, równoważności i implikacji (odpowiednio: spójników międzyzdaniowych i złożonych zdań), tak jak są one rozumiane w mowie potocznej1. Przypomnieć należy z kursu szkoły średniej, że znaki użyte do oznaczenia funktorów prawdziwościowych mogą być też rozumiane np. jako znaki dla typów połączeń elektrycznych, a 1 oraz O - jako wystąpienie czy brak
1

napięcia w danym fragmencie obwodu elektrycznego. Co do używanych w logice znaków patrz: Logika formalna. Zarys encyklopedyczny z zastosowaniem do informatyki i lingwistyki, red. W. Marciszewski, Warszawa 1987, s. 429. § 2. Negacja Znalezienie odpowiednika funktora negacji w mowie potocznej nie jest trudne. Odpowiada mu w języku polskim zwrot „Nie jest tak, że...”, a często również zwrot „Nieprawda, że...”. Ten drugi jest bardziej rozpowszechniony, choć jest mniej w tym przypadku właściwy, gdyż, gdyby go brać w ścisłym znaczeniu, powstawałyby przy jego użyciu zdania sformułowane w metajęzyku, języku II stopnia, orzekające coś o wartości logicznej zdania użytego jako argument - a nie twierdzenia w języku I stopnia, głoszące, że tak a tak nie jest. Nie bacząc jednak na tę istotną różnicę, ze względów stylistycznych używać będziemy, w braku innych zastrzeżeń, obu tych zwrotów zamiennie. Zresztą w mowie potocznej negację jakiegoś zdania formułuje się najczęściej nie w ten sposób, że zwrot negujący stawiamy przed zdaniem („Nie jest tak, że Jan jest obecnie sędzią”), lecz poprzez umieszczenie zwrotu negującego wewnątrz zdania („Jan nie jest obecnie sędzią”). W języku polskim reguły posługiwania się takimi zwrotami negacyjnymi wewnątrzzdaniowymi są nader zawiłe i nie zawsze konsekwentne. Wobec tego z takim wewnątrzzdaniowym umieszczaniem zwrotu negacyjnego wiązać się mogą liczne nieporozumienia, które omówimy bliżej w rozdziale XII. Konieczne jest przy tym uważne odróżnianie zdań względem siebie sprzecznych i zdań względem siebie przeciwnych. Taką parę zdań, z których jedno jest negacją drugiego, nazywamy parą zdań względem siebie sprzecznych. Parę zdań względem siebie sprzecznych będą więc tworzyć np. zdania:,,Ratusz poznański ma na szczycie orła” oraz „Nie jest tak, że ratusz poznański ma na szczycie orła”. Albo: „Wszyscy studenci lubią logikę” oraz „Nie jest

tak, że wszyscy studenci lubią logikę” (niektórzy nie lubią). Łatwo zauważyć, że zdanie sprzeczne względem zdania prawdziwego jest zdaniem fałszywym, a zdanie sprzeczne względem zdania fałszywego jest zdaniem prawdziwym. W związku z tym, w odniesieniu do zdań względem siebie sprzecznych można sformułować następujące ważne twierdzenia logiczne: zasadę sprzeczności, zasadę wyłączonego środka i zasadę podwójnego przeczenia. Zasada sprzeczności głosi, że dwa zdania względem siebie sprzeczne nie mogą być oba prawdziwe. Zasada wyłączonego środka głosi, że dwa zdania względem siebie sprzeczne nie mogą być oba fałszywe. Ta ostatnia zasada bywa też nazywana „zasadą wyłączonego trzeciego”, a to dlatego, iż głosi ona, że wyłączone jest to, by fałszywe było jakieś zdanie p i fałszywe było zdanie głoszące, że nieprawda, iż p (negacja zdania p), a prawdziwe - jakieś trzecie zdanie, pośrednie między zdaniami „p” i „nieprawda, że p”. Z zasady sprzeczności i zasady wyłączonego środka wziętych łącznie można wysunąć wniosek, iż z dwóch zdań względem siebie sprzecznych jedno (i tylko jedno) jest prawdziwe oraz jedno (i tylko jedno) jest fałszywe. Wniosku tego nie można jednak utożsamiać z żadną ze wspomnianych dwóch zasad i nie da się go wyprowadzić z którejś z tych zasad z osobna. Trzecia z zasad dotyczących negacji, zasada podwójnego przeczenia, głosi, że negacja negacji jakiegokolwiek zdania ma taką samą wartość logiczną, jak owo zdanie, które zostało podwójnie zanegowane. Wspomniane trzy twierdzenia (oznaczamy je jako T1, T2, T3) nazywano ongiś „podstawowymi zasadami myślenia”, ze względu na ich rolę w logice dwuwartościowej. Posługując się symbolami poznanych funktorów prawdziwościowych, twierdzenia te można zapisać następująco: T 1 Zasada sprzeczności: (p • ~ p) T 2 Zasada wyłączonego środka: ~

p

~p T 3 Zasada podwójnego przeczenia: ~ (~ p) p≡

„Zasady”, o których mowa, są oczywistymi konsekwencjami zdefiniowanego przez matrycę znaczenia znaku negacji w logice dwuwartościowej. Jeżeli bywają one przez kogoś kwestionowane, to albo wiąże się to z odrzuceniem koncepcji negacji w logice dwuwartościowej, albo z różnymi, niekiedy banalnymi, nieporozumieniami. To prawda, że deszcz jest pożyteczny, i zarazem to nieprawda, że deszcz jest pożyteczny - ale tylko w rozumieniu kogoś takiego, kto nie dostrzega, iż w różny sposób konkretyzując wypowiedź niezupełną „deszcz jest pożyteczny” otrzymuje się rozmaite zdania w sensie logicznym, z których jedne są prawdziwe, a drugie fałszywe. To prawda, że niektórzy studenci lubią logikę, i zarazem prawda, że niektórzy studenci nie lubią logiki tyle tylko, że te dwa zdania nie są wzajemnie negacjami. Negacją zdania „Niektórzy studenci lubią logikę” jest zdanie „Nie jest tak, że niektórzy studenci lubią logikę”, co jest równoznaczne ze zdaniem „Żaden student nie lubi logiki”, a nie ze zdaniem „Niektórzy studenci nie lubią logiki”. Można też twierdzić, że prawdą jest i to, że Piotr Nowak lubił logikę, i to, że Piotr Nowak nie lubił logiki jeśli się domyślnie odnosi tę wypowiedź do Piotra Nowaka z dwóch różnych okresów, między którymi nastąpiła zmiana stosunku Piotra Nowaka do logiki. Można też twierdzić, że prawdą jest, że na danym miejscu wybudowano dom, i prawdą jest, że nie jest tak, że na danym miejscu wybudowano dom - jeśli w danym miejscu postawiono dom w stanie surowym, a zwrotowi „wybudowano dom” raz nadaje się znaczenie: „wzniesiono mury i dach domu”, a drugim razem - znaczenie: „zakończono budowę domu”. Pamiętać jednak należy, że zasada sprzeczności i zasada wyłączonego środka dotyczą

zdań w sensie logicznym (a nie: wypowiedzi niezupełnych) sprzecznych względem siebie w omówionym poprzednio rozumieniu (a nie jakimś innym, np. takim, że są to zdania opisujące jakieś zjawiska ze sobą kolidujące, ścierające się w jakiś sposób). W szczególności należy odróżniać parę zdań sprzecznych, z których jedno jest negacją drugiego, wobec czego jedno z nich jest prawdziwe, a jedno fałszywe, od pary zdań przeciwnych, to jest takich, iż prawdziwość któregokolwiek z nich przesądza o fałszywości drugiego, ale fałszywość któregoś z tych zdań nie przesądza o prawdziwości drugiego zdania. Zdanie „Piotr jest obecnie czynnym lotnikiem” oraz zdanie „Piotr jest obecnie niewidomy” odnoszone do tego samego czasu na pewno nie są oba prawdziwe, ale nie jest wykluczone, że oba są fałszywe. Są to zdania przeciwne, a nie zdania sprzeczne. Zdaniem sprzecznym do zdania „Piotr jest czynnym lotnikiem” jest zdanie „Nie jest tak, że Piotr jest czynnym lotnikiem”, które ma zupełnie inne znaczenie niż zdanie „Piotr jest niewidomy” i może mieć odmienną wartość logiczną. Tylko niewielka część ludzi, o których można prawdziwie orzec, że nie są lotnikami, to ludzie niewidomi. Zdanie „Kruk jest czarny” i zdanie „Kruk jest biały” to zdania przeciwne, a nie sprzeczne. Co innego znaczy bowiem „jest biały”, a co innego - „nie jest tak, że jest czarny” (będąc białym, albo zielonym, czerwonym, pomarańczowym itd.). Do nieporozumień należy pogląd, iż zasada sprzeczności nie da się pogodzić ze zmiennością świata, jako że w toku zmian jakiś przedmiot jakoby zarazem jest jakiś i taki nie jest. Zasada sprzeczności dotyczy tego, że jakieś odpowiednio do naszego stopnia zainteresowania daną kwestią skonkretyzowane zdanie w sensie logicznym i dokładna jego negacja nie są oba zdaniami prawdziwymi, a nie tego, że jakieś dwa zdania, z których jedno orzeka coś o jakimś przedmiocie w chwili t, a drugie - o tymże przedmiocie, ale w chwili następującej po chwili t, oba są prawdziwe, choć jedno przypisuje temu przedmiotowi jakąś cechę, a drugie mu jej odmawia.

Nieporozumienia spowodowane być mogą przez pewne domyślne założenia, wiązane ze sformułowaniem danego stwierdzenia. Fałszem jest, że zgubiłeś rogi, oraz fałszem jest, że nie zgubiłeś rogów. Nie obala ten przykład (nad którym zastanawiali się już starożytni Grecy) zasady wyłączonego środka: skoro bowiem ktoś mówi, że zgubił rogi, to wypowiedź ta zmusza do domysłu, że miał on rogi. Domyślny sens przytoczonych zdań jest więc taki: „Miałeś rogi i je zgubiłeś” oraz „Miałeś rogi i nie zgubiłeś ich”. Skoro oba te zdania częściowo stwierdzają to samo, to nie są one zdaniami względem siebie sprzecznymi, nie narusza więc zasady wyłączonego środka to, że oba są fałszywe. Zasada podwójnego przeczenia każe wnosić, iż np. zdanie „Nieprawda, że nie jest tak, iż dziś jest niedziela” ma taką samą wartość logiczną, jak zdanie „Dziś jest niedziela”. Wiemy, że wypowiedź „Dziś jest niedziela” jest wieloznaczna, codziennie ma inne znaczenie, codziennie o godz. 24.00 staje się innym zdaniem w sensie logicznym. Jeśli zostanie wypowiedziana w niedzielę, to staje się zdaniem prawdziwym, a wtedy zdanie „Nie jest tak, że dziś jest niedziela”, jako negacja zdania prawdziwego, staje się zdaniem fałszywym, a znów negacja takiego zdania staje się zdaniem prawdziwym. Jeśli wspomniane słowa wypowiedziano w dzień roboczy, wypowiedź „Dziś jest niedziela” staje się zdaniem fałszywym, a więc negacja tego zdania jest prawdziwa, a negacja negacji jest fałszywa. W wypowiedziach mowy potocznej trzeba jednak bardzo uważać, gdyż język polski nie jest pod tym względem tak konsekwentny, jak inne języki, w których, jak mówimy, podwójne przeczenie znosi się. W języku polskim często używamy dwóch wyrazów zaprzeczających na raz, które jednak nie znoszą się wzajemnie i nie dają zdania twierdzącego: Np.: „Nigdy perpetuum mobile nie zostanie zbudowane” - to wypowiedź zaprzeczająca: gdybyśmy to wyrażenie słowo po słowie przełożyli na język łaciński czy francuski, wyrażałoby ono właśnie stwierdzenie. Ale gdy powiadamy po polsku: „Nieprawda, że Jan nie jest złodziejem”, to chcemy przez to stwierdzić właśnie, że Jan złodziejem jest.

§ 3. Koniunkcja Znalezienie odpowiednika funktora koniunkcji w mowie potocznej również nie sprawia większych trudności. Funktorowi temu odpowiadają w języku polskim takie słowa, jak „i” czy „oraz” traktowane jako spójnik międzyzdaniowy. Spotykamy w języku polskim inne jeszcze słowa, których używa się dla stwierdzenia, że oba wymienione zdania uważamy za prawdziwe, np. słowa „a”, „chociaż”. Słowa te mają jednak bardziej złożone znaczenie niż funktor koniunkcji jako funktor prawdziwościowy. Wyraźnie bowiem odwołują się one do treści zdań, które łączą. Używając spójnika „a” zaznaczamy ponadto, że drugie zdanie jest w jakiś sposób odmienne czy niezgodne z pierwszym. Używając spójnika „chociaż” zaznaczamy, że to, co głosi jedno zdanie, jest czymś nieoczekiwanym ze względu na drugie. Mówi się tedy po polsku: „Piotr śpi, a Jan czuwa”, natomiast nie mówi się: „Piotr śpi, a Jan śpi”. Mówi się: „Jan czuwa, chociaż jest zmęczony”, ale nie mówi się: „Jan śpi, chociaż jest zmęczony”. Spójniki „a” czy „chociaż” nie są więc równoznacznikami funktora prawdziwościowego koniunkcji, bo ich znaczenie jest wyznaczone nie tylko przez związki między wartością logiczną całego zdania złożonego oraz wartością logiczną zdań składowych, lecz i przez treść tych zdań. Warto zaznaczyć też, że kolejność zdań koniunkcji w mowie potocznej może określać następstwo czasowe zdarzeń opisywanych w tych zdaniach („Pobrali się i mieli dzieci”, „Mieli dzieci i pobrali się”), podczas gdy kolejność argumentów funktora prawdziwościowego koniunkcji jest obojętna. Nadto należy zwrócić uwagę na to, że słowo „i” w języku polskim jest wieloznaczne. Może być używane nie tylko jako spójnik międzyzdaniowy, a więc jako funktor zdaniotwórczy o argumentach zdaniowych, lecz także jako funktor nazwotwórczy o argumentach nazwowych. Rozróżnia się w szczególności trzy znaczenia tego słowa. W znaczeniu koniunkcyjnym mówi się, że A jest B i C,

mając na myśli to, że A jest B i A jest C, to znaczy, że przedmiot czy przedmioty A należą do klasy B oraz do klasy C, tworząc część dla tych klas wspólną, czyli iloczyn tych klas. W znaczeniu enumeracyjnym mówi się np.: „A i B są C”, mając na myśli to, że przedmiot A należy do klasy C oraz przedmiot B należy do klasy C - a nie to, że do tej klasy należą przedmioty będące zarazem przedmiotem A i przedmiotem B. Wreszcie w znaczeniu syntetyzującym mówi się, że A i B razem wzięte to C; np. mówi się, że zdanie i jego negacja to para zdań względem siebie sprzecznych, choć żadne przecież z tych zdań brane z osobna nie jest „zdaniem względem siebie sprzecznym”. Dla uniknięcia niejasności, czy chodzi o znaczenie koniunkcyjne czy znaczenie enumeracyjne, można np. używać zwrotów, z jednej strony, „A i B zarazem”, z drugiej strony - „A oraz B”. Jeśli mówimy: „Żołnierz oraz sportowiec musi zachowywać dyscyplinę” nie chodzi nam tylko o żołnierzy będących zarazem sportowcami, lecz o wszelkich żołnierzy oraz o wszelkich sportowców (znaczenie enumeracyjne). Jeżeli używamy słowa „i” jako funktora nazwotwórczego do utworzenia nazwy złożonej np. „żołnierz i poeta” (zarazem), to klasę, która stanowi zakres tej nazwy, tworzą te i tylko te przedmioty, które są zarazem desygnatami obu nazw składowych, w rozważanym przykładzie ludzie tacy, jak Cyprian Godebski, Krzysztof Baczyński, Lucjan Szenwald i inni, którzy byli zarazem i żołnierzami, i poetami (znaczenie koniunkcyjne). § 4. Alternatywa nierozłączna, alternatywa rozłączna, dysjunkcja Te trzy funktory prawdziwościowe nie mają w polskiej mowie potocznej wyraźnie określonych odpowiedników słownych. Używa się do ich wysłowienia takich zwrotów, jak „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...”, nie czyniąc między nimi czasem różnicy, i to nie tylko w wypowiedziach potocznych, ale nawet w formułujących przepisy prawne. A przecież nie jest sprawą nieistotną, czy np. według danego przepisu za pewien czyn przestępca

powinien zostać ukarany przynajmniej jedną z dwóch kar przy możliwości wymierzenia obu na raz, czy też jedną i tylko jedną, czy też co najwyżej jedną. Zarysowuje się jednak w mowie potocznej zasada, której będziemy przestrzegać, że słowa „lub” używa się jako przybliżonego równoznacznika funktora alternatywy nierozłącznej, natomiast słowa „albo” - alternatywy rozłącznej. Dla uniknięcia nieporozumień umówimy się też, że w niniejszym podręczniku używać będziemy na wysłowienie dysjunkcji zwrotu „bądź..., bądź...”. Wszystkie te spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej różnią się jednak pod tym względem od odpowiednich funktorów prawdziwościowych, iż używa się ich w mowie potocznej tylko wtedy, gdy nie wiemy, które ze zdań składowych jest prawdziwe, a które fałszywe. Nie powie nikt w mowie potocznej: „Jan czyta książkę lub słucha muzyki”, „Piotr mówi albo milczy”, „Bądź Paweł będzie jeździć na wszelkie delegacje, bądź będzie z pożytkiem studiować” (ale nie na raz) - wtedy, gdy już zna wartość logiczną zdań składowych. Nie powie się przecież: „Jan trzyma orzech w prawej albo trzyma orzech w lewej dłoni” wtedy, gdy już widzi się, że Jan trzyma orzech w prawej dłoni, a nie trzyma go w lewej. Według matrycy, jeśli prawdziwe jest zdanie p, to prawdziwe jest zdanie złożone p ∨ q (bo z dwóch zdań składowych przynajmniej jedno, mianowicie p, jest prawdziwe). Natomiast w mowie potocznej nie powie się, że jeśli prawdą jest, że p, to prawdą jest, że p lub q, gdyż znaczyłoby to nie tylko tyle, że przynajmniej jedno ze zdań p oraz q jest prawdziwe, ale nadto - że nie wiadomo które. Słowa „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...” w mowie potocznej nie są więc, ściśle biorąc, funktorami prawdziwościowymi, gdyż reguły posługiwania się tymi słowami w mowie potocznej nie ograniczają się do określania zależności między wartością logiczną zdań składowych a wartością logiczną zdania złożonego. W stosunku do znaczenia tych słów znaczenie odpowiedniego funktora prawdziwościowego jest uproszczone i zubożone. Należy o tym pamiętać odczytując znaki tych funktorów prawdziwościowych.

Przy podanym tu sposobie rozumienia słów „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...” porównajmy znaczenie następujących wypowiedzi: 1. Nabywca otrzymał części zamienne lub bon na bezpłatną naprawę. 2. Nabywca otrzymał części zamienne albo bon na bezpłatną naprawę. 3. Nabywca otrzymał bądź części zamienne, bądź bon na bezpłatną naprawę. W pierwszym przypadku stwierdza się, że nabywca otrzymał przynajmniej jedno, a nie wyklucza się, że otrzymał i części, i bon. W drugim przypadku stwierdza się, że otrzymał jedno i tylko jedno z tych dwóch. W ostatnim przypadku - że nie otrzymał zarazem i części, i bonu, co najwyżej jedno, a nie wyklucza się tego, że i nie otrzymał części zamiennych, i nie otrzymał bonu. Posługując się spójnikami „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...”, czy też funktorami prawdziwościowymi „ ∨ ”, „ ⊥ ”, „/”, nie orzekamy o wartości logicznej tego czy innego ze zdań składowych, lecz o pewnym związku, jaki zachodzi między wartościami logicznymi zdań składowych. Słowo „lub” może być używane nie tylko jako funktor zdaniotwórczy od argumentów zdaniowych, lecz także jako funktor nazwotwórczy od argumentów nazwowych, służący do zbudowania nazwy złożonej, np. „rybak lub marynarz”. Zakres tej nazwy to klasa złożona z wszystkich tych przedmiotów, które przynależą przynajmniej do jednej z dwóch klas: klasy marynarzy oraz klasy rybaków. Utworzoną w ten sposób klasę nazywamy sumą klas składowych. § 5. Równoważność Funktor prawdziwościowy „≡” odczytywać można w mowie potocznej za pomocą słów „zawsze i tylko wtedy, gdy...”. I tu jednak należy zwrócić uwagę, że tego rodzaju zwrot, spełniający w mowie potocznej rolę spójnika międzyzdaniowego, ma bogatsze znaczenie niż funktor

gdy. Natomiast każde z tych zdań ma inne znaczenie (jedno dotyczy lewego.równoważności w znaczeniu określonym przez matrycę. a więc stwierdzające ten sam fakt (np. Należy się spodziewać. Nie każde jednak dwa zdania równoważne są zdaniami równoznacznymi. nie można bynajmniej utożsamiać z tym. jeśli w ogóle dorzeczne. że dwa zdania tworzą prawdziwą równoważność..prawego buta danej osoby). Natomiast w mowie potocznej wypowiedź „Warszawa jest miastem zawsze i tylko. Oczywiście. gdyby jedno z tych zdań okazało się prawdziwe. nie są więc one zdaniami równoznacznymi. gdy Poznań leży nad Wisłą” byłyby uznane za fałszywe. gdy 3 razy 3 równa się 9”. np. gdy suma cyfr tworzących daną liczbę jest podzielna przez 9” . że zdanie „Jan teraz maszeruje mając czarny but na lewej nodze” jest równoważne zdaniu „Jan teraz maszeruje mając czarny but na prawej nodze”. Praktycznie biorąc. drugie .” używa się bowiem w mowie potocznej do połączenia takich dwóch zdań o tej samej wartości logicznej. a więc są równoważne. a także zdanie np. a więc zbudowane z dwóch . „Dana liczba jest podzielna przez 2”). każde dwa zdania równoznaczne. że są to zdania równoznaczne. Dziwne bowiem byłoby. „Warszawa jest miastem ≡ 3 razy 3 równa się 9”. jak to ma miejsce w przypadku funktora prawdziwościowego „≡”. Zgodnie z matrycą należy uznać za prawdziwe zdanie np. czyli są zdaniami względem siebie równoważnymi. „Kwadrat ma pięć boków ≡ Poznań leży nad Wisłą”. a drugie fałszywe (albo maszeruje się w obu czarnych butach.. albo nie maszeruje wcale czy też nie w czarnych butach). większą doniosłość mają równoważności formalne. „Rozważana liczba jest podzielna przez 9 zawsze i tylko wtedy. „Dana liczba jest parzysta”. mają tę samą wartość logiczną. a już zwłaszcza wypowiedź „Kwadrat ma pięć boków zawsze i tylko.a nie do łączenia jakichkolwiek dwóch zdań prawdziwych czy jakichkolwiek dwóch zdań fałszywych. Spójnika międzyzdaniowego „zawsze i tylko wtedy. Tego. które są w jakiś sposób powiązane ze sobą treściowo.

że poprzednik tego zdania warunkowego jest tak niewątpliwie fałszywy.. to. Poza tym szczególnym przypadkiem używa się w mowie potocznej spójnika „jeżeli. jak np.. to. czyli hipotetycznym) są w jakiś sposób powiązane ze sobą rzeczowo lub formalnie. a nie tylko takiej samej wartości logicznej dwóch zdań odnoszących się do jakichś konkretnych przypadków...: „Jeśli to jest podpis Kowalskiego. niż równoważności materialne. § 6. Natomiast używając spójnika „jeżeli.. Według matrycy implikacja materialna zbudowana z jakichkolwiek dwóch zdań jest prawdziwa.” dla wyrażenia . Wyjątkowo tylko używa się jako zwrotu retorycznego takich wypowiedzi. gdy noworodek x urodził się żywy” chcąc przez to stwierdzić ogólną prawidłowość typu: a mianowicie. a nawet „Poznań leży nad Tamizą ⊃ Bonaparte był cesarzem Francuzów”..” w mowie potocznej zakładamy. Mówimy np. Jest to jednak tylko w przybliżeniu ścisły sposób odczytywania tego znaku. Implikacja i stosunek wynikania Funktor prawdziwościowy implikacji „ ⊃ ” odczytuje się zazwyczaj w mowie potocznej jako spójnik międzyzdaniowy „jeżeli.funkcji zdaniowych czy dwóch zdaniowych wypowiedzi niezupełnych.. że dwa zdania składowe występujące w takim zdaniu złożonym (zdaniu warunkowym. jak fałszywy jest jego następnik... zbudowane z dwóch zdań w sensie logicznym. chcąc wyrazić myśl.. a drugie fałszywe... Równoważności formalne służą bowiem do stwierdzenia pewnych prawidłowości ogólnych. że pierwsze z tych zdań jest prawdziwe. to.. „2 razy 2 równa się 5 ⊃ Bonaparte był Anglikiem”. to mi kaktus na dłoni wyrośnie”.. „Sekcja zwłok noworodka x ujawni powietrze w płucach zawsze i tylko. że każde zwłoki żywo urodzonego dziecka i tylko takiego zawierają powietrze w płucach. Prawdziwe są tedy implikacje: „2 razy 2 równa się 4 ⊃ Warszawa leży nad Wisłą”. jeśli tylko nie jest tak.”..

a drugie . co głosi zdanie Z1. które ze zdania p wynika. to po lewej ręce mam las. za który schowało się słońce”. co głosi zdanie Z2. nie ma tu więc związku przyczynowego). co głosi jakieś zdanie q. Ze zdania Z1 wynika Z2 wtedy i tylko wtedy. a tym. co głosi jakieś zdanie p. że poprzednik jest zdaniem mówiącym o przyczynie. że deszcze stają się przyczyną rozmoknięcia dróg (nie znaczy to jednak. czyli że z pierwszego zdania składowego wynika drugie. a tym. „Jeśli teraz jest lato.fałszywe. Może to być związek tetyczny. jak np. np. 415 kod.: „Jeśli świeci żarówka. to znaczy związek powstały z takiego. np. Może to być np. to jest prąd w sieci”). a nie innego rozmieszczenia przedmiotów w przestrzeni albo zdarzeń w czasie. to znaczy powstający z czyjegoś ustanowienia. obowiązany jest do jej naprawienia”. że pierwsze zdanie jest prawdziwe. aby pierwsze było prawdziwe. a następnik . może być bardzo różnorodnego charakteru. w implikacji „Jeśli długo padają deszcze. związany . lecz że nie może być tak. oraz 2) prawdziwość tej implikacji opiera się na jakimś związku między tym. np. a drugie .: „Jeśli patrzę w kierunku Gwiazdy Polarnej. Może to być związek strukturalny.: „Jeśli kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę.fałszywe (a więc. że ze względu na treść pierwszego zdania drugie musi być prawdziwe. to gliniaste drogi stają się trudne do przebycia”. gdyż bywa i odwrotnie. to według art. że nie tylko nie jest tak. cyw. Pojęcie wynikania wymaga szczegółowego omówienia. w której stwierdzamy. Związek między tym. że pierwsze implikuje drugie). związek przyczynowy. Może to być związek analityczny. to za pół roku będzie zima” (jedno drugiego nie powoduje.o skutku.myśli. dlatego też będziemy musieli poprzestać jedynie na podaniu przykładów takiego związku. gdy: 1) implikacja zbudowana ze zdania Z1 jako poprzednika i ze zdania Z2 jako następnika jest prawdziwa.

Drugie zdanie wynika z pierwszego. Ustalaniem takich właśnie ogólnych związków wynikania. bo w każdym przypadku ze zdania o budowie S a P wynika odpowiednie zdanie o budowie P i S. to poprzednik nazywamy racją. Jakież więc można stwierdzić zależności między wartością logiczną racji a wartością logiczną następstwa i odwrotnie? Weźmy sobie za modele ćwiczeniowe takie . Jak wynika z definicji. 9). zależności między wartością logiczną racji a wartością logiczną następstwa przedstawić można na wykresie (rys.np. aby racja mogła być prawdziwa. Racja i następstwo są to dwa człony stosunku wynikania. to niektórzy prawnicy są notariuszami”.racja fałszywa i następstwo prawdziwe C . zajmuje się logika formalna. jeśli wynikanie jakiegoś zdania z innego jest szczególnym przypadkiem takiego ogólnego związku.racja fałszywa i następstwo fałszywe Wykluczone jest natomiast. jeżeli używamy terminów „racja” i „następstwo”. a następstwo fałszywe. na mocy definicji. Jeśli z poprzednika implikacji wynika jej następnik. w którym strzałka oznacza stosunek wynikania. że między zdaniami tymi zachodzi związek wynikania logicznego. a następnik implikacji następstwem. o którym będzie szczegółowo mowa w rozdziale XIV § 3. to mówimy już tylko o zdaniach składowych prawdziwej implikacji: jeśli bowiem implikacja jest fałszywa. By ułatwić zapamiętanie. Są zatem trzy możliwości co do wartości logicznej racji i następstwa: A . Taki właśnie charakter ma związek wynikania pewnych zdań z innych ze względu na sens słów wyznaczających ich budowę wewnętrzną: „Jeśli każdy notariusz jest prawnikiem. nie można mówić o racji i następstwie. a skoro nie zachodzi stosunek wynikania. to z poprzednika nie wynika jej następnik. to Paweł jest młodszy od Jana”. Dlatego też. na jaki wskazano w ostatnim przykładzie.racja prawdziwa i następstwo prawdziwe B . mówimy. z samym sensem użytych słów: „Jeśli Jan jest starszy od Pawła.

2) Jeśli racja jest fałszywa. Zatem prawdziwość racji przesądza o prawdziwości następstwa. to nic stąd nie wiemy o tym. że na ulicy jest mokro. Fałszywość racji nie przesądza o fałszywości następstwa. Jeśli fałszywe jest zdanie: . Jeśli prawda. że Piotr jest bandytą. że gdzieś pada deszcz. Może była rosa i jest mokro. a może jest uczciwym człowiekiem. w tym przypadku następstwo jest też prawdziwe. 1) Jeśli racja jest prawdziwa. to stąd jeszcze nie wiemy. jaka jest wartość logiczna następstwa. Jeżeli to nieprawda.. następstwo . jak przypadek C (racja . więc przestępcą. to widocznie chodzi o przypadek oznaczony wyżej literą A. to Piotr jest przestępcą”. Jeśli nawet stwierdzimy. czy pada deszcz. a może nieprawda.prawda). czy prawdziwe. czy fałszywe jest zdanie: „Tu teraz jest mokro”. . to nie wiadomo.Tu teraz pada deszcz”. a ponadto ich poprzednik jest racją dla ich następnika jako następstwa. czy nie. czy racja jest prawdziwa. następstwo . Może pada deszcz. Równie dobrze może zachodzić przypadek B (racja . jak i fałszywa (przypadek B).prawdziwe okresy warunkowe: „Jeśli gdzieś pada deszcz. to z całą pewnością jest on przestępcą. Są to zdania warunkowe prawdziwe.fałsz). a może przejechała miejska polewaczka i pokropiła ulicę. że jest mokro. Równie dobrze racja może być prawdziwa (przypadek A).fałsz. to nie wiemy stąd jeszcze. to tam wtedy jest na dworze mokro”. czy jest on. Może jest oszustem. choć nie było deszczu. czy nie jest przestępcą. Jeśli prawda. gdyż w tym tylko przypadku racja jest prawdziwa.fałsz. to nie wiadomo stąd jeszcze. 3) Jeśli następstwo jest prawdziwe (przypadek A i przypadek B). że Piotr jest bandytą. to na pewno jest tam wtedy mokro. „Jeśli Piotr jest bandytą.

Fałszywość następstwa przesądza o fałszywości racji. to z pewnością nieprawda. że Piotr jest bandytą. czy Piotr jest bandytą? Prawdziwość następstwa nie przesądza o prawdziwości racji. Jeżeli wypowiadamy implikację materialną. Jeśli to nieprawda. Dlatego też dokładne zapoznanie się z jego właściwościami jest sprawą szczególnie ważną. szczególnie nadają się implikacje formalne. np. O właściwościach tego stosunku mówić będziemy jeszcze w następnym rozdziale. choćbyśmy sobie z tego nie zdawali sprawy.: „Jeśli Jan jest notariuszem. Wynikanie jest stosunkiem zachodzącym między zdaniami. to Jan jest prawnikiem”. Jeśli więc nieprawdą jest. że nie byłoby wynikania (a więc racji i następstwa).fałszywy. jaki odpowiednio zachodzi między wieloma tworzącymi pary zdaniami o określonej treści. że między danymi zdaniami wynikania nie ma. to na pewno i racja jest fałszywa. że gdzieś na dworze jest mokro. 4) Jeśli następstwo jest fałszywe. a nawet byli błędnie przeświadczeni. że Piotr jest przestępcą. a wobec tego. Pojęcie wynikania ma podstawową doniosłość dla wielu problemów metodologicznych. to służy nam ona do stwierdzenia stosunku wynikania tylko między dwoma zdaniami składowymi. to nieprawda. że Piotr jest przestępcą. zbudowaną z dwóch funkcji zdaniowych. żeby ktoś był bandytą. że wartość logiczna zdania jest czymś obiektywnym. tylko w przypadku C.Jeśli to prawda. Powiedzieliśmy. np. Do poinformowania o stosunku wynikania. „Jeżeli x jest . Dane zdanie wynika z innego zdania. bo wykluczyliśmy. Stosunek ten polega na pewnym związku między wartością logiczną pewnych zdań. to czyż wiemy stąd. Natomiast jeśli formułujemy implikację formalną. Następstwo może być fałszywe tylko przy fałszywości racji. gdy i racja jest fałszywa. a następnik .: „Z kłótni wynikła bójka”). że tam pada deszcz. więc i stosunek wynikania ma charakter obiektywny. gdyby poprzednik implikacji był prawdziwy. (W zupełnie innym sensie mówi się np. a nie był przestępcą.

gdy przed taką implikacją trafnie można postawić kwantyfikator ogólny w odniesieniu do wszystkich występujących w niej zmiennych. że dla wszelkich konkretyzacji co do miejsca i co do czasu powstają z tych dwóch wypowiedzi niezupełnych implikacje fałszywe . iż dla wszelkich x. czyli wtedy. Należy o tym pamiętać. Dla odróżnienia. ma się na myśli nie to. traktuje się jako „prawdziwą”. a więc wyrażeń nie mających określonej wartości logicznej. Implikację formalną zbudowaną z dwóch funkcji zdaniowych (czy wypowiedzi niezupełnych). że taka implikacja jest „fałszywa”. ale także stosunek wynikania. gdy mówi się o prawdziwości czy fałszywości takich implikacji. to x jest prawnikiem”. Wypowiadając taką implikację formalną domyślnie poprzedzamy ją kwantyfikatorem ogólnym. że to fałsz. iż jeśli są chmury. np. to pada deszcz. mianowicie rozumiemy ją jako wypowiedź.notariuszem. stwierdzamy prawidłowość ogólną. że dwa zdania łączy nie tylko stosunek implikowania. jeśli x jest notariuszem. Stwierdzamy więc w ten sposób ogólną prawidłowość.lecz to tylko. że dla wszelkich konkretyzacji co do czasu i co do miejsca z tych dwóch wypowiedzi powstawać będą implikacje materialne prawdziwe. gdy wszystkie implikacje materialne powstające z odpowiedniego podstawienia zmiennych są zdaniami prawdziwymi. to x jest prawnikiem. itd. to ciało x pozornie utraci na ciężarze tyle. ile waży wyparta przez nie ciecz”. to jest mróz”. wtedy. to ma się na myśli to. Jeśli jednak mówi się. to są chmury”. „Jeżeli wieje wiatr. że nie zawsze powstają z niej prawdziwe implikacje materialne. jak: „Jeśli ciało x zanurzymy w cieczy. Gdy formułuje się implikację złożoną z dwóch wypowiedzi niezupełnych: „Jeśli pada deszcz. dotyczącą wynikania odpowiednich zdań o występowaniu chmur ze zdań o padaniu deszczu. . według której z każdego zdania powstałego przez pewne podstawienie nazwy indywidualnej na miejsce x w pierwszej funkcji wynika odpowiednie zdanie powstałe z takiego samego podstawienia na miejsce x w drugiej funkcji. Πx: x jest notariuszem ⊃ x jest prawnikiem.

fakt. to.. Czy zwrot „myślę.lecz biorą również pod uwagę treść zdań składowych.. gdy. Zauważmy przy tym.. o którym mowa w zdaniu p. gdyż reguły posługiwania się nim nie ograniczają się tylko do określania związków między wartością logiczną zdania złożonego a wartością logiczną zdań składowych . natomiast nie zawsze zachodzi zależność odwrotna. to p ⊃ q. Sporządź matrycę dla funktora „tylko wtedy. lecz jedynie w tych przypadkach.” jako . Wyrażenie „p p q” (zdanie p implikuje ściśle zdanie q) definiowano jako równoznaczne z wyrażeniem: „Nie może być tak. znak implikacji ścisłej „ p ”. (Zanalizuj przykład: „Tylko wtedy. musi wystąpić... prawdziwym o dowolnej treści. by zarazem było p i nie było q”: Niemożliwość (co oznaczamy przez ~ ◊) rozumiana jest w tym przypadku w tym sensie.. że.” w mowie potocznej.. o którym mowa w zdaniu q. to nie może nie wystąpić. ale także wynikanie. Stąd też budowanie logiki formalnej posługującej się pojęciem implikacji ścisłej natrafia na szczególne trudności.. gdy wystąpi fakt. obok znaku implikacji „ ⊃ ” jako funktora prawdziwościowego.. Zadania 1.próbowano w logice wprowadzić.” jest funktorem prawdziwościowym? (Czy jeśli uzupełnię ten zwrot zdaniem np.) 3.. Sporządź matrycę dla funktora „ani. które powstanie?) 2..... ani. Funktor „ p ” nie jest już oczywiście funktorem prawdziwościowym.” jako funktora prawdziwościowego. że ze względu na jakąś tego czy innego rodzaju prawidłowość.. to pada deszcz”. że zawsze jeżeli p p q. który miałby odpowiadać znaczeniu spójnika „jeżeli... to już na podstawie prawdziwości argumentu mogę wnosić coś o wartości logicznej całego zdania. gdy między zdaniami tymi zachodzi nie tylko implikowanie. to. gdy są gdzieś chmury.

posługując się jedynie znakiem dysjunkcji. 5. że Jan śpi. W pewnym przedsiębiorstwie prawo podpisywania czeków miał kierownik albo łącznie zastępca kierownika i kasjer. żeby poinformować. 7. Jakiego użyjesz spójnika międzyzdaniowego. 6. Czy konsekwentnie użyto spójników alternatywnych w redakcji art 210 § 2 k. (p ≡ q) ≡ [(p ⊃ q) • (q ⊃ p)]. że uważasz: a) iż z jakichś dwóch zdań oba są prawdziwe.funktora prawdziwościowego.: „Jeśli sprawca . była w Poznaniu sucha”. ani tak. „Teraz (gdy to czytasz) jest ranek”. nie była w Poznaniu sucha”. c) iż z dwóch zdań jedno i tylko jedno jest prawdziwe? 10. na czym polega zmiana oraz czy wymogi co do ważności czeku złagodzono. Następnie przedsiębiorstwo zawiadomiło bank. „Na Rynku Starego Miasta w Warszawie przeważają jasne kolory”. „Teraz (gdy to czytasz) jest wieczór”. „Jesień 1993 r. Wytłumacz. Przepisz podkreślając w jednakowy sposób zdania względem siebie sprzeczne oraz przeciwne: „Na Rynku Starego Miasta w Warszawie przeważają ciemne kolory”.k. a negację jakiegoś zdania p można zapisać jako p / p). 11. że Jan pracuje”. b) iż z dwóch zdań przynajmniej jedno jest prawdziwe. (Zanalizuj przykład: „Ani jest tak. Spróbuj zastąpić koniunkcję jakichś dwóch zdań wyrażeniem równoważnym. czy obostrzono. „zdanie przeczące” i „zdanie fałszywe” mają to samo znaczenie? Daj szczegółowe wyjaśnienie. Odczytaj za pomocą odpowiednich spójników międzyzdaniowych wyrażenia: (p • q) ⊃ (p ∨ q). że w przyszłości prawo podpisu będą mieli łącznie kierownik i nadto zastępca kierownika albo kasjer. „Jesień 1993 r. Jaką wartość logiczną ma negacja negacji zdania „Moskwa leży nad Tamizą”? 9. (p / q) ≡ (~ p ∨ ~ q). 8. Czy wyrażenia „zdanie sprzeczne w stosunku do innego zdania”.) 4. (Wskazówka: koniunkcja jest równoważna negacji dysjunkcji.

rozboju posługuje się bronią palną lub innym niebezpiecznym narzędziem albo działa wspólnie z osobą. 13. że drugie zdanie składowe jest fałszywe? . podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5 albo karze śmierci”. czy autorowi chodziło w danym przypadku o wyrażenie alternatywy rozłącznej czy nierozłącznej. Czy skoro stwierdzę. która posługuje się taką bronią lub takim narzędziem. to mogę stąd wnosić. że prawdziwa jest alternatywa (nierozłączna) i że prawdziwe jest jedno z jej zdań składowych. Z dowolnego tekstu wybierz 5 przykładów zdań zawierających słowa „lub” względnie „albo” i ustal. 12.

Co można powiedzieć o drugim członie tej alternatywy rozłącznej? 18. co głosi poprzednik.przez sensowne zastąpienie x jakimś konkretnym określeniem? 21. a jedno z jej dwóch zdań składowych jest fałszywe. b) związek strukturalny. w której między tym.”. Pewna alternatywa jest prawdziwa. d) związek o charakterze analitycznym. to. Jakie wartości logiczne mogą mieć różne zdania powstające z funkcji zdaniowych: a) „Jeśli w chwili x dmie w Warszawie silny wiatr. Czy może być fałszywe jakieś zdanie warunkowe. że prawdziwy jest jej poprzednik? Czy stwierdzamy. 20. a tym. Czy stwierdzając prawdziwość pewnej implikacji stwierdzamy przez to. że prawdziwy jest jej następnik? 19. Pewna koniunkcja jest prawdziwa i prawdziwe jest jedno z jej zdań składowych.. Co można powiedzieć o drugim zdaniu składowym? 16. Pewna koniunkcja jest fałszywa. 22..14. Jeden z członów fałszywej alternatywy rozłącznej.. to w chwili x jest północ” (wg danego czasu).. to Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego”. to w chwili x gałązki drzew w Parku Łazienkowskim poruszają się”. c) związek tetyczny. to negacja zdania x jest prawdziwa” . Czy to poprawnie powiedziano: „Warunkiem . c) „Jeśli zdanie x jest fałszywe. jest prawdziwy. Co można powiedzieć o drugim? 17. związek powstały w wyniku ustanowienia przez kogoś pewnej normy postępowania w pewnych okolicznościach. tzn. Podaj przykłady prawdziwej implikacji. zachodziłyby: a) związek przyczynowy. b) zaczyna się słowami: „Jeśli pijaństwo rozwija intelekt. a jedno z jej dwóch zdań składowych jest prawdziwe. złożonej z dwóch zdań. które: a) kończy się słowami: „. Co można powiedzieć o drugim? 15. b) „Jeśli w chwili x wskazówki dobrze idącego zegara wskazują liczbę 12. co głosi następnik.

Co można powiedzieć o wartości logicznej zdań p oraz q.koniecznym prawdziwości implikacji jest fałszywość poprzednika i prawdziwość następnika”. a następstwo fałszywe”. Czy warto prowadzić dyskusję z kimś. „Warunkiem koniecznym fałszywości implikacji jest prawdziwość poprzednika l u b fałszywość następnika”? 23. a zarazem z q wynika p? 29. Dyskutanci uzgodnili. 30. a ze zdania p wynika zdanie q. ale nie chce się zgodzić z tym. „Żaden sędzia nie wyrokuje w sprawach własnej rodziny”. bo zdanie p jest prawdziwe. że ze zdania p wynika zdanie q oraz że p jest prawdziwe. gdy nieprawda. Ze zdania p wynika zdanie q i okazało się. Zamień na równoważne wyrażenia o postaci implikacji formalnej następujące zdania: „Każdy obywatel jest obowiązany znać prawo karne”. Pewien student rozpatrując dwa zdania powiedział: „racja jest tu prawdziwa. by wykazać fałszywość q w tym przypadku? 25. „Zakresy każdych dwóch nazw jednostkowych wykluczają się zawsze i tylko wtedy. „Zakresy jakiejkolwiek nazwy jednostkowej i jakiejkolwiek nazwy . że z p wynika q. „Wszystkie wyroki zasądzające w sprawach alimentacyjnych są doręczane powodowi z urzędu”. że ze zdania p wynika zdanie q. Czy wystarczy wykazać fałszywość p. że p jest zdaniem niewątpliwie prawdziwym? 26. Czy wystarczy wykazać prawdziwość q. że zdanie q jest prawdziwe. by wykazać. jeśli wiadomo. Czy wiedząc to można rozstrzygnąć o wartości logicznej zdania p? 28. Co wobec tego o tym studencie można powiedzieć? 24. Jaką wartość logiczną mają wypowiedzi: „Każda nazwa dla jakiejś osoby ostra jest nazwą dla niej wyraźną lub jest nazwą dla niej intuicyjną”. Ktoś dowodził. kto uznaje. że q jest prawdziwe? 27. że są one zamienne”. że zdanie q jest fałszywe.

.ogólnej wykluczają się albo zakres nazwy jednostkowej jest podrzędny względem zakresu nazwy ogólnej”. lub trzeba. aby przewód tworzył obwód zamknięty”. by istniało źródło prądu.. Czy we właściwy sposób użyto spójników międzyzdaniowych w wypowiedziach: .W Polsce jest w jakimś roku nieurodzaj na owoce zawsze i tylko wtedy. „Aby w jakimś przewodzie płynął prąd. gdy na wiosnę są późne przymrozki”. trzeba. 31. „Przyczyną niekończenia studiów są ciężkie warunki materialne studenta albo przyczyną tego jest brak zdolności”.

przy analizowaniu stosunków prawnych. jest poręczycielem. „pod”. jakkolwiek wyróżnia się często. wyrazy: „nad”. co do. wobec.. „po”.. stosunki trójczłonowe i więcej niż trójczłonowe (np. np. o czym w opisie stosunku może być mowa na drugim miejscu (na miejscu y). Ograniczamy rozważania do stosunków dwuczłonowych opisywanych w zdaniach. bo nie można o nikim powiedzieć. co czytamy: przedmiot x pozostaje w stosunku R do przedmiotu y (R to skrót łacińskiego słowa relatio = stosunek). jak np. „za”. które właśnie oglądamy. Wszystko to. „władza” itp.. nie może być jednak następnikiem tej relacji.Rozdział VIII PODSTAWOWE POJĘCIA DOTYCZĄCE RELACJI § 1. wszystko to. w których mowa jest o dwóch elementach powiązanych daną relacją.. jakieś niemowlę może być poprzednikiem w opisie tego stosunku.: „Jan jest bratem Piotra” (tzn. „Poznań leży nad Wartą”.”).. Jakiś pies może być . czyli relacje. stosunek „jest potomkiem” (stosunek pochodzenia od). „braterstwo”... to np. iż jest potomkiem jakiegoś niemowlęcia. Do takich wyrazów należą np. o czym w opisie stosunku może być mowa na pierwszym miejscu (na miejscu x). Zdania opisujące stosunki dwuczłonowe mają ogólny wzór budowy: xRy. Jan pozostaje w stosunku braterstwa do Piotra). „Paweł jest starszy od Adama”. Jeśli weźmiemy np.. bo można powiedzieć: „To niemowlę jest potomkiem tego a tego”. Zdania stwierdzające relację Pewne wyrazy i wyrażenia wskazują na stosunki. itp. „wyższość”. jakie zachodzą między różnymi przedmiotami. „. nazywamy następnikiem stosunku (relacji). Stosunki między przedmiotami opisujemy w takich zdaniach. „przy”. nazywamy poprzednikiem stosunku (relacji).

„jest dłużnikiem” i „jest wierzycielem”. co: Piotr jest większy od Adama). Ktoś może być właścicielem psa. które mogą być członami tego stosunku. przedmioty. „jest przodkiem” i „jest potomkiem”.następnikiem stosunku „jest właścicielem”. to człowiek może być tylko poprzednikiem stosunku „jest właścicielem”. Jeżeli w każdym przypadku. człowiek może być i poprzednikiem. jak starszeństwo i bycie młodszym. tworzą klasę zwaną dziedziną tego stosunku (relacji). ale pies nie może być właścicielem czegoś. „jest obserwującym” i „jest obserwowany”. który nie uznaje instytucji niewolnictwa. Podobnie jest ze stosunkami: mniejszość i większość (Adam jest mniejszy od Piotra . przedmiotów. tworzą klasę zwaną przeciwdziedziną tego stosunku.to tyle. Stosunek pomiędzy pewnymi przedmiotami x oraz y może być opisywany dwojako: jako stosunek x do y albo jako stosunek y do x. takie stosunki. to drugi z nich także zachodzi między tymże Piotrem a tymże Janem. ale nie może być poprzednikiem tego stosunku. że stosunek R2 jest stosunkiem odwrotnym względem stosunku R1 (czyli konwersem stosunku R1). Natomiast w ustroju. Widzimy więc. gdy pewien stosunek R1 zachodzi między jakimś poprzednikiem x a jakimś następnikiem y. a przedmioty. że stosunek wyznacza pewne klasy przedmiotów. Człowiek może być właścicielem czegoś. Stosunek ten brany jako przebiegający w jednym kierunku może być w niektórych przypadkach nazywany inaczej niż stosunek brany jako przebiegający w drugim kierunku. Taką właściwość zauważyliśmy też mówiąc o stosunku podrzędności i stosunku nadrzędności zakresów nazw. które są jego następnikami. gdzie istnieje niewolnictwo. Tak więc stosunek niższości będzie stosunkiem odwrotnym względem stosunku . Jeśli mowa o ustroju społecznym. to mówimy. ale coś czy ktoś nie może być właścicielem człowieka. które aktualnie są poprzednikami danego stosunku. i następnikiem stosunku „jest właścicielem”. Porównajmy np. Jeśli pierwszy z tych stosunków zachodzi między jakimś Janem i jakimś Piotrem. zachodzi odpowiednio odmienny stosunek R2 między tym y a tym x.

wiadomo jest. gdy y pozostaje w stosunku R do x. bycia potomkiem . że jeśli zachodzą między pewnym poprzednikiem i następnikiem.względem bycia przodkiem. to na pewno Piotr jest krewnym Pawła. nazywamy stosunkiem symetrycznym. Taki stosunek. Stosunki symetryczne.wyższości. § 2. Symetryczny jest np. że stosunek R jest stosunkiem symetrycznym. że (w przypadku jakiegokolwiek x i jakiegokolwiek y) x pozostaje w stosunku R do y zawsze i tylko wtedy. mniejszości . stosunek wykluczania się zakresów dwóch nazw jest symetryczny: zakres dowolnej nazwy x wyklucza się z zakresem nazwy y zawsze i tylko wtedy.względem wierzycielstwa. Stwierdzić. . itp. gdy zakres nazwy y wyklucza się z zakresem nazwy x. to zachodzi też między tym następnikiem a poprzednikiem. to w każdym przypadku zachodzą też między tym właśnie następnikiem a poprzednikiem. stosunek rówieśnictwa: bo o jakimkolwiek Janie i Piotrze mowa. który w każdym przypadku jeśli zachodzi między pewnym poprzednikiem a następnikiem. asymetryczne i nonsymetryczne Niektóre stosunki mają taką właściwość. Przykładem może być stosunek pokrewieństwa: Jeżeli Paweł jest krewnym Piotra. Np. że jeśli ów Jan jest rówieśnikiem Piotra. dłużnictwa .względem większości. to tyle. co stwierdzić. Porównajmy to z określeniem stosunku odwrotnego względem pewnego innego stosunku. to Piotr jest rówieśnikiem Jana.

Stosunek szacunku jest stosunkiem nonsymetrycznym: z tego bowiem. że Jan kocha Zofię. Np. nieprawdą jest. wynika. jak „x kocha y”. mówimy. Czy stosunek taki. Stwierdzenie. że stosunek ten jest stosunkiem asymetrycznym.to przykłady stosunku asymetrycznego. Czy jest to stosunek asymetryczny? Też nie. bo Anna jest małżonkiem Adama zawsze i tylko wtedy.Określony stosunek i stosunek względem niego odwrotny (np. ani asymetrycznym. może być i tak. że Paweł szanuje Adama. ale w przeciwnym kierunku. ale z tego. że stosunek asymetryczny R zachodzi między x oraz y. by stosunek ten zachodził także między tymże y a tymże x. że Piotr jest przodkiem Jana. Taki stosunek. że Adam szanuje Pawła. Jeśli Paweł jest niższy od Piotra. i tak. bo z tego. jeśli Jan jest starszy od Romana. że zachodzi yRx. gdy Adam jest małżonkiem Anny1. bynajmniej nie wynika. ani nie wynika to. bycie wyższym od. że Zofia kocha Jana. poprzednik tego stosunku jest zarazem następnikiem i następnik . iż Zofia nie kocha Jana. iż nie zachodzi ten stosunek pomiędzy y a x. że Roman jest starszy od Jana. iż Piotr jest przodkiem Jana. Natomiast stosunek ojcostwa ma taką właściwość. niższość . że nie szanuje - . Stosunek „jest małżonkiem” jest stosunkiem symetrycznym.poprzednikiem. nazywamy stosunkiem nonsymetrycznym (niesymetrycznym)2. bo nie wynika z tego. który nie jest ani stosunkiem symetrycznym. że Jan jest przodkiem Piotra. że Piotr jest niższy od Pawła. że Paweł nie szanuje Adama. to zachodzi on między danymi przedmiotami i w jedną. Gdy napotykamy stosunek symetryczny. że jeśli np. Starszeństwo. Z tego. to na pewno Piotr nie jest ojcem Jana. że szanuje. „Jan kocha Zofię”. jest stosunkiem symetrycznym? Nie. to nieprawda. ani to. to nieprawda. gdy zachodzi xRy. np. iż nieprawda. bycie niższym od) wiązały te same przedmioty. nie wynika. że Jan jest przodkiem Piotra. Jan jest ojcem Piotra. że nieprawda. inaczej mówiąc: jeśli w każdym przypadku. nie jest jednak równoważne stwierdzeniu. Jeśli pewien stosunek zachodzący między jakimś x a jakimś y wyklucza to. i w drugą stronę.

Ze zdania „Jeśli pada deszcz. nie wynika. Niekiedy niesymetrycznym nazywa się wszelki stosunek. ale z tego. Ważną sprawą jest to. a może żarówka. ani też nie mamy podstaw do tego. Stosunek wynikania łączący dwa zdania jest stosunkiem nonsymetrycznym. jak i do kobiety. Często wprawdzie w taki sposób wnioskujemy. że przepaliły się bezpieczniki: może przepaliły się bezpieczniki. to wcale nie wiadomo stąd. że zgasło światło.trzeba byłoby to dopiero zbadać. czy nie wynika. który nie jest symetryczny. ale takie wnioskowanie może okazać się zawodne. 2 1 . Ze zdania „Przepaliły się bezpieczniki” wynika zdanie „Zgasło światło”. by orzec. że to zdanie jest fałszywe. to pada tam deszcz”. do jakiego z tych trzech rodzajów stosunków zaliczyć stosunek wynikania. to jest mokro w danym miejscu” nie możemy wnosić. a przy takim rozumieniu stosunek asymetryczny byłby szczególną odmianą stosunku niesymetrycznego (odpowiednio do tranzytywności). o czym będziemy obszernie mówić w drugiej części niniejszego podręcznika. czy ze zdania q wynika zdanie p. iż prawdziwe jest zdanie „Jeśli w danym miejscu jest mokro. bo jeśli ze zdania p wynika zdanie q. Ustawa używa słowa „małżonek” w odniesieniu zarówno do mężczyzny.

bo jeśli Czesław jest potomkiem Bolesława. to na pewno nieprawda.: „p zawsze i tylko wtedy. Natomiast przechodni jest stosunek bycia potomkiem. bo o kimkolwiek mowa. to wiadomo. Gdyby zaś chodziło o dziadka. a Bolesław potomkiem Adama. nie wynika. Jest to stosunek atranzytywny. Np. a Bolesław ojcem Czesława. dziecko jest krewnym matki. dziadek byłby też krewnym dziecka. że Adam jest ojcem Czesława. iż w każdym przypadku. gdy q”. Przy rozróżnianiu różnego rodzaju stosunków prawnych umiejętność zaliczenia tych stosunków do stosunków symetrycznych. jeśli Paweł jest starszy od Jana. np. czyli tranzytywnym. ale normalnie ojciec nie jest krewnym matki. to zachodzi też między owym x a owym z. również zdanie q jest równoważne zdaniu p. który ma taką własność. to nieprawda. czyli tranzytywnego. . Nie jest przechodni stosunek ojcostwa. jaki stwierdzamy wypowiadając równoważność. jeśli zachodzi między jakimś x a jakimś y oraz między tymże y a jakimś z. to na pewno Czesław jest potomkiem Adama. że xRz. ojciec jest krewnym dziecka. taki. Stosunkiem przechodnim. Stosunek przechodni Ważnym dla prawnika pojęciem jest również pojęcie stosunku przechodniego. bo jeśli Adam jest ojcem Bolesława. jakie trzy przedmioty x. w którym zdanie p jest równoważne zdaniu q. stosunek. a Jan jest starszy od Gawła. asymetrycznych czy nonsymetrycznych jest często konieczna. Nie jest przechodni stosunek pokrewieństwa. że x jest krewnym z (ani też nie wynika w tym przypadku. że x jest krewnym y oraz że y jest krewnym z. ojca i jego dziecko. że x nie jest krewnym z). że Paweł jest starszy od Gawła. nazywamy stosunek. iż w każdym przypadku jeśli xRy oraz yRz. Np.Natomiast stosunek równoważności dwóch zdań. y i z wzięto pod uwagę. niezależnie od tego. jest stosunkiem symetrycznym. przechodni jest stosunek starszeństwa. bo z tego. § 3. bo w każdym przypadku.

Pokrewieństwo jest więc stosunkiem nontranzytywnym. że przy prawdziwości zdania p zdanie r nie może być fałszywe. Jeżeli ze zdania p wynika zdanie q. co zdanie r. jeśli zdanie p jest równoważne zdaniu q. a ze zdania q wynika zdanie r. to znaczy takim. że stosunek wynikania oraz stosunek równoważności są stosunkami przechodnimi. to łatwo zauważyć. a przy prawdziwości zdania q nie może być fałszywe zdanie r. . to rzecz jasna. Podobnie przy równoważności. który nie jest ani tranzytywny. to zdanie p musi być tej samej wartości logicznej. że ze zdania p wynika zdanie r. ani atranzytywny. Nontranzytywny jest stosunek przyjaźni itp. a zdanie q równoważne zdaniu r. skoro bowiem przy prawdziwości zdania p zdanie q nie może być fałszywe. Ważną sprawą jest to.

albo że druga jest starsza od pierwszej. który zachodzi w jednym lub w drugim kierunku między każdymi dowolnie wybranymi elementami tej klasy. to w tej klasie osób stosunek starszeństwa będzie stosunkiem spójnym. z których ani pierwsza nie jest życzliwa drugiej. zawsze znajdziemy.§ 4. Jeśli dobrano kompanię żołnierzy równego wzrostu. Jeśli weźmiemy jako przykład dla rozważań klasę złożoną z kilkudziesięciu osób. Stosunek porządkujący i stosunek równościowy w danej klasie przedmiotów Aby wyjaśnić pojęcie stosunku porządkującego w danej klasie przedmiotów. A więc jeśli stosunek R jest spójny w pewnej klasie. lub że yRx. W grupie rodzinnej (rodzice. jakiekolwiek bowiem weźmiemy dwie osoby z tej klasy. Dlatego właśnie taki stosunek nazywa się spójnym. by już stosunek ten nie był spójny w danej klasie. to dla każdych dwóch różnych. że pierwsza jest starsza od drugiej. że w pewnym kręgu osób wzajemnie względem siebie życzliwych znajdziemy taką parę osób. . że xRy. by już stosunek życzliwości nie był stosunkiem spójnym w kręgu tych osób. każdy element tej klasy z każdym innym elementem. to stosunek równości wzrostem będzie stosunkiem spójnym w klasie tych żołnierzy. gdyż ojciec nie jest zazwyczaj krewnym matki (nie mają wspólnych przodków).pierwszej. dzieci) stosunek pokrewieństwa nie jest zazwyczaj spójny. Wystarczy. Stosunkiem spójnym w danej klasie przedmiotów nazywamy taki stosunek. wśród których nie ma osób urodzonych tego samego dnia. że w danej klasie jakiś element nie jest związany rozważanym stosunkiem z pewnym innym elementem tej klasy. Wystarczy jednak. a więc nie każde dwa elementy rozważanej klasy osób są związane pokrewieństwem. wiąże w jedną lub drugą stronę. dowolnie dobranych elementów x i y z tej klasy prawdą jest. każdy z nich bowiem będzie równy wzrostem dowolnemu innemu. że w pewnej klasie spaja on. ani też druga . musimy uprzednio wprowadzić pomocniczo pojęcie stosunku spójnego w danej klasie przedmiotów.

to możemy ustawić żołnierzy z tej kompanii w jeden szereg. to dzięki tej zasadzie prawnik nie ma kłopotu z rozstrzygnięciem. a nie inne. a przy tym asymetryczny (jeśli A jest wyższy od B. 2) stosunkiem przechodnim i 3) stosunkiem spójnym w danej klasie przedmiotów3. Ułatwi to np. utrzymanie porządku przy wydawaniu strawy. który dług hipoteczny musi być najpierw zaspokojony. że jest to stosunek przechodni (jeśli A jest wyższy od B i B jest wyższy od C. w którym każdy przedmiot będzie zajmować określone.wedle stosunku wyższości wzrostem. Aby jakiś stosunek był stosunkiem porządkującym w pewnej klasie przedmiotów.Stosunkiem porządkującym w danej klasie przedmiotów nazywamy taki stosunek.. a nie inne. . wyd. to. 3 Por. cyt. miejsce . to. musi on być zarazem: 1) stosunkiem asymetrycznym. jeśli nie ma w tej kompanii dwóch ludzi tego samego wzrostu. który pozwala ustawić (przynajmniej w myśli) wszystkie przedmioty należące do danej klasy w jeden szereg. to nieprawda. Jeśli więc stosunek wyższości wzrostem jest spójny w kompanii żołnierzy. wcześniejszość jest zaś w tym przypadku stosunkiem porządkującym (nie może bowiem nastąpić dokładnie jednocześnie wpis dwóch długów do tej samej księgi wieczystej). 170. tzn. Mała encyklopedia logiki. to A jest wyższy od C). s. w którym każdy będzie miał określone. i jeśli zważyć. że B jest wyższy od A). Jeśli długi hipoteczne tego samego rodzaju pokrywa się wedle wcześniejszości ich wpisu. miejsce.

Podobnie zasada wcześniejszości przybycia pozwala sprawnie ustawić się w „ogonek”. Stosunek rówieśnictwa jest stosunkiem zwrotnym w klasie istot żywych. Jeśli dla każdego y istnieje co najwyżej jedno x. że poszczególne stosunki różnią się co do tego. klasy rówieśników x-a. równociężkich z przedmiotem z. Stosunek równościowy pozwala dzielić określoną klasę na klasy abstrakcji. który zachodzi między dowolnym elementem pewnej klasy a nim samym (np. mówimy. jakie stwarzają przyporządkowania pomiędzy x oraz y. że nigdy nie zdarzy się tak. O stosunku mającym własność tego rodzaju. który jest stosunkiem symetrycznym. to stosunek rówieśnictwa będzie stosunkiem spójnym w klasie osób stających jednocześnie po raz pierwszy przed komisją poborową dla danego rocznika. by dwóch ludzi nieustępliwych przybyło do ogonka jednocześnie. bo rówieśnik mojego rówieśnika jest moim rówieśnikiem. Stosunek rówieśnictwa jest przykładem stosunku równościowego. pod tym jednak warunkiem. bo jest to stosunek symetryczny. że w przypadkach. Stosunkiem zwrotnym w danej klasie przedmiotów nazywamy taki stosunek. przechodnim i zwrotnym w danej klasie przedmiotów. będzie to też stosunek przechodni. to znaczy klasy przedmiotów pozostających w stosunku równościowym do jakiegoś określonego elementu tej klasy (np. Zwróćmy uwagę. stosunek małżeństwa w krajach europejskich). gdy zachodzi. każda liczba jest równa sobie samej). że stwarza przyporządkowanie jedno-jednoznaczne (jak np. każdy człowiek jest rówieśnikiem samego siebie. Niemniej stosunek rówieśnictwa nie jest stosunkiem porządkującym w tej klasie. Jeśli za rówieśników uważać ludzi urodzonych w tym samym roku. itp. przedmiotów równobarwnych z przedmiotem y. dla jednego i tylko jednego x istnieje w danym momencie jedno i tylko jedno y.). Taki stosunek. które pozostaje z nim w tym stosunku. które pozostaje w danym . nazywamy stosunkiem równościowym w danej klasie.

tranzytywnym wtedy i tylko. y: xRy ≡ yRx Asymetrycznym ” Π x. to mówimy. y. gdy: Π x. y: [xRy • ~ (yRx)] R jest stos. Jeśli jest odwrotnie. z: (xRy • yRz) ⊃ xRz Atranzytywnym ” Π x. y: (xRy • yRx) • Σ x. y: xRy ⊃ ~ (yRx) Nonsymetrycznym ” Σ x. y. lecz wiele x może pozostawać w tym stosunku do danego y.stosunku do y. x jest sinusem y). to mówimy. Na zakończenie przedstawimy charakterystykę omówionych rodzajów stosunków w zapisie symbolicznym: R1 jest konwersem R2 wtedy i tylko. x jest ojcem y. y. y. że stosunek ten stwarza przyporządkowanie jedno-wieloznaczne (np. które pozostaje z nim w danym stosunku. z: (xRy • yRz) ⊃ ~ (xRz) nontranzytywnym ” Σ x. a jedno x może pozostawać w tym stosunku do wielu y. to znaczy dla każdego x istnieje co najwyżej jedno y. z: [(xRy • yRz) • xRz] • Σ x. y: xR1y ≡ yR2x R jest stosunkiem symetrycznym ” Π x. z: [(xRy • yRz) • ~ (xRz)] . gdy: Π x. że stosunek ten stwarza przyporządkowanie wielo-jednoznaczne.

4. aktualnie poprzednikiem stosunku „bycia dziadkiem”? Czy jesteś aktualnie następnikiem tego stosunku? (Zmarłych nie bierze się w rachubę. które byłyby stosunkami porządkującymi w klasie studentów Twojego roku studiów (dokonując w miarę potrzeby dodatkowych zastrzeżeń co do właściwości. b) bycia przodkiem. Czy stosunek podobieństwa figur geometrycznych jest przechodni? Czy stosunek nienawiści jest przechodni? 7. . gdy: Zadania Π x. e) nienawiści do. d) bycia kochanym. c) znajdowania się pod. Wskaż stosunki odwrotne do stosunków: a) podrzędności. „Jan jest w procesie z Piotrem”? 5. Czy jesteś.R jest stosunkiem spójnym w klasie Z wtedy i tylko. Czytelniku. 2. że przyjaciele naszych przyjaciół są zawsze naszymi przyjaciółmi. „Jan wspomaga Piotra”. c) nonsymetrycznego. Czy stosunek koleżeństwa na jednym roku studiów jest stosunkiem spójnym w klasie osób obecnych na sali wykładowej w czasie wykładu kursowego prowadzonego przez profesora uniwersytetu? 8. jakie mają te osoby). f) następowania po. Podaj własne przykłady stosunku: a) symetrycznego. gdy: ∈ Z) ⊃ [xRy ∨ yRx ∨ (x = y)] R jest stosunkiem zwrotnym w klasie Z wtedy i tylko. to co można byłoby wtedy powiedzieć o właściwościach stosunku przyjaźni? 6. Podaj przykłady stosunków.) Uzasadnij odpowiedź. b) asymetrycznego. 1. „Jan jest osobą spokrewnioną z Anną”. „Jan i Piotr wspomagają się nawzajem”. 3. Czy stosunki wyrażone niżej wyróżnionymi słowami są stosunkami symetrycznymi: „Jan jest wujem Anny”. Gdyby to była prawda. y: (x ∈ Z) • (y Π x: (x ∈ Z) ⊃ xRx.

Wypowiedzi oceniające i ich powiązania z wypowiedziami opisowymi W poprzednich rozdziałach zajmowaliśmy się wypowiedziami pełniącymi rolę opisową. zwłaszcza w rozważaniach bardziej ogólnej natury. czyny ludzi. teraźniejsze czy . Niekiedy. Szerzej to słowo rozumiejąc mamy na myśli również czyjąś gotowość. oceną nazywamy nie czyjeś konkretne przeżycie czy też czyjąś dyspozycję do takich przeżyć emocjonalnych. Przeżyciem oceny czegoś nazywamy czyjeś przeżycie aprobaty czy dezaprobaty jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia faktycznie zachodzącego albo tylko wyobrażonego sobie przez tę osobę (np. a nawet myśli ludzkie. a więc wypowiedziami spełniającymi w zasadzie role inne niż opisowe . że wszyscy Polacy osiągnęli wysoką odporność na gruźlicę). lecz to. dyspozycję emocjonalną do oceniania w pewien sposób jakiegoś stanu rzeczy lub zdarzenia. kto pewien stan rzeczy poddaje ocenie. że tak a tak jest albo nie jest. co stanowi wspólną treść wielu podobnych przeżyć tego rodzaju. jak i jakieś wytwory człowieka. Przedmiotem oceny mogą być zarówno stany rzeczy lub zdarzenia czysto przyrodnicze. niezależnie od tego. a w związku z tym nadającymi się do wyrażania naszych przeświadczeń.choć skądinąd w różnorodny sposób powiązanymi z wypowiedziami opisowymi.Rozdział IX WYPOWIEDZI OCENIAJĄCE I NORMY § 1. dawniejsze. z którym się spotyka czy który sobie wyobraża. W ścisłym znaczeniu „ocena” oznacza konkretne przeżycie przez kogoś aprobaty czy dezaprobaty czegoś w określonej chwili. Obecnie zajmiemy się natomiast wypowiedziami wyrażającymi przeżycia oceny oraz różnego rodzaju normami. wyobrażamy sobie fakt.

Oceny polegają niekiedy po prostu na aprobowaniu czy dezaprobowaniu jakiegoś stanu rzeczy rozpatrywanego z jakiegoś punktu widzenia. iż nie tylko coś się aprobuje czy dezaprobuje. serdeczność jakiejś osoby z tym. gorsze nie tylko od jakiegoś aprobowanego stanu rzeczy. w innym .przyszłe. oceniamy go globalnie dodatnio . Pewien stan rzeczy rozpatrywany z różnych punktów widzenia może się spotykać z różnymi ocenami jakiejś osoby: w jednym aspekcie jest to stan budzący aprobatę. które mają dobre strony. lecz też porównawczo rozstrzyga. że chrapie w nocy. to znaczy ani zły.albo odpowiednio odwrotnie. jeśli to . ale nawet od takiego.dezaprobatę. kto jest bardzo inteligentny. W takich przypadkach musimy dokonać oceny globalnej danego stanu rzeczy. Oczywiście nie może tu być mowy o jakimś ściśle rozumianym rachunku dobrych i złych stron. że dany stan rzeczy w większym stopniu zasługuje na aprobatę niż na dezaprobatę. że jakiś stan rzeczy jest lepszy czy gorszy od innego. biorąc pod uwagę wszystkie jego dobre i złe strony w danej sytuacji. choć samo przez się budzi naszą aprobatę. ani dobry z punktu widzenia naszych ocen. ale często mają charakter ocen preferencyjnych. Jeśli przyjmiemy. mniejsze zło jest lepsze od większego. Niekiedy nie potrafimy dokonać oceny globalnej i wtedy oceniamy dany stan rzeczy ambiwalentnie: jako zły i dobry zarazem. choć samo przez się jest oceniane jako zło. ciągle zaprasza jakichś swoich znajomych i w dodatku chrapie w nocy. mamy mieszkać w jednym pokoju z kimś. bo jakże porównywać np. który uważamy za obojętny (indyferentny aksjologicznie). polegających na tym. Przeżywając dodatnią ocenę globalną jakiegoś stanu rzeczy skłonni jesteśmy na ogół podjąć działania zmierzające do jego spowodowania lub utrwalenia. serdeczny. Mając możliwości wyboru będziemy preferować takie stany rzeczy. a nie mają żadnych złych stron albo wykazują je tylko w stosunkowo niewielkim stopniu. Np. uprzejmy. Mniejsze dobro jest gorsze od większego dobra. ale nie dba o porządek.

są więc czyimiś ocenami i w tym sensie są relatywne. ocena estetyczna barwnego zachodu słońca). W przypadku ocen podbudowanych instrumentalnie przeżycie takie jest niejako dwuelementowe. Jeśli jakąś osobę uznajemy za niepodważalny autorytet. podręcznika. opiera się na przeświadczeniu (prawdziwym albo fałszywym). Nie tu miejsce na omawianie czynników wpływających na kształtowanie się ocen i dyspozycji do oceniania w określony sposób. oceny moralne . Oceny w podstawowym tego słowa znaczeniu mogą polegać na różnego rodzaju odniesieniu emocjonalnym do stwierdzanego czy wyobrażanego stanu rzeczy: mogą to być oceny estetyczne . ocena pozyskania lekarstwa. iż ten sam człowiek w różnym czasie skłonny jest odmiennie oceniać pewien stan rzeczy.możliwe.np. częściej jednak polegają na aprobowaniu albo dezaprobowaniu jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia ze względu na związane z nim dobre bądź złe skutki (oceny zasadnicze podbudowane instrumentalnie .do jego zlikwidowania lub do zapobieżenia powstaniu takiego stanu (biorąc pod uwagę przy tym koszty i różne skutki uboczne). W przypadku oceny ambiwalentnej często jesteśmy niezdecydowani. ocena deszczu padającego w czasie suszy lub powodzi). a co brzydkie. Oceny mogą polegać na aprobowaniu czy dezaprobowaniu jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia samego przez się (samoistne oceny zasadnicze . to przypisywane jej oceny traktujemy jako oceny absolutne. że dany stan rzeczy czy zdarzenie prowadzi do powstania. Oceny w podstawowym znaczeniu polegają na emocjonalnym ustosunkowaniu się jakiejś osoby (człowieka czy istoty nadprzyrodzonej) do jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia.co przyjemne. oceny hedonistyczne .co ładne. czy też utrzymania się . formułując ocenę ujemną .co godne. a w szczególności na podstawie podobnych ocen składowych skłonny jest żywić odmienne oceny globalne ze względu na zmianę ocen preferencyjnych. Należy zwrócić uwagę.np. co czynić. narzędzia. a co niegodne dobrego człowieka itd. a co nieprzyjemne.

Tego rodzaju wypowiedzi nie mogą być traktowane jako prawdziwe czy fałszywe . że wypowiedzi te niczego nie opisują. ale zawierająca stwierdzenie opisowe.po prostu dlatego. do czego ocena się odnosi. np. poniekąd myląco. nie podając opisu tego. Niekiedy. Wypowiedzi takie mogą być rozpatrywane jedynie jako szczery czy nieszczery przejaw ocen żywionych przez wypowiadającą się osobę. Jednak w praktyce mowy potocznej taka sama wypowiedź. iż nasz rozmówca jest posiadaczem kapelusza (co może być zgodne albo niezgodne z rzeczywistością). W znaczeniu pochodnym od znaczenia podstawowego słowa „ocena” nazywa się niekiedy ocenami wypowiedzi wyrażające przeżycie oceny. skądinąd fałszywe. jak ładnie”. Nadto słowo „ocena” ma kilka dalszych znaczeń. Wypowiedzi oceniające wyrażają aktualne przeżycie oceny lub co najmniej nadają się do wyrażania przeżyć tego rodzaju. Z punktu widzenia semiotyki istotna jest różnica między zdaniem psychologicznym opisującym fakt przeżywania przez kogoś w pewnej chwili aprobaty czy dezaprobaty czegoś . do którego ocena się odnosi. przy założeniu. jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia. nazywa się „ocenami” same przez się przeświadczenia o skuteczności czegoś jako środka do spowodowania pożądanego stanu rzeczy. Z reguły jednak wypowiedź oceniająca zawiera również element opisu tego stanu rzeczy. są ładne” to wypowiedź nadająca się do wyrażenia czyjejś oceny estetycznej. wypowiedź: „Ach.lub zniknięcia. „Brawo”. „Fuj” itp. „Tramwaje. czyli wypowiedzi oceniające. „Podoba mi się twój kapelusz” to wypowiedź oceniająca związana z założeniem. Wypowiedź oceniająca w pewnych przypadkach może jedynie wyrażać jakąś ocenę.a wypowiedzią wyrażającą aprobatę czy dezaprobatę danego stanu rzeczy czy zdarzenia. że zna ona znaczenie ekspresywne takich wypowiedzi w języku polskim. które kursują w Kutnie. iż w Kutnie kursują tramwaje. np. . które oceniamy dodatnio czy ujemnie. które pośrednio tylko łączą się z ocenami w podstawowym rozumieniu tego wyrazu.

np. Niekiedy używa się terminu „ocena instrumentalna” na określenie samego przez się stwierdzenia. Można przyjąć. iż obraz ten podoba się zdecydowanej większości ludzi z jakiegoś kręgu społecznego.in. czy jest ono pożądane. Stąd też trudności odróżniania w sposób bezsporny np. czy niepożądane. lecz oceny zasadnicze podbudowane instrumentalnie mogą być rozpatrywane m. zakładanego jako istniejący. Wypowiedzi wyrażające nie oceny zasadnicze samoistne. czy dany stan rzeczy lub zdarzenie rzeczywiście pociąga za sobą takie skutki. Wypowiedziami oceniającymi nie zawierającymi w ogóle elementu opisowego są więc wypowiedzi wyrażające samoistne oceny zasadnicze nie odnoszone do określonego stanu rzeczy. bądź jako zdanie opisujące fakt. czy dany orzecznik ma charakter orzecznika . a także zdania stwierdzające zgodność jakiejś oceny z pewnymi regułami (kryteriami) oceniania. albo jako zdanie stwierdzające.. czy na fałszywej wiedzy o tym. czy oceny te opierają się na prawdziwej. iż takie to a takie przeżycie występuje w danym momencie w mojej świadomości. przy zakupach obrazów przez instytucje państwowe. że dany stan rzeczy czy zdarzenie powoduje jakieś inne interesujące nas zjawisko. iż ten obraz ma cechy odpowiadające zbiorowi kanonów estetycznych przyjmowanych w określonym środowisku artystycznym czy też oficjalnie narzuconych. że dany stan rzeczy pociąga za sobą jakieś aprobowane czy dezaprobowane skutki. ale także jako zdanie opisowe. Innego rodzaju wypowiedzi oceniające lub wypowiedzi dotyczące ocen zawierają w takiej czy innej postaci element opisu rzeczywistości. stwierdzające. iż tego rodzaju wypowiedzi są zdaniami opisowymi. Mogą być też formułowane zdania opisujące treść przeżywanej oceny. nie wdając się w to.„Podoba mi się teraz ten budynek” bywa rozumiana bądź jako wypowiedź wyrażająca przeżycie aprobaty estetycznej widoku pewnego budynku. prawdziwymi albo fałszywymi w zależności od tego. Wypowiedź „Ten obraz jest ładny” może być rozumiana nie tylko jako wypowiedź wyrażająca czyjąś ocenę estetyczną. z tego punktu widzenia.

Tłusta kaczka to dobra kaczka. Po drugie. Natomiast w idiomie „dobry kawał drogi” słowo „dobry” znaczy po prostu tyle.. a nie nasze smakoszowskie ustosunkowanie się do tego. a wygłoszona przez brodatych malarzy współczesnych jest wyrazem pogardy.opisowego. oszacowania jakiejś wielkości („ocena odległości”. czy oceniającego. co „duży”.dobry klucz” do naszego mieszkania ma złodziej. iż słowa „ocena” używa się niekiedy w odniesieniu do takich sytuacji. Należy zwrócić uwagę na dwie zwłaszcza postaci splątania wypowiedzi o charakterze opisowym i charakterze ocennym. czy „kobieta”. Należy zwrócić także uwagę. iż ktoś nigdy albo prawie nigdy nie wypowiada twierdzeń wbrew swoim przeświadczeniom . że . który się nam podoba”).rumak”. „Dobry człowiek” to człowiek. że mamy „dobry klucz” do naszego mieszkania. wypowiedzi opisowe mogą zawierać zwroty o szczególnym zabarwieniu uczuciowym. Wypowiedź „Ten obraz olejny jest jak kolorowa fotografia” w handlu jarmarcznym wyraża pełną aprobatę. ale różne zabarwienie uczuciowe. że my na ogół chwalimy ludzi za prawdomówność. a tłusta szynka to zła szynka. Słowo „koń” jest neutralne uczuciowo. to wypowiedź wyrażająca ocenę. Nazwy „koń”. „niewiasta”. „ocena szkód gradowych”) . „Dobry klucz” to po prostu klucz pasujący do określonego zamka. iż ktoś jest prawdomówny. słowo „szkapa” zabarwienie ujemne. słowo „rumak” ma zabarwienie uczuciowe dodatnie („koń. natomiast nie ma takiego charakteru wypowiedź „jesteś kobietą”. chyba że posługujemy się tymi słowami w sposób ironiczny. Wielu ludzi skłonnych jest uznawać. a źle jest. „szkapa”. . że wypowiedź.a inna sprawa. ale orzecznik „tłusty” określa cechę obiektywną. w których nie dokonuje się (przynajmniej bezpośrednio) aprobowania czy dezaprobowania czegoś. „baba” mają w zasadzie taki sam zakres. którego cenimy ze względu na jego szlachetny charakter i życzliwość dla innych. W istocie wypowiedź taka jest jedynie opisem faktu. Wypowiedź „jesteś babą” może być potraktowana jako znieważająca.. lecz np. przy czym dobrze jest. co moglibyśmy mieć na talerzu.

że dobrze by to było. Inne rodzaje takich wypowiedzi: dyrektywy techniczne. s. jako prognoza. W szczególności używa się mylącego zwrotu „ocena prawna czynu”. jako zgodnego czy niezgodnego z normami określonego systemu prawnego. 1 Wypowiedzi optatywne jako typ wypowiedzi pośredni między wypowiedziami oceniającymi a normami postępowania rzadko są przedmiotem analizy semiotycznej. by ten stan rzeczy czy zdarzenie miały miejsce. to zazwyczaj chce. reguły dotyczące dokonywania czynności . a wszystkie czyny przez nie zakazane .w podstawowym znaczeniu słowa „powinien” . Opałek. wyrażenie „On powinien dać się złapać” to wyrażenie. a także .czy też stwierdzenia określonych właściwości obiektywnych („ocena nasion”. które może być potocznie rozumiane: jako ocena. § 2. Pojęcie normy postępowania Wypowiedzi.jako norma postępowania. Z teorii dyrektyw i norm. co zapewne stanie się w przyszłości. jako życzenie. Warszawa 1974. 84 i n. że słowo „powinien” jest wieloznaczne. Należy jednak podkreślić. Jeśli ktoś globalnie aprobuje pewien stan rzeczy czy zdarzenie.za złe. które formułują tak czy inaczej ujęte wskazania określonego postępowania nazywamy wypowiedziami dyrektywalnymi. zamiast „kwalifikacja prawna czynu”. oby się tak stało.„oby było tak a tak” 1. Życzenie wyrażamy przez wypowiedź optatywną . K. Np. Por. „Oby były obfite zbiory ziemniaków” czy też „Powinny być obfite zbiory ziemniaków”. „ocena materiału dowodowego”). np. gdyby dana osoba uważała wszystkie i tylko czyny nakazane przez prawo za dobre. Takie posługiwanie się słowem „ocena” nie nastręczałoby wątpliwości jedynie wtedy. Spośród takich wypowiedzi zajmować się będziemy głównie normami postępowania.

nazywa się adresatem normy. Ten. „Jan powinien zapłacić Piotrowi 100 tyś.omówimy tylko pobieżnie2. np. Norma postępowania jest to wyrażenie. powinien rozpalić ogień” . jeśli wybuchnie pożar”).: „Jan powinien po każdym posiłku wypić lekarstwo”. albo wcale może nie być takiego). powinien włączyć lewy kierunkowskaz” . o godz. co może być mylące. W poszczególnych przypadkach w praktyce nasuwają się jednak istotne wątpliwości. Normy mogą różnić się indywidualnym czy generalnym określeniem nie tylko adresata. zł renty alimentacyjnej” .to norma indywidualna i konkretna. Normy pierwszego rodzaju nazywamy normami indywidualnymi. powinien stanąć do poboru wojskowego”. ale adresat może też być wskazany generalnie. „Jan powinien comiesięcznie płacić Piotrowi 900 tyś. Jeśli nakazuje postępować w pewien sposób stale czy wielokrotnie. zł jako odszkodowanie za uszkodzenie samochodu w wypadku. nazywamy ją normą abstrakcyjną.Każdy kierowca. kto posiada określone cechy. nazywamy ją normą konkretną. ale też okoliczności. aby w określonych okolicznościach tak. który miał miejsce w dniu 4 VII 1993” . Adresatem jest tu każdy. który skręca w lewo. Jeśli norma nakazuje adresatowi określonemu indywidualnie czy generalnie postąpić jednorazowo w pewien sposób. a nie inaczej postąpił czy wielokrotnie postępował. W podanym przykładzie adresatem normy jest Jan. Np. „Kto z uczestników wycieczki pierwszy wróci dziś do schroniska. gdy wystąpią określone okoliczności. które bezpośrednio komuś nakazuje (zakazuje). normy drugiego rodzaju normami generalnymi (czasem nazywa się je normami ogólnymi. . czy . „Piotr powinien uruchomić syrenę alarmową dnia 3 VIII 1993 r.00” czy też: „Piotr powinien uruchomić syrenę alarmową.: „Każdy mężczyzna. 17. w których wskazywany czyn ma być podjęty (np..to norma indywidualna i abstrakcyjna. który ukończył 20 lat. osoba indywidualnie wskazana w normie.to norma generalna i abstrakcyjna. bowiem adresat o takich cechach może znaleźć się faktycznie tylko jeden.konwencjonalnych . komu wskazuje się to działanie.to norma generalna i konkretna.

Spotyka się spory co do tego.. a w każdym razie nadaje się do tego. Sama przez się wypowiedź „x powinien czynić C” czy też wypowiedź . Postępowaniem nazywamy takie zachowanie się jakiejś osoby. Ziembiński. to jest wyrażeniami. nie stwierdza. ani fałszywa. jako że dokonuje się poprzez nią akt ustanowienia normy. Przyczyną tych sporów bywa to. a z drugiej strony sugeruje. wskazać można osobę. wobec czego nie jest to ani wypowiedź prawdziwa. którym można przypisać prawdziwość albo fałszywość. Warszawa 1992. Nie w każdym zresztą przypadku. Osobę. M. aby 2 . Biblioteka Myśli Semiotycznej.niech x czyni C” nie opisuje rzeczywistości. że w tym ostatnim przypadku proces ustanowienia normy jest bardzo złożonym zjawiskiem społecznym (por. czy normy są czy też nie są zdaniami w sensie logicznym. jak adresat normy powinien postąpić. pamiętać jednak należy.i zresztą tylko co do takich zachowań celowe jest formułowanie norm postępowania. jego życzenie. w której jest wypowiadana. red. że tak a tak jest. nazywamy go prawodawcą. Zieliński. które naszym zdaniem zależy od jej woli . czy ciągłe lub powtarzające się. a także to. rozdz. czy też nie jest.wskazywane przez normę postępowania traktować jako jednorazowe. kto ma cechy A. może spełniać różne role. nazywa się normodawcą. t. Jednocześnie wypowiedź taka wyraża jego myśl. Szerzej: Z. która daną normę wyraźnym aktem ustanowiła. która ustanawia normę postępowania dla innych (względnie dla siebie). powinien czynić C” w zależności od sytuacji. Pelc. Dyrektywy i sposób ich wypowiadania. jak będzie o tym jeszcze mowa. J. 17. XX § 2). że wypowiedź kształtu „x powinien czynić C” czy też „Każdy. Gdy wypowiedź taką wygłasza ktoś ustanawiając normę. Jeśli jest to organ państwa ustanawiający normy prawne. że sam termin „norma postępowania” bywa różnie rozumiany. wypowiedź ta spełnia rolę performatywną.

powinien” ma w tym przypadku sens jedynie oceniający. że dana norma obowiązuje. że ma postąpić tak właśnie czy inaczej. Nie jest to więc zdanie w sensie logicznym. obowiązany jest do jej naprawienia”. że Kowalski powinien wygłosić referat na następnym seminarium?”. Gdy w kodeksie cywilnym czytamy: „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę. czy też. O tym. mianowicie jako zdanie informujące. lecz wypowiedzią oceniającą jego czyn. potwierdzając albo zaprzeczając. Gdy kierujący zajęciami profesor ustanawia: „Kowalski powinien wygłosić referat na następnym seminarium”. co ma się na myśli mówiąc. Gdy ktoś tymi samymi słowami odpowiada potwierdzająco na pytanie „Czy to prawda. że norma «x powinien czynić C»jest normą obowiązującą?”. lecz wyrażenie swoistego rodzaju.. na które można odpowiedzieć. kierowaną do ongiś żyjącego Cezara. a słowo . że taka norma została ustanowiona. Wypowiedź „Cezar powinien był nie przekraczać Rubikonu” nie jest oczywiście normą postępowania. Równobrzmiącą wypowiedź sformułowaną w polskim podręczniku prawa cywilnego traktuje się jako wypowiedź w języku prawniczym. że zawiera wskazanie postępowania na przyszłość. ocenę. będzie mowa w następnym paragrafie. ale i obecnych czy też poprzednich. Niemniej pytanie „Czy to prawda. Pytaniu temu jednak nadajemy w gruncie rzeczy taki sens: „Czy to prawda. a nie jedynie aprobatę czy dezaprobatę pewnego postępowania. że w polskim systemie prawnym taka właśnie . obecnie poprzestaniemy na kilku przykładach podwójnej roli zwrotu „x powinien czynić C”. wypowiedź tę traktuje się jako ustanowioną przez Sejm normę postępowania. wypowiada zdanie informujące o fakcie. która zresztą mogłaby się odnosić nie tylko do zachowań przyszłych. wypowiedź w języku prawnym. wypowiada normę postępowania.sugerować adresatowi normy. że x powinien czynić C?” uważane jest za pytanie dorzeczne. Od wypowiedzi oceniającej jedynie jakieś postępowanie norma różni się tym. żądanie zachowania się w pewien sposób. że taka norma obowiązuje.

jakie stosunki społeczne panują w danym społeczeństwie. gdybyśmy natomiast przeczytali w podręczniku tym wypowiedź „Po śmierci męża jego brat powinien poślubić wdowę” byłaby ona w tym kontekście rozumiana jako zdanie. co oczywiście jest fałszem. reguły dotyczące czynności prawnych. Są to wypowiedzi wskazujące. co należy czynić. by żarówka świeciła się. to zapali się światło”. kto pragnie spowodować określony stan rzeczy. . Dyrektywy techniczne same przez się nie są normami wskazującymi komuś. Ze względu na to dążenie i ze względu na wiedzę stanowiącą podstawę sformułowania wspomnianej dyrektywy technicznej Piotr powinien powstrzymać się od palenia papierosów. palenie papierosów bowiem obniża sprawność fizyczną. jak np. to powinieneś przekręcić wyłącznik”. z której możemy się domyślać tego.: „Jeśli chcesz. np. iż „odbijają rzeczywistość społeczną”. oznaką. W tym przypadku jest to informacja prawdziwa. Trzeba też zwrócić uwagę na szczególny charakter wskazań tego rodzaju. reguły posługiwania się jakimś językiem. Dyrektywa „Jeśli chcesz mieć światło. lecz że obowiązywanie takich czy innych norm jest symptomem. jak ma postąpić. Od norm postępowania wskazujących adresatowi powinność takiego czy innego postępowania w jakiejś sytuacji odróżnić należy dyrektywy techniczne. Piotr chce bić rekordy sportowe. powinien palić jak najwięcej.przeciwnie. Jeśli ktoś chce bić rekordy sportowe. Ale to powinność tylko warunkowa .jeśli chce utrzymać maksymalną sprawność fizyczną. Taki obrazowy zwrot należy rozumieć oczywiście nie w ten sposób. Jeśli chce zrujnować zdrowie . powinieneś przekręcić wyłącznik” jest swoistym odwróceniem twierdzenia „Jeśli przekręcisz wyłącznik. ale są podstawą do ustanowienia odpowiedniej normy dla kogoś. aby osiągnąć określony skutek. że we współczesnym prawie polskim taka norma obowiązuje. że normy te są opisem rzeczywistości społecznej. to powinien powstrzymać się od palenia papierosów. Czasem mówi się o jakichś normach.norma obowiązuje.

Przy tym. jeśli się chce. a całej serii takich ruchów . Konsekwencją przykładowo wymienionych reguł są dyrektywy wyznaczające określony sposób dokonywania jakiejś czynności. nadając przez to sformułowaniu tych wypowiedzi charakter wytworzenia odpowiedniego znaku językowego. na podstawie dyrektyw nakazujących w taki. tak jak proste czynności psychofizyczne stają się ze względu na odpowiednie reguły substratem jakiejś czynności konwencjonalnej.i tak dalej. napisanie wypowiedzi określonego rodzaju (czynność konwencjonalna prostsza) staje się substratem czynności konwencjonalnej sporządzenia testamentu itd. Reguły obyczajowe nakazują dokonanemu w określonych okolicznościach ruchowi zdjęcia czapki z głowy przypisywać charakter aktu pozdrowienia czy uczczenia czegoś . Reguły gry w szachy nakazują przesunięciom określonego kształtu klocków po odpowiednio kratkowanej desce przypisywać charakter dokonania ruchów figury szachowej. aby . tak też czynności konwencjonalne prostszego rodzaju mogą stawać się substratem bardziej złożonej czynności konwencjonalnej: np.charakter rozegrania partii szachów z określonym wynikiem. Odpowiednio zresztą.itd. czyli jeśli ma być ona dokonana „ważnie” jako czynność konwencjonalna. jeśli się chce. a nie inny sposób dokonywać ruchu takim klockiem. aby ruch ten uzyskał charakter „ruchu wieżą”. Reguły dotyczące ruchów figury szachowej nakazują m. Należy mianowicie wyróżnić wyrażenia traktowane jako reguły nakazujące określonym zachowaniom jakichś osób przypisywać sens dokonania określonej czynności konwencjonalnej. a nie inny sposób dokonywać określonej czynności.in. jeśli czynność ta ma być uważana za czynność konwencjonalną danego rodzaju. według reguł obowiązujących w grze w szachy. Tak więc zrekonstruowane reguły jakiegoś języka nakazują wiązać z wypowiedzeniem czy napisaniem jakichś słów określone znaczenie. traktować przesunięcie walcowatego klocka równolegle do brzegu szachownicy jako ruch wieży. Konsekwencją tego rodzaju reguły jest dyrektywa nakazująca w taki.

np.ważne” jako czynność konwencjonalna (np. można odtworzyć regułę nakazującą tak a tak dokonanej czynności przypisywać charakter czynności konwencjonalnej danego rodzaju. jak należy „ważnie” sporządzić testament). które to reguły dopiero pośrednio prowadzą do sformułowania zwykłych norm nakazujących czy zakazujących jakiegoś postępowania. Przez należyte. Testament należy napisać własnoręcznie.. w grze w szachy przesunie wieżę w skos po szachownicy albo w piłce nożnej wrzuci piłkę ręką do bramki. reguły. jak należy wykonać określone działania. Kto napisze swój testament na maszynie. „nie liczą się” w grze w szachy czy w piłkę nożną. aby były one . nie zdobędzie bramki dla swojej drużyny. co należy uważać za „ważnie” sporządzony testament. ustają czy też zmieniają się obowiązki prawne jakichś podmiotów 3. i odpowiednie dyrektywy wskazujące.była ona „ważnie” dokonana jako czynność konwencjonalna w ramach określonego układu. Istotne jest w szczególności to. Mianowicie. dokonanie czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie powstają. Kto wykona odpowiednią czynność w sposób wskazany przez tego rodzaju dyrektywy. Kto wykona czynność nieodpowiednią. to podmiot podległy kompetencji (adresat normy kompetencyjnej) ma obowiązek zachować się w wyznaczony sposób. bo takie działania w tych grach są „nieważne”. jeśli określony przez daną regułę podmiot (podmiot uzyskujący upoważnienie. opatrując go datą i podpisem. Z tymi to regułami sprzężone są dyrektywy wskazujące. ten dokona czynności konwencjonalnej danego rodzaju. lub . że system prawny składa się z elementów dwojakiego rodzaju: 1) zwykłych norm nakazujących czy zakazujących dokonania jakichś czynności oraz 2) reguł nakazujących określonym zachowaniom (ewentualnie wytworom tych zachowań) przypisywać sens dokonania określonej czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie. „ważne”. ten nie wykona ruchu szachowego. kompetencję) w odpowiedni sposób dokona określonej czynności konwencjonalnej.

33. że jego rozrządzenie ostatniej woli będzie „nieważne” jako testament („sankcja nieważności”) w świetle polskiego kodeksu cywilnego.w rzeczywistości ani nie wyraża takiego żądania z mojej strony. 949 § 2 kod. Obowiązywanie normy Nie każdą normę postępowania uważa się za normę obowiązującą. to wprawdzie tak brzmiąca wypowiedź nadaje się do wskazania przez kogoś w języku polskim określonego postępowania dla określonej osoby. Jeśli na wykładzie podam jako przykład normy: „Królowa angielska powinna zawsze nosić suknię złotego koloru”. Ziembiński.mówiąc o obowiązywaniu jakiejś normy . nie będzie więc musiało być brane pod uwagę jako podstawa podziału spadku. W innych przypadkach . cyw.nie podpisze. Trzeba jednak zwrócić uwagę. Czynności konwencjonalne w prawie. Z. ten narazi się na to. 73-99. Nowak. a więc to. ale . Zieliński. M. ani nie ma najmniejszych choćby szans na to. „Studia Prawnicze Instytutu Nauk Prawnych PAN” z. S. objawowe pojmowanie obowiązywania normy). poza spełnieniem roli przykładu normy nieobowiązującej. iż zwrot „norma N obowiązuje” jest wieloznaczny. Wronkowska. lub nie opatrzy datą (poza wyjątkami przewidzianymi przez art. czy owa norma jest z jakiegoś punktu widzenia odpowiednio uzasadniona. 1972. że ze strony jakichś ludzi wskazania tej normy spotykają się z posłuchem w . 3 § 3.). Należy przede wszystkim rozróżnić dwa zasadniczo odmienne sposoby rozumienia tego zwrotu. jest pustym dźwiękiem bez jakiejkolwiek doniosłości społecznej.ma się na myśli jej skuteczność społeczną (behawiorystyczne4. W pewnych przypadkach mówiąc o obowiązywaniu normy ma się na myśli to. Szerzej: L. by spełniła rolę sugestywną w stosunku do tej osoby. s.jak łatwo zauważyć .

lecz do faktów zachowania się w dany sposób ze względu na wskazania danej normy . można byłoby wnosić. a jeśli ewentualnie adresat nie realizuje wskazań tej normy. na pozór łatwo jest znaleźć obiektywne kryterium rozstrzygania. W gruncie rzeczy w koncepcji tej odwołujemy się nie do samych faktów zachowania się zgodnego ze wskazaniami jakiejś normy. nie zaś niedostępne dla zewnętrznej obserwacji zjawiska świadomości. że ktoś zawsze gwiżdże przy goleniu. czy też za nieobowiązującą. z jakiego względu ktoś postępuje w ten. czy daną normę należy uważać za obowiązującą w danym środowisku. W rzeczywistości jednak sprawa nie jest prosta: z tego.kierunek w psychologii.każdym przypadku albo przynajmniej dostatecznie często. behaviourism od behaviour. Mówiąc o obowiązywaniu normy pojmowanym behawiorystycznie. to jest w odpowiednio wysokim stopniu prawdopodobne. a nie inny sposób.a to. „zachowanie się”) .ze strony wyznaczonych do tego organów państwa). że przedmiotem naukowych badań psychologicznych mogą być tylko dostrzegalne zewnętrznie zachowania człowieka. że obowiązuje go taka norma postępowania. że spotka go za to jakieś zło ze strony członków społeczeństwa (w szczególności . który głosi. Behawioryzm (ang. 4 . nie jest na ogół sprawą bezpośrednio rozstrzygalną w drodze obserwacji faktów zewnętrznych.

że ustanowienia normodawcy uważane są za wiążące dla adresatów. że norma N obowiązuje ze względu na uzasadnienie tetyczne jej obowiązywania. których tu omawiać nie możemy. Normę. Uznając normę za obowiązującą z czyjegoś opartego na władzy ustanowienia. Czyjeś czyny możemy uważać za dobre same przez . to studenci powinni przynieść na te ćwiczenia przybory do pisania. że uważano za obowiązujące takie normy. jest czynem według czyjejś oceny dobrym czy też najlepszym z jakichś względów w danej sytuacji. której obowiązywanie uzasadniamy odwołując się do faktu. którego dana norma zakazuje. że czyn. że normę N ustanowił i dokonanego ustanowienia nie odwołał ktoś. to znaczy. nazywamy normą mającą uzasadnienie tetyczne. kto ma władzę w stosunku do adresatów normy. to już problemy socjologiczne. czy władza opiera się na przymusie. ze względu na które mówi się o jej obowiązywaniu: z uzasadnieniem tetycznym oraz z uzasadnieniem aksjologicznym. czy na innych jeszcze podstawach. czy na szacunku. że czyn. mamy na myśli to. krótko: normą tetyczną.W przypadku odwoływania się do uzasadnienia spotkać się możemy z dwoma przede wszystkim typami uzasadnienia normy. które nasuwają się jako konsekwencje normy wyraźnie przez normodawcę ustanowionej. jest czynem złym. że norma N obowiązuje z aksjologicznego punktu widzenia. że ustanowił ją ktoś. że taki jest układ stosunków między adresatami tej normy a normodawcą. mamy na myśli to. które rzekomo ustanowić miał mityczny założyciel państwa czy miasta. że studenci powinni na ćwiczeniach napisać pracę klauzurową. Np. można też ująć sprawę w taki sposób. gotowi jesteśmy zazwyczaj uznać też za obowiązujące normy. kto ma władzę nad adresatami tej normy. Mówiąc. Zdarzało się i tak. jeśli profesor ustanowił. Czy jest to władza oparta na rzeczywistych czy też wyobrażonych tylko zależnościach adresatów. jaki zyskał. Mówiąc. jakim rozporządza normodawcą. który norma ta nakazuje jej adresatowi.

by kwiaty się rozwijały. że wskazywane przez nią postępowanie jest dobre. Dlatego też uzasadniając obowiązywanie normy musimy często odwoływać się nie tylko do żywionych przez kogoś ocen. „Piotrowski przed wycieczką kajakową powinien poddać się szczepieniu przeciw durowi brzusznemu” . Jeśli więc np. której obowiązywanie uzasadniamy odwołując się do czyichś ocen. którą uznajemy za obowiązującą z aksjologicznego punktu widzenia. znacznie częściej odwołujemy się do oceny skutków pewnego czynu niż do oceny czynu samego przez się.że niszczy kwiaty). bo samo przez się uprzejme odnoszenie się do innych uważamy za coś.to norma. Normę. ale i do pewnego stanu wiedzy o związkach między określonym zachowaniem się adresata normy a powstającymi z tej przyczyny stanami rzeczy.się lub dobre ze względu na ich skutki. drugi z nich . bo choć samo szczepienie przeciw durowi jest połączone z pewną dolegliwością. przy jednoczesnej różnicy ocen i przeświadczeń.to norma.by sczezły). jak powinni postąpić. lub według czyjejś wiedzy powoduje skutki oceniane dodatnio. krótko: normą aksjologiczną. że dobrze. „Piotrowski powinien uprzejmie odnosić się do sąsiadów” . znającego związek przyczynowy między poddaniem się szczepieniu a uniknięciem choroby. dwóch ludzi spiera się o to. że jakaś norma może być uważana za obowiązującą z jednego tylko albo z kilku . ma ono skutki uznawane za dobre przez każdego rozsądnego człowieka. to przyczyny sporu co do obowiązywania tej normy mogą być dwie: 1) może to być różnica ocen (jeden uważa. czy powinni wrzucać popiół z papierosów do doniczki z kwiatami w ich pokoju. co zasługuje na ocenę dodatnią. drugi z nich . Zwrócić należy uwagę. którą uważamy za obowiązującą. Uznając normy za obowiązujące z aksjologicznego punktu widzenia. 2) może to być różnica w stanie wiedzy (jeden sądzi. że popiół z papierosów wzmacnia. nazywamy normą mającą uzasadnienie aksjologiczne. Może się zresztą zdarzyć zgoda między nimi co do tego.

a jakie . czy wskazane w niej działanie jest dobre według naszej oceny. że tak ustanowił ich zwierzchnik. że dane postępowanie jest samo przez się dobre lub prowadzi do dobrych skutków.we wtorki. a więc przyjmując ją tylko jako normę tetyczną. które ustanawia dla nas ktoś. to uważa. a sprawy spadkowe . że sędzia A będzie lepiej rozpatrywać sprawy z numerem nieparzystym. Ustanawia więc normę.A. kogo musimy słuchać.nieparzyste. która połowa komu do sądzenia przypadnie. a nie byle kto.z parzystym. ktoś taki. Jedynym zaś uzasadnieniem tego. że adresaci powinni tak a tak postępować. Najczęściej jeśli ktoś ustanawia dla siebie lub dla innych pewną normę postępowania. Np. Po prostu jakoś trzeba pracę równo podzielić i rozstrzygnąć. bądź też podporządkować się tylko. że z powierzonych mu spraw sprawy opiekuńcze rozpatrywać będzie w piątki. Nie ma żadnych podstaw. ani też czy do czegoś dobrego prowadzi. a sędzia B sprawy z numerem parzystym. Oczywiście jesteśmy skłonni podporządkować się tylko tym normom. którą ktoś ustanawia dla innych czy dla siebie. bo ocenia. które uważa się za normy wyłącznie tetyczne. aby przypuszczać. Wskazać można takie normy. Przyjmując ustanowioną dla nas normę wyłącznie jako normę tetyczną. prezes sądu ma rozłożyć równo pracę między dwóch sędziów.punktów widzenia. gdy żywią podobne oceny i mają taką samą wiedzę). jest to. . że parzyste sprawy powinien rozstrzygać B. to adresaci tej normy mogą bądź uznać ją. to znaczy przyjąć jako normę aksjologiczną (np. Jeśli ktoś stanowi normę dla innych uważając ją za aksjologiczną. a sędzia B . a nieparzyste . kto ma nad nami z takich czy innych powodów władzę. bo nie wiadomo. że sędzia A powinien rozpatrywać wszystkie sprawy opatrzone numerem nieparzystym. rzadko jest jednak normą z jego punktu widzenia wyłącznie tetyczną. że ktoś tak ustanowił. uważając tę normę za obowiązującą ze względu na samo to. nie wnikamy w to. Norma postępowania. jakie sprawy otrzymają numery parzyste. Podobnie jak sędzia może ustanowić sam dla siebie normę.

liczyć się należy z tym. a ten ostatni nie liczy się zupełnie z tym faktem. troskę o dzieci itp. że te działania lub ich następstwa uważam za dobre w pewnym szczególnym znaczeniu. która ma być adresatem tej normy. osoby. Oczywiście jeśli ktoś sam dla siebie ustanowił pewną normę postępowania. że to. pracę przy wałach przeciwpowodziowych. że ktoś dla mnie takie normy ustanowił. bo ustanowione zostały przez organ państwa. którego aparat może zmusić do posłuszeństwa tym normom. Normy prawne są na ogół przyjmowane przez adresatów jako normy tetyczne. oraz jakiejś trzeciej osoby obserwującej powstałą sytuację. bo brudne ściany brzydko wyglądają. ale dlatego. Podporządkowują się im.Pośrednio tylko kierujemy się w tym przypadku oceną. osoby. Np. która taką normę ustanowiła (normodawcy). co ona nakazuje. każdy rozsądny obywatel tak odnosi się do norm nakazujących szczepienia ochronne. niż narażać się na skutki nieposłuszeństwa. Jeśli ktoś uznaje normę prawną za normę nakazującą coś . choć zdaniem obserwatora ustanowienie normy przez tego normodawcę powinno być dla jej adresata wiążące. Powinienem pomagać chorym. że co do obowiązywania jednej i tej samej normy różnić się mogą poglądy np. którą ustanowił. że dla danej normy wskazać można odpowiednie uzasadnienie. jest dla jej adresata obowiązująca. Podobnie uzasadnione są normy estetyczne: powinienem nie brudzić ścian. z tego względu. że norma. Przykładem norm aksjologicznych są uznawane przez nas normy moralne. Mówiąc o obowiązywaniu normy w tym sensie. sytuacja się zazwyczaj upraszcza: prawnika interesują jednak przede wszystkim normy ustanowione przez kogoś dla innych osób. Normodawca np. uważają za godne aprobaty. bronić słabych. kto ma nad nami władzę. iż powinni tak postępować. odpłacać dobrem za zło nie dlatego. jak nakazuje norma prawna. uważa. że lepiej jest słuchać kogoś. Ale w wielu przypadkach adresaci norm prawnych mają poczucie.

Spory takie ciągnąć się mogą w nieskończoność. że człowiek. „z nakazu samego rozumu ludzkiego”.nie dlatego. ustaleniu tego.lecz obowiązują niezależnie od czyichkolwiek poglądów i niezależnie od jakichkolwiek faktów społecznych. w jaki sposób ustanowione normy mają być uważane za normy prawne obowiązujące w danym . o co im chodzi. jakie normy uznaje on za obowiązujące. mówimy. Dlatego też prawnicy wiele uwagi poświęcają możliwie precyzyjnemu ustaleniu. że z punktu widzenia jego moralności ta norma prawna jest normą słuszną. Warto wreszcie nadmienić. Z drugiej strony. czy nie obowiązuje. Po uważniejszym zbadaniu takich wypowiedzi dojść można do wniosku. który głosi. jeśli dyskutanci nie uzgodnią. iż tak postępować jest dobrze. ale nadto każde z wielu jego znaczeń jest trudne do precyzyjnego sformułowania. dlaczego często są spory o to. na podstawie obserwacji czyjegoś postępowania można wprawdzie domyślać się. tego spotyka za to jakieś zło . że ktoś uznaje jakąś normę za obowiązującą ze względu na takie czy inne jej uzasadnienie. ani dlatego. co jest „źródłem prawa”. że ustanowił je jakiś człowiek obdarzony władzą czy ewentualnie jakaś istota nadprzyrodzona. nie można jednak stwierdzić tego stanowczo.dobrego moralnie. że jest tak w społeczeństwie. To. Normy te mają obowiązywać „z samej natury rzeczy”. daje w tej formie wyraz przekonaniu. czy jakaś norma obowiązuje. iż kto danej normy nie słucha. czy będzie on postępować w sposób przez normę wskazany. Zapewne wielu studentów uznaje za obowiązującą normę. którego członkowie odrzucaliby daną normę. że ktoś ocenia. że są i tacy. iż taka a taka norma „obowiązuje absolutnie”. iż społeczeństwo. że pewne normy „obowiązują absolutnie” . Łatwo więc zrozumieć. którzy uważają. iż student powinien systematycznie się uczyć. Zwrot „norma N obowiązuje” jest nie tylko wieloznaczny (nie omówiliśmy tu wszystkich jego znaczeń). skazane byłoby na upadek i zagładę. ani dlatego. nie wszyscy z nich jednak to czynią. nie przesądza jeszcze o tym. tj.

Nie jest to wszakże jedyna postać sformułowania normy w języku potocznym5. Czytamy więc w Dzienniku Ustaw lub innym dzienniku służącym do urzędowego ogłaszania norm prawnych: „Ustawa z dnia.. ściśle biorąc.państwie. jest informacją o kwalifikacji pewnych czynów ze względu na określoną normę. jaki akt stanowienia jest podstawą obowiązywania danej normy. Prawnicy interesują się normami prawnymi. „Rozporządzenie z dnia. w których ta norma jest zawarta..” co oznacza. błagań czy zachęt). w tekście ustawy. a więc ustanowionymi przez właściwy organ państwa.. Może być ona wysłowiona w postaci wyrażenia. Rolę sformułowania normy może też pełnić zdanie informujące. Wskazywanie postępowania wyznaczonego przez normę może przybrać postać słowną nakazu zachowania się w określony sposób lub zakazu określonego zachowania . O tym. takie zdanie. że dany czyn jest nakazany czy zakazany. Rady Ministrów czy innego odpowiedniego organu państwowego. jako postaci wzorcowej. ale też próśb. która nakazuje czy zakazuje danych czynów. że wszystkie zawarte w przepisach poniżej ogłoszonych normy obowiązują na podstawie wymienionego w nagłówku aktu normodawczego Sejmu.”. § 4. dowiadujemy się z nagłówka zbioru jednocześnie ustanowionych przepisów prawnych. sprowadza się wszelkie normy postępowania. np. ale często. jak „powinien czynić” oraz zwrotów równoznacznych .. Postać słowna i struktura norm postępowania W rozważaniach z zakresu teorii prawa bierze się najczęściej pod uwagę normy sformułowane za pomocą zwrotów tego rodzaju.i do takiej postaci słownej. co nadaje wypowiedzi charakter szczególnie sugestywny (choć może być formą sformułowania nie tylko rozkazów. przede wszystkim jako normami tetycznymi. w którym czasownik użyty jest w trybie rozkazującym. bywa traktowane jako wyrażenie równoznaczne z normą.

cyt.a więc wyznacza mu obowiązek podjęcia pewnego postępowania. Zamiast formułować nakaz podjęcia określonego działania możemy sformułować równoznaczny zakaz powstrzymania się od danego działania. że norma wyznacza adresatowi obowiązek spowodowania pewnego stanu rzeczy (obowiązek jakichś działań zmierzających do spowodowania pewnego stanu rzeczy i zaniechania działań z tym niezgodnych) nie określając bliżej. które zabraniają jakiegoś postępowania. Te dwie postaci słowne normy mogą się zresztą wzajemnie zastępować.. Często bywa. Z tego punktu widzenia rozróżniamy normy nakazujące określone postępowanie oraz normy zakazujące. ss. [w:] Dyrektywy i sposób ich wypowiadania. Zieliński. a zaniechania zachowania z tamtym niezgodnego. we wszelkich czy też bliżej określonych okolicznościach . 79-90. Wypowiedzi dyrektywalne w praktyce językowej.się.i odpowiednio odwrotnie. która adresatowi wyznacza jakieś ściślej czy bardziej ogólnie określone zachowanie się. Wybór tej czy innej postaci słownej jest w tym przypadku sprawą jedynie redakcyjną. a zamiast formułować nakaz powstrzymania się od jakiegoś działania możemy prościej sformułować normę zakazującą danego działania . w jaki sposób ten stan rzeczy ma zostać spowodowany. 5 . Szerzej: M. wyd. W każdym przypadku norma postępowania jest wypowiedzią.

czy też tzw. przy czym wyznaczone postępowanie ma być spełniane albo w każdej sytuacji. jeśli na ich miejsce podstawimy jakieś odpowiednie wyrażenia. . Niezbędnymi elementami każdej normy są określenie jej adresata oraz określenie postępowania. Przedmiotem zainteresowania prawników są w pierwszym rzędzie normy generalne i abstrakcyjne.Czasem spotkać się można w literaturze prawniczej z użyciem wyrażenia „norma zezwalająca”. który zresztą trudno byłoby pogodzić z ogólnie przyjmowaną definicją normy postępowania.jaka jest struktura norm tego rodzaju. w której jest możliwe. „Normą zezwalającą” nazywa się bowiem zarówno wypowiedzi uchylające poprzednio obowiązującą normę. a więc . Tak jak strukturę różnych rodzajów zdań w sensie logicznym najprzejrzyściej uwidacznia odpowiednia funkcja zdaniowa. otrzymujemy wyrażenie będące normą postępowania.za pomocą schematu: „Każdy. które adresat ten ma spełnić. strukturę normy indywidualnej można ogólnie przedstawić za pomocą schematu: „Osoba x w okolicznościach W powinna czynić (nie czynić) C”. „chronione”) w tej postaci uzyskuje. jakie elementy treściowe zawiera każda tego rodzaju norma postępowania. jak i szczególnego rodzaju normy zakazujące ingerować w jakąś sferę działań osoby. gdyż powodować może liczne nieporozumienia. jest wieloznaczny i w związku z tym należy go unikać. XX § 2). tak strukturę normy najprościej przedstawić w postaci wyrażenia zawierającego znaki zmiennych. że jakaś norma postępowania nie obowiązuje. Termin ten. która takie zezwolenie („zezwolenie mocne”. Stąd np. albo tylko w jakichś okolicznościach bliżej określonych. czy wypowiedzi ograniczające poprzednio sformułowany zakaz. normy kompetencyjne. o których bliżej mowa będzie w trzeciej części podręcznika6 (rozdz. Powstaje problem. jak też po prostu wypowiedzi stwierdzające. natomiast normę generalną .

mówimy. a więc sytuacja. można powiedzieć. S. . co uniemożliwiłoby mu zrealizowanie normy. osoba. Jeśli więc spotykamy się z wypowiedzią o schemacie „x powinien czynić C”. O normie. Wronkowska. nie można orzekać. że przestrzega on danej normy. Jeśli adresat normy zachowuje się w wyznaczony sposób. w której adresat normy ma postąpić we wskazywany mu sposób. czyniąc coś takiego. to w sformułowaniu normy zazwyczaj po prostu pomija się wzmiankę o tym. jest tylko potencjalnym adresatem normy. w której norma nakazuje postąpić czy postępować w określony sposób. gdy w przyszłości znajdzie ona zastosowanie).kto ma cechy T. że stale znajduje zastosowanie. lecz jeszcze nie zaktualizowany. to dorozumiewa się. Jeśli spełnienie wskazywanego postępowania ma następować we wszelkich sytuacjach.). w których jest to możliwe. Dopóki norma nie znajduje zastosowania. Świrydowicz. będąc świadomy tego. że x ma obowiązek tak postąpić w każdej sytuacji. albo zachowuje się w sposób niezgodny z normą. Dopóki norma nie znajduje zastosowania. czyli realizuje obowiązek wyznaczony mu przez normę. która nakazuje jakieś postępowanie we wszelkich okolicznościach (jak np. itp.i ze względu właśnie na tę normę tak się zachowuje . że norma ta znajduje zastosowanie. powstrzymanie się od fałszowania pieniędzy. M. znieważania innych. której wyznacza ona jakieś postępowanie.mówi się. 6 Szerzej patrz: K. że dana norma takie zachowanie mu nakazuje . obowiązek jej jest tylko potencjalny. rozpowszechniania wydawnictw pornograficznych. że pośrednio. Jeżeli powstaje wymieniony w normie zespół okoliczności. Gdy powstanie sytuacja. Adresat w takiej sytuacji albo zachowuje się w sposób wyznaczony przez normę. obowiązek adresata staje się obowiązkiem już zaktualizowanym. że jej adresat realizuje czy też przekracza normę (chyba. krócej: realizuje normę. czyli przekracza (narusza) normę. w okolicznościach W powinien czynić (nie czynić) C”.

„Państwo i Prawo” 1975 nr 7. w których dana norma znajduje zastosowanie. W przypadku normy konkretnej zakres normowania w części pozytywnej składa się z jakiegoś jednego tylko czynu. oraz z części negatywnej obejmującej zachowania się zakazane ze względu na tę normę (a więc działania zamiast nakazywanych zaniechań. które są jej potencjalnymi czy też. nazywamy jej zakresem normowania. czy też zaniechania zamiast nakazywanych działań).Zieliński.np. Klasę sytuacji (to znaczy zespołów powstających okoliczności). a w części negatywnej .. ze względu na pewną powstałą sytuację. to znaczy mające więcej niż jednego adresata).z klasy zachowań niezgodnych z zachowaniem nakazywanym przez tę normę. Norma generalna określa rodzajowo zakres podmiotów. nazywamy zakresem zastosowania tej normy. nie związane z osobą adresata (W. ss.norm zezwalających”. których dana norma dotyczy. O nieporozumieniach dotyczących tzw. Z. przy czym zakres normowania składa się z dwóch części: z części pozytywnej obejmującej w ten czy inny sposób określone zachowania się nakazywane przez normę. Ziembiński. czy ogólne. . że jest urzędnikiem) oraz okoliczności sytuacyjne. że naruszone zostały istotne interesy państwa). oraz normy faktycznie jednostkowe. Możemy przy tym w tego rodzaju zespołach okoliczności wyróżniać okoliczności dotyczące cech charakteryzujących adresata normy (T .np. 57-64. Klasę zachowań. czyli normy faktycznie bezprzedmiotowe. aktualnymi już adresatami (z tego punktu widzenia odróżnić można normy faktycznie nie znajdujące adresata o przewidywanych cechach. .

Zaletą takiego ujęcia redakcyjnego jest to. możemy przedstawić poglądowo za pomocą wykresu (patrz obok. Zachowania już zrealizowane możemy jedynie chwalić albo ganić. jak określona w normie. że wypowiedź ta dotyczy wszelkiej osoby o takich właściwościach i wszelkich przypadków.Zakres zastosowania i zakres normowania normy.czynów każdego takiego podmiotu) odnosi się dlatego do przyszłości i do czynów uważanych za zachowania dowolne danego podmiotu. rys. zachowania osoby głęboko uśpionej) lub miałyby być zrealizowane w przeszłości. . w których powstaje taka sytuacja. karać za nie bądź nagradzać. W rozważaniach prawniczych uważa się za dogodne przedstawienie norm generalnych i abstrakcyjnych w postaci gramatycznej okresu warunkowego: „Jeśli jakaś osoba ma właściwości T i powstały okoliczności W. które nie są dowolne (jak np. której adresatem jest podmiot A. że w poprzedniku tego rodzaju okresu warunkowego (nazywanym tradycyjnie. że byłoby niecelowe zwracać się do kogoś z nakazem czy zakazem takich zachowań.przy czym domyślne jest. nie można jednak oddziaływać na to. co już się stało. Wydzielanie zakresu zastosowania z klasy możliwych przyszłych sytuacji oraz zakresu normowania z klasy możliwych przyszłych czynów podmiotów A (odpowiednio . choć niezbyt właściwie. to powinna czynić C” . 10).

Czy przykładowo rozważana norma wysłowiona w postaci okresu warunkowego „warunkowo” wyznacza powinność danego działania? Powinność jest bezwarunkowa.. a co do „dyspozycji”. kto ma właściwości T i znalazł się w okolicznościach W. że przy takim ujęciu redakcyjnym powstawać mogą nieporozumienia i zawile spory co do charakteru powiązania pomiędzy poprzednikiem a następnikiem takiego okresu warunkowego.. „Jeśli jest czas burzy. że norma tak sformułowana jest równoznaczna z normą sformułowaną bez użycia spójnika „jeżeli. lecz to. Pamiętać wszakże należy. Spory prawników dotyczące tego. jaki element treści określają dane słowa. powinien czynić C”. a nie sprawą o istotnym znaczeniu. Można przy tym charakterystykę właściwości adresata ujmować jako element okoliczności zastosowania (TW) albo okoliczności zastosowania ująć w charakterystyce wskazywanego czynu (CW). to. to powinien zamknąć okna”. Użycie takiej czy innej formy słownej jest w tym przypadku sprawą dogodności stylistycznej.„hipotezą normy”7) ujmowane są elementy określające cechy adresata oraz zakres zastosowania normy. „Jeśli ktoś jest woźnym w danym gmachu i jest czas burzy. to woźny w danym gmachu powinien zamknąć okna”. powinien zamknąć okna w czasie burzy”. są więc w znacznej części sporami jałowymi... . to powinien zamknąć okna w czasie burzy”. tyle że dotyczy podjęcia działania dopiero po wystąpieniu określonych okoliczności. . a mianowicie: „Każdy. co ma być według redakcyjnego ujęcia danej normy zaliczane do jej „hipotezy”. Równoznaczne są np. kto jest woźnym w danym gmachu. natomiast w następniku (zwanym „dyspozycją”) ujmowane są elementy określające zakres normowania. co redagując ją umieszczono w poprzedniku okresu..Jeśli ktoś jest woźnym w danym gmachu. normy: „Każdy.”. Przy ujmowaniu normy w strukturę okresu warunkowego nie tyle ważne jest. Zaznaczyć jednak należy. a co w następniku.

a następnie umieszcza się opis czynu. Normy mogą zawierać wskazania złożone („Powinno być tak. XVI § 5. że każdy. że A czyni C i D.Por. że pierwsze wyznaczają powinność „warunkową”. 7 . iż powinno być tak. Chodzi tu przy tym o jakieś okoliczności dodatkowo określone przez normę. czy podjęcie nakazywanego działania będzie w ogóle potrzebne z jego punktu widzenia. to powinieneś czynić C”. albo . jak powinność wyznaczona przez dyrektywę techniczną „Jeśli chciałbyś osiągnąć B. całkiem odmienne znaczenie słowa „hipoteza”.„bezwarunkową”. że A czyni C.że się jej nie pozostawia). rozdz. w których nakazane czyny mają być przez adresata normy realizowane. kto ma właściwości T i znalazł się w okolicznościach W. iż powinno być tak. Kryterium odróżniania norm „hipotetycznych” i „kategorycznych” nie stanowi więc to. Formułując normę głoszącą. i powinno być tak. czyni C”. W rozważaniach z zakresu logiki norm dogodnie jest przyjmować taki schemat struktury normy. że A czyni C lub D. Formułując normę. że nie wiadomo. iż zwrot powinnościowy umieszcza się na początku wypowiedzi. a także mogą być łączone spójnikami w wyrażenia bardziej złożone („Powinno być tak. a więc np. których powstanie jest jedynie warunkiem umożliwiającym podjęcie danego czynu (np. a drugie . że A czyni C i D”). a nie okoliczności takie. lecz forma redakcyjna wskazania okoliczności. nie można zamykać zamkniętego okna ani otwierać na oścież otwartego). bo służy tylko wyrażeniu myśli normodawcy. żądamy spełnienia obu tych czynów.: „Powinno być tak. że adresatowi pozostawia się swobodę wyboru. to powinieneś je zamknąć” mógłby być bez przeszkód pominięty. że A czyni P”). żądamy spełnienia przynajmniej jednego z tych czynów (przy czym wypowiedź tę możemy rozumieć albo w ten sposób. Nie jest to więc taka powinność. przez którego spełnienie dana norma zostaje zrealizowana. Poprzednik normy „Jeśli okno jest otwarte.

Powiązanie takie ma charakter funkcjonalny. podlega karze pozbawienia wolności do lat 2.). polegająca na tym. Ludzie nie zawsze skłonni są spełniać swe obowiązki i z tego powodu norma ustanawiana dla innych bez ich zgody jest zwykle połączona w systemie prawnym z inna normą.k. powiązanie jakiejś normy (normy sankcjonowanej) z odpowiednią normą sankcjonującą. Wystarczy zresztą podać do wiadomości. że kto nie przestrzega .Normy mogą być powiązane ze sobą związkami natury logicznej (co jednak przedstawia swoiste i trudne problemy. ograniczenia wolności albo grzywny” (norma sankcjonująca).organowi państwa) wykonać takie działanie. nakazuje innemu podmiotowi (w przypadku norm prawnych . to organy państwowe powinny mu wymierzyć karę pozbawienia wolności do lat 2. „sankcja nieważności”. jest pewnym zabiegiem socjotechnicznym ze strony normodawcy. która w przypadku. o których wspomina się w trzeciej części podręcznika) albo powiązaniami pozalogicznymi.: „We wszelkich okolicznościach każdy obywatel powinien nie rozpowszechniać pism. druki. ograniczenia wolności albo grzywny” (art. druków. fotografii lub innych przedmiotów mających charakter pornograficzny” (norma sankcjonowana). fotografie lub inne przedmioty mające charakter pornograficzny. które ma zmusić adresata pierwszej normy do posłuszeństwa (sankcja egzekucji) lub spowodować dlań jakąś dolegliwość za niezrealizowanie normy (sankcja kary).do organów wymiaru sprawiedliwości. Całkowicie odmienny charakter ma tzw. iż: „Kto rozpowszechnia pisma. Mamy więc powiązane ze sobą dwie normy: jedną odnoszącą się do zachowań ogółu osób podlegających danemu systemowi prawnemu. gdyby ktoś nie zrealizował swego obowiązku wyznaczonego przez pierwszą normę. 173 § 1 k. gdy pierwsza norma zostanie przez kogoś w sposób oficjalnie stwierdzony naruszona. Do tych ostatnich należy np. Ta druga norma wtedy znajdzie zastosowanie. drugą . „A jeśliby ktoś naruszał tę normę. Np. czego powinien nie czynić. by już każdy mieszkaniec kraju wiedział.

a następnie w pełni rozwinięte zdanie w sensie logicznym opisujące przeżywaną ocenę. długi. szczery. zloty. że obowiązuje norma: a) „Każdy powinien zdjąć czapkę wchodząc do pokoju”. w szczególności traci w związku z tym możność uzyskania ochrony pewnych swych interesów ze strony organów państwa. tłusty. a następnie sformułuj ocenę globalną. wstrętny. 2. 5. 3. czy są to oceny zasadnicze samoistne. wskazując. brązowy. twardy. Zadania 1. o Piotrze? 4. silny. burzliwy. c) „Każdy zdrowy człowiek powinien codziennie robić gimnastykę poranną”. Co masz na myśli. c) generalnej i abstrakcyjnej. b) indywidualnej i abstrakcyjnej. „Piotr łże”. olśniewający. 6. d) .normy prawnej wskazującej. w jaki sposób dokonać pewnej czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie. Podaj przykład normy zarazem: a) indywidualnej co do określenia adresata i konkretnej. „Jan plecie głupstwa”. dziurawy. Czy i ewentualnie jaka jest różnica między znaczeniem pierwszej i drugiej wypowiedzi o Janie?. atrakcyjny. szpetny. wieczorem nadzwyczaj uroczy” jest wypowiedzią jednoznaczną? Uzasadnij dokładnie odpowiedź. czy podbudowane instrumentalnie. Czy wypowiedź „Jan Kowalski był w dniu 27 VIII 1993 r. gdy stwierdzasz. potężny. 7. ten nie osiąga przez swoje działanie zamierzonych skutków prawnych. „Jan popełnia zasadniczą omyłkę w tej prelekcji”. Podkreśl wśród następujących orzeczników te. „Piotr świadomie mija się z prawdą”. które Twoim zdaniem wyrażają ocenę: kwadratowy. Sformułuj oceny jakiegoś faktu z różnych punktów widzenia. Sformułuj wypowiedź oceniającą. b) „Osoby rejestrujące motocykl powinny uiścić opłatę rejestracyjną”. zacny. smaczny.

. 10. b) „Za szkodę wyrządzoną przez zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części odpowiedzialny jest samoistny posiadacz budowli”. c) „Powinienem znać bieg linii tramwajowych w moim mieście uniwersyteckim”. na których podstawie uznajesz normy: a) „Powinienem przejrzeć notatki z wykładu jak najprędzej po jego zakończeniu”. Wskaż dyrektywy techniczne lub zespół dyrektyw technicznych. Sformułuj jakąś normę w postaci: a) wypowiedzi rozkazującej. f) „Każdy powinien być surowy w ocenach samego siebie”? 8. b) „Powinienem ucząc się z mojego podręcznika zaznaczać na marginesie miejsca niezrozumiałe dla mnie”. c) „Sprzedawca obowiązany jest udzielić kupującemu potrzebnych wyjaśnień o stosunkach prawnych i faktycznych dotyczących rzeczy sprzedanej oraz wydać posiadane przez siebie dokumenty. Sformułuj też zdanie opisujące fakt ustanowienia tej normy. 9. Przedstaw w postaci wypowiedzi warunkowej normy wyrażone w następujących przepisach kodeksu cywilnego: a) „Użytkownik obowiązany jest dokonywać napraw i innych nakładów związanych ze zwykłym korzystaniem z rzeczy”. które jej dotyczą”.„Osoby bardzo otyłe powinny nie ubierać się na biało”. b) wypowiedzi powinnościowej. e) „Każdy pełnoletni obywatel RP powinien posiadać dowód osobisty”. c) wypowiedzi charakteryzującej daną czynność jako nakazaną czy zakazaną.

. aby dokonać rabunku na morzu.k. która uzbraja statek morski. 14. wprowadzających k. Wskaż zakres zastosowania oraz zakres normowania dla normy: „Na żądanie interesanta każdy urzędnik powinien poinformować o podstawie prawnej wydanej przez niego decyzji”. Czy prawodawca ustanawiający normę: „W razie pożaru na terenie zakładu pracy każdy pracownik powinien brać udział w zwalczaniu skutków pożaru” pragnie.) nakazująca sędziemu wymierzyć karę więzienia do lat 10 osobie.11. została przez jakiegoś polskiego sędziego zrealizowana w bieżącym roku? 13. XI przep. aby ta norma znalazła zastosowanie? 12. że norma (wyrażona w art. Czy sądzisz. Podaj przykład normy nakazującej połączonej z normą wyznaczającą sankcję za niezrealizowanie pierwszej.

Jakie jest znaczenie zwrotu „musi” w tym przykładzie? Chcemy tu stwierdzić.Rozdział X WYPOWIEDZI MODALNE § 1. Zarówno zwrot „musi być”. co głosi jej poprzednik. że A” albo. co głosi następnik. Użyliśmy tu więc słowa „musi”. W tej interpretacji „musi być A” znaczy: „Wśród zdań uznanych przez nas za prawdziwe są zdania. prowadzi do sprzeczności ze zdaniami uznanymi przez nas uprzednio za . a tym. czy też. że tak a tak być może. że jeśli przyprostokątne mają 3 cm i 4 cm.taka implikacja jest bowiem prawdziwa i zachodzi odpowiedni związek między tym. a częste posługiwanie się tymi zwrotami przez prawników wymaga uważnego rozróżniania przynajmniej kilku podstawowych znaczeń tych słów. Taki sposób rozumienia zwrotu „musi” nazywamy jego interpretacją logiczną. z których wynika. że ze zdań: „W każdym trójkącie prostokątnym suma kwadratów boków przyprostokątnych równa się kwadratowi przeciwprostokątnej” oraz „Suma kwadratów liczb 3 i 4 równa się kwadratowi liczby 5” (które to zdania uznajemy za prawdziwe) wynika. „W trójkącie prostokątnym. iż nie jest A. jeśli kto woli: „Założenie. że tak a tak jest. że tak a tak „musi” być. Zgodzi się na to każdy. kto zna twierdzenie Pitagorasa. aby wskazać na pewien związek między zdaniami: mianowicie na stosunek wynikania między zdaniami już uprzednio uznanymi przez nas za prawdziwe a zdaniem głoszącym. Interpretacje słów „musi” i „może” Często mówi się nie. Niejednokrotnie przy tym użycie zwrotu „może” czy „musi” w pewnej wypowiedzi łączy w sobie elementy kilku zasadniczych znaczeń. przeciwprostokątna musi mieć 5 cm”. w którym przyprostokątne mają odpowiednio 3 cm i 4 cm. jak i zwrot „może być” są wieloznaczne. lecz że tak a tak być musi. to przeciwprostokątna ma 5 cm .

itd. „Ciało nie podparte musi (w zwykłych warunkach) spadać”. ani też. iż „konieczność” zdania A polega na tym. że ta wysokość temperatury jest nieuchronnie spowodowana przez . W tej interpretacji „musi być A” znaczy: „W istniejącym zespole okoliczności są czynniki. Skoro teraz jest dzień w Poznaniu. iż zdanie stwierdzające taką wysokość temperatury wynika z innych zdań uznanych za prawdziwe. lecz także na to. że fakt. to wkrótce musi nastąpić noc. to Piotr musi być (w interpretacji logicznej) starszy od Zofii: wynika to. gdyby było inaczej niż A. gdyż (jak mówiliśmy w rozdz. lecz o powodowaniu faktu opisywanego w zdaniu przez inne fakty. Interpretacja dynamiczna jest więc węższa niż logiczna. że Piotr musi być (w interpretacji dynamicznej) starszy od Zofii.prawdziwe”. że Zofia jest młodsza od swego ojca. nie jest przyczyną urodzenia się Zofii w latach późniejszych. o których mowa w zdaniach składowych implikacji. Mowa tu więc nie o wynikaniu zdania ze zdań. Zdanie „Temperatura w pokoju musi wynosić 18°C” wzięte w interpretacji aksjologicznej nie znaczy. że realizuje się fakt A”. a dezaprobujemy stan nie-A.: „Oddział nie posiadający amunicji musi ulec dobrze uzbrojonemu wrogowi”. o którym mówi się. Taki sposób rozumienia zwrotu „musi być A” nazywamy jego interpretacją dynamiczną. inaczej: że byłoby źle z jakiegoś względu. że aprobujemy stan A. W interpretacji aksjologicznej używamy zwrotu „musi być A” dla wyrażenia oceny. skoro wiadomo. jest spowodowany w sposób nieuchronny przez jakieś istniejące czynniki. Jeżeli Piotr jest o miesiąc starszy od ojca Zofii. Nie można natomiast powiedzieć. Od logicznej i dynamicznej interpretacji słowa „musi” różnią się zasadniczo jego dwie inne interpretacje: aksjologiczna i tetyczna. iż wynika ono ze zdań już stwierdzonych. że Piotr urodził się przed ojcem Zofii. Np. bo to. że musi wystąpić. ale dzień nie jest przyczyną nocy. które nieuchronnie powodują. Kiedy indziej zwracamy uwagę nie tylko na to. VII § 6) stwierdzając związek wynikania nie zawsze stwierdzamy odpowiedni związek przyczynowy między faktami.

działające w danej sytuacji czynniki. co: „zrealizowanie stanu rzeczy A jest komuś nakazane przez jakąś normę”. że wymierzenie w tym przypadku kary utraty praw nakazane jest przez obowiązującą sędziego normę . 3) przy interpretacji aksjologicznej . nic złego się nie stanie. bo nikt nie narzucił mu normy nakazującej grę. 4) przy interpretacji tetycznej . to będzie dobrze czy będzie źle. i gra białymi. chroni przed większym jeszcze bólem i chorobami. jeśli sędzia tej kary nie orzeknie. lecz myśl.a mianowicie normę wyrażoną w przepisie art 40 § 1 k. choć z tego powodu zapewne nic złego się nie stanie. Ale jeśli gra. w tym przypadku . że byłoby źle.normy obowiązujące tego. „Musi” (w interpretacji tetycznej).do zdań uprzednio przez nas stwierdzonych. Zwrot „musi” nie wyraża w tym przypadku myśli. Pamiętajmy przy tym. Te cztery interpretacje słowa „musi”.do czyichś ocen. że źle będzie. że zazwyczaj zastanawiając się nad tym. Brany w interpretacji tetycznej zwrot „musi być A” znaczy tyle. Jeśli nie zrobi pierwszego ruchu.do obowiązujących w danej . które mają być przyczyną czegoś.bo nie udałoby się nam jakieś doświadczenie. Jeżeli sędzia orzeka karę śmierci. że będzie przestrzegać reguł tej gry. ale to. wymagały w każdym przypadku relatywizacji. bo tak nakazują jakieś normy. gdyby temperatura w pokoju była inna niż 18°C . które dotąd omówiliśmy.k. o czym mowa. to musi też orzec karę pozbawienia praw publicznych. odniesienia do czegoś: 1) przy interpretacji logicznej . Piotr nie musi (w interpretacji aksjologicznej) grać w szachy: jak nie będzie grał. to nie dojdzie do gry w szachy zgodnej z regułami. bo choć to bywa bolesne. a więc do stanu naszej wiedzy. Musimy leczyć zęby. Nie musi też (w interpretacji tetycznej) grać w szachy. kto przystąpił do gry w szachy przyjmując tym samym. to musi zrobić pierwszy ruch.do istniejącego układu czynników. bo zaszkodziłoby to naszemu zdrowiu itp. 2) przy interpretacji dynamicznej . czy gdy będzie tak a tak. bierzemy w jakiś sposób pod rozwagę wszystkie strony dobre i wszystkie złe. i dokonujemy oceny globalnie.

iż A. bo tak nakazują normy prawne oraz ze względu na to. że 2 x 2 = 4. że A. iż nieprawda. gdybyśmy mieli wątpliwości co do prawdziwości zdania p. Podobnie dwojako możemy interpretować np. Natomiast gdy używamy zwrotu „musi być A” w interpretacji psychologicznej. że jeśli spróbuje ucieczki. że jesteśmy silnie przeświadczeni o tym. nakazujących zrealizowanie rozważanego stanu rzeczy. i jesteśmy przekonani. że jest A”. możemy w tej wypowiedzi wyrazić i myśl. że z p wynika q. iż jest p (uznaliśmy zdanie p za niewątpliwie prawdziwe). niebezpieczeństwo utraty życia. np. wypowiedź „Aresztowany musi iść z policjantem na posterunek” . przewyższające zło płynące z faktu aresztowania. i myśl. Użyty w interpretacji dynamicznej zwrot „może być A” wyraża myśl. Analogicznie wieloznaczny jest też zwrot „może być A”. poza tym. że „musi być q”. z którego wynikałoby.dziedzinie norm. co: „Wśród zdań naszej wiedzy (tj. Jeśli np. mówimy: „Dwa razy dwa musi być cztery”. inaczej . wśród zdań uznanych przez nas za prawdziwe) nie ma zdania. że o prawdziwości q jesteśmy mocno przeświadczeni. iż nie zrealizuje się A. że w danej sytuacji brak czynnika. Zwrot „może być A” znaczy w interpretacji logicznej tyle. grozi mu zło. że q wynika ze zdania poprzednio uznanego za prawdziwe. z którego wynikałoby. Oczywiście jeśli wydaliśmy sąd. który powodowałby to. chcemy wyrazić myśl.że brak . Inaczej mówiąc: „Założenie. iż nie znamy takiego zdania prawdziwego.„musi”. to wtedy zwrot ten służy nam po prostu do wyrażenia tego. iż tak nie jest. że jesteśmy silnie przeświadczeni o tym. Mówiąc: „Trójkąt może być taki. że wszystkie jego kąty są kątami ostrymi”. nie prowadzi do sprzeczności ze zdaniami poprzednio uznanymi za prawdziwe”. to używamy zwrotu „musi” po prostu dla wyrażenia tego. że wynika ono ze zdania p. Zapewne nie bylibyśmy mocno przeświadczeni o prawdziwości q. a nie mielibyśmy innych argumentów przemawiających za prawdziwością zdania q. to mówiąc.

jeśli zdanie to rozumiemy jako informację. to czynnik ten powoduje. Nie jest natomiast prawdą.: „Latem w Polsce temperatura w południe może wynosić 30°C” . bywa używany w co najmniej dwóch różnych znaczeniach. pora letnia. O co innego idzie nam. iż nie wystąpi ta temperatura w tym układzie. jeśli w inny odpowiedni sposób ułoży swój jadłospis. które byłyby przyczyną wystąpienia tej temperatury.: „Ktoś może czynić C” . np.nie zaszkodzi mu to. Np. np. jeśli będzie A. że nie powstanie temperatura 30°C. „Przy schorzeniach wątroby chory może jeść miód” znaczy: „Nie będzie źle. które trzeba starannie rozróżniać w rozważaniach . który sam przez się powodowałby wystąpienie temperatury 30°C. który byłby przyczyną powstania stanu nie-A. który by powodował. Prawdą jest też. nie zaszkodzi choremu. Chcemy wówczas wyrazić myśl. godzina południowa) brak jest czynnika. że nie będzie źle wedle czyjejś oceny. że: „Latem w Polsce w południe temperatura może nie wynosić 30°C”.to jest interpretacji uwzględniającej związek faktu A (jakiegoś ludzkiego zachowania się) z jakimiś normami. iż przy długotrwałym silnym wietrze północnym temperatura może nie wynosić 30°C. że w podanym zespole okoliczności (obszar Polski. że przy schorzeniach wątroby chory może nie jeść miodu . W tych przypadkach zwrot „może”. że nie będzie jadł. Zresztą można też stwierdzić. bowiem w podanych okolicznościach brak jest też czynnika.czynnika. gdy używamy zwrotu „może być A” w interpretacji aksjologicznej. bo przy tej dodatkowej okoliczności niewątpliwie brak zespołu czynników. że: „Latem w Polsce temperatura w południe przy długotrwałym silnym wietrze północnym może wynosić 30°C”. Wśród stwierdzonych faktów żadne z osobna ani wszystkie razem nie są przyczyną ani w ogóle warunkiem wystarczającym wystąpienia temperatury 30°C. Szczególne trudności sprawia posługiwanie się zwrotem „może” w interpretacji tetycznej. Prawdą jest natomiast. bo jeśli sytuacja obejmuje dodatkowo wymieniony czynnik. jeśli chory będzie jeść miód”.

jeśli mu o tym wiadomo. naszych wątpliwości. W tym przykładzie zwrot „może” znaczy po prostu tyle. jest upoważniony do stwierdzenia w sposób powodujący skutki prawne”. To oczywiście wcale nie wyklucza takiej sytuacji. zmuszając czytelnika ustawy do bacznego śledzenia. że obowiązujące normy prawne stwarzają dla sędziego kompetencję. jeśli przez słowo „może” rozumieć: „ma kompetencję. że właściciel nie może (w interpretacji dynamicznej) używać rzeczy. co: „nie jest mu zakazane”. a prokurator nie może wydać wyroku”. W tym przypadku używamy słowa „może” dla wyrażenia naszej niepewności. że właścicielowi nie jest zakazane używać danej rzeczy. a szeregowiec w czasie służby nie może”. „Osoba cywilna może nosić kapelusz. a prokurator tych kompetencji nie ma: inaczej . Niejednokrotnie w jednej i tej samej ustawie prawodawca używa zwrotu „może” w różnych interpretacjach i w różnych odmianach interpretacji tetycznej („wolno mu”.. o które ze znaczeń chodzi. w której nic nie przeszkadza mu ukradzionej rzeczy używać. bo w przypadku spornym kompetencję do takiego stwierdzenia ma tylko sąd wydający wyrok. a nawet ma obowiązek to stwierdzić. iż tak jest (wolno mu. to zapytywany przez sąd świadek może stwierdzić. „ma kompetencję”). Gdy mówimy: „Właściciel rzeczy może używać jej. „Sędzia może wydać wyrok. W tym przykładzie chodzi o to. czy rzeczywiście jest . gdy ktoś ukradnie daną rzecz jej właścicielowi i jest w takiej sytuacji. a innym jest to zakazane (poza określonymi przez prawo przypadkami). Świadek nie może jednak tego stwierdzić. a inni (w tejże interpretacji) mogą: będzie tak np.że wyrok wydany przez sędziego jest według obowiązujących przepisów „ważny”. a wyrok wydany przez prokuratora jest nieważny. powoduje skutki prawne. nie pociąga za sobą żadnych skutków prawnych. Jeśli ojcem dziecka kobiety niezamężnej jest Piotr. upoważnienie do wydania wyroku.prawniczych. a inni nie mogą” znaczy to. a sąd go o to pyta). Wreszcie zwrotu „może być A” używamy czasem w jego interpretacji psychologicznej.

że tak a tak być może. o czym będzie mowa dalej. Np. że przypuszczamy. że omawiane w tym paragrafie znaczenia zwrotu „może być A” określają możliwość jedynie jednostronną.A. Podstawą rozróżniania tych rodzajów zdań jest to. jest w jakiś sposób związany z prawdopodobieństwem zrealizowania się A.: „Jutro może być pochmurnie”. Należy też zwrócić uwagę. Pominęliśmy np. Ten nasz stopień pewności co do tego.o czym będzie mowa w następnym paragrafie. natomiast zwrot ten używany jest często na określenie możliwości dwustronnej (w danej interpretacji) . np.że tak a tak być może (w logicznej lub ewentualnie w dynamicznej interpretacji tych słów).: „Kwadrat musi mieć cztery boki”. Zdania apodyktyczne stwierdzają. że może być A ze względu na nasz stan wiedzy. Rozróżnia się z tego względu zdania asertoryczne. § 2.: „Może Kowalski mieszka nie po tej. że tak a tak jest. i inne1. że tak a tak być musi. konieczności czy możliwości uznawania jakichś zdań za prawdziwe. np. czy zdania głoszą. a po tamtej stronie ulicy” znaczy tyle. ze względu na istniejący w danej sytuacji układ czynników. ze względu na czyjeś oceny lub ustanowione przez kogoś normy . „Tak mi się wydaje.: „Warszawa jest stolicą Polski”. Natomiast zdania problematyczne orzekają. sprawę dyskutowanej w filozofii konieczności czy możliwości istnienia jakichś bytów. Podane tu wyliczenie znaczeń słów „musi być tak a tak” oraz „może być tak a tak” nie jest bynajmniej wyczerpujące. co: „Przypuszczam. choć tego nie twierdzimy. apodyktyczne i problematyczne (modalności aletyczne). . czy też .ale o to. w jaki sposób zdania te stwierdzają pewne fakty. czyli według tego. Zdania asertoryczne po prostu stwierdzają to a to. że Kowalski mieszka po tamtej stronie ulicy”. czy . nie jestem tego pewien”. czy A.że tak a tak być musi. Nie chodzi nam wtedy o to. np. Modalność zdań Często spotkać się można z dzieleniem zdań według ich modalności. iż jest A.

że chodzi o możliwość jednostronną.Należy przy tym zauważyć. że zdania problematyczne. Jeśli bowiem ze stwierdzonych przez nas zdań wynika. iż przyjęcie. Nie zachodzi natomiast wynikanie w kierunku odwrotnym: z tego. nie wynika. że może być A. głoszące. że może być nie-A). a z asertorycznego problematyczne (przy jednostronnym pojmowaniu możliwości). Warszawa 1972. nie prowadzi do sprzeczności z posiadaną wiedzą. że A. s. to z tego. że nie-A (chyba że nasza wiedza nie jest wolna od sprzeczności. mianowicie. że może być A. Zatem ze zdania apodyktycznego wynika odpowiednie zdanie asertoryczne. mamy na myśli i to. ale to z założenia wykluczamy). bywają rozumiane dwojako: albo chodzi nam tylko o to. Gdy mówimy. że może być A. że może być A. Jeśli przyjmiemy. to niewątpliwie może być A. że jest nie-A. Byłyby wtedy trzy wyłączające się wzajemnie sytuacje. Odpowiednio z tego. z których wynika negacja A (musi być nie-A). to niewątpliwie stwierdzamy. Skoro musi być A. 2) uznajemy za prawdziwe zdania. że może być A. to widocznie jest A. że: 1) uznajemy za prawdziwe zdania. że musi być A. a nie zastanawiamy się nad tym. iż może być A. wynika. Marciszewski.że może być nie-A (przy jednostronnym rozumieniu możliwości). Podstawy logicznej teorii przekonań. z których wynika A (musi być A). to wtedy z tego. z tego zaś . Patrz: W. iż zakładalibyśmy. albo mówiąc. że jest A. że musi być A. Gdybyśmy natomiast rozumieli zwrot „może” w ten sposób. że zachodzi A. z których by wynikało. i to. 183. że może być nie-A (możliwość dwustronna). wynikać będzie. a więc że A jest możliwe. a skoro jest A. to brak nam wiadomości. czy może być nieA (możliwość jednostronna). że musi być A. że może być A. czy że musi być A. że musi być nie-A. Pomieszanie tych dwóch znaczeń zwrotu „może” prowadzi nieraz do nieporozumień. że może być A. 3) nie uznaliśmy dotąd 1 . nie wynikałoby. wiążemy zawsze z tym. że możliwości zawsze chodzą w parze (to.

z których wynika A (może być A i może być nie-A). ale nie musi być A”. czy za fałszywe. linia ciągła łączy pary zdań sprzecznych. lecz jest zaprzeczeniem zdania „Może nie być A” czy „Może być nie-A”. Tę ostatnią wyrażamy potocznie np. choć w pewnych przypadkach są oba prawdziwe (przy założeniu oparcia treści wszystkich tych zdań modalnych na tej samej wiedzy).możliwości dwustronnych. zdanie „Może być A i może być nie-A” oraz zdanie „Musi być A” są zdaniami względem siebie przeciwnymi. że jest A. ze względu na który tak być musi czy może. Na wykresie tym strzałka oznacza wynikanie zdań. Za pomocą pojęcia możliwości jednostronnej łatwo jest bowiem wytłumaczyć pojęcie możliwości dwustronnej. że nie jest A. że każdorazowo odwołujemy się do tego samego stanu wiedzy.za prawdziwe ani takich zdań. a linia przerywana . ani takich. że to. .zdania stanowiące pary zdań względem siebie przeciwnych. słowami: „Może być. Rozstrzygając o wartości logicznej zdań apodyktycznych czy problematycznych trzeba zawsze pamiętać. czy można je uznać za prawdziwe. tzn. ani przyjęcie. nie prowadzi do sprzeczności z przyjętymi dotąd stwierdzeniami. W naszych dalszych rozważaniach używać będziemy słowa „może” mając na myśli możliwość jednostronną. Stwierdzając związki logiczne między zdaniami modalnymi odnoszącymi się do tego samego stanu rzeczy A. a trójkąta . na którym kształt prostokąta dotyczy możliwości jednostronnych. ale może też nie być A”. ani tym bardziej nie jest jego zaprzeczeniem. czy też: „Może być. Natomiast gdy mowa o możliwości dwustronnej. które nigdy nie są oba fałszywe. że ani przyjęcie. Zapamiętajmy więc. na który się powołujemy. Przedstawiamy to na wykresie. linia podwójna . zdanie „Musi być A” nie wyklucza zdania „Może być A”. z których wynika negacja A. jest zależne od stanu wiedzy.takie zdania. że gdy mowa o możliwości jednostronnej. musimy też zakładać.

że dany czyn C jest osobie x ze względu na normę n nakazany (co skrótowo zapiszemy Nncx). że „musi” czy też „może” tak a tak być w rzeczywistości. Jeśli dana norma n nakazuje osobie x postąpić w określony sposób. zakazany. to wszelki taki czyn C osoby x. że ze względu na jakąś normę dana osoba „musi” tak a tak postąpić. jest czynem tej osobie zakazanym . mają jednak pewne wspólne właściwości formalne.§ 3. oraz zdaniami orzekającymi. Ograniczymy się w tym miejscu do omówienia tylko sześciu podstawowych modalności normatywnych (deontycznych): ze względu na pewną normę rozważany czyn danej osoby może być nakazany. fakultatywny. dozwolony. że zdania orzekające o kwalifikacji danego czynu danej osoby ze względu na jakąś normę (zdania deontyczne) charakteryzują modalność normatywną czynów. Stąd mówi się. używane w tylu różnych znaczeniach. W szczególności zachodzą podobieństwa między zdaniami modalnymi aletycznymi orzekającymi. Modalności normatywne (deontyczne) Zdania zawierające słowa „musi” oraz „może”. jaśniej jest powiedzieć. że ktoś tak a tak „musi” czy „może” postąpić ze względu na jakąś normę. indyferentny czy też być przedmiotem obowiązku (pozytywnego albo negatywnego). co nakazuje ta norma. Zamiast więc mówić. który byłby czynem w taki czy inny sposób niezgodnym z tym.

i fakultatywnym.jak na wykresie dotyczącym modalności aletycznych). Między zdaniami deontycznymi określającymi kwalifikacje jakiegoś czynu C osoby x ze względu na normę n (czy też jakiś wolny od wewnętrznej niezgodności zespół norm) zachodzą związki przedstawione na poniższym wykresie (oznaczenia związków między zdaniami . co uniemożliwia jego spełnienie. Często jednak mówi się o czyimś obowiązku mając na myśli jedynie czyny nakazane tej osobie. mówi się. Jeżeli ze względu na normę n dany czyn C osoby x jest czynem i dozwolonym. jest czynem dozwolonym tej osobie (Dncx). że ten czyn jest czynem indyferentnym ze względu na tę normę (Incx). jest czy to nakazany. który nie jest osobie x przez normę n zakazany. i niezakazany. to czynem zakazanym jest zaniechanie danego działania lub uczynienie czegokolwiek. choćby dlatego. czy zakazany przez rozważaną normę. Jeśli norma nakazuje zaniechać pewnego działania. który nie jest nakazany. zakazane jest podjęcie tego działania itd. to znaczy. Jeśli dany czyn danej osoby nie jest indyferentny. . to mówimy. Czyn C. że dana norma w ogóle danego działania czy zaniechania nie dotyczy.(Zncx). by jeden i ten sam czyn był i nakazany. nazywać będziemy czynem fakultatywnym (Fncx). i zakazany przez tę samą dorzecznie sformułowaną normę (lub wolny od niezgodności wewnętrznej zespół norm) może być jednak i nienakazany. Oczywiście wyklucza się. że taki czyn jest przedmiotem obowiązku tej osoby ze względu na tę normę (Oncx). Jeśli norma nakazuje działać w pewien sposób. natomiast czyn.

gdy brak jest jakiejkolwiek normy. Czyn. „Mysz nawet najdelikatniej poruszając przynętę musi zwolnić zatrzask pułapki”. i zaniechanie tego. że x ma kompetencję do dokonania czynu C. „Muszę zarejestrować kupiony radioodbiornik”. że czyn C jest przez daną normę niezakazany (dozwolony) osobie x. o którym normy milczą. by zdążyć na wykład”. musi być uznany za dozwolony.Należy przy tym pamiętać. zakazane byłoby i czynienie czegoś. Gdyby bowiem uznać. „Ja muszę wygrać ten zakład. co do pewnego zachowania się. lecz także jako stwierdzenie. że zwrot „x może czynić C” bywa rozumiany nie tylko jako stwierdzenie. „Prezydent musi zwołać pierwsze posiedzenie Sejmu w ciągu miesiąca od wyborów”. że zachowanie się. nakazującej. Do analizy pojęcia kompetencji powrócimy w trzeciej części podręcznika. czy też jest indyferentny. Jak rozumieć zwrot „musi” w następujących wypowiedziach: „Jan musi się poddać operacji żołądka”. „Jutro muszę wstać dostatecznie wcześnie. Zadania 1. inaczej nie zakładałbym się”? . Z tego samego powodu należy też uznać ten czyn za fakultatywny ze względu na rozważaną normę czy normy. co do którego nie wypowiada się żadna norma. jest zakazane. „W krajach naszej szerokości geograficznej po dniu musi nastąpić noc”. czy zakazującej. Warto zwrócić uwagę na pewną istotną konsekwencję sytuacji.

Podaj własne przykłady zdań apodyktycznych i problematycznych i wskaż. „Prokurator. Z dowolnego tekstu wybierz 5 przykładów zdań zawierających zwroty „musi” albo „może” (oczywiście w dowolnej osobie. liczbie i czasie tych czasowników) i postaraj się ustalić. Jak rozumieć zwrot „może” w następujących wypowiedziach: „Opiekun może przyjąć darowiznę w imieniu dziecka”. Jaki sens będzie miała wypowiedź „Moja siostra musi otworzyć drzwi. Jaką wartość logiczną ma takie zdanie zawierające zwrot „musi” wzięty w interpretacji logicznej? Co można by sądzić o wartości logicznej zdania. „Beczka z wodą może pęknąć w czasie mrozów”. że tak a tak być może. Zinterpretuj sens słowa „może” w następujących przepisach: a) „Na statkach handlowych mogą być zatrudnione osoby.przy różnych interpretacjach słowa „musi”? 4. „Kto złożył egzamin na prawo jazdy samochodem może jeździć po drogach publicznych”. że tak a tak być musi. „Można zbierać znaczki pocztowe. „Może jutro pójdę na spacer”. albo dlaczego uważasz. 6. że liczba gości na przyjęciu będzie parzysta. „Właściciel może rzecz sprzedać”. b) „Osoba uznana za niezdolną do pracy na statku handlowym oraz armator mogą w terminie 7 dni od dnia wystawienia świadectwa . w jakiej interpretacji użył autor tych słów w tym tekście. a więc liczba gości. gdyby użyty przez mówiącego zwrot „musi” brać w interpretacji psychologicznej? 7. gdy stwierdzi. 5.2. którzy przyjdą musi być podzielna przez dwa”. że ktoś popełnił przestępstwo. gdy zadzwonię” . Ktoś powiedział: „Wydaje mi się. może wnieść akt oskarżenia i jest to jego obowiązkiem”. ze względu na jakie poprzednio uznane twierdzenia uważasz. „Czworobok może mieć wszystkie kąty proste”. gdy się na to ma czas i ochotę”? 3. które w wyniku badania lekarskiego zostały uznane za zdolne do tej pracy”.

sformułowano zdanie „Żarówka może zgasnąć”. c) „Świadectwo zdrowia powinno stwierdzać brak albo istnienie stanów chorobowych. iż przerwany został przewód zasilający żarówkę.zdrowia żądać komisyjnego badania lekarskiego”. a jaką .przy rozumieniu dwustronnym? . Na podstawie informacji. Jaką wartość logiczną ma to zdanie przy jednostronnym rozumieniu możliwości. które mogą ulec pogorszeniu wskutek służby na morzu”. 8.

Co innego. albo upija się w dalszym ciągu. które zakłada się. pytania dydaktyczne). z jakich pobudek i w jaki sposób uczynił. zaznajomienie się z problematyką semiotyczną wypowiedzi pytajnych ma istotne znaczenie. Pytania stawiane na serio wyrażają właśnie pragnienie uzyskania informacji co do stanu świata. Stawianie pytań może służyć innym jeszcze celom niż zbieranie informacji na temat. ale nie możemy tutaj się tym zajmowaćl. Twierdzenie. Pytania nie są zdaniami w sensie logicznym. stawiając na serio dane pytanie. z jakimi spotykamy się w mowie potocznej. nazywamy założeniem . że poprzednio rozmówca się upijał. a obecnie albo przestał. bo nie opisują rzeczywistości. to widocznie zakłada. Jeśli ktoś pyta kogoś: „Czy przestałeś się upijać?”. Pytania nie są więc ani prawdziwe. to zakłada widocznie.Rozdział XI PYTANIA I ODPOWIEDZI § 1. pytania retoryczne. kto. że fakt postawienia określonego pytania przez rozsądnego człowieka jest oznaką. którego pytanie dotyczy (np. itp. uzupełnić należy uwagami o wypowiedziach pytajnych. Charakter wypowiedzi pytajnych Przegląd różnych rodzajów wypowiedzi. że jest on przeświadczony o określonym stanie rzeczy. formułują żądanie czy prośbę o udzielenie określonego rodzaju informacji. jakie zaszły zdarzenia. że miała miejsce kradzież pierścionka. ani fałszywe. co. Jeśli ktoś na serio pyta: „Kto ukradł ten pierścionek?”. kiedy. Pytam „Która jest godzina?”. bo nie wiem tego i chciałbym się dowiedzieć. Rozstrzygnięcie sprawy sądowej poprzedzone winno być zazwyczaj umiejętnym zebraniem informacji przez stawianie różnym informatorom pytań co do tego. Dla prawnika. zwłaszcza związanego z pracą w sądownictwie. czyli krótko: o pytaniach.

11-103. Na pytanie „Jakiego koloru jest uczucie?” nie można udzielić żądanej odpowiedzi. rozstrzygnięcia. że pytanie to jest pytaniem niewłaściwie postawionym. a inni nie mają itd. Niewłaściwie jest postawione pytanie: „Który z ludzi ma wątrobę?”. 1 . Właśnie przez to. mówimy. lecz odpowiedzieć należy. Na takie pytanie nie można udzielić oczekiwanej przez pytającego odpowiedzi. to pośrednio może się on stąd dowiedzieć. Jeśli to założenie jest niezgodne z rzeczywistością. Szersze omówienie problematyki wypowiedzi pytajnych . że stawianie pytań jest oznaką przyjmowania określonych założeń przez stawiającego pytanie. że zapytywany jest w stanie udzielić mu prawdziwej odpowiedzi.danego pytania. Problemy. że jacyś ludzie mają wątrobę. polegającej na wskazaniu koloru. Stawiający pytanie zakłada ponadto zazwyczaj. że Jan umarł w jakimś szpitalu.J. Poznań 1964. założenia. lecz należy dać odpowiedź znoszącą mylne założenie pytania. że o uczuciu nie można prawdziwie orzekać. Giedymin. iż ma jakiś kolor. Jeśli stawiamy komuś pytanie „W jakim szpitalu umarł Jan?”. pośrednio pytanie może o czymś informować. ss. bo zakłada ono.

co wiedzieć. „którędy”. „Komu ktoś coś ukradł w tym hotelu?”. Założeniem takiego pytania jest. Partykuł pytajnych może być w jednej wypowiedzi pytajnej kilka.Rozumieć znaczenie postawionego pytania znaczy tyle. że żąda się od nas udzielenia informacji określonego rodzaju. np. „kiedy”. iż jeden i tylko jeden z . „Co kto komu ukradł w tym hotelu?”. „gdzie”. wskazującego przyczyny społeczne. Pierwsze dwa pytania wyznaczają określony schemat udzielania odpowiedzi: pytania takie nazywamy pytaniami zamkniętymi. Natomiast trzecie pytanie nie wyznacza określonego schematu udzielania odpowiedzi: takie pytania nazywamy pytaniami otwartymi2. Pytanie „Czy rozwiązałeś zadanie?” każe oczekiwać odpowiedzi potwierdzającej albo zaprzeczającej. Pytania do rozstrzygnięcia są to takie pytania. które domagają się wyboru jednej z danych wypowiedzi wykluczających się. na czym polegać ma odpowiedź na dane pytanie. „kto”. że wypowiedzi pytajne w ich zwykłej postaci zawierają taką lub inną partykułę pytajną. „Czy na ostatniej Olimpiadzie najwięcej złotych medali zdobyła Rosja. np. czy Niemcy.np. Pytanie określa rodzaj oczekiwanych odpowiedzi. czy Stany Zjednoczone. co w istocie jest skrótową formą wysłowienia trzech pytań: „Co ktoś komuś ukradł w tym hotelu?”. Pytanie „Kiedy uniwersytetowi w Poznaniu nadano imię Adama Mickiewicza?” wymaga odpowiedzi polegającej na podaniu daty. czy Francja?”. czy Japonia. Rodzaj użytej partykuły pytajnej określa. „jak”. Pytanie „Dlaczego w 1992 r. które taką modę ukształtowały. „czy” itp. w Polsce modne jest noszenie dżinsów przez młodych ludzi?” wymaga przedstawienia jakiegoś dłuższego wywodu. § 2. Pytania mogą mieć postać pytań do rozstrzygnięcia albo pytań do uzupełnienia. „jaki rosyjski poeta”. „Kto coś komuś ukradł w tym hotelu?”. Sposób stawiania pytań Z przytoczonych przykładów widać.

W najprostszym przypadku mamy do czynienia z takimi dwuczłonowymi pytaniami do rozstrzygnięcia.tych krajów uzyskał największą liczbę złotych medali. co wymaga wyboru między odpowiedzią „Tak. że dzisiaj jest ładna pogoda” (skrótowo: „tak” i „nie”). 296-302. dzisiaj jest ładna pogoda” a odpowiedzią „Nie jest tak. np. ss. Szerzej: Logika formalna. W. Marciszewski. czy tak a tak jest. Warszawa 1987. czy nie jest. „Czy dzisiaj jest ładna pogoda?”. Zarys encyklopedyczny. które żądają rozstrzygnięcia. red. 2 . Pytania do rozstrzygnięcia są pytaniami zamkniętymi. Założenie pytania jest tu banalne: że jest ładna pogoda albo jej nie ma.

Tego rodzaju pytania do uzupełnienia są pytaniami zamkniętymi. rzeczy. A więc np. Są jednak również takie pytania do uzupełnienia.charakterystyczne dla pytań do rozstrzygnięcia). to schemat odpowiedzi . „Co przywieziono?” . są więc one pytaniami otwartymi. a w wyniku tego uzyskiwać się będzie odpowiedzi prawdziwe albo fałszywe na dane pytanie.„Matejko namalował obraz bitwy pod Grunwaldem” itd. Takie pytania do uzupełnienia określają kategorię wyrażeń. np.Wszelkie inne pytania. lecz sformułowania odpowiedzi przez osobę. zdarzeń. W najprostszym przypadku odpowiedź na pytanie do uzupełnienia będzie polegała na wpisaniu odpowiedniego wyrażenia na miejsce. cech. to znaczy takie. w których nie wyznacza się określonego schematu udzielenia odpowiedzi. „Jakiego koloru jest bursztyn?” „Żółty jest bursztyn” (albo odpowiedź fałszywa: „Niebieski jest bursztyn”). W zależności od treści pytania na miejsce niewiadomej pytania wpisuje się określenia dotyczące jakichś osób. „Jak doszło do wybuchu drugiej wojny światowej?”.wyboru między odpowiedzią potwierdzającą a zaprzeczającą). w których żąda się nie wyboru jednej z danych pod rozwagę odpowiedzi (w najprostszym przypadku . do której się z pytaniem zwracamy. w którym w pytaniu występowała partykuła pytajna (inna niż partykuły typu „czy” lub „który z wymienionych” . nazywane są pytaniami do uzupełnienia. które mogą być dorzecznie wpisane na miejsce partykuły pytajnej w pytaniu. „Kto z polskich malarzy namalował obraz bitwy pod Grunwaldem?” . Jeśli pytanie do uzupełnienia brzmi: „Kto z polskich poetów pisał dramaty?”.„Węgiel przywieziono”. wyznaczają bowiem schemat udzielenia odpowiedzi na nie. w każdym jednak razie odpowiadające żądaniu sformułowanemu w pytaniu. stosunków itp. polegającego na uzupełnieniu luki powstałej w pytaniu po usunięciu partykuły pytajnej przez wpisanie odpowiedniego wyrażenia (czyli na zastąpieniu niewiadomej pytania jakimś określonym wyrażeniem).

nazywamy zakresem niewiadomej pytania. mogą mieć nieraz istotne kłopoty z dokonaniem wyboru odpowiedzi.to oskarżony może odpowiedzieć „nie” nawet wtedy. Jeśli wpisze on nazwiska takich poetów polskich. którzy pisali dramaty. zliczając po prostu odpowiedzi wybrane przez odpowiadających na takie pytanie. 14 w Poznaniu naruszył nietykalność cielesną Piotra Nowaka. czy przecząco. Gdyby jednak ktoś na miejscu niewiadomej pytania wpisał w tym przypadku nazwisko „Szekspir” albo „Schiller”. które odpowiadają na tak sformułowane pytanie. to . Ale osoby. których nazwy można wstawić na miejsce niewiadomej pytania zgodnie z tym. jakiej żąda się w pytaniu. że dnia 21 IX 1993 r. Przy tym. wykazałby. jeśli ktoś odpowiada „nie” na postawione mu dwuczłonowe pytanie do rozstrzygnięcia. to łatwo nam będzie sporządzić zestawienie odpowiedzi. powstanie odpowiedź fałszywa. że nie rozumie. Jeśli np. a w innych warunkach byłoby niewskazane. gdy za chwilę zamierza się przyznać. czego pytanie dotyczy. powstanie odpowiedź prawdziwa jeśli takich.przedstawia wypowiedź „x pisał dramaty” . iż pytanie domagało się wskazania jakiegoś poety polskiego. którzy nie pisali dramatów. że . to w niektórych przypadkach może być niejasne. ale w każdym razie odpowiedź tego rodzaju. czemu w szczególności zaprzecza. Wielu bowiem uważa. że leczenie takie byłoby w określonych warunkach wskazane. postawimy pytanie „Czy jesteś zwolennikiem przymusowego leczenia alkoholików?”. około godz. do jakich celów zmierzamy stawiając pytanie. oblewając go kubłem brudnej wody?” .przy czym oczekuje się. Jeśli sędzia zapytuje: „Czy oskarżony przyznaje się do tego. Klasę tych elementów.zważywszy niedostateczne skonkretyzowanie tego pytania . czy odpowiedzieć twierdząco. Jeśli np. Wybór formy pytania do rozstrzygnięcia czy formy pytania do uzupełnienia zależy od tego.wielu ludzi nie będzie mogło zdecydować się. układamy jakąś ankietę i stawiamy w niej pytania do rozstrzygnięcia. że udzielający odpowiedzi wpisywać będzie na miejsce niewiadomej x nazwiska jakichś poetów polskich.

Jeśli natomiast stawiamy pytanie do uzupełnienia. z jakimi tak często spotykamy się np. to nie tylko mitręga dla tych. ani nie mają doniosłości zestawienia odpowiedzi zebranych od osób. czy przyznaje się do zarzucanego mu czynu. w sprawozdawczości urzędowej. które trudno będzie uporządkować i zliczyć. o co ją pytają. Źle ułożone. to zapewne otrzymamy odpowiedzi bardzo różnorodne co do treści i co do formy słownej: trudno będzie nieraz ustalić. którzy je wypełniają. Przepisy postępowania sądowego wyznaczają nieraz. niejasne kwestionariusze. Jeśli np. ale czystą wodą. Pytanie powinno być sformułowane tak. Nie są bowiem na ogół przydatne odpowiedzi osoby. aby zapytywany mógł należycie zrozumieć. to należy liczyć się z tym. jakiej informacji się od niego żąda. który domaga się wypełniania takich kwestionariuszy.) po odczytaniu aktu oskarżenia sędzia zapytuje oskarżonego. lecz także źródło gromadzenia materiałów całkowicie bezwartościowych dla osoby czy urzędu.a dopiero po umożliwieniu osobie przesłuchiwanej swobodnego wypowiedzenia się w danej sprawie ewentualnie zadaje się pytania do rozstrzygnięcia . oblał Piotra Nowaka. z których każda inaczej zrozumiała pytanie. dokładniej wyrażający jego pogląd na jakieś zagadnienie.p. zwłaszcza pytanie otwarte. Jest to bowiem w istocie pytanie złożone z wielu pytań składowych. nieprzemyślane. ogłosimy ankietę zawierającą pytanie „Co jest główną przyczyną chuligaństwa wśród młodzieży?”. jak daną odpowiedź należy rozumieć i do jakiej kategorii odpowiedzi ją zakwalifikować. Za to pytania do uzupełnienia pozwalają zapytywanemu udzielić odpowiedzi w sposób swobodniejszy. w postępowaniu karnym (art. w jakiej formie mają być stawiane pytania.owszem.k. Tak np. 332 § 1 k. Natomiast świadkom zadaje się zazwyczaj początkowo otwarte pytanie do uzupełnienia „Co świadkowi wiadomo w tej sprawie?” . która nie zrozumiała należycie. że otrzymać możemy wiele różnorodnych odpowiedzi.

który uciekał. 157 § 1 k. jak to było. Jeśli świadka pytają: „Czy ten mężczyzna. że uciekający miał jakieś nakrycie głowy.). stają się często pytaniami sugestywnymi. że ten wyrazi zgodę. zadowolony. takie jest bowiem założenie tego pytania. skłonny będzie raczej potwierdzić. aby świadkowi zeznającemu przed sądem nie stawiano pytań do rozstrzygnięcia. Podchwytliwe będzie np.p. że pytania do rozstrzygnięcia. Pytaniem sugestywnym nazywamy takie pytanie.licząc na to. czego odpowiadający zeznać nie chciał. pytanie sędziego. które według przepisów naszego prawa zmierzać ma do ustalenia prawdy obiektywnej. jak odpowiedzieć. natomiast ławie przysięgłych stawia się jedno tylko pytanie do rozstrzygnięcia. a mianowicie czy oskarżony jest winien. nieświadom zaś tego. którego nie uważa za swoje. to świadek odpowie zapewne tylko wtedy. W postępowaniu sądowym. . w których pytający zmierza do uzyskania odpowiedzi. i to jednak sugeruje. że tak drobną kwotą pozbędzie się nieprzyjemnej sprawy. który niezbyt dobrze pamięta.to świadek. czy było tak a tak. gdy ten szczegół zauważył i zapamiętał. który uciekał?”. Rozpoczynania przesłuchań świadków od pytań do rozstrzygnięcia unika się dlatego. Ten rygorystyczny formalizm jest jednak uciążliwy w praktyce.(art. które niepostrzeżenie narzuca zapytywanemu jakąś określoną odpowiedź wtedy. w przepisach proceduralnych angielskich skrupulatnie przestrzega się. miał na głowie brązowy kapelusz?” . to znaczy takie. który zapytuje mężczyznę pozwanego o ustalenie jego ojcostwa i alimenty dla dziecka: „Czy pozwany zgodziłby się płacić 50000 zł miesięcznie dla swego dziecka?” . niedopuszczalne jest stawianie pytań sugestywnych. Jeśli go natomiast zapytamy: „Jakie miał nakrycie głowy ten mężczyzna. czy nie jest winien zarzuconego mu czynu. Niedopuszczalne są też pytania podchwytliwe. z której w sposób niepostrzegalny dla odpowiadającego wynika coś.k. gdy nie jest on pewny. że w ten sposób przyznaje się do ojcostwa dziecka. Z tych względów np.

Odpowiedzią całkowitą jest taka odpowiedź. Rozróżniać należy odpowiedzi całkowite i odpowiedzi częściowe. która wskazywałaby jakąś przyczynę bicia matki. gdy pytanie jest niewłaściwie postawione. które byłyby odpowiedziami prawdziwymi. należy odpowiedzieć: „Nie biję swojej matki”. Odpowiedzią właściwą na wieloczłonowe pytanie do rozstrzygnięcia jest wskazanie wybranej odpowiedzi. Ogólnie mówiąc. jak wiadomo. Odpowiedzią niewłaściwą byłoby: „Staszic pochodził z Wielkopolski” albo „Goethe pochodził z Wielkopolski”. „Kasprowicz pochodził z Wielkopolski”. to znaczy opiera się na błędnym założeniu. Nie można więc utożsamiać odpowiedzi właściwej z odpowiedzią prawdziwą. a przy tym takich.potwierdzenie albo zaprzeczenie. pozostałe są fałszywe. druga tylko jest odpowiedzią prawdziwą. Rodzaje odpowiedzi Odpowiedzią właściwą na dane pytanie do uzupełnienia nazywamy każde zdanie (a więc zarówno zdanie prawdziwe. ani Goethe nie należą do zakresu niewiadomej pytania. a więc ani Staszic (choć pochodził z Wielkopolski). jak i fałszywe) powstałe przez zastąpienie partykuły pytajnej jakimś wyrażeniem należącym do zakresu niewiadomej tego pytania. a przy najprostszym pytaniu dwuczłonowym . która stanowi odpowiedź właściwą na dane pytanie (taką odpowiedź nazywamy odpowiedzią całkowitą wprost) albo taka. „Mickiewicz pochodził z Wielkopolski”. Odpowiedziami właściwymi na pytanie „Jacy wielcy polscy poeci pochodzili z Wielkopolski?” będą odpowiedzi: „Słowacki pochodził z Wielkopolski”. Jeśli więc pytają nas: „Dlaczego bijesz swoją matkę?”. bo pytaliśmy o polskich poetów. Na takie pytanie trzeba dać odpowiedź znoszącą owo mylne założenie pytania. Z tych odpowiedzi właściwych. Odpowiedzi właściwych. nie możemy udzielić w przypadkach. jakiego żąda sformułowane pytanie. odpowiedzią właściwą jest zdanie takie. choć pytający domaga się odpowiedzi. Wszelką inną odpowiedź nazywamy niewłaściwą odpowiedzią na dane pytanie.§3. która wprawdzie nie jest .

c) „Czy zacząłeś przygotowywać się do egzaminu?” 2.odpowiedzią właściwą. Na podstawie takiej odpowiedzi bowiem można wykluczyć. nie wskazuje określonego napastnika. że szare są indeksy studentów I roku prawa. odpowiedź częściowa to taka. ale z której jakaś odpowiedź właściwa wynika (odpowiedź całkowita nie wprost). ale wystarcza. że to podejrzany uderzył pokrzywdzonego..pytaniem do rozstrzygnięcia: „Do . z której wynikają negacje niektórych odpowiedzi właściwych. a które . to wynika. która choć nie jest odpowiedzią właściwą ani nie kieruje nas na tę czy inną odpowiedź właściwą. który jest niskim blondynem. Czy pytanie „Kto z górników zatrudnionych w Polsce jest uprawniony do korzystania z bezpłatnej opieki lekarskiej?” jest pytaniem właściwie postawionym? 4. bo skoro wszystkie indeksy są szare. Zadania 1. Była to odpowiedź całkowita nie wprost. by umorzyć śledztwo przeciwko podejrzanemu. Inaczej mówiąc. że pewne odpowiedzi właściwe pozwala wykluczyć. Które z poniższych pytań jest pytaniem do uzupełnienia. jakim jest Jan? Dlaczego? 3. Pytają nas np. jakiego koloru są indeksy studentów I roku prawa. Wskaż założenia pytań: a) „O której godzinie jutro wyjeżdżasz do Krakowa?”. a my odpowiadamy jakby na inne pytanie: „Wszystkie indeksy studenckie są koloru szarego”. b) „Kto jest uprawniony do bezpłatnego korzystania z państwowej opieki lekarskiej?”. osobę poturbowaną przez opryszka: „Kto pana wtedy uderzył?” Odpowiedź „Uderzył mnie jakiś wysoki brunet” nie jest wprawdzie odpowiedzią właściwą na to pytanie. Pytają np. Odpowiedzią częściową nazywamy taką. to jednak ma tę wartość informacyjną. Czy pytanie „W jaki sposób Jan podrabia podpisy na wekslach?” może stanowić podstawę wyroku skazującego za zniesławienie uczciwego człowieka.

jakiego egzaminu przygotowujesz się obecnie?”. „Prawo cywilne materialne jest na studium prawa przedmiotem najobszerniejszym i najbardziej zawiłym. „Czy uczysz się systematycznie logiki?”.odpowiedziami niewłaściwymi na pytanie „Jaki naród słowiański jest najliczniejszy?”: a) „Naród węgierski jest najliczniejszym narodem słowiańskim”. „Kiedy zaczniesz przygotowywać się do egzaminu z logiki?”. b) „Naród czeski jest najliczniejszym narodem słowiańskim”. czy przygotowując własne przykłady pojęć i operacji logicznych?”? 5. d) „Naród polski jest najliczniejszym narodem słowiańskim”? 7. całkowite nie wprost i odpowiedzi częściowe na pytanie „Jaki przedmiot jest najtrudniejszy na studium prawa?” wśród odpowiedzi: „Medycyna sądowa jest najtrudniejszym przedmiotem na studium prawa”. c) „Naród chiński jest najliczniejszym narodem słowiańskim”. Wyróżnij odpowiedzi całkowite wprost. . a które . „Znaszli dzieje powstania współczesnej logiki?”. którego opanowanie jest możliwe tylko przy stałym śledzeniu orzecznictwa i piśmiennictwa prawniczego”. „Jaką metodą lepiej przygotować się do egzaminu z logiki: ucząc się podręcznika na pamięć. Wskaż zakres niewiadomej pytania „Jaka roślina iglasta rosnąca w polskich lasach dostarcza najczęściej drewna budowlanego?”. „Logika nie jest najtrudniejszym przedmiotem na studium prawa”. Które z poniższych odpowiedzi są odpowiedziami właściwymi. „Jeden z przedmiotów historycznych jest najtrudniejszym przedmiotem na studium prawa”. 6.

Podobnie znane są jako wieloznaczne np. znaczeniami przenośnymi. względnie nawet żartobliwymi. „Twój pies to wilk”. „Stary wilk morski niejednokrotnie pływał po Oceanie Indyjskim”. Jak już o tym była mowa. słowa: „zamek”. Spośród kilku znaczeń takiego słowa jedno jest zazwyczaj znaczeniem głównym. gdy grupka chłopców nachylona jest nad znalezionym jeżem. „koza” itp. a on woli kozią macierz”. Oto kilka przykładów: „Wilk żyje w lesie”. . Takie słowa o wielu znaczeniach nazywamy homonimami. ograniczonym kręgu osób). Prawnik powinien szczególnie unikać takiego formułowania swych myśli na piśmie lub w wypowiedziach ustnych. „Ogrodnik wycina wilki na jabłoniach”. którego chce nakarmić. gdy zamierzają oni ścisnąć z dwóch stron siedzącego w ławce kolegę. „Szmaty przerabiane na papier wrzucono do wilka (maszyny rozdrabniającej)”. Jedną z przyczyn nieporozumień jest wieloznaczność słów. inne są znaczeniami pobocznymi (mniej używanymi albo używanymi tylko w pewnym. Co innego znaczy okrzyk „Dajmy mu sera”.Rozdział XII PRZYCZYNY NIEPOROZUMIEŃ § 1. wiele jest słów. „Mów wilkowi pacierz. które mają więcej niż jedno znaczenie. Wieloznaczne mogą być też całe zwroty językowe. „Patrzył wilkiem”. które mogłoby powodować nieporozumienia. a co innego. Wieloznaczność słów Dokonując przeglądu różnego rodzaju wyrażeń naszej mowy przygotowaliśmy się do omówienia najważniejszych i najczęstszych przyczyn nieporozumień słownych. „klucz”.

o co w danej wypowiedzi chodzi . by system obowiązujących w państwie norm prawnych stwarzał dla obywatela kompetencję żądania od odpowiednich organów państwowych zastosowania odpowiedniego przymusu względem osób naruszających normy prawne na niekorzyść tego właśnie obywatela”. w przytoczonych zdaniach zawierających słowo „wilk”. w takim zdaniu: „Według poglądów filozofów Oświecenia. to z tej niedbałej wypowiedzi nie wiadomo. w jakich warunkach wieloznaczność słów czy zwrotów językowych prowadzić może do nieporozumień. Istotne niebezpieczeństwo. prawem człowieka jest. „rewizja” itp.jak np. np.: „Według poglądów filozofów Oświecenia. by prawo dawało mu prawo korzystania z opieki prawa.. gdy jego prawo zostało naruszone”. jeśli dyskutujące osoby nie widzą różnicy między zasadniczym znaczeniem słowa „prawo” (normy ustanowione przez państwo) a jego znaczeniem pobocznym. tzw. „koza”. w którym mówimy o „prawach . czy też o możliwości przeszukania odzieży i mieszkania osoby podejrzanej. Rzadko się zdarza. grozi zazwyczaj dopiero wtedy. „zamek”. Ale i w tych przypadkach należy uważać.Powstaje pytanie. jak „wilk”. w której już zapadł wyrok. jak np. bo jeśli powiemy: „Kodeks postępowania karnego przewiduje możliwość rewizji”. czy mowa o możliwości ponownego rozpatrzenia sprawy. iż powstanie nieporozumienie. by doszło do nieporozumień w związku z wieloznacznością takich słów. W dyskusji powstać może wielki zamęt. gdyż poszczególne różne znaczenia tych słów są do siebie niepodobne i ze względu na całość wypowiedzi łatwo domyślamy się. «prawo naturalne» zawiera postulat. w sposób w miarę możności pozwalający uniknąć nieporozumień. Oczywiście pracownik naukowy czy prawnik muszą wyrażać się w sposób niedwuznaczny. gdy różne znaczenia jednego wyrazu są do siebie w pewnym stopniu podobne.

że jego żona mówiła: „Trzeba z nim skończyć!” . iż w przyrodzie lub w życiu społecznym występuje taka a taka prawidłowość). a . że wyraz „trzeszczy” trudny jest do wymówienia dla cudzoziemca. II § 5). to znaczy jako nazwa dla niego samego. Mówiąc: „Ta belka trzeszczy”. bierzemy ten wyraz w supozycji materialnej. kto zaniedbywał życie rodzinne. o pewnym psie (supozycja prosta). który jest wyjątkiem w tej mierze. rozdz. Ktoś mówi: „Pies przyjaźni się z kotem” i spotyka się z powszechnym protestem słuchających. a poprzednio słyszano. bo mówimy o właściwościach samego tego wyrazu. używamy słowa „trzeszczy” w zwykłej roli znaczeniowej -jako słowa opisującego przejawy cech pewnej belki w momentach. Dlatego też tak wielki nacisk kładzie się na to.przyrody” czy o „prawach rozwoju społeczeństwa” (zdania stwierdzające. Mówiąc. formalnej i materialnej (por. Jeśli np. by prawnik umiał bardzo subtelnie i dokładnie analizować znaczenie słów i zwrotów językowych. § 2. Zajmując się nazwami generalnymi stwierdziliśmy. Każdy wyraz może być brany nie tylko w zwykłej roli znaczeniowej.to dokładne ustalenie znaczenia tego zwrotu (zabić? zerwać z kimś? postawić wobec kogoś sprawę na ostrzu noża?) w związku z innymi słowami danej wypowiedzi będzie mieć pierwszorzędne znaczenie dla wyniku sprawy karnej. ale też w supozycji materialnej. że mogą one występować w trzech rolach znaczeniowych: w supozycji prostej (zwykłej). został otruty ktoś. Myślał bowiem ów ktoś o swoim psie. gdy ulega ona odkształceniom. Szczególne rodzaje wieloznaczności słów i zwrotów językowych Wieloznaczność słów jest zjawiskiem znacznie częstszym niż się to zwykle dostrzega: w pewnym sensie bowiem każde słowo jest wieloznaczne. Pomieszanie supozycji może prowadzić do nieporozumień.

w którym mówimy. Zupełnie szczególny rodzaj wieloznaczności łączy się z takimi słowami. gdy się zna sytuację .o „psie w ogóle”. „wtedy”. Podobne nieporozumienia mogą powstać w związku z podwójną rolą znaczeniową zwrotów czasownikowych. który się ludziom podoba. gdy jedna osoba bierze zwrot czasownikowy w znaczeniu potencjalnym. że w tym okresie czasu. który to wytwór naszych myśli miałby w sobie łączyć wszystkie cechy przeciętnego psa. gdy to piszę. i spotyka się ze sprzeciwem rozmówcy. jak „ty”.” Zwroty czasownikowe mogą być brane w znaczeniu aktualnym albo w znaczeniu potencjalnym. Są to słowa.o tym. które w ogóle nie mają określonego stałego znaczenia. że dana czynność jest czy była wykonywana w tym momencie. czyli zeszyt. bo Tadek teraz twardo śpi.w aktualnym. „tam”. jest produktem polskiej wytwórni. Ktoś inny mówi.„Gra”. a dopiero wtedy. a przez resztę czasu śpi. a więc i przysłowiową nieżyczliwość względem kotów. „To przeproś jego partnerów i poproś go na chwilę do telefonu”. a druga . W tym znaczeniu wypowiedź „Wojtek pięknie śpiewa” wyrażać ma myśl. czyta itp. „Nie mogę. choć oczywiście czasem tylko w tym okresie śpiewa w sensie aktualnym. który mamy na myśli. który leży na stole. Wzięta w tym znaczeniu wypowiedź „Wojtek pięknie śpiewa” wyrażać ma myśl. Wojtek pięknie śpiewa. „taki” itp. które pochodzi od francuskiego „cahier”. „on”. W znaczeniu potencjalnym ten sam zwrot znaczy tyle. wspomniana osoba ma zdolność śpiewania w sposób.jego rozmówcy . je. że ten kajet. W znaczeniu aktualnym zwrot czasownikowy oznacza. że w okresie czasu. który mamy na myśli. że właśnie. a jego rozmówca . „Czy Tadek gra w brydża?” . ktoś czy coś ma zdolność czy nawet skłonność do wykonywania danej czynności. Myślał bowiem ów ktoś o słowie „kajet”. że kajet jest pochodzenia francuskiego. Łatwo o nieporozumienie.

iż nie wywołują nieporozumienia. jak i wtedy. Takie słowa nazywamy słowami okazjonalnymi. Łatwo przy tym sposobie mówienia o nieporozumienie. Szczególny rodzaj wieloznaczności przedstawiają nazwy nieostre. co mu wiadomo o danej sprawie. Rozmawiam z Janem: do niego mówię „ty”. jakie znaczenie nadaje się tym słowom w danym przypadku. odpowie: „On to wtedy tam tak zrobił”. a o Piotrze mówię „on”. Jan wyszedł. przyszedł Piotr: teraz używam słów „ty” i „on” nadając im odwrotne znaczenie. nie notując przy tym. Jeśliby protokolant zapisał w protokole konfrontacji: „Ten z nich trzech mnie uderzył”. można ustalić. sądząc błędnie. to obowiązkiem sędziego jest upewnić się. a jakie nie są desygnatami danej nazwy. który polega na tym. iż pewna osoba w jednym i tym samym rozumowaniu kilkakrotnie używa pewnego słowa wieloznacznego w różnych znaczeniach. Błąd ekwiwokacji jest to błąd. można by mówić o tylu znaczeniach takiej nazwy. § 3. że tego a tego dnia w tej a tej miejscowości ukradł temu a temu taką a taką rzecz w taki a taki sposób. to taki protokół nie byłby nic wart. czy rzeczywiście świadek mówi o oskarżonym. Dlatego też należy w miarę możności unikać w sformułowaniach prawniczych słów okazjonalnych. jakie przedmioty są. Ekwiwokacje. Spory słowne Wieloznaczność pewnych słów może powodować kłopoty zarówno wtedy. na kogo pokrzywdzony pokazuje.osoby mówiącej. Jeśli tedy świadek zapytany przez sędziego. chyba że jesteśmy zupełnie pewni. ile może być sposobów arbitralnego rozstrzygnięcia o tym. iż używa tego słowa jednoznacznie (jak tego wymaga poprawność tego . gdy rozumujemy choćby nie komunikując nikomu innemu toku naszego rozumowania (ekwiwokacja). gdy użyjemy takich słów w dyskusji z innymi (spór słowny).

lecz stopem. Pomijając już zasadniczą kwestię. że ktoś „nie ma szczęścia”. pierwsze zdanie stwierdza. jest metalem w rozumieniu fizyka. Mówiąc. jest sam temu winien. Oto np. Wynika więc. jest sam tego „kowalem”! Jeśli przeprowadzamy jakieś rozumowanie używając słów. iż w pierwszym zdaniu używamy słowa „metal” w innym znaczeniu niż w drugim. z naiwnej filozofii: „Każdy jest kowalem swojego szczęścia. że mosiądz ma fizyczne własności metalu (jest kowalny. ale za każdym razem w nieco innym znaczeniu i nie zauważyliśmy tego.brak przykrości. że ten. Błędny wynik rozumowania powstał tu stąd. układają się dlań niepomyślnie. by życie sprawiało mu raczej przyjemność niż przykrość. W pierwszym zdaniu mówimy. grozi nam zawsze to niebezpieczeństwo. Weźmy inny przykład. takie rozumowanie: „Każdy metal jest pierwiastkiem. co ma skład chemiczny jednorodny i może występować na miejscu wodoru w cząsteczkach kwasu. kto nie spostrzega. Mosiądz jest metalem. popełnia tu błąd ekwiwokacji. Ten. że co innego powodzenie. przewodzi elektryczność. ma połysk metaliczny. jest pierwiastkiem. Dwa razy użyliśmy słowa „metal”. dla kogo sprawy odeń niezależne układają się w sposób niepomyślny. . czy w każdej sytuacji społecznogospodarczej jest to dla wszystkich możliwe. że to ich własna wina”.rozumowania). dochodząc w następstwie do nonsensownego wniosku. Są ludzie. na co praktycznie nie można mieć wpływu. itd. chcemy powiedzieć. których znaczenia nie ustaliliśmy. a w drugim zdaniu stwierdzamy. co jest z punktu widzenia chemika czystym metalem.). a więc jest pierwiastkiem”. czyli mieszaniną metali. że słowo „szczęście” jest słowem wieloznacznym. którzy nie mają szczęścia. to. choć dla chemika nie jest metalem. a co innego . iż jakoś „przeciętnie biorąc” każdy człowiek może wywierać wpływ na swoje losy w ten sposób. że przypadki. że to. że ktoś nie ma powodzenia.

by wszystkie te znaczenia starannie porozróżniać. iż dwóch ludzi spiera się o coś nie dostrzegając. że trzeba uzgodnić znaczenie używanych w sporze słów.Niejednokrotnie zdarza się. Można by się w ten sposób spierać np. czyli (z grecka) logomachią. Taką beznadziejną dyskusję. że zarówno zwrot „żyć zgodnie z naturą”. w której każdy nadaje inne znaczenie użytym słowom. jak i słowo „szczęście” są bardzo wieloznaczne i trzeba tęgiej głowy. że każdy z nich używa pewnego wieloznacznego słowa w innym jego znaczeniu. a to dlatego. na temat „Czy człowiek żyjący zgodnie z naturą jest szczęśliwy?”. jeśli oczywiście nie przyjdzie im do głowy. . Ponieważ każdy z nich mówi o czymś innym niż drugi. dyskusja ich może trwać bez końca. nazywamy sporem słownym.

. lecz wypowiedziami niezupełnymi. Wieloznaczność wypowiedzi złożonych Wieloznaczne mogą być nie tylko poszczególne słowa i zwroty językowe.§ 4. gdy się poda pewne uzupełnienie domyślne. gdy podnosi się ich temperatura”. wody w temperaturze od O do 4 stopni Celsjusza. Jeśli każdy z dyskutantów czego innego się domyśla.. co mówiliśmy poprzednio (rozdz. a potem w razie potrzeby wskazać wyjątki. czy szczegółowy. jak np. trudno o porozumienie. że w mowie potocznej zdania orzekające (w sensie gramatycznym) nie są zdaniami w sensie logicznym. bo prościej jest wypowiedzieć zdanie ogólne. czy dziś jest. że od stwierdzenia ogólnego są pewne wyjątki. że wypowiadamy często zdania ogólne wtedy. wypowiadając czy słysząc wypowiedź niezupełną. VI § 4). rozdz. gdy doskonale zdajemy sobie sprawę. W szczególności mogą tu powstawać nieporozumienia co do tego.” Każdy jednak. Mówimy np. gdyż nie dotyczy np. To. niedopowiedzeniami. ale też całe zdania. a drugi o temperaturze na dworze (por.: „Ciała zwiększają swoją objętość. wie. Wieloznaczność ta. które dopiero wtedy coś określonego stwierdzają. niż dokonywać . że zdanie to jest ściśle biorąc fałszywe. Otóż zauważyć trzeba. trzeba uzupełnić pewną obserwacją dotyczącą potocznego wyrażania się. a z których jeden myśli o temperaturze w pokoju. kto choć trochę zna fizykę. którzy kłócą się o to. gdy chodzi tylko w przybliżeniu o wszystkie przedmioty danego rodzaju. Niewątpliwie w intencji naszej wypowiedzi leży sformułowanie zdania ogólnego „Wszystkie ciała zwiększają swą.itd. czy pewna wypowiedź ma charakter ogólny. VI § 6) o rozróżnieniu zdań ogólnych i szczegółowych. czy nie jest zimno. może mieć swoje źródło w tym. między ludźmi. jak już o tym mówiliśmy. w praktyce mówi się „Wszystkie S są P” nawet wtedy.

Przypominamy tu też nieporozumienia. pozbawił go przytomności i zdolności do pracy na okres przeszło dwóch tygodni”.bo póki tego nie ustalimy. aby uniknąć nieporozumień. w drugim . który pobił pokrzywdzonego. trzeba go uprzejmie prosić o wyjaśnienie. czy w przybliżeniu ogólne. W pierwszym bowiem przypadku wystarczy mu wskazać choćby jeden wyjątek od reguły. czy ma na myśli ściśle wszystkich. czy nasz rozmówca uważa swą wypowiedź za zdanie ściśle ogólne. że wypowiedź jako całość może być różnie rozumiana ze względu na ten czy inny sposób powiązania słów.: „Oskarżony. iż dane twierdzenie nie ostoi się nawet wtedy. „przynajmniej niektóre”). Wieloznaczna może być budowa składniowa wypowiedzi złożonej. to znaczy. o co mówiącemu idzie.2 ha. czy pokrzywdzony był . czy o osiedle zbudowane z olbrzymich bloków. choćby nawet poszczególne użyte w niej słowa były jednoznaczne. Nie wiadomo. czy przynajmniej niektórych. by obalić jego twierdzenie. czy wypowiedź dotyczy elementów pewnej klasy. z których każdy z osobna zajmuje 0. Np. Skoro więc ktoś z domorosłych polityków zaczyna wywody.2 ha. które łącznie zajmują 0. które się wiążą z dwojakim rozumieniem słowa „niektóre” („tylko niektóre”. I dlatego. czy prawie wszystkich. gdy traktujemy je jako zdanie tylko w przybliżeniu ogólne. czy tu chodzi o osiedle złożone z malutkich domów szeregowych.Czytamy np. Nie wiadomo z takiej wypowiedzi. wzmiankę w gazecie: „Domy na nowym osiedlu zbudowane są wedle projektu typowego. że mogą powstać nieporozumienia co do tego.wyliczenia szczegółowego. iż „Francuzi są tacy a tacy”.że wyjątków tych jest tyle. Musimy też przypomnieć. czy agregatu złożonego z tych elementów. trzeba w razie wątpliwości wyjaśnić. Nieporozumień unikniemy w tym przypadku dodając słowa „łącznie” albo „z osobna”.2 ha”. czy tylko niektórych Francuzów . Wszystkie zajmują obszar 0. nie wiadomo.

a zwłaszcza po napisaniu wyrażenia zawierającego jakieś zaprzeczenia czy wskazania wyjątkowości. Podobnie jest. co może wyrażać myśl: „Jest to nieduży i wygodny lokal” albo myśl: „Nieprawda. Np. Należy więc po wypowiedzeniu. Nieporozumienia takie mogą się łączyć z nieumiejętnym posługiwaniem się słowem „tylko” czy słowem „nie”. Amfibologie Wieloznaczność budowy składniowej wypowiedzi złożonych powodować może błędy amfibologii. który może łatwo pozostać niezauważony. § 5. gdy pewną wypowiedź napisano bez odpowiednich znaków przestankowych. „Masz klucze!”. żeby go spoliczkować”. „Masz klucze?”. Błąd amfibologii popełnia osoba. sprawdzić. że ten lokal jest duży i wygodny” (bo np. które czasem nie wiadomo do czego w danej wypowiedzi się odnoszą. nie zdając sobie z tej wieloznaczności sprawy. wyrok: „Pozwany płacić będzie małoletniemu powodowi miesięcznie 90 złotych renty alimentacyjnej łącznie z zasiłkiem rodzinnym”. Kłopoty te łączyć się mogą z brakiem konsekwencji w języku polskim co do znaczenia podwójnego przeczenia. ktoś mówi: „Nie jest to duży i wygodny lokal”. czy tylko po jakiejś krótkiej utracie przytomności odzyskał ją.nieprzytomny dłużej niż dwa tygodnie. gdy pewna wypowiedź wieloznaczna nabiera określonego znaczenia w zależności od sposobu jej wygłoszenia. by obywatel Iksiński nie był wart tego. Np.: „Masz klucze”. Błędem amfibologii obciążony jest np. „Odwołuję obelgę i zaprzeczam. Np. nie jest wygodny. choć duży). sędzia widocznie nie . która wygłasza wypowiedź wieloznaczną ze względu na składnię. jak w depeszy „Jechać dalej nie wolno zatrzymać się”. czy nasza wypowiedź nie jest składniowo dwuznaczna. ale do pracy był niezdolny przez okres dłuższy niż dwa tygodnie. Nieporozumienia mogą powstawać zwłaszcza wtedy.

a świeżych nie można dostać. które starają się . a po drugie. Wypowiedzi. Używanie zwrotów obrazowych upiększa nasz sposób wypowiadania się. pozwala na zaostrzenie. Np. jeśli ktoś jest świadomy wieloznaczności swej wypowiedzi. Znaczenie dosłowne i niedosłowne Możemy sobie wyobrazić taką rozmowę: „Ty jesz ananasy.: „Rekompensowanie cierpień i uszkodzeń ciała przez odpowiednie przyjemności dzięki otrzymanej kwocie pieniężnej nie narusza zasad moralności”. które znaczenie miał mówiący na myśli. niemniej tego rodzaju dwuznaczność ośmiesza kogoś. w sensie: „Masz tyle pieniędzy. czy chodzi tu o nieporozumienie.8 kg chleba”. Zwykle łatwo się wprawdzie domyślić. iż powstają tu wątpliwości.: „Żarły go wszy i nędza” zamiast „Jego sytuacja życiowa była znacznie gorsza od przeciętnej”) lub na złagodzenie sensu wypowiedzi (np. Oczywiście. to nie popełnia błędu amfibologii. Pomijając to. bo po pierwsze. czy o szyderstwo. § 6. czy pozwany ma płacić 90 złotych oraz nadto zasiłek rodzinny pobierany na utrzymanie dziecka (rozwiązanie prawidłowe ze względu na przepisy o zasiłkach rodzinnych). że możesz kupić 0. „To nieprawda. kto się tak nieudolnie wyraża. że pozwala ci to na luksusowe życie” oraz „Nie mam pieniędzy. ty masz dziennie na utrzymanie tyle. ja nie lubię ananasów z puszki. podczas gdy druga wypowiedź bierze te zwroty w sensie dosłownym. niedosłownym. a mnie na chleb nie starcza”. którą kierował”). czy też ma uzupełnić otrzymywany zasiłek rodzinny dopłatą ze swej strony do wysokości 90 złotych. podkreślenie sensu naszej wypowiedzi (np. jakie wystarczałyby na wydatki uznawane za niezbędne w moim środowisku społecznym”. pierwsza wypowiedź bierze zwrot „jesz ananasy”.zdawał sobie sprawy z tego. „nie starcza na chleb” w znaczeniu obrazowym. „Zrobił fałszywy krok finansowy” zamiast: „Przywłaszczył sobie pieniądze instytucji.

Możemy czasem obrazowo powiedzieć.swą formą złagodzić z tych czy innych względów niemiłą treść. czy państwo jest organizmem płci męskiej czy żeńskiej. Błąd myślenia figuralnego polega na tym. ABC porządnego myślenia. Zanalizowany szczegółowo w rozprawce: A. Malewski. Ale posługiwanie się wypowiedziami użytymi w sensie obrazowym grozi w pewnych przypadkach złymi następstwami. może też grozić tym. Warszawa 1957. jest spójną całością elementów składowych o zróżnicowanych funkcjach. s. zamiast: „Jest głupi”). bierze w znaczeniu dosłownym i wysnuwa stąd dziwaczne lub fałszywe konsekwencje. że jakaś grupa ludzi jest pewnego rodzaju „organizmem”. sformułowane przez siebie czy przez kogoś innego. albowiem powinność i byt są wzajemnie powiązane i powinność rodzi się z bytu”. 1 . Oto przykład1: „Nie ma żadnej przepaści między bytem a powinnością i trzeba przeciwstawić się stawianiu między nimi chińskich murów. eufemizmami (np. Posługiwanie się wyrażeniami. że wypowiedź taka stanie się całkowicie niezrozumiała. 12. ma „głowę”. „Nie grzeszy nadmiarem intelektu”. Ale jeśli ktoś tę wypowiedź zaczyna brać dosłownie i dochodzić. nazywamy wypowiedziami eufemistycznymi. różne „organy” (czego używa się bez cudzysłowów). że ktoś pewne zwroty obrazowe. to staje się przedmiotem anegdotki naukowej. które mają sens obrazowy.

4. Posługiwanie się takimi skrótami myślowymi nie powoduje ujemnych skutków.dojedziesz szybciej”. których wyrazem są wypowiedzi streszczające w kilku słowach myśl znacznie bardziej zawiłą. które mają sens obrazowy. w którego zarządzie zasiadał Piotr. W protokole zapisano zeznania: „Jan był członkiem związku. np. Skarpetki obecnie mam ja”. że nie można tej wypowiedzi brać bez domyślnych uzupełnień. Jak można wielorako rozumieć wypowiedź „prokurator wnosi akt oskarżenia”? 5. Przy jakiej supozycji nazwy i przy jakim znaczeniu czasownika wypowiedź „Starosta grupy studenckiej stale broni jej interesów” jest zdaniem prawdziwym. a przy jakich . W tydzień później znalazła skarpetki u oskarżonej i zażądała zwrotu. Zadania 1. a czym . bo w magazynie broni zaciął się zamek i trzeba było niezwłocznie go naprawić”.drugiej? 2. że zginęły jej skarpetki. Wskaż przyczyny niejasności następującego protokołu rozprawy: „Pokrzywdzona wyjaśnia. 2) „Podoficer uzbrojenia spóźnił się na odprawę. jeżeli wypowiadający się i adresat wypowiedzi zdają sobie sprawę z tego. suszące się na płocie.Obok wypowiedzi. przystąpił do . Czym jest spowodowana wieloznaczność pierwszej wypowiedzi. Jak można rozumieć wypowiedzi: 1) „Piotr od dawna chodzi z Anną”. na czym polega związek opisywany w wypowiedzi.: „Jedź wolniej . posługujemy się niejednokrotnie pewnymi skrótami myślowymi. a więc z tego.fałszywym? 3. Gdy zarząd ten został usunięty. Na kłótnię przyszedł policjant i zabrał je do komisariatu.

by prawdziwość jej nie budziła wątpliwości? . czy ofiarność wobec społeczeństwa jest cnotą naturalną u człowieka. a więc Dżyngis-chan odegrał poważną rolę w pewnej nauce humanistycznej”. wyrażając je jednoznacznie. „Ziarna zboża w pewnym zaatakowanym przez wołka zbożowego magazynie tworzą stos wagi 20 ton. Czy sędzia może dopuścić do ogłoszenia w gazecie przeprosin: „Z żalem odwołuję obelgę rzuconą w dniu 5 V 1993 r. Co odpowiedziałbyś. czy to prawda.demaskowania popełnionych nadużyć przez nowy zarząd”. a więc dobry stopień z logiki zawiera nasiona”? 12. Każdy okaz wołka zbożowego zjada ziarna zboża. Dżyngischan odegrał poważną rolę w historii. co zjada każdy okaz wołka zbożowego. „Historia jest nauką humanistyczną. czy też nie. 6. by móc brać udział w dyskusji na temat: „Czy obraz naturalistyczny jest realistyczny”? 9. Na czym polega błąd w tym rozumowaniu? 13. Twoi koledzy spierają się przez długi czas o to. gdyby cię zapytano. Jaki błąd popełniono w sformułowaniu protokołu: „W czasie bójki Piotra z Janem rola Pawła polegała na tym. tworzy stos wagi 20 ton”. Wypisz wszystkie możliwe sposoby rozumienia tej wypowiedzi. Jak rozumieć należy wypowiedź stanowiącą wniosek tego rozumowania. Żaden nie kwestionuje argumentów drugiego. że dezurbanizacja zawsze łączy się z dezintegracją funkcjonalną miasta? 10. Jaki błąd popełniono w rozumowaniu: „Każdy owoc zawiera nasiona. Iksińską”? Jaki tu popełniono błąd. W czym. jeśli mają to być szczere przeprosiny? 7. Dobry stopień z logiki jest owocem systematycznej pracy. na ob. Co trzeba przede wszystkim wiedzieć. że powstrzymywał od bicia Jana”? 8. być może. a więc to. tkwi przyczyna przeciągania się sporu? 11.

. który odbędzie się o godz. „Niemal niewidomy stary generał rozpędził i zniszczył trzy korpusy przeciwnika”. Podkreśl zwroty użyte obrazowo: „Wiśniewski to nie orzeł”. Kto może sam kupić samochód. Sposoby uzasadniania Umiejętność jasnego formułowania sądów łączyć powinniśmy z umiejętnością ich należytego uzasadniania. Nierozsądnie jest bezpodstawnie uznawać jakieś zdanie za prawdziwe.14. który daje często ludziom wykształcenie prawnicze”. 10 dnia 31 bm.”. ten ma pieniądze na kupno samochodu”. „Dla złodziei i wałkoniów nie ma miejsca w naszym społeczeństwie”. to znaczy wskazywania podstawy uznania za prawdziwe zdań. ten ma pieniądze na kupno samochodu. Należy przyjąć postulat racji dostatecznej (zasadę racji dostatecznej. A więc. „Ogłasza się przetarg na sprzedaż samochodu marki «Polonez» uszkodzonego w wypadku. jaki przypisujesz tej wypowiedzi. „Kto ukończył osiemnasty rok życia. Wskaż błąd tego rozumowania. kto ukończył osiemnaście lat. Część druga UZASADNIANIE TWIERDZEŃ Rozdział XIII UZASADNIANIE BEZPOŚREDNIE § 1. 17. ten może sam kupić samochód. Dokładnie zanalizuj sens. 15. 16. Jak rozumiesz wypowiedź „Grupa ma inną moralność niż tworzące ją jednostki”. „Dyskusje na temat stosunku prawa i moralności cechuje na ogół specyficzny werbalizm. Sformułuj jednoznacznie wypowiedzi: „Psy na ulicy mogą znajdować się tylko pod odpowiednim nadzorem osoby dorosłej na smyczy i w kagańcu”. w których formułujemy żywione przez nas sądy. bo wówczas łatwo się omylić.

mogą być bezpośrednio oparte na doświadczeniu. to na dworze jest chłodno. do których kolejno odwołujemy się uzasadniając pośrednio jakieś inne zdanie. a twierdzeń geometrii . które uznajemy za prawdziwe. a wiem z nauki szkolnej i z wielu własnych obserwacji. to moje stwierdzenie jest uzasadnione bezpośrednio przez doznania. mogą być uzasadnione bezpośrednio naszymi doznaniami. w następnych - . dla których umiemy wskazać należyte uzasadnienie. i na podstawie tych doświadczeń dochodzę w drodze wnioskowania do uznania za prawdziwe zdania. na tej podstawie. jakie otrzymałem za pośrednictwem odpowiednich komórek w mojej skórze. są w końcu zdaniami opartymi bezpośrednio na doświadczeniu. Jeśli natomiast spostrzegam. zależy od przyjmowanych w danym środowisku metod poznawczych. twierdzeń historii nie można wywnioskować z jakichś pewników. iż na dworze jest chłodno . jakie uzasadnienie zdania uważa się za należyte. że zdania. Mogą one być odmienne dla zdań różnego rodzaju: np. Jeśli stwierdzam.postulat krytycyzmu). Zauważmy. rozdz. że są wywnioskowane z innych zdań przyjętych poprzednio za prawdziwe. że na dworze jest zimno. że dane zdanie syntetyczne odpowiada dokonanym spostrzeżeniom. lub też mogą być uzasadnione pośrednio w ten sposób. W niniejszym rozdziale zajmować się będziemy uzasadnieniami bezpośrednimi. który domaga się. że oto otworzywszy okno zetknąłem się z falą zimnego powietrza.uzasadnić przez odwołanie się do obserwacji i pomiaru. Nasze sądy wyrażane w zdaniach. Wskazujemy np. reagujących na zimno i ciepło. że słupek rtęci w termometrze za oknem opadł nisko. czy też że dane zdanie ma charakter zdania analitycznego zgodnie z regułami znaczeniowymi danego języka. abyśmy za prawdziwe uznawali tylko takie zdania. że jeśli w termometrze zewnętrznym rtęć opadnie nisko.to to ostatnie zdanie jest uzasadnione pośrednio. To. chyba że chodzi o zdania analityczne (por. VI § 3).

które uważamy za należycie uzasadnione. § 2. nie jest jeszcze tożsame z przeżyciem spostrzeżenia. rejestrują plamy barwne różnego kształtu. a więc różnymi rodzajami wnioskowania z jednych zdań o drugich. dotyczące świata zewnętrznego. Nasze oczy. że jestem zmęczony. a więc np. czyli zmysłowe. jako procesowi poznawania świata. Człowiek bowiem nie tylko rejestruje barwy i kształty. słuchu. . Omawiać będziemy przykłady dotyczące przede wszystkim spostrzeżeń opartych na doznaniach wzrokowych. . Z doznaniem danego zespołu wrażeń łączy się zazwyczaj od razu i samorzutnie określone przeświadczenie. Samo jednak odebranie bodźców określonego rodzaju. Nie będziemy oczywiście wdawać się w problemy psychologiczne procesu spostrzegania. iż znaczna część zdań. spostrzegam. ale mimo to jestem w pogodnym nastroju. itd. jak wrażliwa na barwy błona fotograficzna. czy odpowiednio receptory innych zmysłów. Spostrzeżenia nasze mogą być zewnętrzne. poznawanego za pomocą narządów wzroku. lecz odpowiednio można mówić o spostrzeżeniach opartych na działaniu innych zmysłów. odbierają wiele bodźców pochodzących od przedmiotów świata zewnętrznego. należy poświęcić nieco uwagi procesowi spostrzegania.uzasadnieniami pośrednimi. w których zwracamy się ku przebiegom zachodzącym w naszej własnej świadomości: np. w którym ten zespół wrażeń wiążemy z czymś. czyli introspekcyjne.albo wewnętrzne. co ma miejsce w świecie zewnętrznym lub w naszym ciele. smaku. opiera się bezpośrednio czy pośrednio na dokonywanych przez nas czy przez innych ludzi spostrzeżeniach. Spostrzeganie Ze względu na to. koloru i jasności. lecz zastanowimy się jedynie nad wartością poznawczą wyników tego procesu. doznanie określonego zbioru prostych wrażeń zmysłowych.

że w tym miejscu smak jabłka jest wstrętny. którą ze względu na kształt. kto o jabłkach słyszał tylko z opowiadań. Rozpoznawanie przedmiotów w toku spostrzeżeń łączy się niepostrzeżenie z coraz to bardziej złożonymi wnioskowaniami. Nie wiadomo. że to jabłko. Widząc w półmroku w otworze okna ciemne kreski możemy je rozpoznawać jako rysy na szybie albo jako przewody telefoniczne za oknem. Ja „widzę”. którą rozpoznaję jako parę i na podstawie wielokrotnych doświadczeń w sposób niejako bezwiedny wnioskuję. i jestem przeświadczony. że w pobliżu ludzkiego osiedla znajduje się coś tego rodzaju. rozpoznaję jako jabłko. że aby należycie rozpoznawać oglądane przedmioty. Widzę. trzeba być obeznanym ze szkłem okiennym. poczuję charakterystyczny niemiły zapach. W drugim przykładzie ściśle biorąc widzę tylko tyle. w których dopatrują się oni obrazów jakichś przedmiotów realnych czy fantastycznych. Zastanówmy się. że wyobraźnię bada się pokazując ludziom różne plamy atramentowe. że na tym jest brunatna plama. że jeśli jabłko przytknę do nosa. Ściśle biorąc. że takiego koloru plamy występują na gnijących jabłkach. Wiadomo. jest zwiewna szara plama. aby rozpoznać przewody telefoniczne. że przede mną jest jasnożółta plama. więc wydaję sąd. do jakich innych wrażeń mam się odwołać. a także za pomocą naszej wyobraźni. co w takich przypadkach rzeczywiście widzimy. czy ktoś. że nad czymś. a w dotyku jabłko jest miękkie. co rozpoznaję jako talerz z zupą. trzeba mieć o nich jakąś wiedzę. trzeba oczekiwać.Odebrane wrażenia zostają przez naszą świadomość w określony sposób uporządkowane na podstawie naszej dotychczasowej wiedzy. Ja „widzę”. również rozpoznałby. połysk itd. ale gdybym im nie ufał. że zupa jest gorąca. Wystarczą mi dla sformułowania spostrzeżeń wrażenia wzrokowe. Aby spostrzec rysy na szybie. widzę tylko tyle. że jabłko jest nadgniłe. Wiadomo. Przywykłem do tego. Na talerzu . to wiem. że zupa jest gorąca. a nie atrapa ze sklepowej wystawy. że jabłko jest nadgniłe.

nie widzimy przez mgłę.ale to tak mało prawdopodobne w tym układzie. na . Powstaje pytanie. Co więcej. Okazuje się. Gorzej dostrzega się błędy literowe w korekcie dobrze znanego tekstu. 1) że bodźce pochodzące od dostrzeganych przedmiotów dochodzą do naszych organów zmysłowych zdeformowane czy stłumione (np. bo pobieżne spojrzenie na wiersz druku pozwala nam uchwycić sens zdania. spostrzegamy. a już zwłaszcza gdy chodzi o nader złożone z natury postrzeganie zjawisk społecznych. jako wrażenia pochodzące od przedmiotów innych niż to ma miejsce w rzeczywistości (np. natychmiast odrzuciłbym. że to tylko odpowiednio pomyślane malowidło na płaskim suficie). wreszcie . 3) że odebrane choćby poprawnie wrażenia zmysłowe zostaną rozpoznane źle. podczas gdy w rzeczywistości zdjął on tylko na chwilę cisnący go kapelusz). wydaje się nam. mylimy się co do ich charakteru kulturowego (np. czy sądy ukształtowane na podstawie naszych doznań zmysłowych są nieomylne.4) że prawidłowo rozpoznając przedmioty fizykalne. nawet jeśli jest ono w jakimś miejscu przekręcone. Możemy się mylić ze względu na to. nadmiernie zmęczonego lub zatrutego alkoholem). jeśli w ogóle przyszłaby mi do głowy. świadomie czy nieświadomie. że również w przypadku tego rodzaju uzasadniania naszych twierdzeń należy być odpowiednio ostrożnym. to wrażenia tego rodzaju zostałyby z czasem nieświadomie wyeliminowane z syntetyzującego spostrzeżenia. czy zdania uzasadnione przez odwołanie się do wyników naszych spostrzeżeń są na pewno prawdziwe. W każdym zaś przypadku dokonując spostrzeżeń opieramy się. że na szosie leży przeszkoda). urojone plamy zakłócają obraz widziany przez człowieka chorego. z którymi mamy do czynienia. 2) że bodźce te będą źle odebrane przez niesprawne receptory zmysłowe (np. okazuje się jednak.mógłby wprawdzie być „dymiący” kwas albo ciecz o bardzo niskiej temperaturze .co może być czasem najtrudniejsze do wykrycia . jeśli w zespole uzyskiwanych wrażeń coś „nie pasowałoby” do rozpoznawanej całości. że myśl taką. że barokowy kościół ma sklepienie. że ktoś komuś się kłaniał.

Z dwóch sprzecznie informujących spostrzeżeń: wzrokowego i dotykowego. że jest złamana. § 3.bez jakiegoś szczególnego podniecenia czy nastawienia psychicznego. wyczujemy dotykiem jedno ziarnko. czy wiosło łamie się w miejscu zanurzenia w wodę. Cóż z tego. rozum każe dać wiarę temu drugiemu. która może być błędna. Oczywiście nie łamie się. że dotknięcie skrzyżowanymi palcami ziarnka grochu melduje nam o dwóch ziarnkach. że jeśli ktoś zamierzył się kijem na kogoś. że uderzenie nastąpiło. kiedy widzimy jedno i dotykając zwyczajnie. Dlaczego możemy być pewni. który uległ panice. przy tym . że strach ma wielkie oczy. Można wszakże mieć zaufanie do zgodnych spostrzeżeń kilku zdrowych. np.co ważne . Bo wsadźmy rękę do wody. Zważmy bowiem np. Opierając się na dokonanych spostrzeżeniach należy zachować odpowiedni krytycyzm. To wzrok widocznie mylnie nas informuje w tym przypadku. gdy dotykając palcami złożonymi na krzyż jedno ziarnko leżące na stole najwyraźniej czujemy dwa ziarnka? Sprawdźmy dotykiem. a atakowana osoba w tej właśnie chwili się przewróciła. bo tego właśnie można było w tej sytuacji oczekiwać.naszej dotychczasowej wiedzy. ani że nie ma dwóch ziarnek grochu. porównując doznane wrażenia różnego rodzaju. Spostrzeżenia tedy korygują się wzajemnie. a przecież nie czuliśmy bólu. które ze spostrzeżeń były błędne i dlaczego. to świadkowie zajścia gotowi będą zeznać. że patyk włożony do wody nie łamie się w punkcie zanurzenia. lecz w ostatniej chwili wstrzymał cios. posiadających odpowiednią wiedzę w danej dziedzinie i normalnych psychicznie ludzi. Obserwacja . Spostrzeżenia jednych zmysłów korygują spostrzeżenia innych albo też przy sprzecznych informacjach tego samego zmysłu rozumowo umiemy rozstrzygać. a wzrok powie. Jeśli słucha się relacji żołnierzy z oddziału. łatwo przekonać się. jakich dokonali oni w odpowiednich warunkach fizycznych.

Znaczy to np. któremu przyporządkowaliśmy miarę 36 takich jednostek. które sobie z góry postawiliśmy.Rozróżnić należy: 1) zwykłe. ile ubrań wyjdzie z drugiego kawałka. bo skupiając uwagę na pewnym przedmiocie spostrzegamy dokładniej niż wtedy. Obserwacja może dotyczyć jakości oglądanego przedmiotu. Czekam np. które mają być odpowiedzią na pewne. to nie krając możemy być pewni. idą ludzie i przejeżdża tramwaj nr 5. gdy uwaga nasza jest rozproszona. czy arszynom) i z tego kawałka materiału można uszyć jedno ubranie pewnego rodzaju. czy łokciom. bo chcę sobie odpowiedzieć na pytanie. można uszyć takich ubrań 12. iż z kawałka materiału. że ze stosunków między liczbami możemy wnioskować o stosunkach między przedmiotami zmierzonymi. że jego długość równa się trzem jednostkom miary: obojętnie czy metrom. że jeśli pewien kawałek materiału ma miarę 3 (to znaczy. czy też zbliżający się tramwaj jest „piątką”. jeśli z pierwszego dało się wykroić jedno. Lecz przy obserwacji sąd ten jest odpowiedzią na pewne pytanie. W jednym i w drugim przypadku dochodzimy do sądu. . Przyporządkowaliśmy tu kawałkom materiału pewne liczby wedle odłożeń miarki na długości materiału i to pozwala nam przewidzieć.. że jadą samochody. Bowiem 1 /12 = 3/36. bez resztek. Spostrzeżenia z góry zamierzone są zwykle pewniejsze. przypadkowe spostrzeżenia i 2) obserwację. Natomiast przy zwykłym spostrzeganiu nie stawiam sobie takiego pytania: ot. Obserwacja jest to dochodzenie na podstawie rozmyślnego spostrzegania do sądów. w której przedmiotom obserwowanym przyporządkowujemy pewne liczby w ten sposób. lecz może być także obserwacją ilości: może polegać na policzeniu pewnych przedmiotów lub ich pomiarze za pomocą pewnych jednostek miary. więc widzę. Pomiar jest to taka obserwacja. na przystanku na „piątkę” i pilnie patrzę w kierunku nadjeżdżającego tramwaju. idę ulicą i mam oczy otwarte. którego prawdziwość wydaje się nam zagwarantowana przez przeżyte w owej chwili wrażenia. w danej chwili stawiane sobie pytanie.

po to żeby zaobserwować. iż staramy się wpłynąć na określone zjawisko. Powstaje tu jednak problem. a przy tym osoba A jest wiarygodnym informatorem. odwołując się do swych spostrzeżeń. Warszawa 1985. by obserwować niszczącą siłę wybuchu. jakie będą ich skutki. żeby zaobserwować. II. Brzeziński. a także np. 227 i n. czy nastąpią określone zmiany. Stąd częstokroć zmuszeni jesteśmy dawać wiarę temu. W takich jednak przypadkach nie uzasadniamy twierdzeń bezpośrednio. jako że warunki te są bardzo złożone. Warszawa 1 . wyd. XIX § 3). Szerzej: K. zmieniając w sposób przez nas kontrolowany warunki. głosi. Logika pragmatyczna. trudno jednak w tych przypadkach mówić o kontrolowaniu warunków kształtujących zachowania adresatów norm. lecz na podstawie wnioskowania: ponieważ osoba A. w rozdziale poświęconym uzasadnianiu twierdzeń faktycznych w procesie sądowym (rozdz. J. co mówią inni ludzie o wynikach ich spostrzeżeń. Cały ten zabieg nazywamy eksperymentem.Obserwacja może być dokonana także w ten sposób. Ajdukiewicz. Problem ten omówimy w trzeciej części podręcznika. Eksperyment jest to więc złożona czynność polegająca na tym. w których ono przebiega. Eksperymentowanie w dziedzinie zjawisk społecznych jest jednak sprawą zbyt zawiłą. s. by zbadać. Elementy metodologii badań psychologicznych. kogo i w jakiej dziedzinie uważać można za wiarygodnego informatora. Stosunkowo niewielką tylko liczbę twierdzeń bylibyśmy zwykle w stanie uzasadnić naszymi własnymi spostrzeżeniami.po to. nazywając to „eksperymentowaniem”. iż specjalnie staramy się wpłynąć w określony sposób na przebieg jakiegoś zjawiska . czy i jakie zmiany wystąpią w tym zjawisku przy powodowanej przez nas zmianie warunków jego przebiegu. by można było ją tutaj omawiać1. wywołujemy wybuch mniejszej czy większej ilości pyłu węglowego w określonym układzie kopalni doświadczalnej. W praktyce prawniczej niekiedy wydaje się pewne zarządzenia „na próbę”. więc uznać należy zdanie p za prawdę. Np. że p..

że winda jest w ruchu. W mniej ścisłym znaczeniu eksperymentem nazywa się niekiedy po prostu obserwację dokonywaną w odniesieniu do zjawisk przez nas nie spowodowanych. Zadania l. który by wykazał. rusza w pewnej chwili? Sformułuj ogólną metodę rozstrzygania podobnych wątpliwości. „Dokument «Dagome iudex» odnosi się do Polski Mieszka I”? Które z tych zdań wydaje ci się najpewniejsze. 60 i n. „W północnej Norwegii dnia 21 czerwca słońce nie zachodzi”. Wskaż przykłady złudzeń dźwiękowych. 6.1978. a nie twój. jakich dokonałeś w dniu. ale przebiegających w znanych nam warunkach. że to stojący na sąsiednim torze pociąg. 5. a które najbardziej wątpliwe? 2. w którym czytasz to zadanie. Opisz kilka obserwacji i kilka niezamierzonych spostrzeżeń. gdy widząc czerwone światełko stwierdzasz. opierasz się tylko na spostrzeżeniu? 3. POJĘCIA OGÓLNE . że czysta woda wrze przy ciśnieniu 760 mm Hg w innej temperaturze niż 100°C? Rozdział XIV WNIOSKOWANIE DEDUKCYJNE I JEGO PODSTAWY LOGICZNE A. s. Na jakiej podstawie uważasz za prawdziwe zdania: „Testament Krzywoustego spowodował rozbicie Polski”. „Kwadrat ma cztery boki”. Czy wtedy. „Cytryna jest kwaśna”. siedząc w wagonie. Czy można by wykonać eksperyment. Jak dochodzisz do przekonania. 4.

po grecku: en thymo). Przesłanki tej nie wypowiadaliśmy. Dnia 4 lipca 1993 r. myślałem wówczas o czymś innym niż pogoda w tym dniu. bo wszyscy wiedzą o tym. iż dziś jest sobota. Taką przemilczaną. . bo choć widziałem. nazywamy przesłankami tego wnioskowania. Wnioskowanie Jeżeli na tej podstawie. 10. Zdanie. znaczy to. że ktoś przyjmując pewne zdanie lub kilka zdań za prawdziwe dochodzi na tej podstawie do przeświadczenia o prawdziwości innego zdania1. to jutro jest niedziela. O godz. ale domyślna. a wnioskiem było zdanie: „Jutro jest niedziela”. że z tego. że ilekroć rano jest rosa. dochodzę do przekonania. wnioskuję. że jeśli dziś jest sobota. na których podstawie uznajemy inne zdania za prawdziwe. które uznajemy za prawdziwe w rezultacie procesu wnioskowania. nazywamy wnioskiem. zajęty innymi myślami. że rano była rosa. po którym wypowiadamy przesłanki. Wnioskowanie jest to proces myślowy polegający na tym. Dnia 4 lipca 1993 r. Opisujemy ten proces w zdaniu zaczynającym się najczęściej od słowa „ponieważ”. o godz.15 tak nie wnioskowałem. że jutro jest niedziela. czyli te zdania. Zdania. o godz.40 tego dnia.31 wnioskowałem: „Ponieważ dziś rano była rosa. a więc zachodzi w pewnym określonym momencie w czyjejś świadomości. i byłem przeświadczony. a następnie po słowie „więc” wypowiadamy wniosek. domyślną przesłankę czyjegoś wnioskowania nazywamy przesłanką entymematyczną (zatrzymaną w umyśle. iż jestem przekonany. więc będzie dziś piękna pogoda”. nie ma więc potrzeby tego powtarzać. od których zaczyna się wnioskowanie. Oto opis mojego wnioskowania z pewnej chwili. to jutro jest niedziela”. jest piękna pogoda. również nie wnioskowałem o pogodzie. że prawdziwe jest zdanie warunkowe: „Jeśli dziś jest sobota. Ściślej biorąc. 10. 10. Wnioskowanie jest procesem myślowym. iż jutro jest niedziela. nie wypowiedziana. choć. że dziś jest sobota. W przytoczonym przykładzie przesłanką było zdanie: „Dziś jest sobota”. we wnioskowaniu tym była jeszcze jedna przesłanka.§ 1.

Ajdukiewicz (Logika pragmatyczna. dokładniej: K. wyd. Wnioskowania mogą przebiegać według różnych schematów ogólnych. przy czym stopień stanowczości uznania wniosku nie przewyższa stopnia uznania przesłanek”. Ajdukiewicz.. iż w rozumowaniach z nimi zgodnych zawsze od prawdziwych przesłanek prowadzą do prawdziwego wniosku.23 nie powtórzyłbym poprzedniego wnioskowania. s. Logika pragmatyczna. Por. że rano była rosa. o godz. Oczywiście błąd mógł też tkwić w przesłance. że się mylę. Jedne z nich są schematami wnioskowań niezawodnych . 106. Są zresztą i takie schematy.zapytany. że myliłem się uznając tę przesłankę entymematyczną za prawdziwą. w którym na podstawie mniej lub bardziej stanowczego uznania przesłanek dochodzimy do uznania wniosku.według których wnioskując od prawdziwych przesłanek nie zawsze dochodzimy do prawdziwego wniosku2. Schematy te stanowią podstawę do sformułowania dyrektyw (reguł) inferencyjnych. którego bądź dotychczas nie uznawaliśmy wcale. lecz później przekonałem się.wnioskowań uprawdopodobniających tylko (zawodnych) . 18. bo padający deszcz przekonał mnie. zwanych schematami inferencyjnymi. przeprowadziłbym takie wnioskowanie na nowo albo przypomniałbym sobie wywnioskowany sąd. że nie zawsze po rosie jest piękna pogoda.. bo uważałem dane przesłanki za prawdziwe. Wnioskowałem w opisany sposób. bądź uznawaliśmy mniej stanowczo. wskazujących sposoby wnioskowania niezawodnego czy przynajmniej uprawdopodobniąjącego.115 (wnioskowanie 2 1 . ss. Natomiast dnia 4 lipca 1993 r. wyd.w tym sensie. cyt. K. inne . cyt. które w rozumowaniu z nimi zgodnym od prawdziwych przesłanek zawsze prowadzą do fałszywego wniosku. Jest to wąskie rozumienie terminu „wnioskowanie”. 106) przyjmuje znaczenie szersze: „Wnioskowanie jest to proces myślowy.

że podwórze jest mokre (przesłanka). . opartych na związku wynikania logicznego wniosku z przesłanek (i stąd niezawodnych). bo prawdziwość następstwa nie przesądza. które tego kogoś (choć może nie kogo innego) skłaniają do uznania za prawdziwy pewnego „jego wniosku”. w których prawdziwość przesłanek nie przesądza o prawdziwości wniosku.etapy czyjegoś wnioskowania w pewnej chwili. co racja. Czy więc przesłanka to to samo. w następnym zajmować się będziemy takimi wnioskowaniami. wynika zdanie. co następstwo? Wcale nie. Co innego tedy przesłanka oraz wniosek . ale nie odwrotnie. a co innego racja oraz następstwo . a wniosek to samo. że jest mokro na podwórzu.subiektywnie pewne oraz subiektywnie niepewne). Ale tak rzadko podwórze bywa mokre mimo braku deszczu. że „Jan jest urzędnikiem” (bo jeśli jest prokuratorem. Ktoś może rozumować tak: Ponieważ widzę. o prawdziwości racji. to jest urzędnikiem). że widok mokrego podwórza skłania do sądu. Jeśli np. jak wiemy. Wniosek ten może okazać się fałszywy. „czyjeś przesłanki”. Proces wnioskowania a stosunek wynikania Nasze wnioskowania nawiązują często w pewien sposób do stosunku wynikania między zdaniami. a więc uznając pierwsze zdanie. stosunku zachodzącego między dwoma zdaniami.w szczególności wnioskowaniami redukcyjnymi (do których należą też wnioskowania przez indukcję niezupełną) oraz wnioskowaniami przez analogię. uznaliśmy za prawdziwe zdanie „Jan jest prokuratorem”. a więc wnioskowaniami zawodnymi . że pada deszcz. iż pada deszcz. czy ktoś tę zależność spostrzega. § 2. to z tego zdania wynika. z których drugie nie może być fałszywe przy prawdziwości pierwszego niezależnie od tego. Co tu jest racją. skłonni jesteśmy uznać i drugie za prawdziwe. Po omówieniu w tym rozdziale wnioskowań dedukcyjnych. a co następstwem? Ze zdania.człony stosunku wynikania. więc pada deszcz (wniosek). czy jej nie spostrzega.

o .ale ta dodatkowa zmienna jest związana występującym w definiensie . 3) kwantyfikatory. 4) wszelkie takie wyrażenia. Obecnie wprowadzimy do dalszych rozważań termin „stała logiczna”. W rozdziale VI zapoznaliśmy się z pojęciem funkcji zdaniowej oraz pojęciem kwantyfikatora oraz przynależenia elementu do klasy (co oznaczaliśmy znakiem e).oraz odpowiednich zmiennych. e. funktorów prawdziwościowych i kwantyfikatorów . W rozdziale VII zapoznaliśmy się z pojęciem funktora prawdziwościowego. odwołując się jedynie do wyrażeń wymienionych poprzednio pod pozycjami 1-3. Prawa logiczne Dla kogoś. 2) funktory prawdziwościowe. o użyć należy jedynie znaku e. Tak więc np. e. stałymi logicznymi są symbole a. W definiensie podanych definicji występuje wprawdzie dodatkowo zmienna x. które można zdefiniować. Mianowicie dla zdefiniowania znaczenia symbolów a. i. Zmienne S oraz P oznaczają w tym przypadku jakieś nazwy generalne niepuste.używane w tradycyjnej logice na określenie zwrotów służących do zbudowania czterech rodzajów funkcji zdaniowych z kwadratu logicznego. i. konieczna okazuje się znajomość praw logicznych. kto chce wnioskować w taki sposób. zastępująca jakąś nazwę indywidualną .§ 3. który oznaczać będzie następujące wyrażenia: 1) funktor ∈ . twierdzeń logiki formalnej. aby z przyjętych przezeń przesłanek wynikał przyjmowany przez niego wniosek.

kwantyfikatorern. Funkcję logiczną. Prawo logiczne. ani nie występuje w roli zmiennej. prawo transpozycji: . odnoszonego do wszystkich występujących w niej zmiennych. Funkcję taką traktujemy jako twierdzenie logiki formalnej. bo składa się jedynie ze zmiennych: x. Dla zaznaczenia. Funkcja zdaniowa zbudowana jedynie ze stałych logicznych oraz ze zmiennych nazywana jest funkcją logiczną.bo zawiera słowo „student”. to znaczy funktorem podporządkowującym sobie wszystkie pozostałe występujące w tym prawie. mając pewność. Spośród wielkiej liczby praw logicznych interesować nas będą szczególnie te. które nie jest ani stałą logiczną. Funkcją logiczną jest więc np. jest więc tylko zmienną pozorną. ⊃ . zasada wyłączonego środka czy też zasada podwójnego przeczenia. w którym głównym funktorem. S. że z przesłanki czy przesłanek takiego wnioskowania wynikać będzie jego wniosek. wyrażenie: x ∈ P ⊃ x ∈ S. poprzedzimy je literą T. które jako całość mają postać implikacji albo równoważności (którą możemy traktować jako koniunkcję dwóch implikacji: pierwszego zdania i drugiego oraz drugiego i pierwszego). Przykładami takich twierdzeń są sformułowane poprzednio: zasada sprzeczności. Taki sam sens ma postawienie przed funkcją logiczną ze zmiennymi nazwowymi kwantyfikatora ogólnego. P oraz ze stałych logicznych: ∈ . w których ze zdań powstałych w drodze odpowiedniego podstawienia poprzednika takiego prawa wnioskować się będzie odpowiednie podstawienie następnika. Do twierdzeń logiki formalnej należy np. nazywamy prawem logicznym czy też tautologią logiczną. iż te funkcje logiczne są prawami logicznymi. która przy dokonywaniu wszelkich składnych podstawień za występujące w niej zmienne daje zdanie prawdziwe. Nie jest natomiast funkcją logiczną funkcja: x ∈ student . jest znak implikacji albo równoważności. stwarza schemat dla wielkiej liczby wnioskowań.

a nie znak implikacji ścisłej (odnoszący się do stosunku wynikania). Podobnie prawem logicznym jest prawo kontrapozycji zdań typu SaP: (funktor negacji nazwowej „nie” można zdefiniować przy użyciu negacji zdaniowej ~). to Jan śpi” implikuje zdanie: „Jeżeli Jan nie śpi.w sformułowaniu poprzednika oraz następnika prawa transpozycji bowiem występuje znak zwykłej implikacji materialnej. „Jeżeli rozważana liczba jest parzysta. choć w przypadku prawa transpozycji można byłoby użyć nawet znaku równoważności. to rozważana liczba nie jest parzysta”. to jest mokro” implikuje więc zdanie: „Jeśli nie jest tak. Zdanie: „Jeżeli pada deszcz. Dowolne podstawienie jakichś zdań na miejsce zmiennych p oraz q zamieni tę funkcję w zdanie prawdziwe: znaczy to w tym przypadku.Zapisaliśmy je używając znaku implikacji jako funktora głównego. to nie jest tak. to Jan nie chrapie”. że zdanie powstałe z dowolnego podstawienia zmiennych w pierwszym nawiasie implikować będzie zdanie powstałe z odpowiednio takiego samego podstawienia zmiennych w drugim nawiasie. Nawet zdanie: „Poznań leży nad Wartą ⊃ dwa razy dwa jest pięć” implikuje zdanie: „Nie jest tak. Należy przy tym zwrócić uwagę. Nieistotne jest to. że Poznań leży nad Wartą” . że obie te ostatnie implikacje są fałszywe. że Bonaparte był Anglikiem”. zdanie: „Każdy samochód jest pojazdem” jest równoważne zdaniu: „Każdy niepojazd jest nie-samochodem” (pierwsze więc zdanie . moglibyśmy dowolnie powiększać. Ze względu na to prawo. implikowanie bowiem zachodzi tu również i w kierunku odwrotnym. że pada deszcz”. to jest podzielna przez dwa” implikuje: „Jeżeli rozważana liczba nie jest podzielna przez dwa. Zdanie: „Jeżeli Jan chrapie. Liczbę przykładów. że jest mokro. że dwa razy dwa jest cztery ⊃ nie jest tak. w których związek implikacji jest zagwarantowany przez prawo transpozycji. że dwa razy dwa jest pięć ⊃ nie jest tak. że zdanie „Bonaparte był Anglikiem ⊃ dwa razy dwa jest cztery” implikuje zdanie: „Nie jest tak.

lecz ze względu na samą ich strukturę (formę). to mówimy. że nie zawsze zdanie ogólno-twierdzące implikuje zdanie ogólno-twierdzące powstające zeń przez przestawienie podmiotu i orzecznika. iż w takim przypadku z pierwszego zdania jako racji logicznej wynika logicznie drugie zdanie jako następstwo logiczne. że jeśli pierwsze z tych dwóch zdań jest prawdziwe. jako że oba są fałszywe. wyrażenie: Π S.uznać jako wniosek zdanie powstające przez odpowiednie podstawienie w następniku. W przypadku prawa o postaci równoważności mówimy. Takie dyrektywy wnioskowania są niezawodne. Podobnie zdanie: „Każdy notariusz jest prawnikiem” równoważne jest zdaniu: „Każdy nie-prawnik jest nie-notariuszem”. to znaczy. a drugie zdanie powstaje przez takie same podstawienia w następniku takiego prawa. Każde prawo logiczne o postaci implikacji służyć więc może jako podstawa sformułowania dyrektywy wnioskowania (dyrektywy inferencyjnej). że myląc się co do przesłanek mamy również gwarancję uzyskania prawdziwego . P: SaP ⊃ PaS. to drugie nie jest fałszywe .implikuje drugie. a drugie implikuje pierwsze). i tak dalej. bo od prawdziwych przesłanek nigdy nie prowadzą do fałszywego wniosku (co oczywiście nie znaczy. nakazującej jeśli się uznało jako przesłankę zdanie czy zdania powstające przez określone podstawienie w poprzedniku takiej implikacji . Prawo logiczne o postaci implikacji gwarantuje nam. Stąd prawa logiki formalnej zawierają wielką liczbę informacji o stosunkach wynikania (mianowicie wynikania logicznego) zachodzących między różnymi zdaniami. zdanie „Każdy słoń jest ptakiem” równoważne jest zdaniu: „Każdy nie-ptak jest nie-słoniem”. że te dwa zdania są logicznie równoważne. Nie jest natomiast prawem logicznym np.a to nawet nie zważając na treść tych zdań. Jeśli jakieś zdanie powstaje przez właściwe podstawienia jakichś wyrażeń na miejsce zmiennych występujących w poprzedniku prawa logicznego o postaci implikacji (czy równoważności).

Omówimy dwa rodzaje praw logicznych. s. r. z . w których występują zmienne nazwowe (x.) .wniosku. ani też że jest wykluczone to. Np. M. § 4. prawo transpozycji uzasadnia dyrektywę inferencyjną: Prawo kontrapozycji zdań typu SaP uzasadnia dyrektywę: W obu zresztą podanych przykładach można byłoby dodać przy tych schematach wnioskowania: „i odwrotnie”.. O rachunku kwantyfikatorów (rachunku predykatów) patrz: Aneks do niniejszego tekstu. na których te schematy opierają się. nie zawsze wnioskowania nasze 3 . poprzednik nie tylko implikuje. q. y. iż na podstawie fałszywych przesłanek dojdziemy na podstawie prawa logicznego o postaci implikacji do prawdziwego wniosku).. S. P zastępujące nazwy generalne)3. a schemat budowy odpowiedniego wniosku . Dla uwidocznienia.pod kreską. umieszczając schemat budowy przesłanek nad poziomą kreską. w których to prawach występują zmienne zdaniowe (oznaczane małymi literami: p. schemat odpowiedniego wnioskowania. zachodzi więc wynikanie logiczne dwustronne. obok zwykłego zapisu tych praw logicznych formułować będziemy odpowiednią dyrektywę inferencyjną. ale jest równoważny następnikowi. a mianowicie prawa zaliczane do rachunku zdań. bowiem w prawach logicznych. Wnioskowanie dedukcyjne Jak już wiemy.oraz prawa zaliczane do rachunku nazw. w jaki sposób prawo logiczne o postaci implikacji służyć może jako podstawa przeprowadzania wnioskowań. w przybliżonym sformułowaniu w mowie potocznej.zastępujące jakieś nazwy indywidualne.

W potocznej praktyce wnioskowań dedukcyjnych trudno jest nieraz ustalić. Wnioskowanie dedukcyjne należy więc do wnioskowań niezawodnych. z których przesłanek wynika logicznie wniosek. a które szczególnie często stanowi podstawę wnioskowań dedukcyjnych i jest najprostszym ich schematem. Prawo logiczne. a wniosek jest zdaniem uzyskanym przez takie same podstawienia w następniku tego prawa.więc: dziś jest lód na stawie”. to jest takie. Wnioskowaniem dedukcyjnym jest więc np. z przyjmowanych przesłanek. wnioskujemy: .przebiegają w ten sposób. według jakiego wzoru ogólnego przebiega dane wnioskowanie. Wnioskowanie to przebiega bowiem według schematu: Schemat ten odpowiada prawu logicznemu zwanemu modus ponendo ponens: T [(p ⊃ q) • p] ⊃ q które omówimy w następnej części niniejszego rozdziału. iż wniosek wynika. a w szczególności wynika logicznie. gwarantuje niezawodność wnioskowania dedukcyjnego: jeśli tylko w danym przypadku wnioskowania dedukcyjnego prawdziwe są przesłanki. nazywamy wnioskowaniem dedukcyjnym. to dziś jest lód na stawie. i dziś jest tęgi mróz . a wniosek . Takie wnioskowanie. Np. w których przesłanki są zdaniami uzyskanymi przez odpowiednie podstawienia w poprzedniku prawa logicznego o postaci implikacji. z którego przesłanek wynika logicznie jego wniosek. według którego przebiega wnioskowanie.następstwem logicznie wynikającym z tej racji: wnioskowanie przebiega tu zgodnie z kierunkiem wynikania. wnioskowanie: „Ponieważ: jeśli dziś jest tęgi mróz. to musi być prawdziwy i wniosek. We wnioskowaniu dedukcyjnym przesłanka czy koniunkcja przesłanek jest racją. Ale wśród ogółu wnioskowań na uwagę zasługują szczególnie te wnioskowania.

S = szympans. M = małpa oraz P = pawian. Wnioskowanie według wspomnianego wzoru może prowadzić od prawdziwej przesłanki do fałszywego wniosku. to otrzymamy implikację: „Jeżeli każdy szympans jest małpą. iż jest p. nazywamy wnioskowaniem dedukcyjnym entymematycznym. to każde S jest P”. ale wynika logicznie z koniunkcji przesłanek wypowiedzianych i pewnych przesłanek domyślnych. która w koniunkcji z przesłanką „Każdy władca jest człowiekiem” tworzy rację dla wynikającego z niej logicznie wniosku. przesłankę. Stosując we wnioskowaniach dedukcyjnych wspomniany już poprzednio modus ponendo ponens opuszczamy najczęściej domyślną przesłankę implikacyjną „jeżeli p. że w naszym wnioskowaniu przyjmujemy nie tylko wypowiedzianą przesłankę: „Każdy z obecnych na sali jest adwokatem”. Takie wnioskowanie. Jeśli podstawimy np. dochodzimy do wniosku. a więc nie wnioskujemy dedukcyjnie. Rzecz w tym. Jeśli tedy z przesłanki „Każdy władca jest człowiekiem” dochodzimy do wniosku. lecz entymematycznie .„Ponieważ każdy z obecnych na sali jest adwokatem. iż „Każdy człowiek jest śmiertelny”. w którym z wypowiedzianych przesłanek wniosek nie wynika logicznie. że jest to prawo logiczne (omówimy je w części C niniejszego rozdziału). Nasze wnioskowanie przebiega w rzeczywistości według wzoru (biorąc S = obecny na sali. Przy takim . M = adwokat. Nie jest przecież prawem logicznym wzór: „Jeśli każde S jest M.a łatwo zauważyć. iż jest q. a więc jest zawodne. więc każdy z obecnych na sali jest z zawodu prawnikiem”. która jest fałszywa. to każdy szympans jest pawianem”. entymematyczną. P = prawnik): Jeżeli każde S jest M oraz każde M jest P. to q” i wypowiadając jedynie przesłankę. że wnioskujemy tu według wzoru. przesłankę entymematyczną: „Każdy adwokat jest prawnikiem”. ale też drugą jeszcze przesłankę. to każde S jest P . iż „Każdy władca jest śmiertelny”. który najwyraźniej nie jest prawem logicznym. to wnioskujemy dedukcyjnie. Wydaje się.ze względu na domyślną.

iż Jan jest usłużny. że p. Można więc wnioskować dedukcyjnie i w kierunku odwrotnym. by koniunkcja „p oraz q” była prawdziwa. że prawdziwa jest negacja pewnego zdania złożonego jako całości. iż pewne zdanie złożone jest fałszywe.wnioskowaniu dedukcyjnym entymematycznym z przesłanki wypowiedzianej może wprawdzie wynikać wniosek. ale nie wynika on logicznie (nie można wskazać prawa. PRAWA LOGICZNE ZE ZMIENNYMI ZDANIOWYMI § 5. dopóki nie dodamy przesłanki entymematycznej. że fałszywe mogą być oba zdania składowe tej koniunkcji. lecz wniosek ten nie wynika logicznie. że zarazem p i q” oraz „nieprawda. że q” zachodzi wynikanie obustronne. że przynajmniej jedno z jej zdań składowych jest nieprawdziwe. Zaprzeczenie koniunkcji dwóch zdań jest równoważne logicznie alternatywie zaprzeczonych zdań składowych tej koniunkcji. B. Zaprzeczanie zdaniom złożonym W tym paragrafie przypomnimy prawa logiczne. iż Jan jest miły. to znaczy z tego. lub nieprawda. Jeśli nieprawda. że nieprawda. które gwarantowałoby to wynikanie). Dodaliśmy po napisaniu tego prawa logicznego „i odwrotnie”. lub nieprawda. że Jan jest miły i jest usłużny. jakie można we wnioskowaniu dedukcyjnym wysnuć wnioski z tego. Pierwsze prawo de Morgana dotyczy negowania koniunkcji: Skoro zaprzeczamy. że zarazem Jan ukradł i Piotr . nie można mieć co do tego pewności. Niewykluczone wprawdzie. które wskazują. to wnioskować można. gdyż między wyrażeniami: „nieprawda. to z tego wynika. zdania te są równoważne. Często popełniamy błąd utożsamiając negację koniunkcji („Nieprawda.

Może być przecież tak. że każde ze zdań tej alternatywy uważamy za fałszywe. Dla prawdziwości negacji alternatywy trzeba. że Jan czyta gazetę. a więc by fałszywe były oba jej zdania składowe. iż gdy zdanie p jest prawdziwe. gdy nieprawdziwe są wszystkie jej zdania składowe. Podamy tu tylko jedno z kilku możliwych. to q. że negacja koniunkcji będzie prawdziwa. które może być przydatne w praktyce: Skoro stwierdzamy. że Jan ukradł. Drugie prawo de Morgana dotyczy negowania alternatywy: Jak przypominamy sobie. i nieprawda. to znaczy. alternatywa (nierozłączna) jest fałszywa tylko wtedy.ukradł”) z koniunkcją negacji („Nieprawda. że nieprawdą jest. iż nieprawda. że Jan czyta gazetę lub pali papierosa”) z alternatywą negacji („Nieprawda. że oskarżony był członkiem SS lub był pracownikiem Gestapo. wybierając to. że był on członkiem SS. wynika. że był on pracownikiem Gestapo. i nieprawda. skoro więc zaprzeczamy alternatywie. Zaprzeczenie alternatywy dwóch zdań jest równoważne logicznie koniunkcji jej zaprzeczonych zdań składowych. iż jeżeli p. lub nieprawda. iż nieprawda. by alternatywa ta była fałszywa. a więc wystarczy. że Piotr ukradł”). . Prawo negacji implikacji. gdy Jan ukradł. by samo to zdanie było fałszywe. że Jan pali papierosa”). Z tego. Popełniamy błąd utożsamiając negację alternatywy („Nieprawda. Natomiast dla prawdziwości alternatywy zdań zanegowanych wystarczy. a Piotr nie ukradł). niezależnie od wartości logicznej drugiego zdania. a koniunkcja negacji tychże zdań fałszywa (np. że negacja jednego zdania jest prawdziwa. to na pewno jest tak.

Omawiany tu wzór wnioskowania odnosi się natomiast do implikacji zbudowanej z dwóch zdań w sensie logicznym (implikacji materialnej). gdybyśmy byli przekonani. mając na myśli to. Przytoczone prawo wskazuje. iż nieprawda. to pada deszcz. My zaś. VII § 6). Jeśli stwierdzamy. wypowiadane przez nas implikacje często zbudowane są z dwóch wypowiedzi niezupełnych (implikacje formalne). Rzecz leży w tym. że nieprawdziwe jest zdanie warunkowe: . że poprzednik tego zdania implikuje negację następnika. iż „Jeśli 1 listopada jest piątek. iż to nieprawda. to 2 listopada jest niedziela”. to pada deszcz. to wynika stąd. które powstało w drodze konkretyzacji wypowiedzi niezupełnej zawartej w poprzedniku. iż tak nie jest. Wypowiadający się chce w tym przypadku stwierdzić. rozdz. Jak już o tym była mowa.zdanie q jest nieprawdziwe. stwierdzając. podstawiliśmy na miejsce p oraz q wypowiedzi niezupełne: „są chmury” oraz „pada deszcz”. który bezkrytycznie zgodził się. musimy podsunąć pewne wątpliwości. to pada deszcz. Czytelnikowi. Jeśli 1 listopada jest piątek. A stąd przecież wedle ostatnio podanego wzoru wynikałoby. iż jeśli są chmury. iż nie jest tak. to pada deszcz. że pada deszcz. tam też wtedy pada deszcz (por. wynika odpowiednia konkretyzacja wypowiedzi niezupełnej zawartej w następniku rozważanej implikacji. że jeśli są chmury. Wypowiedź „Jeśli są chmury. Ponieważ jesteśmy przekonani. że w każdym przypadku (w każdym miejscu i czasie). (Por. to 2 listopada nie jest niedziela”. Aneks. że jeśli są chmury. to pada deszcz” wtedy tylko bylibyśmy gotowi uznać za prawdziwą. iż zawodzi przy nieprawidłowym podstawieniu. iż to nieprawda. iż litery p oraz q we wzorze oznaczać mają jakieś zdania w sensie logicznym. iż z każdego zdania. co czytelnik uzna za fałsz.) Przy innych omawianych tu wzorach takie . że w każdym miejscu i chwili gdy są chmury. że wskazany mu tu wzór wnioskowania jest prawem logicznym.. iż z negacji zdania warunkowego wnioskować można. gdzie są chmury. to nieprawda. że jeśli są chmury. Zgodzi się on przecież. nie można go więc krytykować. powiadamy.

to możliwe jest zarówno to. że p. wnioskowanie takie mogłoby się okazać zawodne. gdyby ktoś z tego. ale z tego. że ze zdania q zdanie p nie wynika. natomiast z każdego zdania warunkowego wynika jego transpozycja. że: „Jeśli q. to q”. że stosunek wynikania ma charakter niesymetryczny. Również zawodne byłoby wnioskowanie. iż jeśli nieprawda. Związek logiczny między wartością logiczną dowolnego zdania warunkowego a jego transpozycją stwierdza wspomniane już poprzednio prawo transpozycji: . wnioskował. „Jutro jest piątek”) i wówczas wynikanie byłoby obustronne. bynajmniej nie wynika. Mógłby on wprawdzie trafić na równoważne sobie zdania p oraz q („Dziś jest czwartek”. że: „Jeśli p. to nieprawda. że jeśli p to q. które powstaje z poprzedniego przez przestawienie poprzednika z następnikiem oraz zanegowanie każdego z nich. § 6. to jest świt (może być zmierzch. Jeśli jest świt. ale wcale z tego nie wynika. gdyby ktoś stwierdziwszy. wynika. złodziejem). że Jan nie jest przestępcą (może przecież być np. a zdarzają się też zaćmienia słońca). Takie wnioskowanie nie zawiodłoby nas wtedy.podstawienie wypowiedzi niezupełnych za zmienne w implikacji występującej we wzorze nie powoduje na ogół nieporozumień. Transpozycja Stwierdziliśmy już poprzednio. gdybyśmy trafili na dwa zdania równoważne. że Jan jest przestępcą. to znaczy. lecz gdyby trafił na zdania nierównoważne. Z tego. ale przecież nie zawsze zdania tworzące prawdziwą implikację są sobie równoważne. że Jan jest oszustem. Ze zdania warunkowego p ⊃ q nie wynika logicznie ani zdanie q ⊃ p. iż jeśli jest szaro na dworze. Zawodne więc byłoby wnioskowanie. że jeśli ze zdania p wynika zdanie q. jak i to. ani też zdanie ~ p ⊃ ~ q. że Jan nie jest oszustem. to p”. wnosił stąd. że q. że ze zdania q wynika zdanie p. to jest szaro na dworze. Transpozycją jakiegoś zdania warunkowego nazywamy takie zdanie warunkowe.

§ 7. że jeśli ktoś naciśnie na przycisk dzwonka. w których powtarza się pewien składnik wspólny. iż jeśli nieprawda. wynika. iż fałszywe jest następstwo q. Tę sylogistyczną budowę najlepiej widać na przykładzie prawa sylogizmu hipotetycznego: Jak widać. Formułując prawo transpozycji dodaliśmy „i odwrotnie”. że dzwonek dzwoni. z tego. jak sobie przypominamy. bo transpozycja danego zdania warunkowego nie tylko z tego zdania wynika. to nieprawda. iż fałszywa jest racja p. to dzwonek dzwoni. w których pewien składnik (mianowicie zdanie q) powtarza się. a zdanie q następstwem. to r»”). Sylogizmem nazywamy wypowiedź o postaci zdania warunkowego (implikację materialną albo formalną) mającego w poprzedniku koniunkcję dwóch zdań (funkcji zdaniowych). natomiast w następniku występują te zdania (p oraz r). które nie powtarzają się w poprzedniku. mamy tu wypowiedź o postaci zdania warunkowego mającego w poprzedniku koniunkcję dwóch zdań („«Jeżeli p. następnik zaś jest zdaniem (funkcją zdaniową) zbudowanym ze składników nie powtarzających się w poprzedniku. ale jest temu zdaniu równoważna. Jeżeli p = „dany . to q» i «Jeżeli q. wnosić stąd można. Niektóre prawa logiczne opierają się na funkcji o budowie sylogizmu. Jeśli ze zdania p wynika zdanie q. czyli zdanie p jest racją. to. że ktoś naciska na przycisk.Podawaliśmy już poprzednio kilka przykładów stosowania tego prawa. wynikanie jest więc obustronne. Prawa o budowie sylogistycznej Omówimy tu prawa logiczne. które są podstawą szczególnego rodzaju wnioskowań z koniunkcji dwóch przesłanek. Skoro jest tak.

W prawie sylogizmu hipotetycznego za zmienne zdaniowe p. r. t itd. Obok praw sylogistycznych należących do rachunku zdań. której przekątne są prostopadłe”. na podstawie prawa sylogizmu hipotetycznego. Prawo sylogizmu hipotetycznego może więc być traktowane jako informacja o tym. w których jeśli każde następne będzie wynikało z poprzedniego. ale i stosunek wynikania. q. to możemy stąd wnosić. mówić można. to q = „dany prostokąt jest kwadratem” . nawet nie powiązane treściowo: prawo to głosi. to w każdym takim przypadku z p wynika r (por. że stosunek wynikania jest stosunkiem przechodnim: jeżeli z p wynika q oraz z q wynika r. że prawa sylogizmu zawierające w sformułowaniu ich poprzednika jakąś implikację dotyczą stosunku wynikania. to pierwsze implikuje trzecie.prostokąt ma boki równe”. to z p wynika r. że z r wynika s. Stwierdzamy. między którymi zachodzi związek treściowy. Czasem przez nieuwagę ktoś podstawia nazwy na miejscu . stąd. W praktyce więc. że z s wynika t. to i ostatnie będzie wynikało z pierwszego. występują jako zmienne zdaniowe. omawiać będziemy w dalszej części tego rozdziału prawa sylogistyczne rachunku nazw. choć to niezupełnie ścisłe. q oraz r podstawiać można dowolne zdania. W praktyce wnioskowań bierzemy jednak pod uwagę zazwyczaj takie zdania. ma wielką doniosłość praktyczną. to każde S jest P”). o którym tu mówimy. Jeżeli z p wynika q oraz z q wynika r.i tak dalej. iż jeśli p = „dany prostokąt ma boki równe”. P (np. pozwala nam bowiem utworzyć długie łańcuchy zdań. a drugie implikuje trzecie. wnioskować można. M. to z p wynika s.i jeśli q = „dany prostokąt jest kwadratem”. że z p wynika t . Prawo. A więc jeżeli z p wynika r oraz z r wynika s. że jeżeli pierwsze z nich implikuje drugie. gdzie litery p. w których występować będą zmienne nazwowe S. s. której przekątne są prostopadłe”. to r = „jest figurą. VIII § 3). Jeżeli wiemy. rozdz. wiąże je więc nie tylko stosunek implikowania. to r = „jest figurą. „Jeżeli każde S jest M i każde M jest P.

w czym popełnił błąd. Modus ponendo ponens głosi: Jeśli zważyć. oraz modus tollendo tollens. że ze zdania p wynika zdanie q (a więc p jest racją. korzystamy co chwila4. że jest notariuszem. to ma wykształcenie prawnicze. czyli . Prawo sylogizmu hipotetycznego nazwano tak dlatego. Z prawa tego. to jest na dworze mroźno. Są to prawa zwane: modus ponendo ponens. Jeśli przyjmiemy. Modus ponendo ponens stanowi zasadniczy schemat praktycznego . że jest na dworze mroźno. stwierdziwszy więc. podstawić jakieś zdanie złożone). to jest takiego. czyli tryb przez zaprzeczanie (tollendo) zaprzeczający (tollens). wnioskujemy dedukcyjnie. że p jest prawdziwe. świadomie czy nieświadomie. czyli hipotetyczne. że po dokonaniu podstawień na miejsce zmiennych zdaniowych. a ponieważ stwierdziliśmy. wnioskować możemy niezawodnie o prawdziwości q (por. w poprzedniku jego wystąpią dwa zdania warunkowe. że zazwyczaj budujemy implikacje ze zdań treściowo ze sobą powiązanych. Jeżeli Jan Kowalski jest notariuszem. reguła odrywania).zmiennych zdaniowych . że w danym momencie rtęć opadła poniżej zera. czyli tryb przez stwierdzanie (ponendo) stwierdzający (ponens).i nie może się potem zorientować. prawo to pozwala zwięźle wyrazić znaną nam już prawdę. że jeśli w danym momencie rtęć w termometrze za oknem jest poniżej zera. nie wychodząc na dwór stwierdzamy w drodze wnioskowania. gdzie ona w prawie występuje.w tradycyjnej terminologii kategorycznego (choć na miejsce pojedynczej zmiennej zdaniowej możemy. że ma wykształcenie prawnicze. w którym po podstawieniu wystąpi w poprzedniku koniunkcja jakiegoś zdania hipotetycznego i zdania prostego. a q następstwem). że prawdziwość racji przesądza o prawdziwości następstwa. wszędzie. Obecnie omówimy dwa prawa sylogizmu hipotetyczno-kategorycznego. Wiemy. to z tego.

Jeśli Piotr zasztyletował kogoś. W takim wnioskowaniu jedną z przesłanek byłaby implikacja formalna związana kwantyfikatorem. Okazuje się. gdy popełniono przestępstwo) opiera się właśnie na modus tollendo tollens. że nie pada deszcz. że na pewno nie on zasztyletował. Niektóre wnioskowania dedukcyjne opierające się na modus ponendo ponens przedstawić można również jako wnioskowania przebiegające według wzoru „Dla każdego x: jeśli x jest A. Obawiam się. że chodniki nie są mokre. p jest racją. Inaczej: fałszywość następstwa pociąga za sobą fałszywość racji. Modus tollendo tollens głosi: 4 Jeśli z p wynika q (tzn. a nie implikacja zbudowana ze zdań p oraz q. iż q. a wyglądając na ulicę spostrzegam. to x jest B. więc a1 jest B”. to jest mokro na dworze. że pada deszcz. że z pewnego zdania wynika inne. że jeśli pada deszcz. Wnioskujemy więc. to nieprawdziwe jest zdanie p. jak w modus ponendo ponens (patrz Aneks). q jest następstwem) i stwierdzimy. Wnioskuję więc. Wiadomo.wykorzystywania przez nas wiedzy o tym. że nieprawda. i a1 jest A. gdzie a1 oznacza jakiś określony indywidualny obiekt. Wykazywanie przez oskarżonego „alibi” (obecność gdzie indziej w chwili. to był na miejscu zbrodni. że fałszywość racji nie pozwala wnosić niezawodnie o fałszywości następstwa: następstwo może być wtedy fałszywe. Po omówieniu modus ponendo ponens i modus tollendo tollens zwróćmy jeszcze raz uwagę. a może . Bierzemy wówczas pod uwagę strukturę wewnętrzną zdań tworzących przesłanki. że nie było go na miejscu zbrodni (był wtedy gdzie indziej). wykorzystując prawo logiczne o zmiennych nazwowych zwane dictum de omni. Zaprzeczając następstwu zaprzeczamy racji.

że widocznie drugie z tych zdań jest prawdziwe. Sylogizmem jest również prawo zwane modus tollendo ponens. bo np. że przynajmniej jedno z nich jest prawdziwe. że z pewnej porcji gliny bądź zostanie zrobiony wazonik. bądź zostanie zrobiona figurka. . Modus ponendo tollens jest sylogizmem mówiącym o właściwościach dysjunkcji: Prawdziwość jednego ze zdań składowych prawdziwej dysjunkcji pozwala wnioskować o fałszywości drugiego. którą wskazano dla jakiegoś zdania. że racja była prawdziwa. ale może być biało. to i samo zdanie musi być fałszywe a tak nie jest. Śnieg nie spadł. które dotyczy zdań alternatywnych: Stwierdzając prawdziwość alternatywy złożonej z dwóch zdań stwierdzamy. że dane przestępstwo popełnił Jan lub popełnił Piotr. że zostanie zrobiony wazonik. i wiadomo. Również prawdziwość następstwa nie daje nam pewności. bo jesteśmy skłonni sądzić. to jest biało na dworze. i stwierdzono. iż dane przestępstwo popełnił Piotr. że jeśli racja. Skoro więc dowiadujemy się o fałszywości jednego ze zdań składowych prawdziwej alternatywy. Pamiętajmy o tym. Np. że Jan go nie popełnił. Jeśli wiadomo. to niewątpliwie nie zostanie zrobiona figurka z tej porcji gliny.też być prawdziwe. to musimy z takich przesłanek wyciągnąć wniosek. to musimy dojść do wniosku. jeśli spadł obfity śnieg. Natomiast z prawdziwości jednego z członów prawdziwej alternatywy nierozłącznej nie można niezawodnie wnosić o fałszywości drugiego. Jeśli wiadomo. może być szron. jest fałszywa. Natomiast z fałszywości jednego z członów prawdziwej dysjunkcji nie można niezawodnie wnosić o prawdziwości drugiego.

: Jeżeli Jan nadawał list polecony. jeżeli pójdę do restauracji. iż jeśli karabin jest gotowy do strzału. to jeżeli ktoś naciska na spust. co interesować nas będzie przy rozważaniach dotyczących związku przyczynowego. Wnosić więc można. i jeśli Jan wysyłał przekaz. Prawo dylematu konstrukcyjnego złożonego głosi: Np. więc był na poczcie.: Jeżeli pójdę do kawiarni. Prawo to będzie mieć zastosowanie zwłaszcza w takich przypadkach. że jeśli karabin jest gotowy do strzału i ktoś naciska na spust. to był na poczcie. Inne prawa rachunku zdań Spośród innych praw logicznych teorii zdań zasługuje na zapamiętanie prawo eksportacji i importacji: Wiadomo. a wiadomo. czyli wzory wnioskowania z „założenia dwojakiego” (po grecku: dilémmaton). pada strzał. to wypiję kawę. to pada strzał.§ 8. a że nadawał list polecony lub wysyłał przekaz. gdzie dwa warunki konieczne pewnego stanu rzeczy tworzą łącznie warunek wystarczający. że pójdę do . to był na poczcie. Do bardziej złożonych praw logicznych należą dylematy. choć mogą być one formułowane przy użyciu odpowiednio alternatywy rozłącznej w pierwszej części wzoru. formułujemy je tu przy użyciu alternatywy nierozłącznej. to wypiję herbatę. Prawo dylematu konstrukcyjnego głosi: Np.

Jeśliby to jednak było niemożliwe. Następnik (jeżeli p. W takim przypadku jednak poprzednik też będzie zdaniem fałszywym. Jeśliby to było możliwe. by w tym wzorze. Czy można stąd wnioskować. że wyrok podlega wykonaniu lub nie jest tak. że p) może stać się zdaniem prawdziwym. Dobierzemy więc takie zdania p oraz q. że wypiję kawę lub herbatę. że takie wnioskowanie przebiegałoby wedle schematu: Aby stwierdzić. Oto przykład. musimy rozważyć. czy może się stać tak. czy nie jest prawem logicznym. Jeśli bowiem q . które mogą mieć znaczenie w codziennej praktyce. lecz ograniczamy się tu do wskazania tych. czy przy takich zdaniach p oraz q poprzednik naszego wzoru (q lub nie jest tak. Gdyby jednak Czytelnikowi wypadło kiedyś wnioskować wedle ogólnego wzoru. że wyrok jest prawomocny. niezawodnym wzorem wnioskowania. poprzednik był zdaniem prawdziwym. Można by podać znacznie więcej praw teorii zdań. czy wzór. jest. to q) będzie wtedy i tylko wtedy zdaniem fałszywym. i zbadamy. to prawdziwość poprzednika przesądzałaby o prawdziwości następnika i wzór byłby prawem logicznym.wnioskować więc można. to bez większego wysiłku może on sam zbadać. czy wzór ten jest prawem logicznym. a q będzie zdaniem fałszywym. stwierdzić możemy. Mówią nam. wedle którego wnioskuje. jest zawodnym wzorem wnioskowania. mającym postać implikacji.kawiarni lub pójdę do restauracji . oraz q = „wyrok podlega wykonaniu”. który nie został tu omówiony. to omawiany wzór nie jest prawem logicznym. to podlega wykonaniu? Biorąc p = „wyrok jest prawomocny”. to q) stał się zdaniem fałszywym. a następnik był zdaniem fałszywym. gdy p będzie zdaniem prawdziwym. że jeżeli wyrok jest prawomocny. żeby następnik wzoru (jeżeli p.

funkcja zdaniowa Skoro występują tu dwie zmienne zdaniowe: p oraz q. jakie przybiera funkcja zawarta w drugim nawiasie. q = 0. to znaczy czy przy wszelkich podstawieniach zdań na miejsce zmiennych daje zdanie prawdziwe.co pozostawiamy samodzielności Czytelnika. jakie wartości logiczne przybiera np. następnie (2) wartości. jakie wartości przybierać będzie badana funkcja w przypadkach. gdy: I) p = 1. W każdym przypadku Łatwo się przekonać. a więc wzór nasz jest prawem logicznym. że można też niezawodnie wnioskować w kierunku odwrotnym . to rozpatrzyć należy. że najpierw (1) ustalimy wartości. II) p = 1.jest zdaniem fałszywym oraz negacja p jest zdaniem fałszywym (skoro p jest prawdziwe). potem (3) wartości. Uczynimy to w ten sposób. jakie przybiera funkcja ~ p. Stąd wniosek. q = 1. które mogą przybierać dwie wartości logiczne: 1 oraz 0 (wartość prawdy albo wartość fałszu). wreszcie (4) wartości całej badanej funkcji. to alternatywa dwóch zdań fałszywych jest. ująć możemy w zestawienia tabelowe. q = 0. stanowiącej implikację złożoną z wyrażeń zbadanych jako (2) i (3). czy dana funkcja logiczna o zmiennych zdaniowych jest prawem logicznym. q = 1. Mamy zbadać. . III p = 0. jakie przybiera cała funkcja zawarta w pierwszym nawiasie. IV) p = 0. jak wiadomo. że poprzednik wzoru nie może być prawdziwy przy fałszywości następnika. Badanie. występująca jako składnik wyrażenia zawartego w pierwszym nawiasie. fałszywa.

to nie jest prawem logicznym i nie może stanowić wzoru wnioskowań niezawodnych. Ten sposób sprawdzania staje się niedogodny przy większej liczbie zmiennych. czy dana funkcja logiczna jest prawem logicznym. Ten sposób badania. że badana funkcja przy wszelkich podstawieniach daje zdanie prawdziwe. dla trzech zmiennych wchodzi w grę już osiem różnych możliwości (2×2×2) co do wartości logicznej zdań podstawianych za zmienne. nie wymaga jakiejkolwiek pomysłowości. Ma on charakter algorytmu.Tabela ta wykazała nam. bo np. zwany metodą matrycową albo metodą zero-jedynkową. funkcję Skoro funkcja ta nie przy wszystkich podstawieniach daje zdanie prawdziwe. to znaczy postępowania pozwalającego na rozstrzygnięcie jakiegoś typowego zadania logicznego czy matematycznego według planu przewidzianego z góry określoną stałą instrukcją. Zbadajmy np. § 9. a więc jest prawem logicznym. System dedukcyjny .

Od należycie zbudowanej teorii wymaga się. Ongiś wymagano. to znaczy w pewien sposób uporządkowanego zbioru zdań. W logice formalnej teoria przybiera postać systemu dedukcyjnego. jak pewniki w geometrii Euklidesa. Współcześnie jednak za aksjomaty bywają przyjmowane również i zdania bynajmniej nie intuicyjne. Następnie do systemu wolno przyjmować jedynie twierdzenia wyprowadzone według określonych reguł dowodowych (a więc w sposób sformalizowany). aby aksjomaty systemu stanowiły pewniki. zwanych aksjomatami. co łatwo jest sprawdzić metodą zero-jedynkową. Reguły dowodowe przyjmuje się zazwyczaj następujące: . Najbardziej precyzyjna postać systemu dedukcyjnego to system aksjomatyczny sformalizowany.W logice formalnej ogół twierdzeń rachunku zdań ujmowany jest w postaci teorii. Aksjomaty przyjmowane na początku budowy systemu wyznaczają znaczenie wyrażeń pierwotnych. które miałyby następstwa wzajemnie sprzeczne. Jeśli przyjmuje się do takiego zbioru pewne twierdzenia. a nazwowymi . czy też z twierdzeń poprzednio w ten sposób wyprowadzonych z aksjomatów. to znaczy zbioru zdań składającego się ze zdań wyjściowych przyjętych bez dowodu. W miarę potrzeby wzbogaca się słownik systemu definicjami opartymi na wyrażeniach pierwotnych. aby nie zawierała zdań ze sobą sprzecznych . prawo: (p • ~ p) ⊃ q (czyli: koniunkcja zdań sprzecznych implikuje każde zdanie). Zdania takiego systemu zbudowane są z pewnego zasobu wyrażeń pierwotnych oraz z wyrażeń zdefiniowanych przy użyciu tych wyrażeń pierwotnych.w przypadku rachunku nazw). że funkcje te przy wszelkich dopuszczalnych podstawieniach za zmienne tworzą zdania prawdziwe. oraz ze zdań przyjętych jako bezpośrednie czy dalsze konsekwencje tych aksjomatów. jak np. zdania oczywiste. czy to bezpośrednio z aksjomatów. domyślnie przyjmując. to zalicza się do niego również i wszelkie następstwa tych zdań. Zdania takiego systemu zapisujemy w postaci funkcji logicznych (ze zmiennymi zdaniowymi w przypadku rachunku zdań.a więc i takich zdań.

poprzednik tego twierdzenia o postaci implikacji jest już przyjęty do systemu jako aksjomat A02. to wolno też przyjąć do systemu jej następnik.i otrzymujemy w ten sposób twierdzenie T01: T01 [(p • ~ p) ⊃ q] ⊃ [p ⊃ (~ p ⊃ q)] Jak łatwo zauważyć. w myśl reguły odrywania.byleby podstawienie było konsekwentne. otrzymując w ten sposób twierdzenie T03: . która powstaje z tej pierwszej przez podstawienie w niej na miejsce określonej zmiennej jakiejś dowolnej funkcji sformułowanej w języku danego systemu . implikację zawartą w nawiasie w twierdzeniu T02 możemy zastąpić wyrażeniem równoważnym według definicji D01. wolno uznać następnik twierdzenia T01 za twierdzenie systemu. która powstaje z tej pierwszej przez zastąpienie jakiegoś jej fragmentu wyrażeniem (definicyjnie) równoważnym. a zamiast r podstawiamy q . Dla przykładu5 przyjmijmy jako dwa aksjomaty systemu: A01 [(p • q) ⊃ r] ⊃ [p ⊃ (q ⊃ r)] A02 (p• ~ p) ⊃ q oraz definicję: D01 (p ∨ q) df (~ p ⊃ q) W aksjomacie A01 dokonujemy następujących podstawień: zamiast q podstawiam ~ p. W ten sposób wyprowadzamy twierdzenie T02: T02 p ⊃ (~p ⊃ q) W myśl reguły zastępowania. to wolno też przyjąć funkcję.Reguła podstawiania: Jeśli jako aksjomat albo twierdzenie przyjęto do systemu jakąś funkcję. Wobec tego. Jeśli jako aksjomat albo twierdzenie przyjęto do systemu jakąś funkcję o postaci implikacji i przyjęto też jej poprzednik. to jest stosowane we wszystkich miejscach. gdzie występuje dana zmienna. Reguła odrywania. Reguła zastępowania: Jeśli jako aksjomat albo twierdzenie przyjęto do systemu jakąś funkcję. to wolno też przyjąć funkcję.

jak w podanym tu przykładzie. O historii rachunku zdań patrz: Mała encyklopedia logiki. tzn. Współczesny a tradycyjny rachunek nazw Czytelnikowi znane są z licealnego kursu matematyki niektóre wyrywkowo wybrane definicje i twierdzenia logiczne dotyczące przynależności jakichś elementów do określonych zbiorów (klas). pozwalały na wyprowadzenie. żeby nie można było wyprowadzić któregoś z nich z pozostałych aksjomatów).. żeby dawały układ pełny. każdego prawdziwego twierdzenia teorii zdań. 168 -169. żeby aksjomaty były od siebie wzajemnie niezależne (tzn. wyd. np.T03 p ⊃ (p ∨ q) Oczywiście aksjomatów systemu nie można przyjmować w dowolny sposób. PRAWA LOGICZNE ZE ZMIENNYMI NAZWOWYMI § 10. i układ niesprzeczny. według przyjętych reguł. by z aksjomatów tych nie można było wyprowadzić dwóch twierdzeń względem siebie sprzecznych. cyt. tzn. W szczególności wymaga się tego. C. ss.: Πx: [(x ∈ A) • (x ∈ B)] ≡ x ∈ (A i B)] Πx: [x ∈ (A lub B)] ≡ [x ∈ (B lub A)] Πx: [(x ∈ (A i B)] ⊃ [x ∈ 5 (A lub B)] . lecz w sposób odpowiednio przemyślany.

Natomiast tradycyjny rachunek nazw. „A i B” to oznaczenie iloczynu klas A oraz B. dla odróżnienia od odpowiednich funktorów prawdziwościowych. kiedy to ustalił się pewien sposób ich wykładania mianowicie te twierdzenia. co pozwala przejść do badania związków logicznych między zdaniami o bardziej złożonej strukturze wewnętrznej. SiP. SoP (por. VII § 3 i 4). Współcześnie punktem wyjścia w budowaniu odpowiedniej teorii logicznej są funkcje logiczne odpowiadające strukturze zdania atomicznego. W zdaniach kwadratu logicznego nazwy generalne występujące odpowiednio jako podmiot albo jako orzecznik zdania subsumpcyjnego nazywano terminami zdania (stąd upowszechniło się użycie słowa „termin” zamiast „nazwa”). znane już od starożytności. a w każdym razie od czasów średniowiecza. które zazwyczaj intuicyjnie wykorzystujemy w potocznych wnioskowaniach. ogranicza się do ustalania związków między wartością logiczną różnych zdań subsumpcyjnych o budowie SaP. SeP. rozdz. „A lub B” to oznaczenie sumy tych klas (por. Omówimy w ograniczonym zakresie niektóre twierdzenia tradycyjnego rachunku nazw. VI § 6). Istotną sprawą jest rozważenie. Zdania atomiczne i egzystencjalne sprowadzano w tradycyjnym rachunku w sposób nieraz bardzo sztuczny do struktury zdań subsumpcyjnych.W zapisie tych funkcji użyliśmy odpowiednio słów „i” oraz „lub” na określenie odpowiednich funktorów nazwotwórczych służących do zbudowania nazw złożonych. orzekającego o przynależności indywiduum do określonego zbioru (klasy). a nie jest dopuszczalne podstawianie nazw pustych (a także nazw uniwersalnych)6. rozdz. które mogą okazać się przydatne do sformułowania określonej myśli w dogodnej w danym przypadku formie redakcyjnej. historycznie wcześniej zresztą sformułowany niż rachunek zdań. lub te. Wadą tradycyjnego rachunku nazw jest to. czy . że we wzorach będących twierdzeniami tej logiki dopuszcza się podstawianie na miejsce zmiennych tylko nazw ogólnych i jednostkowych.

Ze zdania zawierającego informację dotyczącą niektórych przedmiotów danego rodzaju nie wynika logicznie zdanie informujące o wszystkich. 6 Por.. Mała encyklopedia logiki. termin P nie jest w zdaniu ogólno-twierdzącym rozłożony. które są zarazem elementami klasy S. jest terminem. W tradycyjnej logice nazw niedopuszczalne jest uznanie za prawo logiczne takiej implikacji. czy też nie można tego na podstawie samej struktury wypowiedzi ustalić. . O wszystkich S stwierdzamy. W zdaniu ogólno-twierdzącym (o budowie: każde S jest P) rozłożony jest termin stanowiący podmiot (S).tego nie wiemy. w której następniku występowałoby zdanie informujące ze względu na samą swą budowę o całości zakresu któregoś z występujących w nim terminów. podczas gdy w jej poprzedniku występowałoby zdanie nie zawierające informacji o całości zakresu danego terminu. Nie mówimy tu jednak czegoś o wszystkich P. a więc mówimy tu o wszystkich S oraz o wszystkich P. że w zdaniu tym mowa o wszystkich desygnatach któregoś z terminów tego zdania. 90. W zdaniu ogólno-przeczącym (o budowie: żadne S nie jest P) mówimy o wszystkich S. a może tylko S są P . choć ze zdania informującego o wszystkich wynika zdanie informujące o niektórych. wyd. Może są inne P oprócz tych. jeśli nie mamy dodatkowych informacji. że należą do klasy P. Jeśli z samej budowy zdania subsumpcyjnego (funkcji zdaniowej) widać. o którego całym zakresie zawarta jest informacja w danym zdaniu. że nie znajdziemy ich w całej klasie P. czy w danym zdaniu albo funkcji zdaniowej z kwadratu logicznego formułuje się informacje dotyczące całości zakresu odpowiedniej nazwy. s. tzn.można ustalić na podstawie samej struktury danej wypowiedzi to. że termin ten jest terminem rozłożonym w danym zdaniu. cyt. zatem oba terminy zdania są w tym przypadku rozłożone. to mówimy.

nie istnieją S. ogólno-twierdzące S a P przeczące zd. podkreślając w nich terminy rozłożone. rozdz. szczeg. Wypiszemy te cztery rodzaje zdań. zgodnie z tradycją. zd. iż część desygnatów nazwy S stanowi jakąś część desygnatów nazwy P. Oba terminy są w tym przypadku nierozłożone. iż zdania o takiej budowie (przy założeniu. szczeg. które są nie-P SeP .W zdaniu szczegółowo-twierdzącym (niektóre S są P) stwierdzamy. Pojęcie terminu rozłożonego w danym zdaniu kwadratu logicznego stanie się wkrótce niezbędne w naszych rozważaniach. XIV § 3) ustaleń co do znaczenia każdego z czterech rodzajów zdań z kwadratu logicznego. W zdaniu szczegółowo-przeczącym (niektóre S nie są P) termin S jest terminem nierozłożonym. a więc nie mówi się tu ani o wszystkich S. rozłożony jest termin P. ogólno- . Związki kwadratu logicznego Rozpatrzymy obecnie związki. stwierdzić można. jakie zachodzą pomiędzy wartością logiczną zdań subsumpcyjnych różnego rodzaju. VI § 6. § 11.nie istnieją S.-twierdzące S i P przeczące Łatwo zapamiętać. że nie ma wśród nich niektórych S. Nawiązując do przeprowadzonych poprzednio (rozdz.S e P zd. że rozłożone są podmioty (S) zdań ogólnych i orzeczniki (P) zdań przeczących. mówimy tu o wszystkich desygnatach nazwy P. mających ten sam podmiot S i ten sam orzecznik P. że w zdaniach tych na miejscu S oraz na miejscu P mogą występować tylko nazwy niepuste) głoszą: SaP . ani o wszystkich P. które są P S o P zd.

choć mogą być oba prawdziwe. zdania o budowie S o P oraz o budowie S i P nie mogą być oba fałszywe. to nie może być zarazem prawdą.SiP . lecz dopełniają. które są nie-P. jeśli S oraz P będą nazwami tak dobranymi. Jeśli zdanie o budowie S a P oraz odpowiednie zdanie o budowie S e P nie mogą być oba prawdziwe. które są P. a więc sprzeczne z nim zdanie o budowie S i P musi być zdaniem prawdziwym. to istnieją takie S. Natomiast nie mogą być oba takie zdania zdaniami prawdziwymi: skoro zakładamy. Jeśli zakres podstawień na miejsce S ograniczymy do nazw niepustych. zdanie: „Każdy student jest uczniem” jest równoważne negacji zdania: „Niektórzy studenci nie są uczniami”. Będą one oba prawdziwe w takich przypadkach. Skoro bowiem jakieś S istnieją. które są nie-. lub istnieją takie S.P. które są nie-P . a zdanie „Żaden student nie jest analfabetą” równoważne jest negacji zdania „Niektórzy studenci są analfabetami”. sprzeczne w stosunku do dwóch pierwszych. Parę zdań o budowie S i P oraz S o P nazywamy parą zdań podprzeciwnych: nie wykluczają się one. a zdania o budowie S e P są zdaniami sprzecznymi względem odpowiednich zdań o budowie S i P. że jakieś S istnieją. jest to przy tym równoważność logiczna. że odpowiednie. to łatwo dostrzec.istnieją S. to zdanie o budowie S e P musi być. kiedy istnieją zarówno S będące P. które są P. że zdania o budowie S a P są zdaniami sprzecznymi względem odpowiednich zdań o budowie S o P. Mianowicie mogą one być oba zdaniami fałszywymi. że część przedmiotów S należeć będzie do klasy przedmiotów P.istnieją S. jako zdanie przeciwne.P. które są P SoP . Jeśli zdanie o budowie S a P jest prawdziwe. jak i S będące nie-. i nie istniały S. a inna część . Ze zdania o budowie S a . Np. żeby i nie istniały S. choć mogą być oba fałszywe.do klasy nie-P. Zdania o budowie S a P oraz odpowiednie zdania o budowie S e P są zdaniami względem siebie przeciwnymi. to znaczy przynajmniej jedno z nich jest prawdziwe. to łatwo zauważyć.przy czym jakieś S oraz jakieś P istnieją. zdaniem fałszywym.

i P. a zdanie o budowie S o P zdaniem podporządkowanym zdaniu o budowie S e P. Ze zdania o budowie S e P wynika więc zdanie o budowie S o P.P wynika więc zdanie o budowie S i P. . a stąd nie można też określić. będącym dla niego racją. Odpowiednio fałszywość S o P przesądza o fałszywości odpowiedniego zdania o budowie S e P. kwadratu logicznego. to S e P jako sprzeczne z nim byłoby prawdziwe. tradycyjnie ujmowano w postaci tzw. a to nie przesądza ani o prawdziwości. Jak sobie przypominamy. ani o fałszywości S . Jeśli S a P jest fałszywe. o których mowa. Związki. ani o fałszywości S o P. o których była tu mowa. Podobnie fałszywość S e P nie przesądza ani o prawdziwości. Gdyby jednak S i P było fałszywe. Nie zachodzą jednak zależności odwrotne. ale fałszywość racji nie przesądza o fałszywości następstwa. Podobnie prawdziwość S e P przesądza o fałszywości S a P. a to przesądza o prawdziwości S o P. albo fałszywe. fałszywość następstwa przesądza o fałszywości racji. to S o P jest prawdziwe. jaka jest wartość logiczna zdania S a P. Podobnie na podstawie prawdziwości S o P nie można określić wartości logicznej odpowiedniego zdania o budowie S e P. Zdanie o budowie S i P nazywane bywa zdaniem podporządkowanym zdaniu o budowie S a P. Przy prawdziwości zdania o budowie S i P zdanie o budowie S o P może być albo prawdziwe. W kwadracie tym Czytelnik winien odszukać wszystkie pary zdań. a stąd zdanie o budowie S a P musiałoby być fałszywe.

stawiamy na miejscu podmiotu . obwersja. że istnieją S.co można orzec o wszystkich przedmiotach danej klasy. Żaden student nie jest analfabetą . zdaniu o budowie P i S. zdaniu o budowie P e S.a wobec tego istnieją P. że jakiś indywidualny przedmiot x1 przynależy do klasy S. Zdanie o budowie S e P jest więc równoważne jego konwersji. które są S. prawa opozycji w kwadracie logicznym): ] § 12. Konwersja. że nie istnieją S. Wszystkie te zależności zachodzą jednak przy założeniu. to można orzec o poszczególnym przedmiocie z tej klasy). a x1 przynależy do klasy S. Zdanie o budowie S e P głosi.Należy dodać. Zdanie o budowie S i P głosi. który poprzednio był orzecznikiem. to x1 nie przynależy do klasy P (dictum de nullo). Przy takim ograniczeniu zakresu podstawień za S oraz P sformułować możemy następujące prawa logiczne rachunku nazw (tzw. iż jeśli prawdziwe jest zdanie subsumpcyjne „Każde S jest P” i prawdziwe jest też zdanie atomiczne. jeśli żadne S nie jest P. mające co najmniej jeden desygnat. że x1 przynależy do klasy P (dictum de omni . Podobnie.i odwrotnie. Konwersją jakiegoś zdania subsumpcyjnego nazywamy zdanie powstałe zeń w ten sposób. które są P . zdanie o budowie S i P równoważne jest jego konwersji. iż w funkcjach zdaniowych przedstawiających budowę zdań z kwadratu logicznego na miejsce zmiennych S oraz P podstawiane będą jakieś nazwy niepuste. to prawdziwe musi być zdanie. które są P . kontrapozycja W paragrafie tym omówimy pewien rodzaj praw rachunku nazw. które są S.a wobec tego nie istnieją też P. że termin. w których stwierdza się zależności logiczne między określonymi zdaniami z kwadratu logicznego a zdaniami powstającymi przez pewne ich przekształcenie. oraz.

nie wiadomo natomiast. Np. a w następniku . których zakresy są zamienne. Dla prawdziwości zdania o budowie S a P nie jest wszakże konieczne. aby w poprzedniku implikacji występował jakiś termin jako termin nierozłożony. by zakres nazwy S był zamienny z zakresem nazwy P: wystarczy. że w prawach teorii nazw nie może być tak. Brak więc podstaw do orzekania na podstawie prawdziwości S a P o wartości logicznej zdania o budowie P a S. że zdanie ogólne „Każde S jest P” implikuje (jednostronnie tylko) zdanie szczegółowe „Niektóre P są S”: Przypomnieć należy o założeniu. Zdanie o budowie S a P byłoby równoważne zdaniu o budowie P a S tylko w tych przypadkach.zawsze i tylko wtedy. gdy niektórzy ludzie pracowici są studentami. Ze zdania „Wszelki syn bezdzietnej matki jest mężczyzną” bynajmniej bowiem nie wynika zdanie: „Niektórzy mężczyźni są synami . Niektórzy studenci są ludźmi pracowitymi zawsze i tylko. Możemy więc dla zdań S e P oraz zdań S i P sformułować prawa konwersji prostej: Gdybyśmy jednak chcieli sformułować takie samo prawo konwersji dla pozostałych zdań kwadratu logicznego. W zdaniu S a P terminem rozłożonym jest tylko termin S. czy mówi się w nim o całej klasie P. że S będzie podrzędne w stosunku do P. W zdaniu o budowie P a S zawarta byłaby informacja o całej klasie P .a taka informacja nie jest zawarta w zdaniu o budowie S a P. zdanie „Każdy student jest uczniem” nie jest równoważne. Prawa logiki służą do pewnego przeobrażania posiadanych informacji. Przypomnieć należy. a nawet nie implikuje zdania „Każdy uczeń jest studentem”. gdy żaden analfabeta nie jest studentem. Dla zdań o budowie S a P można sformułować tylko prawo konwersji ograniczonej. popełnilibyśmy błąd. w których trafilibyśmy na takie nazwy S oraz P. to znaczy przyjmuje się. że za S oraz P przyjmujemy nazwy niepuste.jako termin rozłożony. ale nie do zwiększania ogólnego ich zasobu.

a więc zdania rodzaju a zmieniamy na zdania rodzaju e . nie można rozstrzygnąć o tym. Np. że pozwalają przesunąć zaprzeczenie w ramach zdania. Można to wykazać kolejno opierając się na prawie obwersji. . Każde zdanie z kwadratu logicznego jest równoważne zdaniu stanowiącemu jego obwersję. zdanie „Żaden sędzia nie jest adwokatem” zastąpić można równoważnym zdaniem twierdzącym „Każdy sędzia jest nie-adwokatem”. że niektóre S nie są P. Zdania o budowie S a P oraz zdania o budowie S o P równoważne są swym kontrapozycjom. Dla zdań o budowie S o P nie można sformułować w sposób bezpośredni prawa konwersji prostej. co stwierdzają następujące prawa obwersji: Prawa obwersji są przez to przydatne. czy niektóre P nie są S. a zdanie „Niektórzy studenci nie są stypendystami” jest równoważne zdaniu „Niektórzy studenci są niestypendystami” 7. co nieraz okazuje się dogodne. przy jednoczesnej zmianie tzw.oraz odwrotnie. natomiast zdania rodzaju i zmieniamy na zdania rodzaju o . na podstawie tego. a także pozwalają zastępować zdanie przeczące zdaniem zredagowanym jako twierdzące (albo odwrotnie). Kontrapozycją jakiegoś zdania subsumpcyjnego nazywamy zdanie powstające zeń przez przestawienie i zanegowanie obu jego terminów.i odwrotnie. prawie konwersji i ponownie prawie obwersji.i odwrotnie.bezdzietnej matki”. Obwersją jakiegoś zdania subsumpcyjnego nazywamy zdanie powstające zeń przez wpisanie na miejsce dotychczasowego orzecznika nazwy w stosunku do tego ostatniego negatywnej. jakości zdania: z twierdzącego na odpowiednie przeczące .

ΠS. że wszystkie przedmioty pewnego rodzaju mają pewną cechę. że nie należy on do przedmiotów danego rodzaju. 7 . P: nie-P i S ≡ nie-P o nieS. P: S e P ⊃ nie-P o nie-S Dla zdań S i P analogicznego prawa kontrapozycji sformułować nie można. każdy więc.Biorąc pod uwagę przechodni charakter stosunku równoważności przyjąć można na tej podstawie dwa prawa kontrapozycji prostej: Prawo kontrapozycji dla zdań S a P może być dla nas przydatne zwłaszcza wtedy. a nie zmienne nazwowe. i stwierdzając u jakiegoś przedmiotu brak tej cechy wnosimy. poprzedzamy ją słowem „nie-”. iż chodzi o nazwę negatywną w stosunku do danej nazwy.konwersji ograniczonej tylko. że korzystaliśmy w drugim przypadku z prawa konwersji tylko ograniczonej. a więc zawierającego zmienne zdaniowe. Warto tu zwrócić uwagę na strukturalne podobieństwo prawa kontrapozycji zdań rodzaju S a P należącego do teorii nazw oraz prawa transpozycji należącego do teorii zdań. Dla zdań o budowie S e P przyjąć można jedynie prawo kontrapozycji ograniczonej. Następnie ponownie na podstawie prawa obwersji: Π S. kto takiego numeru nie miał. gdy wiedząc. Mianowicie: ΠS. formułując prawo kontrapozycji dla zdań o budowie S e P możemy użyć tylko znaku implikacji jednostronnej. mające w następniku zdanie szczegółowe zamiast zdania ogólnego. Przypomnieć należy. Ze względu na to. a by zaznaczyć.P: S a nie-P ⊃ nie-P i S mocą prawa konwersji. że na oznaczenie negacji całości zdania używamy znaku ~. Każdy więzień niemieckich obozów koncentracyjnych miał wytatuowany numer.P: S e P ≡ S a nie-P mocą prawa obwersji. w której zachodzi implikacja tylko jednostronna. nie był więźniem takiego obozu. w tym przypadku . a nie znaku równoważności: ΠS.

stąd oznacza się go zmienną M). wobec tego tę przesłankę. który występuje jako podmiot w następniku (wniosku) wzoru sylogistycznego. albo nawet zawsze powstają z nich zdania fałszywe. w której poprzedniku występuje koniunkcja dwóch funkcji zdaniowych. choć nieściśle.wnioskiem. a następnik . wzorem o budowie sylogizmu kategorycznego jest funkcja: W tradycyjnym wykładzie o sylogizmie . myląc w ten sposób człony implikacji z etapami procesu wnioskowania. zdania czy funkcje zdaniowe umieszczone w poprzedniku takiego wzoru nazywano przesłankami. Prawa sylogizmu kategorycznego W tradycyjnym rachunku nazw występuje pewna liczba wzorów o budowie sylogistycznej. nazywamy terminem mniejszym. Niektóre funkcje zdaniowe o takiej budowie sylogistycznej są prawami logicznymi. a więc wzorów o postaci implikacji. orzecznik wniosku (P) nazywamy terminem większym. Tradycyjnie. wszystkie trzy odpowiadające budowie zdań z kwadratu logicznego (a więc zdań kategorycznych). który ewentualnie dopiero na podstawie takiej implikacji formalnej mógłby nastąpić. a przesłankę zawierającą termin większy . a w następniku funkcja zdaniowa. Termin (zmienna nazwowa S). W funkcjach zdaniowych tworzących w koniunkcji poprzednik takiego wzoru sylogistycznego powtarza się określony termin wspólny (nazywano go terminem średnim. która zawiera termin mniejszy.przesłanką większą. natomiast nie powtarzające się w poprzedniku wzoru zmienne nazwowe występują jako podmiot (S) oraz orzecznik (P) funkcji zdaniowej tworzącej następnik wzoru.§ 13. Przykładowo. terminus medius. w innych przypadkach funkcje te zmieniają się w prawdziwą implikację materialną przy niektórych tylko podstawieniach za zmienne nazwowe. Terminy S oraz P nie powtarzają się w przesłankach. nazywa się przesłanką mniejszą.

w tradycyjnej terminologii. rys. pozostałe natomiast (zwane trybami niesłusznymi) to funkcje logiczne. przy których jej poprzednik jest prawdziwy. Można też rozstrzygać o tym metodą graficzną. zaznaczając na wykresie (patrz obok. otrzymujemy 256 możliwych odmian tak zbudowanego wzoru. Prawa tradycyjnego rachunku nazw. a wśród nich prawa sylogistyczne. Natomiast tylko dla niektórych podstawień funkcja (S a M • P a M) ⊃ S i P zmienia się w zdanie prawdziwe. albo nawet nigdy nie zmieniają się w zdanie prawdziwe po dokonaniu podstawień nazw generalnych na miejsce zmiennych. i. jaką przyjęliśmy dla zapisywania dyrektyw inferencyjnych.kategorycznym wzory takie zapisywano w postaci. mogą być wyprowadzane z kilku aksjomatów w ramach systemu aksjomatycznego8.informacje zawarte w . Rozróżnianie trybów sylogistycznych będących oraz nie będących prawami logicznymi może być przeprowadzane na różne sposoby. które nie zawsze. o. a wniosek pod kreską. że trzy składowe funkcje zdaniowe występujące w tak zbudowanym zbiorze mogą być funkcjami odpowiadającymi zdaniom rodzaju a. że możliwe są cztery różne układy terminu M w dwóch przesłankach. oraz zważywszy. a więc Π S. P: (SaM • MaP) ⊃ SaP. Z nich tylko kilkadziesiąt jest prawami logicznymi (czyli. M. M. Pierwszy przykładowo wymieniony tryb sylogistyczny jest trybem słusznym. mieć będzie następnik fałszywy. e. czyli trybów sylogistycznych. a mianowicie umieszczając przesłanki nad kreską. przy czym zwyczajowo jako pierwszą pisano przesłankę większą: Zważywszy. trybami sylogistycznymi słusznymi). 14) przedstawiającym trzy krzyżujące się koła odpowiadające zakresom nazw S. P . a funkcja (S i M • M e P) ⊃ S a P przy wszelkich takich podstawieniach.

Po dokonaniu tych skreśleń widoczne jest z rysunku.na podstawie rysunku rozważamy. wyd. 131 i n.przesłankach 9.odpowiednio . Termin średni musi być przynajmniej w jednej .. że są puste. że w takiej sytuacji żadne S nie jest P. jest zbadanie. Borkowski. czy dany tryb sylogistyczny jest prawem logicznym. że nie istnieją M będące P . czy odpowiada on następującym pięciu regułom sylogizmu kategorycznego. stwierdzamy. a więc należy skreślić wszystkie S. o których istnieniu w danym zdaniu się orzeka. 110 i n. s. które są M. 8 Jeśli spotykamy przesłanki szczegółowo-twierdząee czy szczegółowo-przeczące.a więc takie M należy skreślić. Mianowicie spotykając przesłanki ogólne skreślamy pola wykresu. Orzekając M e P stwierdzamy. poza tymi. wyd. 1. 6. i . czy można w danej sytuacji sformułować wniosek o istnieniu S będących albo nie będących P. A więc orzekając S a M. które nie są M. Najprostszą jednak algorytmiczną metodą badania. Zarys logiki. zaznaczamy zawarte w nich informacje przez postawienie krzyżyka w części pola odpowiadającej przedmiotom. 9 Jest to tzw. o których przesłanka orzeka. Szerzej: K. że nie istnieją S. Por. L. Warszawa 1959. metoda Venna. s. Ajdukiewicz. Elementy logiki formalnej. cyt.

twierdząca. Jeśli ta reguła została zachowana.jako termin rozłożony w zdaniu. ustalamy więc. 5. Jeśli jedna z przesłanek jest zdaniem przeczącym. jaki wniosek wynika logicznie z danych przesłanek branych łącznie. jaki termin powtarza się w przesłankach i czy choćby raz termin ten występuje jako podmiot zdania ogólnego lub orzecznik zdania przeczącego. . ale nie zachodzi zależność odwrotna. Wiedząc zaś. Jeśli jakiś termin ma być terminem rozłożonym we wniosku. a więc . który z terminów nie powtarzających się w przesłankach ma występować jako podmiot wniosku (termin mniejszy). który we wniosku byłby terminem rozłożonym. należy zastanowić się. 4. że orzekając coś o każdym przedmiocie (z klasy niepustej) orzekamy też o niektórych przedmiotach z tej klasy. mamy do rozpatrzenia trzy możliwości: 1) obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. a wtedy wniosek jest twierdzący. Jeśli mamy ustalić. druga . Po pierwsze. taki bowiem wniosek nie wynikałby logicznie z przesłanek.przesłance terminem rozłożonym. to musi on być terminem rozłożonym i w przesłance. 2) jedna przesłanka jest przecząca. Jeśli obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. a wniosek przeczący. to i wniosek musi być twierdzący. choć nie występował jako termin rozłożony w przesłankach. to i wniosek musi być zdaniem przeczącym. Przypomnieć należy. 3. a wówczas żaden wniosek nie wynika logicznie z koniunkcji tych przesłanek co do stosunku klas S oraz P. 3) obie przesłanki są przeczące. 2. badamy wreszcie. czy wniosek nie zawiera terminu. że w danym przypadku dopuszczalny jest wniosek twierdzący (S a P lub S i P) albo wniosek przeczący (S e P lub S o P). Przynajmniej jedna z przesłanek musi być zdaniem twierdzącym.

sylogizmy kategoryczne w ich tradycyjnej postaci uważano za podstawowy fragment logiki formalnej. Np. rozpoczynamy od tego.a który . a więc każdy pęd jabłoni wybijający się z konaru jest mięsożerny. czy z danych dwóch zdań na podstawie któregoś ze słusznych trybów sylogizmu kategorycznego wynika logicznie trzecie zdanie. by termin. że przy określonym wyborze tych terminów żaden wniosek nie wynika logicznie z koniunkcji przesłanek.: Badając. spełniającym wszystkie poprzednio wyliczone reguły. a przy odmiennym . a także dlatego. Opierając się we wnioskowaniach na jakimś trybie sylogistycznym uznanym za prawo logiczne należy uważać. czy ta funkcja jest słusznym trybem sylogistycznym. był terminem branym w jednym i tym samym znaczeniu w obu przesłankach.wynika. .jako orzecznik wniosku (termin większy). który występuje jako termin średni. że odtwarzamy strukturę logiczną danej implikacji w postaci odpowiedniej funkcji zdaniowej i badamy. że przy stosunkowo prostej aparaturze pojęciowej pozwalają rozstrzygać o dedukcyjnym charakterze niektórych potocznych wnioskowań. każdy wilk jest mięsożerny. Np. Inaczej bowiem w sylogizmie występowałyby w istocie nie trzy. Bywa. współcześnie omawia się je głównie ze względów historycznych. Do czasu rozwoju nowożytnej logiki w XIX w. który jest szczególną postacią błędu ekwiwokacji. lecz cztery terminy i popełnilibyśmy błąd czterech terminów (quaternio terminorum).: Każdy pęd jabłoni wybijający się z konaru jest wilkiem.

We wnioskowaniach dedukcyjnych koniunkcja przesłanek (jeśli jest więcej niż jedna przesłanka) jest zarazem racją. lecz tylko czyni ten wniosek nieuzasadnionym. wnosi stąd. że każdy wieloryb jest rybą. czy prawdziwe jest następstwo. Popełnił on bowiem błąd materialny przyjmując fałszywą przesłankę większą. mylnie uważając je za prawdziwe. Błąd materialny popełniamy wtedy. mogą leżeć w samych przesłankach (błąd materialny) lub też w samym wzorze wnioskowania (błąd formalny). ale mimo to jego wniosek jest fałszywy.D. A więc obalenie przesłanek naszego przeciwnika w dyskusji nie świadczy jeszcze o fałszywości jego wniosków dedukcyjnych. jakim jest funkcja (M a P • S a M) ⊃ S a P. to nie ma pewności. oraz z tego. czy wniosek jest prawdziwy. Błąd materialny Błędy. ale może być fałszywe. to nie ma pewności. Wprawdzie nie zawsze musi ono być fałszywe. Pamiętać jednak należy. ale zmusza go do szukania innego. Jeśli wykażemy. wnioskuje. iż każde zwierzę żyjące w głębinach morskich jest rybą. a przecież w takim wnioskowaniu chodzi nam o pewność. lepszego uzasadnienia. a wniosek jest następstwem: skoro więc fałszywa jest racja. jeżeli bierzemy we wnioskowaniu przesłanki fałszywe. Jeśli więc ktoś z tego. że w okolicach Pacanowa jest błoto. BŁĘDY WE WNIOSKOWANIACH DEDUKCYJNYCH § 14. iż wniosek jest fałszywy. które można popełnić we wnioskowaniu dedukcyjnym. że w okolicach Pacanowa były ostatnio obfite opady deszczu. że nie padały ostatnio deszcze w okolicach . że każde zwierzę żyjące w głębinach morza jest rybą. Ktoś twierdząc. że we wnioskowaniu dedukcyjnym stwierdzenie fałszywości przesłanek nie daje nam jeszcze pewności. że każdy wieloryb jest zwierzęciem żyjącym w głębinach morza. Jeśli więc we wnioskowaniu dedukcyjnym choćby jedna przesłanka jest fałszywa. to wprawdzie wnioskuje on według prawa logicznego. iż wniosek jest prawdziwy.

i stąd błoto. że domyślna przesłanka (której często nawet w myślach nie formułujemy wyraźnie) jest fałszywa. Błąd formalny Jeśli ktoś z tego. kto sądząc. że w tym przypadku wnioskowanie nie popełnia błędu materialnego. Lecz o skutkach błędu materialnego we wnioskowaniach nie mających charakteru wnioskowania dedukcyjnego mowa będzie w następnych rozdziałach. a więc to wnioskowanie w rzeczywistości nie jest wnioskowaniem dedukcyjnym. gdy wnioskowanie nasze ma charakter wnioskowania entymematycznego: łatwo wtedy nie zauważyć. Błąd formalny polega na tym. że pod Pacanowem nie ma błota. to nie daje nam to pewności. która stopiła śnieg. wedle którego przebiega wnioskowanie. jest to zawodny wzór wnioskowania. Błąd materialny popełnić można zresztą w każdym wnioskowaniu.Pacanowa. lecz skoro nie opiera się na jakimś prawie . Popełniłby błąd formalny. Błąd materialny szczególnie łatwo popełnić wtedy. że wnioskuje dedukcyjnie. to q” oraz przesłanki „q” wnosiłby o prawdziwości zdania p. doszedłby do fałszywego wniosku wychodząc od prawdziwej przesłanki: dzieje się tak dlatego. wnioskowałby. nie jest w rzeczywistości prawem logicznym. to znaczy.może on być prawdziwy. Mogła być wiosenna odwilż. że wniosek musi być fałszywy . popełnia natomiast błąd formalny. § 15. Popełnienie błędu formalnego nie w każdym przypadku przesądza. że każdy prokurator jest urzędnikiem. a nie tylko we wnioskowaniu dedukcyjnym. że ktoś uważa swoje wnioskowanie za wnioskowanie dedukcyjne. z prawdziwości przesłanki „jeśli p. bo taki wzór wnioskowania nie opiera się (jak mówiliśmy) na prawie logicznym. a w rzeczywistości dany wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. że z przesłanki S a P nie wynika logicznie wniosek P a S. że wzór. że każdy urzędnik jest prokuratorem. Mówimy.

co jest oznaczone liczbą 13. Gdyby jednak ktoś zdawał sobie sprawę. który tylko uprawdopodobnia wniosek. . nie popełniałby błędu formalnego. więc Piotr nie zda egzaminu”. przynosi nieszczęście. „Paweł to uczciwy człowiek. to nie jest to wniosek dedukcyjny. bo jest rosa”. a Piotr zdaje egzamin 13 czerwca.logicznym. „Będzie pogoda. rzecz prosta. że wnioskuje wedle wzoru zawodnego. Zadania A. na pewno nie dal się skusić łapówką”. który dotyczy tylko wnioskowań uważanych za dedukcyjne. 1. Wskaż przesłanki i wnioski opisanych niżej wnioskowań: „Ponieważ wszystko. to.

„To wnioskowanie jest wynikaniem”. wnioskujemy. więc to drzewo jest rośliną wydzielającą żywicę”. Ktoś wnioskował: „Ponieważ to drzewo jest sosną. to Paweł jest wyższy od Piotra”. B. f) modus ponendo ponens. Wskaż. 7. Czy dorzecznie użyto słowa „mój” i słowa „wczorajszy” w zwrotach: „moja wczorajsza racja”. d) prawa transpozycji. 21. wynikało zdanie. Podaj własny przykład wnioskowania dedukcyjnego i sformułuj prawo logiczne.43 ze zdania. h) modus tollendo ponens. „moje wczorajsze następstwo” i w zwrotach: „moja wczorajsza przesłanka”. k) dylematu konstrukcyjnego. Czy tu z przesłanki wynika logicznie wniosek? Jak się nazywa takie wnioskowanie? Czy w tym przypadku jest to wnioskowanie niezawodne? 5. to Paweł jest wyższy od Jana. . j) prawa eksportacji i importacji. e) prawa sylogizmu hipotetycznego.2. że jeśli Paweł ma 170 cm wzrostu. b) drugiego prawa de Morgana. że trójkąt ABC ma dwa kąty równe”. że trójkąt ABC jest równoramienny. co jest niewłaściwego w wypowiedziach: „Dnia 17 V 1993 r. i) modus ponendo tollens. Podaj własny przykład zastosowania we wnioskowaniu: a) pierwszego prawa de Morgana. że jeżeli Paweł ma 170 cm wzrostu. g) modus tollendo tollens. c) prawa negowania implikacji. „Między zdaniami wyżej przytoczonymi zachodzi stosunek wnioskowania”. 6. na którym to wnioskowanie opierasz. 3. o godz. „mój wczorajszy wniosek”? 4. Wskaż przesłankę entymematyczną wnioskowania: „Ponieważ wiemy.

l) dylematu konstrukcyjnego złożonego. Czy można stąd w sposób niezawodny wnioskować. Co wynika logicznie według I prawa de Morgana z tego. Co wynika logicznie według prawa sylogizmu hipotetycznego ze zdań”: „Gdy brak rozumnej kontroli. że dla rozstrzygnięcia sprawy właściwy jest sąd wojewódzki. Co wynika logicznie według jednego ze znanych Ci praw logicznych rachunku zdań ze zdania: „Nie jest tak. to mnożą się oszustwa w gospodarce” oraz „Gdy mnożą się oszustwa w gospodarce. iż: „Jeśli zarazem jest mróz i pada obfity śnieg. Jeśli sprawa cywilna dotyczy ochrony prawa autorskiego. to Jan zaniedbał przez to swe obowiązki służbowe”? . że Jan i Piotr śpią” . że zarazem jest zadymka i świeci słońce”? 9. Co wynika logicznie według prawa eksportacji stąd. to jest to sprawa dotycząca ochrony prawa autorskiego”?. Jak rozumie się często w mowie potocznej zwrot: „Nieprawda. to koszty produkcji rosną”? 11. to dla jej rozstrzygnięcia nie jest właściwy sąd wojewódzki”? Jakie prawo logiczne może znaleźć zastosowanie w rozwiązywaniu tego zadania? 13. to zdał dobrze egzamin”? 10. b) „Jeśli nieprawda. to właściwy dla jej rozstrzygnięcia jest sąd wojewódzki. Co wynika logicznie według prawa transpozycji ze zdania. że jeśli Jan teraz poszedł spać. iż: „Jeśli ktoś się systematycznie uczył logiki. 8. że jest to sprawa dotycząca ochrony prawa autorskiego”?. że: a) „Jeśli dla rozstrzygnięcia sprawy właściwy jest sąd wojewódzki. iż: „Nieprawda. to nieprawda. c) „Jeśli sprawa cywilna nie dotyczy ochrony prawa autorskiego.a jak się taki zwrot powinno rozumieć w myśl I prawa de Morgana? 14. to pola są wtedy białe”? 12.

Jaką zależność między wartością logiczną racji a wartością logiczną następstwa opisuje modus ponendo ponens. Czy każde prawo logiczne ma budowę sylogizmu? Czy każdy wzór wnioskowania mający budowę sylogistyczną jest prawem logicznym? 18. że modus ponendo ponens ma budowę sylogizmu. iż: „Nieprawda. . A więc biłeś go przedtem lub go nadal bijesz”. Pewien student-nieuk.15. 17. b) Wiemy. to będzie dziś wiele prób przemytu”. 21. że jeśli dziś będzie jasna noc. podał przykład błędnie: „Jeżeli Jan jest przodkiem Pawia i Paweł jest przodkiem Piotra. Wykaż. że Jan może uchylić się od zeznań. to go nadal bijesz. to nie ma deszczu. a jaką . to Jan może się uchylić od zeznań”. to nieprawda. że: „Jeśli Jan jest bratem oskarżonego.. iż będzie dziś wiele prób przemytu”. to Jan jest przodkiem Piotra”. Czy wynika stąd logicznie. to zna tylko język hiszpański”. a więc jeśli świadek składa zeznania przez tłumaczy. to go przedtem biłeś. że jeśli nie ma chmur. to nieprawda. że: . W czym tkwi istota błędu? 16. od którego żądano przykładu zastosowania sylogizmu hipotetycznego. to składa zeznania przez tłumaczy. wnioskujemy więc. wnioskujemy więc. c) Wiemy. że Jan jest bratem oskarżonego”. że jeżeli jest deszcz. że: „Jeśli dziś będzie jasna noc. Przestałeś lub nie przestałeś bić swego ojca. Skontroluj dedukcyjny charakter wnioskowania: „Jeśli przestałeś bić swego ojca. Jeśli nie przestałeś bić swego ojca. To samo wykaż co do modus tollendo tollens. Czy poniższe wnioskowania są wnioskowaniami niezawodnymi: a) „Jeśli świadek zna tylko język hiszpański.modus tollendo tollenst 19. to są chmury? 20. Wiadomo. Jeśli nieprawda.

na jakim prawie logicznym się ono opiera. 23. to dopuszcza się zdrady kraju. a zdanie rodzaju S o P .wskaż. Co można powiedzieć o poszczególnych zdaniach z kwadratu logicznego. jeśli występujący w nich termin S jest zamienny albo podrzędny względem terminu P? 24. Podkreśl terminy rozłożone w zdaniach: „Niektórzy prawnicy są pracownikami administracyjnymi”. Jeżeli uważasz dane wnioskowanie za niezawodne . jak i zdanie rodzaju S o P były w tym przypadku prawdziwe. to jeśli wstąpił do wojska nieprzyjacielskiego.d) „Jeśli ktoś jest obywatelem polskim i wstąpił do wojska nieprzyjacielskiego. że żaden z Kowalskich nie jest łysy.prawdziwe? 28. Dobierz takie dwie nazwy niepuste S oraz P.S jest nadrzędny względem terminu P albo ich zakresy krzyżują się? 25. Co można powiedzieć o poszczególnych zdaniach z kwadratu logicznego. aby zarówno zdanie rodzaju S i P. więc jeśli ktoś jest obywatelem polskim. „Niektórzy ludzie nie są uprzejmi”. jeśli występujący w nich termin . dopuszcza się zdrady kraju”. „Każdy wyrok jest podpisany przez sędziego”. „Żaden sędzia nie jest prokuratorem”. 22. a zdanie rodzaju S e P było prawdziwe? Żeby zdanie rodzaju S e P było fałszywe. Czy . „Niektórzy ludzie są nieuprzejmi”. „Tylko osoby z wykształceniem prawniczym są notariuszami”. żeby zdanie rodzaju S o P było fałszywe. Jaką wartość logiczną będą miały w tym przypadku zdania rodzaju S a P oraz S e P? 27. Co można powiedzieć o poszczególnych zdaniach z kwadratu logicznego. jeśli zakres występującego w nich terminu S wyklucza się z zakresem terminu P? 26. C. To fałsz. Czy można dobrać takie nazwy niepuste S oraz P.

Czy możesz coś (i.Niektórzy Kowalscy nie mają ciemnych oczu”? 30. Wybierz z następujących zdań pary zdań względem siebie sprzecznych i względem siebie przeciwnych: a) „Niektórzy z Kowalskich nie są rzemieślnikami”. Co można na tej podstawie twierdzić o każdym studencie? 32. iż niektórzy robotnicy kolejowi w Polsce nie są objęci przepisami o bezpieczeństwie pracy. Czy i co można powiedzieć o zdaniu „Każdy student umie logikę” na podstawie poprzedniego stwierdzenia? 31. To fałsz.. e) „Każdy z Kowalskich jest rzemieślnikiem”. iż niektórzy studenci nie są obowiązani do terminowego składania egzaminów. niektórzy z nich są i niektórzy nie są rzemieślnikami). co) na tej podstawie powiedzieć o wartości logicznej zdania: . że niektórzy studenci umieją logikę. iż niektórzy mieszkańcy Wólki nie są obywatelami polskimi. co) na tej podstawie powiedzieć o wartości logicznej zdania: „Każdy z Kowalskich jest łysy”? 29. To fałsz. Co możesz powiedzieć o wartości logicznej zdania: „Żaden mieszkaniec Wólki nie jest obywatelem polskim”? 33. To prawda. To fałsz. Niektórzy z Kowalskich mają ciemne oczy. ewentualnie. d) „Żaden z Kowalskich nie jest lub każdy z Kowalskich jest rzemieślnikiem”. . b) „Żaden z Kowalskich nie jest rzemieślnikiem”. c) „Tylko niektórzy z Kowalskich są rzemieślnikami” (tzn. Co można na tej podstawie powiedzieć o wartości logicznej zdania: „Niektórzy robotnicy w Polsce są objęci przepisami o bezpieczeństwie pracy”? 34. f) „Niektórzy z Kowalskich są rzemieślnikami”. ewentualnie.możesz coś (i.

c) „Niektórzy nie-robotnicy są sportowcami”.35. „Nie ma człowieka bez zamkniętego układu krążenia krwi”. kto nie jest mężczyzną osiemnastoletnim. nie jest osiemnastoletnim mężczyzną? 39. średni i większy z . „Czasem niezdolny przewyższa w nauce zdolnego lenia”. e) „Nieprawda. „Niektóre sprawy karne nie są zakończone wyrokiem skazującym”? 37. Przed dokonaniem konwersji przeredaguj odpowiednio trzy ostatnie zdania. Co wynika logicznie wedle praw konwersji ze zdań: „Żaden pijak nie jest dobrym pracownikiem”. Co wynika według praw obwersji ze zdań: „Każdy wyrok jest podpisany przez sędziego”. b) „Niektórzy robotnicy nie są sportowcami”. Wypisz terminy mniejszy. iż każdy mężczyzna osiemnastoletni winien stanąć do rejestracji. „Niektórzy studenci nie są ubezpieczeni od nieszczęśliwych wypadków”? 38. „Żaden ławnik nie jest osobą małoletnią”. „Niektórzy młodzieńcy szanują starców”. Czy z tego zarządzenia wynika. Co wynika według praw kontrapozycji ze zdań: „Wszyscy ludzie są omylni”. 40. jest niezobowiązany do rejestracji? Czy wynika. kto nie jest obowiązany do rejestracji. 36. „Niektórzy studenci są sportowcami”. iż każdy. że każdy. Ogłoszono zarządzenie. że każdy obowiązany do rejestracji jest osiemnastoletnim mężczyzną? Czy wynika. „Żadna sprawa nie jest rozpatrywana przed zapisaniem jej w repertorium”. f) „Żaden robotnik nie jest sportowcem”. d) „Niektórzy nie-sportowcy nie są nierobotnikami”. że niektórzy sportowcy są robotnikami”. „Niektóre osoby są zwolnione od opłat sądowych”. Spośród niżej przytoczonych zdań wybierz pary zdań równoważnych: a) „Niektórzy sportowcy nie są robotnikami”.

Niektórzy pracownicy sądów są obeznani z prawem o ustroju sądów”. Czy z następujących przesłanek wynika logicznie poniższy wniosek: „Wszyscy profesorowie znają po kilka języków. Jakie reguły sylogizmu naruszono w poniższych przykładach: a) „Żaden sędzia nie jest adwokatem. b) „Niektóre pozwy dotyczą żądania zapłaty. Jaki błąd popełniono w tym wnioskowaniu sylogistycznym? 42. Niektórzy pracownicy sądów są sędziami. Niektóre pisma adwokatów nie dotyczą żądania zapłaty. . Czy poniższe tryby należą do trybów słusznych? Ewentualnie wskaż. Niektórzy studenci szanują profesorów. Niektórzy studenci znają po kilka języków”. 41. które reguły sylogizmu zostały w danym trybie naruszone: 43. Napisz ogólny wzór budowy każdego z tych sylogizmów. Niektóre instytucje państwowe nie służą wymiarowi sprawiedliwości. Niektóre instytucje państwowe nie są sądami”. Żaden adwokat nie jest prokuratorem.sylogizmów: a) „Każdy sędzia jest obeznany z prawem o ustroju sądów. Żaden prokurator nie jest sędzią”. b) „Każdy sąd jest instytucją służącą wymiarowi sprawiedliwości.

Każdy wyrok jest orzeczeniem sądu. Czy popełnia błąd formalny ktoś. a jednak posiadającego wniosek prawdziwy. 47. a) „Każdy adwokat jest prawnikiem. c) „Niektórzy prawnicy nie są obeznani z medycyną sądową. D. b) „Niektóre wyroki są orzeczeniami prawomocnymi.Niektóre pisma adwokatów nie są pozwami”. Żaden sędzia nie jest adwokatem”. Żaden wyrok nie jest aktem wyłącznie ustnym”. więc żaden . Każde orzeczenie sądu jest aktem doniosłym społecznie”. Jeśli się to nie uda. Jaki błąd popełnia się we wnioskowaniu. Napisz. przyjmij drugą przesłankę za przesłankę większą. gdy z przesłanek: „Niektórzy studenci prawa są pracowici” oraz „Niektórzy ludzie pracowici stają się dobrymi zegarmistrzami” wyciąga się wniosek: „Niektórzy studenci prawa stają się dobrymi zegarmistrzami”? 48. Podaj przykład wnioskowania zawierającego błąd materialny. Każdy lekarz jest obeznany z medycyną sądową”. c) „Każdy wyrok jest aktem doniosłym społecznie. co wynika z przesłanek (pierwszą traktując jako przesłankę większą): 45. jeżeli da się on z tych przesłanek wyprowadzić. 46. Traktując pierwszą przesłankę jako przesłankę większą wyprowadź wniosek. 44. kto wnioskuje: a) „Ponieważ każdy wróbel jest ptakiem.

Definicję tę należy uzupełnić uwagą. w których prawdziwość przesłanek nie przesądza o prawdziwości wniosku.uważając. to należność za prąd ulega zwiększeniu” . to jest takie. wynika ona logicznie z wniosku branego w koniunkcji z drugą przesłanką. że jest to wnioskowanie dedukcyjne? Rozdział XV WNIOSKOWANIA UPRAWDOPODOBNIAJĄCE § 1. lecz spodziewamy się w sposób racjonalny. że wniosek będzie prawdziwy. w których wychodząc od prawdziwych przesłanek możemy dojść do fałszywego wniosku (nie jest to wykluczone). wnioskowania z analogii1. b) „Ponieważ jeśli się świeci żarówka w moim pokoju. to licznik działa. Pozostałe wnioskowania zawodne nie są przydatne z punktu widzenia poznawania rzeczywistości. choć z przesłanek tego wnioskowania nie wynika jego wniosek. Wnioskowaniem redukcyjnym nazywamy takie. Wnioskowanie redukcyjne Wśród wnioskowań zawodnych. wyróżnić należy wnioskowania uprawdopodobniające.nietoperz nie jest wróblem”. Schemat takiego wnioskowania przedstawia się następująco: . zazwyczaj jedynie entymematyczną. że z samego tylko wniosku takiego wnioskowania przesłanka nie wynika logicznie. Spośród wnioskowań uprawdopodobniających omówimy wnioskowania redukcyjne i ich szczególnie ważną odmianę . to znaczy takich.wnioskowanie przez indukcję niezupełną oraz. nie mające już charakteru wnioskowania redukcyjnego. a dotyczącą związku zachodzącego między wnioskiem a pierwszą przesłanką. w którym z wniosku wynika przesłanka. więc jeśli się świeci żarówka w moim pokoju.

Logika indukcji. Por. Wymienione ostatnio wnioskowania określane bywają niekiedy mianem wnioskowań indukcyjnych w szerokim znaczeniu. wnioskuje z prawdziwości racji o prawdziwości następstwa. że kwiaty marnieją. wnioskuje ktoś. że w doniczce jest sucho. to p przesłank a zazwyczaj entymemat yczna q wniosek Oczywiście takiemu schematowi wnioskowania nie odpowiada prawo logiczne. Prawdą jest. jakim jest modus ponendo ponens: takie wnioskowanie jest wnioskowaniem dedukcyjnym. jest wnioskowaniem zawodnym. że zawsze. We wnioskowaniu dedukcyjnym wnioskowanie biegnie z kierunkiem wynikania (od racji do następstwa).p przesłank a formułowa na Jeżeli q. H. 12 i n. Natomiast nie jest prawdą. to kwiaty w niej marnieją. że kwiaty marnieją. jeśli kwiaty marnieją. Mortimer. Wnioskowanie redukcyjne. czyli wnioskuje redukcyjnie. ss. jeśli w doniczce jest zbyt sucho. Natomiast jeżeli z tego. Warszawa 1982. które gwarantowałoby jego niezawodność. choć nie pada deszcz. bo mogą marnieć i od nadmiaru wilgoci. to wnioskuje ów ktoś z prawdziwości następstwa o prawdziwości racji. że w doniczce jest sucho. to w doniczce jest sucho. a więc zgodnie z jednym z praw logicznych. bo może być prawdziwe następstwo i przy fałszywej racji (może być mokro. mogą marnieć kwiaty. wnioskuje. choć nie jest sucho w doniczce). Jeśli ktoś z tego. że w każdym przypadku. 1 . Rozważmy następujący przykład. jako wnioskowanie z następstwa o racji.

by takie kopczyki pochodziły nie od gospodarującego kreta. że inne racje są mało prawdopodobne.ale nie odwrotnie. że ktoś wykręcił bezpieczniki w mieszkaniu lub że się one przepaliły. jak uczy moje dotychczasowe doświadczenie. dziecko. że jest uszkodzenie w pionie na klatce schodowej lub w sieci ulicznej. każda z tych racji wynalezionych dla . że przepaliła się żarówka. zazwyczaj zresztą jedynie entymematyczną. że wtyczka wypadła z gniazdka. że wyłączono prąd w mojej dzielnicy lub że przestała działać elektrownia. Zgasła mi lampa elektryczna na biurku. to między pozostałą przesłanką czy przesłankami a wnioskiem zachodzą zależności następujące: Przesłanka jest: Wniosek jest: racją następstwem Wnioskowanie dedukcyjne: następstwem Wnioskowanie redukcyjne: racją Wnioskowania redukcyjne są zawodne. trzeba być przekonanym. Dlaczego jednak w praktyce tak wnioskujemy i uważamy to za rozsądne? Bo jest bardzo mało prawdopodobne.We wnioskowaniu redukcyjnym wnioskowanie biegnie od następstwa do racji . to znaczy prawdziwość przesłanki (która jest w tym przypadku następstwem) nie daje nam pewności. Aby wnioskować redukcyjnie. bo mógł takie kopczyki usypać człowiek. bo. czy prawdziwy jest wniosek (który w tym przypadku jest racją). Widząc na łące kopczyki wnioskuję. Mógłbym wnioskować. Pewno rzadziej niż raz na tysiąc razy spotkamy małe kopczyki na łące. Jeżeli więc pominiemy przesłankę stwierdzającą zachodzący stosunek wynikania. Ze zdania „Tu gospodaruje kret” wynika zdanie „Tu są kopczyki” .a więc kierunek wnioskowania jest niezgodny z kierunkiem wynikania zdań. Każdy z tych wniosków redukcyjnych byłby jednak dość ryzykowny. że gospodaruje tam kret. które wysypało piasek z wiaderka. które nie byłyby dziełem kretów. np.

i przy tym prawdopodobne w takim stopniu. Wiemy. to prawdopodobne jest. jak głosi q. . która narzucałaby się jako znacznie bardziej prawdopodobna od innych. Z założenia bowiem wnioskowanie to nie przebiega według jakiegoś prawa logicznego.zdania stanowiącego przesłankę jest w przybliżeniu równie prawdopodobna: nie ma tu jakiejś racji (jak w poprzednim przykładzie).bo jeśli gospodaruje kret. jeśli jaskółki latają wysoko. że będzie pogoda. Jeśli bowiem fałszem jest następstwo. bo według naszej domowej meteorologii. iż z q wynika p. ale niemniej dochodzimy do takiego wniosku. wnioskujemy. że przepaliły się bezpieczniki. iż jest tak. Można natomiast popełnić w nim błąd materialny. W przypadku wnioskowania redukcyjnego. lecz tylko nasze przypuszczenie. Dopiero poprzez dodatkowe zbadanie sprawy (spojrzenie na okna innych domów. ale opieramy się na założeniu. jak w innych wnioskowaniach uprawdopodobniających. że gotowi jesteśmy zaryzykować wniosek. wiadomo nam. To założenie w innych wnioskowaniach uprawdopodobniających może nie być związane z tym. zapytanie sąsiadów z klatki schodowej. że z pierwszego stwierdzenia nie wynika drugie. że na łące są kopczyki. to fałszywa musi być i racja. Jeśli tylko wydawało mi się. ani też nie zachodzi wynikanie w kierunku odwrotnym. który w tym przypadku przesądza o fałszywości wniosku. że jeśli zachodzi p. próbowanie. że z przesłanki p nie wynika wniosek q. choć to nie jest pewne. że q. to najprawdopodobniej będzie pogoda. Tak na przykład widząc. przed dodatkowym zbadaniem sytuacji wypowiedź taka wyrażałaby zapewne nie wniosek (sąd wydany). aby było rzeczą rozsądną przyjąć je jako wniosek. to nieprawda. że jaskółki latają wysoko. że kret gospodaruje na łące . iż popełnia ono błąd formalny. czy palą się inne lampy w mieszkaniu) dostatecznie uprawdopodobnione stałoby się zdanie. których w rzeczywistości tam nie ma. to są kopczyki. W stosunku do wnioskowania uważanego za redukcyjne nie można sformułować zarzutu.

dochodzi się (przy braku przesłanek negatywnych) do wniosku ogólnego. mówimy o wnioskowaniu przez indukcję zupełną. Ponieważ Warszawa miała w 1991 r. i Łódź. Byłoby to wnioskowanie przez indukcję niezupełną i miałoby charakter wnioskowania jedynie uprawdopodobniającego. Wrocław i Poznań. tramwaje. Łódź.§ 2. więc każde liczące ponad pół miliona mieszkańców miasto w Polsce miało w 1991 r. tramwaje. to z pozostałych przesłanek nie wynikałby wniosek. Gdybyśmy jednak nie wiedzieli. Jeśli wiadomo nam. przy odpowiednio rozszerzonym pojmowania wynikania logicznego. 2 . Wnioskowanie indukcyjne Jako zupełnie szczególny rodzaj wnioskowania z prawdziwości następstw o prawdziwości racji wskazać należy wnioskowanie indukcyjne. iż poszczególne zbadane przedmioty pewnego rodzaju mają pewną cechę. stwierdzających. które zostały wymienione w przesłankach jednostkowych. jeśli brak tej dodatkowej wiadomości . i Poznań. Wnioskowanie przez indukcję zupełną jest. wnioskowaniem dedukcyjnym. w którym na podstawie wielu przesłanek jednostkowych.mówimy o wnioskowaniu przez indukcję niezupełną. Kraków. że nie ma innych przedmiotów danego rodzaju oprócz tych. i Kraków. czy w 1991 r. Wnioskowanie przez indukcję zupełną jest wnioskowaniem niezawodnym: z koniunkcji przesłanek wynika wniosek2.to takie wnioskowanie. Wnioskowanie indukcyjne . tylko te miasta polskie przekroczyły liczbę pół miliona mieszkańców. i nie było wówczas innych miast ponad półmilionowych niż Warszawa. i Wrocław. że każdy przedmiot tego rodzaju taką cechę posiada.

stwierdzamy.Wnioskowania przez indukcję zupełną mają tak oczywisty charakter. a więc przedmioty S2. S2. a przy tym przedmiot ten ma cechę P. to z tego.. że jakiś n-ty przedmiot rodzaju S. S4. że każde z . Oglądamy np. w jakich przypadkach jest rzeczą rozsądną uznać jakieś zdanie ogólne za prawdziwe na podstawie takiego wnioskowania. że istnieją inne jeszcze przedmioty czy zdarzenia rodzaju S poza wymienionymi w przesłankach przedmiotami czy zdarzeniami S1. Na podstawie przesłanek głoszących o poszczególnych przedmiotach czy zdarzeniach pewnego rodzaju. dochodzimy do wniosku w postaci zdania ogólnego głoszącego. Natomiast wnioskowania przez indukcję niezupełną nasuwają wiele ciekawych problemów.. S3. że każdy przedmiot czy zdarzenie danego rodzaju ma taką własność. . przedmiot Sn. S3. a przede wszystkim ten. że nie powstają co do nich żadne interesujące problemy metodologiczne. S4. Stwierdzamy np.. S3 przynależy do klasy P. Sn.i z tego właśnie względu jest to wnioskowanie zawodne. że S2 przynależy do klasy P.. że mają określoną własność (a przy tym przy braku stwierdzeń odmiennych).. przynależy do klasy P3. aż do stwierdzenia. S4 przynależy do klasy P. pewną ograniczoną liczbę przedmiotów pewnego rodzaju czy pewną liczbę zdarzeń. i tak dalej. przynależy do klasy P.. Odpowiednio też napotykając poszczególne dalsze przedmioty z klasy S. bez żadnych wyjątków. W przypadku wnioskowania przez indukcję niezupełną brak nam przy tym przesłanki. Sn. że jakiś pierwszy napotkany przedmiot przynależy do klasy przedmiotów S (określimy ten przedmiot jako przedmiot S1)... Jeśli nie jest wykluczone. że wszystkie przedmioty czy zdarzenia danego rodzaju zostały zbadane .

i na tej podstawie dochodzimy do trafnego wniosku. nie wynika wcale.wymienionych wykazuje własność P.. . Obserwujemy np. Sn są zmiennymi nazwowymi. podobnie druga. że pierwsze.. Przy 3 . że pierwsza jednogramowa bryłka soli kuchennej rozpuszcza się w litrze destylowanej wody w temperaturze pokojowej. że każde S jest P. Sn oznaczają poszczególne przedmioty należące do klasy S. . bo okazuje się przy powiększaniu liczby obserwacji. W tym rozdziale S1.. Spodziewamy się. że wniosek taki jest prawdziwy. bizmutu czy żeliwa w pewnych przedziałach temperatur. co wymagałoby wprowadzenia bardziej skomplikowanego. zmusza do odrzucenia wniosku. . trzecia.. Sk nie jest P). że każda jednogramowa bryłka soli kuchennej rozpuszcza się w litrze destylowanej wody o temperaturze pokojowej. S2. na których miejsce podstawiać należy jakieś nazwy poszczególnych takich przedmiotów. n-te ciało stałe przy ogrzewaniu zwiększa swą objętość. ale mającego bardziej ogólne zastosowanie schematu wnioskowania przez indukcję niezupełną. wnioskujemy więc w drodze indukcji niezupełnej (bo zmian wszelkich ciał fizycznych przy wszelkich podwyższeniach temperatury nie sposób przecież zbadać). Wniosek taki jest jednak mylny... że któraś z przesłanek jednostkowych jest fałszywa (bo np.. Tak więc w podanych schematach S1 . Ten drugi przykład jest skądinąd o tyle bardziej skomplikowany..że każde ciało stałe przy wszelkim ogrzaniu zwiększa swoją objętość... które są elementami klasy S. nta bryłka .. S3. gdyż nie dotyczy to np. że miałby w nim być przyjmowany wniosek dotyczący wszelkich ciał stałych i wszelkich podwyższeń temperatury. ale może się okazać. które to ciała przy takim ogrzaniu nie zwiększają swojej objętości. że jest on fałszywy. drugie. W innym przypadku obserwujemy. a nawet kurczą się. We wnioskowaniu indukcyjnym wykrycie. że nie każde ciało stałe przy wszelkim ogrzaniu zwiększa swoją objętość. trzecie..

że S1 jest P. inaczej mówiąc. że każde S jest P. nie wynika wniosek. uzyskując stosunkowo wysokie prawdopodobieństwo formułowanego twierdzenia ogólnego. jeśli brak przesłanki. że S1 jest P.. że każde S jest P. Wnioskowanie przez indukcję niezupełną jest więc pewną odmianą wnioskowania redukcyjnego. a następnie staramy się tymczasowo przyjęte twierdzenie obalić. czy nawet o wszystkich zwierzętach)..wnioskowaniu przez indukcję niezupełną z przesłanek głoszących. które byłoby racją dla wszystkich zdań spostrzeżeniowych co do danej kwestii. wielce ryzykując popełnienie błędu. Przy tym jeśli stwierdzimy. iż po dokonaniu pewnej liczby spostrzeżeń jednostkowych formułujemy takie twierdzenie ogólne. W praktyce zresztą formułowanie praw rejestrujących odbywa się w ten sposób. formułujemy wniosek w przybliżeniu ogólny 4. stwierdziliśmy występowanie określonej cechy u 50 chomików . Natomiast z wniosku. że któreś S nie jest P.lecz o wszystkich ssakach. S2 jest P..i tak dalej. w którym popełnienie błędu materialnego przesądza o fałszywości wniosku. Sn jest P. ale ewentualnie uzyskując wniosek o dużym zasięgu. Na podstawie zdań spostrzeżeniowych o poszczególnych jednostkach wywnioskowujemy w drodze indukcji zdania ogólne. . ale w małym tylko stopniu rozszerzając poprzez taki ostrożny wniosek naszą wiedzę w badanej dziedzinie. to formułujemy wniosek ogólny wskazując wyjątki. ale takich przypadków jest niewiele. zwane prawami rejestrującymi. że S2 jest P . Nasuwają się przy tym dwie odmienne taktyki postępowania w tego rodzaju badaniach: 1) formułować twierdzenia uogólniające w sposób możliwie najbardziej ogólny (np. że zbadano wszystkie przedmioty czy zdarzenia rodzaju S.. 2) formułować wniosek uogólniający możliwie wąsko. szukając wyjątków.a na tej podstawie formułujemy twierdzenia ogólne nie o wszystkich chomikach czy o wszystkich gryzoniach . wynikają przesłanki głoszące. Nasze spostrzeżenia dotyczą zazwyczaj tylko poszczególnych przedmiotów.

Ajdukiewicz. 4 . cyt.Szerzej o problematyce wnioskowań indukcyjnych patrz: K. 133-149.. Logika pragmatyczna. wyd. ss.

że nasz wniosek ogólny opiera się na jakiejś obiektywnej zależności między zjawiskami.Odróżnia się przy tym zwykłe generalizacje zdań o poszczególnych faktach występujących w określonym miejscu i czasie (generalizacje historyczne . tym mniej jest szans na to. że Roman . gdybyśmy na podstawie przesłanek. czy mamy jakieś rzeczowe podstawy. jaki jest stopień pewności wniosku uzyskiwanego we wnioskowaniu przez indukcję niezupełną. które owej cechy nie posiadają. która zdobyła władzę. Im większą część przedmiotów danego rodzaju zbadaliśmy stwierdzając. wzrasta odsetek karierowiczów). że mają one wszystkie określoną cechę. która może być związana z przynależnością tych przedmiotów do klasy P5. czy też 100 spośród 1 000 000 przedmiotów danego rodzaju. że pominęliśmy w badaniu te przedmioty danego rodzaju. jeśli się zbadało sytuację 100 robotników w Anglii. między przynależnością do przedmiotów określonego rodzaju a wykazywaniem określonej cechy. 100 robotników w Belgii. 100 robotników w Grecji. Nierozsądny byłby nasz wniosek indukcyjny. 100 robotników w Szwecji. że w każdej grupie. Ważną jest sprawą. Prawdopodobieństwo wniosku otrzymanego przez indukcję niezupełną rośnie w miarę zróżnicowania badanych przedmiotów klasy S pod względem przejawiania jakiejś takiej cechy.np. czy zbadaliśmy 100 przedmiotów spośród ogółem 200. jaką część przedmiotów danego rodzaju zbadaliśmy: np. że w XIX wieku w Polsce każde powstanie kończyło się klęską) od praw naukowych. 100 robotników w Brazylii i 100 robotników w Republice Haiti. niż gdybyśmy zbadali sytuację 10000 robotników pracujących w przemyśle maszynowym w Szwecji. by przypuszczać. Wiele czynników wpływa na to. stwierdzających pewne ogólne prawidłowości obserwowane w danej dziedzinie faktów (np. Bardziej zasadnie można coś ogólnie mówić o sytuacji robotników w krajach kapitalistycznych. Problem istotny leży przede wszystkim w tym. choćby to były twierdzenia w przybliżeniu ogólne.

s. Mortimer.ponieważ taką barwę włosów miał każdy z dotąd znanych nam Romanów. których dokonujemy.. by spodziewać się jakiegoś związku pomiędzy takimi cechami. wnioskowali. uporządkowanych zestawień przesłanek: S1 jest P. Niejednokrotnie więc bywa tak. i osobnika z itd. że choć dobrze znamy poszczególne fakty. że osobnik x jest P. że każde S jest P.. Spostrzeżenia nie dają nam tedy gotowych. Sn jest P. S2 jest P. 39. 5 Por. cyt. jest blondynem. jak noszenie imienia „Roman” i posiadanie określonego koloru włosów. H. . nie umiemy sformułować twierdzenia.. jest blondynem. Logika indukcji. jest blondynem. Roman B. które te ustalone przez nas fakty ujmowałoby w sposób ogólny. wyd.. do jakiej to wspólnej klasy S można by zaliczyć osobnika x i osobnika y. informują nas jednocześnie o wielu różnych cechach spostrzeganych przedmiotów. które od razu pozwalałyby na wniosek indukcyjny. § 3. .. Stwierdzamy. gdy chcemy ustalić. Kanony indukcji Spostrzeżenia. Roman C. ale powstaje niejednokrotnie poważny kłopot.A. Nie ma bowiem żadnych podstaw. że osobnik y jest P itd. iż każdy człowiek noszący imię Roman jest blondynem .

Zjawisko Z występuje razem ze zjawiskami A. to podejrzenia nasze muszą objąć obecność jakichś szkodliwych owadów. nieodpowiednie nasłonecznienie czy florę bakteryjną gleby. Spośród kanonów indukcji. C. sformułowanych przez angielskiego logika z XIX w. kanonami indukcji eliminacyjnej. czy skład chemiczny gleby. Dla zastosowania kanonu zgodności trzeba najpierw kolejno notować nasze obserwacje co do występowania zjawiska Z łącznie z innymi zjawiskami podejrzewanymi o to. E przy braku B . C. B. Chcąc ustalić. które są pewnymi ogólnymi wskazówkami. 2) kanon jedynej różnicy. mogą mieć istotny związek. A więc np. np. jak podejrzewamy. „ „ „ „ „ „ B. nieodpowiednią temperaturę. musimy najpierw sporządzić listę zjawisk.. że w pewnym momencie coś ma cechę S. nieodpowiednią wilgotność. jakie to inne zjawiska mają istotny związek z występowaniem zjawiska Z. omówimy tu: 1) kanon jedynej zgodności. „ „ „ „ „ „ A. C. co ewentualnie może być okolicznością istotną. 3) kanon zmian towarzyszących. być przyczyną zjawiska Z. iż trzeba wpaść na pomysł. a kanony służą tylko do wyeliminowania okoliczności nieistotnych. czy granulację gleby itd. D. D. E przy braku A 3. Podamy je jednak w sformułowaniu uproszczonym i uogólnionym 7. między tym. W tym właśnie leży słaby punkt kanonów indukcji. jak wykrywać związek między występowaniem zjawisk pewnego rodzaju a występowaniem zjawisk innego rodzaju6. iż mają istotny związek ze zjawiskiem Z. które. D. Zapoznamy się tu z tzw. Johna Stuarta Milla. jeśli chodzi o zjawisko usychania roślin na pewnym polu. E 2.Ważną dla nas sprawą jest więc wykrycie zależności między występowaniem zjawisk dwóch różnych rodzajów. a tym. że ma ono w tym momencie cechę P. 1..

E A. że 6 . 7. Szaniawskiego we Wstępie. Możemy więc sformułować następująco kanon zgodności: Jeżeli zjawisko Z występowało jednocześnie z różnymi zjawiskami podejrzanymi o związek z tym zjawiskiem. ss. Warszawa 1962. 1. 7 Por.. cielęcinę. C. Innym znów razem jadł rybę i wypił kieliszek wódki i bolała go wątroba. B. jak wpaść na pomysł rozwiązania określonego problemu. podczas gdy inne nie występowały stale . kompot i potem bolała go wątroba. 8.to prawdopodobnie zjawisko X ma istotny związek ze zjawiskiem Z. że widocznie okoliczność C ma istotny związek z występowaniem zjawiska Z.S. Mówimy „prawdopodobnie”. Dyrektywę. C. nazywa się dyrektywą heurystyczną. B. Jadł innym razem zupę ogórkową. IX – XVIII. D „ „ „ przy braku A. bowiem tylko C powtarzało się we wszystkich przypadkach. 600 i n. A. System logiki dedukcyjnej i indukcyjnej. t. 5. D Na podstawie tych obserwacji możemy domyślać się. B. C. D „ „ „ przy braku B. ss. wypił kieliszek wódki. baraninę. Mill. C. E B. wypił kieliszek wódki.4. czy przy następnej obserwacji nie okaże się. bo nie wiadomo. „ „ „ D przy braku E „ „ „ E przy braku D „ „ „ przy braku A. 6. zjadł ciasto i potem bolała go wątroba. C. E „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ A. a także uwagi krytyczne K. Ktoś jadł zupę pomidorową. Co ma istotny wpływ na stan jego wątroby? Przypuszczalnie ów każdorazowy kieliszek wódki. a wśród owych zjawisk stale występowało zjawisko X. J.

Zjawisko Z występuje. Jest to wada wszystkich kanonów indukcji. iż np. lecz brak C. i stale nie występowało. Damiana. bo mogli kraść różni ludzie. raz tacy. (Możemy to sprawdzić dodatkowo metodą zgodności. Kanon jedynej różnicy możemy zastosować. kierując podejrzenia na Jana.: 1. to zawsze było czysto. ale w każdym przypadku był obecny w magazynie Jan. C. Przypuszczamy wtedy. to najprawdopodobniej przeciw Janowi trzeba skierować podejrzenia. raz inni. że każda z tych kradzieży wiąże się z jego obecnością w magazynie. Np. B. codziennie w biurze na ziemi leżały niedopałki papierosów.) Możemy więc sformułować kanon jedynej różnicy: Jeżeli zjawisko Z stale występowało. To samo było w czasie urlopu Bogdana. Czesława. Przebywało tam stale pięć osób. Kanony indukcji są tylko podstawą przypuszczeń. do którego mieli dostęp różni ludzie. gdy wystąpiło zjawisko X. E. kilkakrotnie popełniono podobnego rodzaju kradzież z magazynu. B.zjawisko Z wystąpiło. E. gdy zachodzą zjawiska A. Któż jest brudasem? Najprawdopodobniej Jan. Jeśli nasze podejrzenia nie obejmą okoliczności istotnej. D. gdy zachodzą zjawiska A. Gdy Jan wyjechał na urlop. Zjawisko Z nie występuje. przyczyną zjawiska Z mogło przecież zostać nie objęte naszymi podejrzeniami. gdy nie wystąpiło zjawisko X. że prawdopodobnie zjawisko C ma istotny związek z występowaniem zjawiska Z. było brudno. mimo że nie wystąpiło zjawisko X. a zjawisko będące istotną np. 2. choć inne poprzednio występujące zjawiska zachodziły również i w tych przypadkach .to prawdopodobnie zjawisko X ma istotny związek ze . gdy wielokrotnie zaobserwujemy. D. Kiedy Adam wyjechał na urlop. a reszta została. jeśli tylko w biurze pozostawał Jan-śmieciuch. Nie ma jednak co do tego bynajmniej pewności. Jeśli np. to nie wykryjemy jej drogą eliminacji.

Kanon zmian towarzyszących możemy zastosować. zaobserwowaliśmy. podczas gdy inne towarzyszące zjawiska pozostają bez zmian. Np. który z nich odpowiada temu palnikowi. pali się jeden z czterech palników kuchenki gazowej. w zwykłych warunkach rozpalimy w piecu i zostawimy niedomknięte drzwiczki. to płomień znika. że w każdej z nich proces fermentacji postępuje z inną szybkością.zjawiskiem Z. to węgiel pali się jasnym płomieniem. i stwierdziłem. Prawdopodobnie . to prawdopodobnie zjawisko X ma istotny związek ze zjawiskiem Z. drugą . Kanon zmian towarzyszących głosi: Jeśli zjawisko Z ulega zmianom odpowiednio do zmian. iż widocznie zjawisko C pozostaje w istotnym związku ze zjawiskiem Z. Kręcimy jednym z kurków (inne pozostają bez zmiany) i stwierdzamy. że w miarę jak przekręcamy ów kurek w lewo. które zachodzą w zjawisku X. jeżeli np. Jeśli do trzech różnych probówek wrzuciłem trzy równe grudki drożdży i do każdej nalałem roztworu cukru o tej samej mocy. płomień przygasa. ale nie wiadomo. Są cztery kurki. iż: Przypuszczamy wtedy. Widocznie położenie tego właśnie kurka ma istotny wpływ na palenie się gazu na tym właśnie palniku. Jeśli np. Widocznie zamknięcie drzwiczek ma wpływ na płomień.bo może tymczasem uległa też zmianie jakaś istotna dla występowania zjawiska Z okoliczność. to rozpala się silniej. której przez przeoczenie nie objęliśmy naszymi badaniami.w temperaturze 25 stopni. a trzecią . gdy zaś przekręcamy w prawo.w temperaturze 20 stopni. to należy . następnie zaś pierwszą probówkę umieściłem w temperaturze 15 stopni. gdy w tych warunkach zamkniemy drzwiczki.

Podstawową trudność w stosowaniu kanonów indukcji stanowi to.. przedmiot Sn+1 z kolei też będzie miał własność P. s. które mogą występować w kilku odmianach. które napotykamy. by objąć obserwacjami odpowiedni krąg okoliczności. Ajdukiewicz. cyt. K. . na trzeciej. przy przyjęciu określonych założeń dodatkowych. Sn jest P. Zwrócić należy uwagę. Jedna z nich polega na tym. Jeśli na pierwszej stacji kolejowej są kwiaty. gdzie za J. § 4. choć przesłanki były prawdziwe. 154. może być więc zgoła fałszywy. który napotykamy. jak wpaść na pomysł przeprowadzenia określonego rodzaju wnioskowania. Por. które towarzyszą zjawiskom badanego rodzaju. iż następny przedmiot rodzaju S.S.. iż w tych granicach temperatury zmiany jej mają istotny wpływ na szybkość procesu fermentacji. przybierać charakter dyrektyw inferencyjnych wnioskowania dedukcyjnego8. Logika pragmatyczna. Mogą one jednak.. że S1 jest P. wyd. iż na jedenastej stacji też są kwiaty. Nigdy bowiem nie jesteśmy w stanie objąć naszymi obserwacjami wszelkich zjawisk. które współwystępują ze zjawiskami badanego rodzaju. to stąd rodzi się przypuszczenie. iż wiedząc. czyli wskazówkami heurystycznymi. wreszcie na dziesiątej. Przy indukcji był inny wniosek: że w ogóle każde S jest P. Kanony indukcji w przedstawionym tu ujęciu są wskazówkami. Millem łączy się kanony indukcji z wykrywaniem związków przyczynowych. skłaniamy się do myśli. Oczywiście ten wniosek nie wynika z przesłanek. iż z punktu widzenia przyjmowanego powszechnie w naukach prawnych nie można traktować związku przyczynowego jako po prostu związku stałego następowania zjawisk.przypuszczać. a tu wniosek dotyczy tylko następnego S.. S2 jest P. na drugiej. 8 . Wnioskowanie z analogu Do wnioskowań uprawdopodobniających zaliczyć można wnioskowania z analogii.

że między cechami. wnosi. Ale (odmiennie niż w przypadku indukcji) nie jesteśmy obowiązani odrzucić wniosku. że przedmiot S2. stanem owłosienia jej czaszki i jej prawdomównością. który ma cechy A. zachodzi jakiś związek rzeczowy. wnioskujemy. D. że Śrem jest miastem czysto utrzymanym. ktoś wie. Przy wnioskowaniu z analogii między przesłankami a wnioskiem nie zachodzi stosunek wynikania ani w jednym. B. Stąd wiedząc. to i w drugim o to dbają. że jeśli w jednym z nich ludzie nawykli dbać o czystość. C. ani w drugim kierunku: jest to zazwyczaj tylko dobieranie do danych tez jakiejś nowej. że i Środa jest miastem czysto utrzymanym. Skoro Śrem i Środa należą do miasteczek pod wieloma względami podobnych. stare miasta w rolniczych okręgach Wielkopolski są czysto utrzymane). że nie ma żadnego związku między imieniem jakiejś osoby. które nadawałoby się do roli racji. więc i ten drugi świadek kłamie” .to byłoby to wnioskowanie całkowicie bezpodstawne. o których mowa. Np. C. D i jest P.Ponieważ pierwszy świadek nosi imię Jan. dobieranej do tych tez drogą indukcji (a więc np. który też ma cechy A. przynależy do klasy P.. starym miastem w rolniczym okręgu Wielkopolski i że te same cechy ma Środa. twierdzenia. a drugi świadek również nosi imię Jan i jest łysy. takiej. a przy tym kłamie. Gdyby natomiast ktoś wnioskował w taki sposób: . iż wszystkie niewielkie. iż Śrem jest niewielkim. to zapewne ludzie w nich żyjący mają podobne nawyki i można się domyślać. jest łysy. że następny przedmiot badanego rodzaju będzie miał daną cechę. Podstawą tego rodzaju wnioskowań jest przypuszczenie. iż znając przedmiot S1. ze względu na . iż wszystkie one są następstwami jakiegoś twierdzenia. B.Inna odmiana wnioskowania z analogii polega na tym. bo wiadomo powszechnie.

iż któryś ze zbadanych dotąd przedmiotów tej cechy nie miał. choć stwierdziliśmy już. urządzał awantury na ulicach. iż każde zwierzę choruje. jeśli brak w jego pożywieniu owej witaminy? Dlaczego? 5. 3. i okazało się. w stu przypadkach. ani też odrzucić wniosku. Jaki to rodzaj wnioskowania? Co tu jest racją. których zatrzymano za awantury na ulicy. Który z tych uczonych w większym stopniu. i stąd doszedł do wniosku. Zbadano 100 ludzi. że nie ma portfela w kieszeni. a co następstwem? Czy to wnioskowanie niezawodne? 2. iż każdy alkoholik urządza awantury na ulicach. Wysnuto stąd wniosek. że każdy z nich wykazuje skłonność do nadużywania alkoholu. Ktoś stwierdził.to. Czy uważasz ten wniosek za należycie uzasadniony? Jak motywujesz odpowiedź? 6. Stwierdzono więc. do której go poprzednio włożył. Inny uczony przeprowadził to samo doświadczenie na 10 różnych gatunkach zwierząt. biorąc po 10 okazów z każdego gatunku i otrzymując za każdym razem te same następstwa. Czy fałszywość wniosku we wnioskowaniu indukcyjnym przesądza o fałszywości którejś. iż co do jakiejś cechy przedmioty te się różnią. z przesłanek jednostkowych? 4. iż u każdej powstawały charakterystyczne schorzenia w sytuacji braku pewnej witaminy w pożywieniu. Pewien uczony stwierdził na materiale 1000 świnek morskich. co u świnek morskich. określonej. Podaj przykład wnioskowania przez indukcję zupełną oraz wnioskowania przez indukcję niezupełną. iż człowiek. uprawdopodobnił tezę. że portfel wyciągnięto mu w tramwaju. który ma skłonność do picia alkoholu. Zadania 1. że przedmiot co do wielu cech podobny do innego będzie też podobny pod względem nie zbadanej jeszcze cechy. Twoim zdaniem. Ktoś idąc ulicą wśród domków robotniczych .

9. Była wśród nich para narzeczonych. W pewnej podgórskiej okolicy było wiele strumieni. że w każdym z pięciu pierwszych domów stoją na oknach skrzynki z pelargoniami. Ktoś inny zauważył skrzynki z pelargoniami na pięciu pierwszych stacjach kolejowych pewnej linii i wysnuł stąd wniosek. W pewnym domu wypoczynkowym stale spotykały się przy stole te same osoby. że takie skrzynki znajdują się na każdej stacji tej linii kolejowej. które brały udział w wycieczce zorganizowanej w danym dniu. brakowało jedynie tych. iż wszystkie lewe buty z danej setki są większe? Dlaczego? 8. by wynurzyć się spod ziemi dopiero po kilkunastu kilometrach. Takie same wyniki dały oględziny 4 par butów z setki butów sporządzonych ręcznie przez różnych rzemieślników pracujących w pewnej spółdzielni. jeśli wiadomo. które znikały w rozpadlinach skał. i wysnuł wniosek. iż w miejscu. Który wniosek wydaje się bardziej uzasadniony i dlaczego? 7.zauważył. Zbadano 4 pary butów wybrane na chybił trafił z setki butów sporządzonych maszynowo w pewnej wytwórni i w każdej z nich lewy but okazał się większy od prawego. Ustalono związek między górnym a dolnym biegiem pewnego strumienia w ten sposób. że w kolejno następujących po sobie dniach siedzieli przy stole: Opisz. gdzie strumień . Kto z kim był zaręczony. że zakochani starają się być zawsze razem. W którym przypadku bardziej prawdopodobny byłby wniosek. że we wszystkich domach na tej ulicy stoją na oknach skrzynki z pelargoniami. a zanotowano. jak stosowałeś kanony indukcji w poszukiwaniu rozwiązania.

12. potem . iż poniżej jednej z rozpadlin płynęła woda najpierw zabarwiona na czerwono.gaśnie. które uważać można za rozsądne.na niebiesko. potem na żółto. Oczywiście uzyskano dane tylko fragmentarycznie sprawdzone. Wskaż. Kilkunastu osobników objęto podejrzeniami. jeśli chociażby dwie świece dają iskrę. 14.znikał pod ziemią. stwierdzono kilka przypadków w identyczny sposób popełnionych zabójstw kobiet. po pewnym czasie . czy przebywali w osadzie w kolejne soboty wieczorem. Jak wykorzystać zebrany materiał w celu skoncentrowania dalszego śledztwa? 11. dlaczego. Trzycylindrowy silnik samochodu pracuje na wolnych obrotach. Podaj przykład takiego wnioskowania z analogii. Jaki kanon indukcji stanowił podstawę wykrycia związku? 10. stosunkowo odległej od innych ośrodków. kiedy to dokonane zostały zabójstwa. Jak się przedstawia sprawność świec w tym silniku? Wskaż tok rozumowania. W dużej przemysłowej osadzie. po czym po dwóch godzinach zaobserwowano. przy wyłączeniu pierwszej albo trzeciej . w którym wniosek w znikomym tylko stopniu byłby uprawdopodobniony przez przesłanki. Przy wyłączeniu drugiej świecy silnik pracuje. wreszcie barwnika żółtego. Czy poprawna jest definicja: „Wnioskowanie redukcyjne jest to wnioskowanie przebiegające od wniosku do przesłanek”? . sprawdzając. i takiego wnioskowania z analogii.niebieskiego. Sprawca nie pozostawił żadnych merytorycznie istotnych dla zidentyfikowania go śladów. Czym się różni wnioskowanie przez indukcję niezupełną od wnioskowania z analogii opartego na tychże samych przesłankach? Czy z wniosku uzyskanego drogą analogii wynikają przesłanki tego wnioskowania? 13. wsypano najpierw dużą ilość barwnika czerwonego.

to straż pożarna spieszy do pożaru. do którego ma zmierzać. Oto np. Wiadomo. że oto straż pożarna spieszy gdzieś do pożaru. czy rzeczywiście suma kątów trójkąta tyle wynosi. bo są to kąty naprzemianiegłe wewnętrzne. . co mi jeszcze z geometrii pozostało w głowie. jak by się tu upewnić. a to w rezultacie wnioskowań kierowanych z góry postawionym zadaniem: rozstrzygnąć taką a taką wątpliwość. Ale myślenie nasze może być kierowane z góry wyznaczonymi zadaniami. a w sumie dają kąt półpełny (180°). W związku z tym w pewnej chwili ogarnęła mnie wątpliwość. czy dobrze rozwiązał zadanie geometryczne. Narysowałem więc sobie przez wierzchołek trójkąta prostą równoległą do przeciwległego boku i teraz wnioskuję: kąty. Teraz moje wątpliwości znikły. Narysowałem sobie jakikolwiek trójkąt i myślę. są równe odpowiednim kątom trójkąta przy boku przeciwległym. prosił mnie znajomy uczeń. jak by to wywnioskować z tego. że jeśli jedzie czerwony samochód z syreną. Mój wniosek. przez który przeprowadziliśmy równoległą. w którym dokonując wnioskowań nie stawiamy sobie określonych celów do osiągnięcia. wnioskowanie nasze może mieć z góry wyznaczony cel. Może to być przykład myślenia spontanicznego. czy aby rzeczywiście suma kątów trójkąta równa się kątowi półpełnemu. by sprawdzić. które ta prosta utworzyła z bokami trójkąta.Rozdział XVI MYŚLENIE KIEROWANE Z GÓRY POSTAWIONYMI ZADANIAMI § 1. Myślenie spontaniczne a myślenie kierowane zadaniami W tej chwili przypadkowo spojrzałem przez okno i za rogiem ulicy mignął mi czerwony samochód jadący z głośnym dźwiękiem syreny. nasunął mi się w sposób zupełnie niezamierzony. tak jak niezamierzone było moje przypadkowe spostrzeżenie. Zatem trzy kąty. które mają wspólny wierzchołek w tym wierzchołku trójkąta. są zawsze odpowiednio równe trzem kątom trójkąta.

z jakiej racji to zdanie wynika. Dowodzenie wprost i nie wprost Dowodzenie jest to rozumowanie polegające na tym. lub też odpowiedzieć na pytanie.rozstrzygnąć. a . że p”?. że dana osoba była w okradzionym mieszkaniu. Komu będzie łatwo dowodzić. kto łatwiej znajdzie uzasadnienie dla wypowiedzianej przez siebie prawdziwej tezy? Ten. jak głosi to zdanie. w którym popełniono kradzież. czy jest ono prawdziwe. to był w tym mieszkaniu. Znaleziono zwłoki noworodka. Wiadomo. z której można by to zdanie dedukcyjnie wywnioskować. że jeśli ktoś pozostawił odciski palców w pewnym mieszkaniu. czy dana osoba była w mieszkaniu. to znaczy znaleźliśmy dla tego zdania rację uznaną za prawdziwą. że dana osoba była w tym mieszkaniu. że p”? W odróżnieniu od przypadków myślenia spontanicznego. Z tego więc możemy wnioskować dedukcyjnie (a więc niezawodnie). Wobec wątpliwości. iż uważając jakieś zdanie za wątpliwe szukamy dlań racji wśród zdań poprzednio uznanych za prawdziwe. o którym mamy orzec. czy dane zdanie jest prawdziwe. przy myśleniu kierowanym z góry postawionymi zadaniami otrzymujemy jakieś określone zdanie p. szukamy jakiegoś zdania. W materiale zgromadzonym w toku śledztwa znajdujemy ustalenie. czy fałszywe. Udowodniliśmy to zdanie. czy takie a takie zdanie jest prawdziwe. dlaczego tak jest. Trzeba rozróżniać co najmniej dwa rodzaje takich zadań: 1) zadania rozstrzygnięcia: „czy prawdą jest. Rozstrzygnięcia. szukać możemy drogą dowodzenia lub drogą sprawdzania. by z prawdziwości owej racji wnioskować o prawdziwości owego pierwszego zdania (zdania dowodzonego. 2) zadania wyjaśnienia: „dlaczego jest prawdą. czy fałszywe. iż w okradzionym mieszkaniu znaleziono odciski palców danej osoby. z którego wynikałoby. to znaczy . kto ma więcej wiadomości o świecie i kto zna związki wynikania. § 2. następstwa).

jeśli się nam to uda stwierdzić to właśnie następstwo. że negacja dowodzonego zdania ma fałszywe następstwa. rozdz. Chcąc . iż jeśli zwłoki zawierają powietrze. dowodu tą drogą nie potrafiłby przeprowadzić. że wynika ono ze zdania r. Prokurator nie obeznany ze związkiem wynikania. Np. że nie jest tak. W dowodzeniu takim wnioskujemy dedukcyjnie o prawdziwości zdania dowodzonego odwołując się do dokonanego stwierdzenia. VII § 2). Dowodzenie polega w końcowej swej fazie na przeprowadzeniu pewnego wnioskowania dedukcyjnego zaplanowanego w określony sposób. które uprzednio zostało przez nas uznane za prawdziwe. to widocznie zdanie „nie jest tak. że q. Czynność dowodzenia może się składać z wielu członów. bierzemy pod uwagę jego negację (nie jest tak. ale nie wiemy. Mamy więc podstawę. że q. Taki prokurator. że wynika ze zdania q. by uznać prawdziwość zdania q. że zdanie q wynika ze zdania p. na tej podstawie . w którym chcemy . to noworodek urodził się żywy. iż nie jest tak. powoła się tylko na stwierdzenie sekcji i na związek wynikania. z łatwością to udowodni. co wystarczy do uznania za prawdziwe zdania s. Chcąc tedy udowodnić zdanie q nie wprost.sekcja zwłok stwierdziła obecność powietrza w płucach i w przewodzie pokarmowym. którego wartości uprzednio nie zbadaliśmy. że q” jest zdaniem fałszywym. o którym była mowa. Jeśli uda się nam znaleźć fałszywe następstwa zdania „nie jest tak. a mianowicie wnioskowania. Czy prawdziwe jest zdanie: „Ten noworodek urodził się żywy”? Prokurator chciałby to udowodnić. a więc prawdą jest. chcemy dowieść zdania s. Wiemy jednak. iż prawdą jest. Opieramy się w tym przypadku na modus tollendo tollens oraz na zasadzie podwójnego przeczenia (por. jako wynikającego ostatecznie ze stwierdzonego zdania p. które nas interesuje. Wiemy tyle. który wie. co jest równoważne stwierdzeniu. Szczególną odmianą dowodzenia ze względu na tok prowadzenia dowodu jest dowodzenie nie wprost (dowodzenie apagogiczne). Wiemy o nim wszakże. czy zdanie r jest prawdziwe. że q) i szukamy jej następstw.zdania r. że q”.

Wiadomo. o nie zbadanej jeszcze wartości logicznej. bo jest człowiekiem na tyle uczciwym. Broniąc oskarżonego. zakładam. skoro ma to być wnioskowanie dedukcyjne. co dopiero ma być wywnioskowane w danym dowodzeniu. Dowodząc możemy popełnić błąd materialny.udowodnić. jeżeli jego szkodliwość jest znikoma. które polega na przyjęciu za przesłankę tego. a także. błąd formalny we wnioskowaniu. Jeżeli adwokat twierdzi wobec sądu. to dowodzona teza jest prawdziwa. przyjętego za prawdziwe bezpodstawnie. lecz jest niepewny. który ukradł coś w zakładzie pracy. Skoro następstwo negacji dowodzonej tezy okazało się fałszywe. że jest fałszowana mąką. Szczególną postacią błędu petitionis principii jest błędne koło w dowodzeniu. Polega on na tym. lecz któremu łup odebrano przy wyjściu z . który polega na przyjmowaniu za przesłankę zdania niepewnego. Wniosek wysnuty z takiej niepewnej przesłanki nie musi być wprawdzie fałszywy. Jeśli byłaby fałszowana mąką. Przy dowodzeniu można nadto popełnić szczególny błąd zwany ignoratio elenchi (nieznajomość tezy dowodzonej). nie jest należycie uzasadniony. że na pewno nie popełniłby takiego czynu. że jego klient nie popełnił oszustwa. więc w badanej śmietanie nie ma domieszki mąki. że kupiona na targu gęsta śmietana nie jest fałszowana mąką. że czyn zakazany może nie być karany. Możemy też popełnić błąd zwany petitio principii (w dosłownym przekładzie: żądanie zasady). że dowodzi się czego innego niż to. to takie dowodzenie kryje w swej strukturze błędne koło. to po zmieszaniu kropli śmietany z kroplą jodyny wystąpiłoby zabarwienie granatowe. co ma być dowiedzione. A że po próbie zabarwienie takie nie wystąpiło.

ale wiadomo. które polega na tym. że sprawdzane zdanie jest fałszywe. jak widać. czy Jan się rzetelnie uczy. Jeśli się okaże. Miał bowiem dowieść. to fałszywość następstwa przesądza niezbicie o fałszywości racji. Są tu. szukamy jego następstw. że coś niecoś umie? To nie przesądza o tym. Nie wiem. . sprawdzenie z wynikiem pozytywnym nie daje pewności. iż zakład pracy nie poniósł z tego powodu żadnej straty. że Jan się rzetelnie uczył. Sprawdzenie z wynikiem negatywnym daje więc pewność.zakładu. adwokat dowodzący. że nieprawda. A jeśli stwierdzę. Chcąc tedy sprawdzić. Sprawdzanie Sprawdzanie jest to rozumowanie. Może się uczył. to coś niecoś umie. A to przecież nie to samo. albo też: 2) dla sprawdzanego zdania znajdujemy jakieś następstwo fałszywe. sprawdzanego przez nas zdania znajdujemy następstwa prawdziwe i wtedy redukcyjnie (a więc zawodnie) wnioskujemy o prawdziwości sprawdzanego zdania z tym większym prawdopodobieństwem. że nie powstała faktyczna strata materialna zakładu pracy. iż uważając jakieś zdanie za wątpliwe. a dowiódł. że Jan coś niecoś umie. bo jest spryciarz. będzie bardzo duże. czy się rzetelnie uczył. § 3. by z ich prawdziwości wnosić o prawdopodobieństwie owego wątpliwego zdania albo z fałszywości następstwa wnosić o fałszywości owego pierwszego zdania (zdania sprawdzanego. to prawdopodobieństwo. że jeśli ktoś się uczciwie uczy. czy Jan rzetelnie się uczy. a może (co rzadko bywa) tylko szczęśliwie zapamiętał to i owo i trafnie te wiadomości powiązał. pytam go o to i owo z danej dziedziny. a stąd dedukcyjnie (według modus tollendo tollens) wnioskujemy o fałszywości sprawdzanego zdania jako racji. racji). dwie możliwości: 1) d1a wątpliwego. popełnia ignoratio elenchi. Jeśli jednak postawię mu wiele pytań i na każde odpowie trafnie. Widać Jan nie uczył się rzetelnie. że czyn oskarżonego jest w znikomym stopniu szkodliwy społecznie. im więcej i im bardziej różnorodnych znaleźliśmy następstw sprawdzanego zdania.

to znaczy uznaję za prawdziwe zdanie: „Jan wyraźnie unika Piotra”. to zdanie. Wiadomo mi też. Nie potrzebuję tu dowodzić zdania q odwołując się do prawdziwości zdania p. że blondynami są wszyscy Wiśniewscy. moja czynność myślowa polegała tylko na powiązaniu tych zdań. na wskazaniu. że jeśli ktoś czymś uraził inną osobę. że pierwszy napotkany Wiśniewski jest blondynem. Mam odpowiedzieć na pytanie: „Dlaczego tak jest?”. to ta osoba unika go. ale chodzi mi o . Wyjaśnianie i hipotezy wyjaśniające Odmiennym rodzajem zadań myślowych niż zadania polegające na rozstrzyganiu o wartości logicznej jakiegoś zdania są zadania polegające na wyjaśnianiu. Wiadomo mi. że Jan wyraźnie unika Piotra. dlaczego Jan unika Piotra. ani też sprawdzać zdania p odwołując się do prawdziwości zdania q. że Piotr dyskutował wczoraj z Janem na tematy zasadnicze i lekceważąco traktował przekonania Jana. że prawdą jest zdanie p i prawdą jest zdanie q. Nie wiemy. § 4. to jeszcze wcale nie możemy być pewni. że są one względem siebie racją i następstwem. że każdy. wynikałoby następstwo. Wyjaśnianie polega na wskazaniu racji dla zdania. Jedno wyjaśnia drugie. jak dane zdanie głosi. gdyż wiem. Moje wiadomości dostarczają racji dla zdania: „Jan unika Piotra” .już wiem. Np. Jeśli pierwszy napotkany Wiśniewski okaże się nie-blondynem. że sprawdzane zdanie jest prawdziwe. dlaczego jest tak.ale uprawdopodobnią. jest na pewno fałszywe. że każdy Wiśniewski jest blondynem. czy każdy z rodziny Wiśniewskich jest blondynem. I racja. Z tego. które stwierdziliśmy. Lecz jeśli pierwszy napotkany członek tej licznej rodziny okaże się blondynem. i następstwo w przypadku zwyczajnego wyjaśnienia były mi poprzednio znane jako zdania prawdziwe. stwierdzam fakt.

To właśnie dodatkowe. które już stoi. że błyskawica. Wówczas uciekamy się do stawiania hipotez wyjaśniających. Próbujemy mianowicie. posłyszałem bliski grzmot i zobaczyłem. Ujrzałem silną błyskawicę. tym sprawniej mogę nie tylko wysnuwać wnioski z jednych faktów o drugich (z prawdziwości jednych zdań wnioskować o innych). że czubek wysokiej topoli wali się na ziemię. Im więcej znam ogólnych praw przyrody czy praw życia społecznego. że już sama prawdziwość zdania p przesądza. na próbę niejako przyjęte. by stwierdzić. dodał jeszcze jedną belkę. czy gdyby do zbioru zdań W juz uznanych przez nas za prawdziwe dołączyć jeszcze jedno zdanie H o nie ustalonej na razie wartości logicznej.to. Pozbyłem się teraz wątpliwości. wzmacniającą jego całość. że jest . prowizorycznie tylko przyjęliśmy ją za zdanie prawdziwe. iż nie mogłoby być inaczej. Inaczej mówiąc. Nie jest ona wywnioskowana redukcyjnie ze zdania Z. przyjmujemy prowizorycznie hipotezę H dlatego. Niejednokrotnie jednak faktów doświadczalnie przez nas stwierdzonych nie umiemy wyjaśnić za pomocą zdań poprzednio uznanych przez nas za prawdziwe. ale znać związki między nimi. kierując się tym. to tak jakbym w rusztowaniu. to wówczas z tego dodatkowego zdania H w połączeniu z innymi zdaniami naszej wiedzy W wynikałoby zdanie Z. Poznając świat człowiek nie tylko chce stwierdzić zdania orzekające coś o poszczególnych faktach. dlaczego czubek topoli wali się. jeśli za pomocą innych stwierdzonych faktów mogę wyjaśnić pewien stwierdzony fakt. bo to dopiero daje mu możność przewidywania. jedno wiąże się z drugim. Nadto. które stwierdziliśmy doświadczalnie. bo jedno wyjaśnia drugie. że z koniunkcji hipotezy H z niektórymi zdaniami naszej wiedzy dotychczasowej wynika stwierdzone przez nas zdanie Z. Łatwo mi wyjaśnić. iż zdanie q jest prawdziwe. zdanie H nazywamy hipotezą. Tak nie jest. grzmot i widok walącej się topoli nie są tylko moimi złudzeniami. ale też wyjaśniać jedne stwierdzone fakty przez inne stwierdzone fakty.

a wiemy. a to nie nastąpiło. To. że ostatnio powietrze było nasycone wilgocią. wynika zdanie o zaobserwowanym zjawisku. Zdanie Z. że gdy przepuszczamy przez roztwór chlorku sodu NaCl prąd elektryczny.do dodatniego. a naładowane ujemnie . to występuje mgła. że nasza hipoteza (hipoteza dysocjacji elektrolitycznej) jest prawdziwa. i atom sodu. Czym to wyjaśnić? Wiemy wprawdzie. czy hipoteza ta jest prawdziwa. Przyjmujemy więc na próbę taką hipotezę: Cząsteczka chlorku sodu rozpuszczonego w wodzie rozpada się na atom chloru. poprzednio przyjętych przez nas zdań. Stawiamy hipotezę. które chcemy wyjaśnić za pomocą hipotezy H. a nie znaleziono następstwa fałszywego. Dzięki hipotezie wytłumaczyliśmy to zdanie. A więc okazało się. naładowany ujemnie. naładowany dodatnio. Widzimy np. widocznie trzeba postawić inną hipotezę.. Jeśli bowiem powietrze było nasycone wilgocią i temperatura obniżyła się. że w praktyce pewna. że pewnego dnia jest mgła. że następstwa tej hipotezy są prawdziwe. Przez to samo nie zyskaliśmy jeszcze pewności. Jeśliby wystąpiło obniżenie temperatury. ale może też być zdaniem ogólnie stwierdzającym zaobserwowane fakty pewnego rodzaju. że swobodnie poruszające się cząsteczki z ładunkiem elektrycznym dodatnim dążą w polu elektrycznym do bieguna ujemnego. że (wobec nasycenia powietrza . to hipoteza ta staje się tak wysoce prawdopodobna. Oto przykład hipotezy: Zauważyliśmy. to przy biegunie dodatnim wydziela się chlor. że nastąpiło obniżenie się temperatury. że nasza hipoteza jest fałszywa. wymaga jeszcze sprawdzenia. jakby sód działał na otaczającą go wodę. Z tej hipotezy i z poprzednio nagromadzonej przez nas wiedzy. a przy biegunie ujemnym zbiera się widocznie sód. to słupek rtęci w termometrze opadłby. ale skoro wielokrotnie stwierdzono. znaleźliśmy dla niego rację.przydatna do wyjaśnienia stwierdzonego przez nas zdania Z. bo obserwujemy tam reakcję taką. ale z tego nie wynika zdanie opisujące zaobserwowane zjawisko. może być zdaniem dotyczącym poszczególnego faktu. Sprawdzamy.

Znaczenie. które stanowiłoby rację dla zdania Z. określając hipotezę jako twierdzenie nie mające dostatecznego uzasadnienia w danej nauce. 4) z samych zdań tworzących naszą wiedzę W zdanie Z nie wynika. 2) mamy jakąś wiedzę W. 5) ale ze zdania H (hipoteza) i zdań W łącznie zdanie Z wynika. 1 . które przyjmujemy tymczasowo za prawdziwe ze względu na to. jest rozpowszechnione w naukach przyrodniczych. ustaliliśmy.parą wodną!) mgłę wywołała przy niezmienionej temperaturze zmiana ciśnienia. 3) chcemy znaleźć zdanie. Ogólnie przedstawia się to tak: 1) stwierdzamy. Należy zwrócić uwagę. Hipotezą wyjaśniającą stawianą na podstawie naszej wiedzy nazywamy takie zdanie o nie ustalonej jeszcze wartości logicznej. W naukach humanistycznych często używa się tego słowa w szerszym znaczeniu. iż słowo „hipoteza” bywa bardzo różnie rozumiane. które tu wskazujemy. tzn. że prawdziwe jest zdanie Z o pewnym fakcie. które rozpatruje się jako odpowiedź na jakieś postawione w nauce pytanie. a nie tylko na pytanie „dlaczego?”. iż owo zdanie w koniunkcji ze zdaniami naszej wiedzy stanowi rację dla zdań o faktach stwierdzonych w doświadczeniu1. że pewne zdania są prawdziwe.

O znaczeniu hipotez dla praktyki prawniczej mowa będzie w rozdziale poświęconym logicznym podstawom uzasadniania wyroków sądowych. Umiejętne prowadzenie śledztwa polega w dużym stopniu na umiejętnym stawianiu hipotez, a następnie ich starannym sprawdzaniu. Istotną sprawą jest umiejętność określenia, w jakim stopniu dana hipoteza jest prawdopodobna, umiejętność sprawdzania hipotez i ewentualnie rozstrzyganie, jaką w danym przypadku przyjąć należy hipotezę spośród hipotez konkurencyjnych, to znaczy niezgodnych między sobą hipotez, które mogłyby służyć jako odmienne wyjaśnienia tych samych stwierdzonych przez nas faktów. Zwróćmy więc uwagę, iż hipoteza staje się tym bardziej prawdopodobna, im więcej znajdziemy jej prawdziwych następstw i im bardziej następstwa te są różnorodne. Przy czym przez sprawdzanie z wynikiem pozytywnym tym bardziej rośnie prawdopodobieństwo hipotezy, im mniej prawdopodobne wydawały się poprzednio owe znalezione kolejne następstwa hipotezy. Jeśli więc ktoś, by wyjaśnić fakt, że znikł pierścionek leżący na stole, stawia mało prawdopodobną hipotezę, że zabrała go przez otwarte okno sroka, to znalezienie tego pierścionka w jakimś sroczym gnieździe, fakt na ogół nieoczekiwany, znacznie zwiększy prawdopodobieństwo tej hipotezy (choć niewykluczone, że człowiek-złodziej, chcąc odwrócić od siebie uwagę, pierścionek tam umieścił). Znalezienie choćby jednego fałszywego następstwa pewnej hipotezy świadczy o jej fałszywości (z fałszywości następstwa wnosząc o fałszywości racji). Niewykluczone jednak, że błędna jest nie hipoteza, lecz inne zdania, które łącznie z hipotezą stanowią rację dla obserwowanych następstw, a które poprzednio mylnie uznaliśmy za prawdziwe. Gdyby nie udało się znaleźć takich znanych nam faktów, które pozwoliłyby obalić jedną z konkurencyjnych hipotez, trzeba zorganizować odpowiedni eksperyment, który pozwoliłby potwierdzić jedną z nich, a jednocześnie

obalić pozostałe (experimentm crucis). Zjawianie się larw much w gnijącym mięsie tłumaczono ongiś dwoma hipotezami: hipotezą samorództwa much z padliny i hipotezą, że larwy much pochodzą z jajeczek złożonych przez muchy. Ten, kto umieścił gnijące mięso w osłonie siatkowej uniemożliwiającej muchom dostęp do mięsa i wykazał, że nie ma larw much na mięsie, gdy muchy nie mają możliwości złożyć na nim jajeczek - wykonał experimentum crucis. Jeżeli pewne stwierdzone fakty można na gruncie naszej wiedzy wyjaśnić za pomocą jakiejś jednej tylko hipotezy (czy uzupełniającego się zespołu kilku hipotez), a wszelkie inne, konkurencyjne, hipotezy zostały przez nas obalone, to jest rzeczą rozsądną uznać tę hipotezę za prawdziwą - tak, jak uznaje się wniosek we wnioskowaniu redukcyjnym. Przyjmowanym hipotezom wyjaśniającym stawia się między innymi wymóg, aby nie były to hipotezy formułowane ad hoc, to znaczy takie, które nie nadają się do wyjaśniania jakichś innych faktów poza tym, którego wyjaśnienia właśnie szukamy („Opium usypia, bo opium ma moc usypiającą”). Nie zadowala nas też wyjaśnienie, dlaczego jakieś poszczególne S1 jest P, przez wskazanie, że zapewne wszystkie przedmioty rodzaju S są P.

§ 5. Teoria naukowa W zaczątkowej fazie rozwoju poszczególnych nauk twierdzenia formułowane przez te nauki gromadzone są w sposób nader przypadkowy. W dalszych jednak fazach rozwoju jakiejś nauki zmierza się w niej zazwyczaj do budowania teorii naukowej, do sformułowania uporządkowanego w pewien sposób zbioru zdań orzekających o badanej przez daną naukę dziedzinie rzeczywistości. Inaczej przedstawia się budowa teorii naukowej w dziedzinie nauk formalnych, takich jak matematyka czy logika formalna, a inaczej w naukach empirycznych, takich jak nauki przyrodnicze czy społeczne. W naukach formalnych teoria tworzy ostatecznie system aksjomatyczny (por. rozdz. XIV § 9), który jest zbiorem zdań wyprowadzonych w określony sposób z jakichś przyjętych na początku bez dowodu zdańaksjomatów. Uzasadnia się tedy, że dane zdanie należy do danej teorii, jedynie w ten sposób, że wskazuje się, iż jest ono aksjomatem systemu albo twierdzeniem wyprowadzonym z aksjomatów. Spostrzeżenia natomiast, np. w geometrii, nie mają same przez się mocy uzasadniającej; mogą być tylko środkiem heurystycznym, wskazówką naprowadzającą, iż należałoby dążyć do wywnioskowania takiego a takiego twierdzenia z odpowiednio przyjętych aksjomatów. W naukach formalnych zmiana teorii nastąpić może przez zmianę dotychczasowych aksjomatów (np. geometria nieeuklidesowa różni się od geometrii Euklidesa tym, że odrzuca jeden z pewników tej ostatniej) lub przez zmianę dyrektyw inferencyjnych, reguł dotyczących sposobu wyprowadzania twierdzeń danego systemu z aksjomatów. W naukach empirycznych struktura teorii naukowej jest odmienna, rozbieżne są też w pewnej mierze koncepcje uczonych w tej dziedzinie. Toczą się m.in. spory o rolę dwóch rodzajów zabiegów poznawczych splatających się przy konstruowaniu teorii empirycznej, a mianowicie: uzasadniania zdań teorii za pomocą wnioskowań

redukcyjnych oraz wyjaśniania zdań stwierdzonych doświadczalnie. Według koncepcji określanych mianem indukcjonizmu podstawową sprawą w budowaniu teorii w naukach empirycznych jest nagromadzenie odpowiedniego zasobu zdań jednostkowych opartych na odpowiednio krytycznych spostrzeżeniach i formułowanie na tej podstawie, za pomocą indukcji, praw rejestrujących ściśle ogólnych (nie zawierających, choćby domyślnie, nazw indywidualnych, takich jak ,,w Polsce”, ,,w XIX wieku”) czy też generalizacji historycznych odnoszących się do określonego czasu i miejsca. Następnie podejmuje się próby wyjaśniania zdań stwierdzających te prawidłowości, a to przez stawianie odpowiednich hipotez wyjaśniających, które następnie poddawane być powinny wielostronnemu sprawdzeniu. Jeśli próba obalenia takich hipotez nie udaje się, zalicza się je do twierdzeń uznawanych w danej nauce za prawdziwe (choć odwoływalnych w przypadku, gdyby nowe poznane fakty dały podstawę do ich obalenia). Dla wyjaśnienia tego rodzaju hipotez formułuje się hipotezy wyjaśniające wyższego rzędu, aż uzyska się taki stan uporządkowania zdań danej nauki, że wszystkie znane w niej zdania spostrzeżeniowe i zdania rejestrujące prawidłowości ogólne znajdą wyjaśnienie w postaci jakiegoś nielicznego zespołu naczelnych hipotez zgodnych między sobą. Mówi się wtedy o zbudowaniu empirycznej teorii zjawisk danego rodzaju. Natomiast przedstawiciele antyindukcjonizmu (hipotetyzmu) uważają, że sprawą podstawową przy budowaniu teorii empirycznych jest stawianie takich hipotez wyjaśniających, które pozwoliłyby przedstawić spójny obraz badanej rzeczywistości. Postęp w badaniach dokonuje się, zdaniem zwolenników hipotetyzmu, nie tyle przez uzyskiwanie wysokiego prawdopodobieństwa formułowanych uogólnień, ile przez stawianie i kolejne obalanie konkurencyjnych hipotez, aż do znalezienia hipotezy przydatnej do wyjaśnienia wielkiej liczby stwierdzonych faktów. Budowa teorii empirycznej nie przedstawia się tak

prosto, jak można byłoby sądzić na podstawie ogólnikowego opisu koncepcji indukcjonizmu. Po pierwsze, trzeba zdawać sobie sprawę, że nasze spostrzeżenia (rozdz. XIII § 2) formują się nie tylko pod wpływem samych doznań zmysłowych, lecz kształtowane są także w jakimś stopniu przez nasz wstępny stan wiedzy o zjawiskach danego rodzaju (jakąś „wstępną teorię” tych zjawisk). Po drugie, formułując twierdzenia o rzeczywistości posługujemy się nie tylko terminami obserwacyjnymi, odnoszącymi się do cech dostrzegalnych zmysłowo, ale także tzw. terminami teoretycznymi, które powiązane są w określony sposób z terminami obserwacyjnymi poprzez takie lub inne ustanowienia definicyjne (np. pojęcie stopnia temperatury w skali Celsjusza). W związku z tym przyjęcie takiej lub innej aparatury terminów teoretycznych wpływa na to, jak ujmujemy w zdaniach odbierane dane zmysłowe. Po trzecie, praktyka wnioskowań indukcyjnych nie przedstawia się tak banalnie, jak to można byłoby sądzić na podstawie elementarnych ujęć podręcznikowych. Mianowicie niebanalne zadanie polega na tym, by przy całej złożoności obserwowanych faktycznie zjawisk uchwycić w nich te elementy, które są w danym przypadku istotne dla występowania określonej prawidłowości (por. rozdz. XV § 3). To ostatnie zadanie może być znacznie utrudnione ze względu na to, iż działanie czynnika w danym przypadku istotnego może być przesłonięte przez odwrotnie skierowane oddziaływanie czynników innego rodzaju (np. siła przyciągania ziemskiego w przypadku przedmiotów o dużej powierzchni, a małym ciężarze może być równoważona przez prądy wznoszące powietrza atmosferycznego). W pewnych więc przypadkach formułujemy w ramach teorii twierdzenia uogólniające, mimo iż znamy wyjątki od prawidłowości ogólnej, których na razie nie potrafimy wyjaśnić - albo formułujemy twierdzenia o określonym prawdopodobieństwie wystąpienia badanego zjawiska ze względu na wystąpienie innego zjawiska. Po czwarte, teorie budowane w rozwiniętych naukach

empirycznych mają często charakter teorii idealizacyjnych, zbudowanych z twierdzeń idealizujących, to znaczy twierdzeń odnoszonych nie do przedmiotów rzeczywistych, rozpatrywanych w całym bogactwie wykazywanych przez nie cech, lecz do przedmiotów, o których zakłada się, iż mają określone cechy w stopniu skrajnym (np. iż posiadają daną cechę w stopniu tak niskim, że nie oddziałuje ona na przebieg zjawisk, w które badane przedmioty są uwikłane). Tego rodzaju założenia, choć niezgodne z rzeczywistością, pozwalają jednak uchwycić prawidłowości w wystepowaniu zjawisk, które nie dałyby się uchwycić przy rozpatrywaniu wniosków w sposób nieidealizujący. Tak więc w fizyce formułuje się prawa dotyczące spadania ciał w ośrodku nie stawiającym jakiegokolwiek oporu (po nieudanych próbach sformułowania praw dotyczących spadania ciał w atmosferze o zwykłej gęstości), prawa dotyczące ciał doskonale sprężystych, prawa dotyczące zmian gazu idealnego, itp. K. Marks formułując prawo wartości, głoszące, iż ceny towarów równe są wkładowi zużytej na ich wyprodukowanie pracy, świadom był tego, że w odniesieniu do towarów występujących na faktycznie istniejących rynkach twierdzenie to jest fałszywe - odnosił je bowiem do sytuacji kształtowania się ceny towarów w warunkach rynku, co do którego przyjmował dużą liczbę założeń idealizujących, nigdy w rzeczywistości nie spełnionych (idealna wolność konkurencji, równowaga podaży i popytu itp.)2. Uważał jednak, że właśnie to prawo ujmuje istotę wartości ekonomicznej w jej elemencie zasadniczym, w „czystej postaci”, w której zależność ta faktycznie w życiu ekonomicznym się nie ujawnia. Od tego rodzaju prawa idealizacyjnego poprzez uwzględnianie kolejnych poprawek związanych z kolejnymi uchyleniami przyjętych początkowo założeń idealizujących (poprzez „stopniowe konkretyzacje”) przechodzić można jednak do twierdzeń z coraz to większym przybliżeniem opisujących zjawiska rzeczywiste. Zwróćmy też uwagę, iż jeśli nawet zespół znanych w danej fazie rozwoju nauki zdań opartych na

spostrzeżeniach może być z powodzeniem wyjaśniany przez zespół naczelnych hipotez Ha, ..., Hk, to bynajmniej nie jest wykluczone, że w dalszej fazie zostaną przeprowadzone obserwacje stwierdzające fakty nie dające się wyjaśnić przez ten zespół hipotez czy też fakty obalające niektóre z tych hipotez. Albo więc trzeba będzie ten zespół hipotez wzbogacić, przyjmując dodatkowo jakieś hipotezy naczelne Hl, Hm, Hn, co prowadziłoby do kumulatywnego rozwoju teorii naukowej przez wzbogacenie jej o nowe elementy, albo przyjdzie odrzucić przynajmniej niektóre dotychczasowe hipotezy naczelne, np. dotychczas przyjmowaną hipotezę Hi zastąpić przez niezgodną z nią hipotezę Hr. Często mówi się w przypadkach tego drugiego rodzaju, iż w jakiejś nauce dokonał się „przewrót kopernikański”, bo właśnie teoria ruchu ciał niebieskich sformułowana przez Kopernika polegała na tym, iż odrzucił on niektóre hipotezy teorii Ptolemeusza i w swej teorii przyjął hipotezy radykalnie odmienne. Bywa przy tym, że w pewnych fazach rozwoju danej nauki wyjaśnienia zdań spostrzeżeniowych dotyczących zjawisk danego rodzaju szukają uczeni w kilku konkurujących ze sobą teoriach. Teorie w naukach empirycznych opierają się nie tylko na materiale spostrzeżeniowym: milcząco przyjmują one podstawowe twierdzenia logiki i matematyki. Gdy teoria empiryczna została już skonstruowana, sposób jej wykładania może przypominać wykład nauk formalnych: zaczyna się od przedstawienia naczelnych hipotez, następnie wskazuje prawa ogólne, ilustrując wykład przykładami zdań legitymowanych spostrzeżeniami. Czym innym bowiem jest konstruowanie teorii empirycznej, a czym innym - jej wykładanie. L. Nowak, U podstaw Marksowskiej metodologii nauk. Warszawa 1972, s. 26 i n.
2

Zadania 1. Oto wyjątki z powieści, opisujące rozumowania jej bohaterów. Określ, jakie to są czynności myślowe i jakim są kierowane zadaniem. a) „... Felek przypuszczał, że mimo późnej godziny zastanie jeszcze Hankę w pracowni. Zobaczył jednak, że okno pracowni jest ciemne, nie wchodził więc nawet na górę, pewien, że Hanka już wyszła...”; b) „... Kobielski wiedział, że jeśliby to była grudka siarki, paliłaby się niebieskawym płomieniem. Zeskrobał ostrożnie scyzorykiem trochę kruchej substancji i przytknął zapaloną zapałkę: płomyk zabarwił się na niebiesko. Wzmocniło to jego pierwszy domysł, iż ma do czynienia z siarką, poszedł więc do dyżurnego chemika, by się w swych podejrzeniach upewnić...”; c) „... Tłum gapiów otaczał człowieka, który tarzał się po chodniku. Zofia nie rozumiejąc w pierwszej chwili, co się stało, nachyliła się nad nim. Poczuła silny zapach alkoholu. «Spił się» - pomyślała z obrzydzeniem...”; d) „... Miał wątpliwości, czy Hanka myślała kiedyś o nim. Przypomniał sobie jednak jej częste i serdeczne listy z okresu, kiedy był na obozie treningowym, i wątpliwości rozwiały się...”. 2. Podaj własny przykład sprawdzania pewnej tezy z wynikiem pozytywnym i sprawdzania z wynikiem negatywnym. 3. Podaj przykład dowodzenia pewnej tezy. 4. Podaj sposób dowodzenia nie wprost, że suma każdych dwóch boków w trójkącie jest odcinkiem dłuższym od boku trzeciego. 5. Skontroluj poprawność dowodu twierdzenia, iż Kasia jest starsza od Tomka: „Wiem, że Barbara i Tomek

iż musi istnieć jeszcze jakaś nieznana planeta naszego układu. bo w ten sposób można by wytłumaczyć stwierdzone zakłócenia w ruchu znanych planet. Gdy kierownik sklepu jubilerskiego wrócił z obiadu. jest człowiekiem upadłym moralnie i jego wykręty. Postaw hipotezę. żeby odpocząć. Następnie odnaleziono tę planetę za pomocą teleskopów. o jaki posądzono oskarżonego. Jaki błąd popełnia student. że człowiek zdolny do takiego czynu. jak dokonano kradzieży. . w czasie gdy w sklepach była przerwa obiadowa. który na polecenie: „Proszę udowodnić. Swego czasu postawiono hipotezę. Po południu. ruchliwą ulicą szło dwóch tragarzy niosąc z trudem szafę do ubrań. że na studia prawnicze zgłasza się większa liczba kandydatów niż na inne kierunki studiów uniwersyteckich? 9. 7. 8. Spostrzegł wtedy z przerażeniem. która tłumaczyłaby. że się tego uczyłem”. że zdanie ogólno-twierdzące jest równoważne jego kontrapozycji” odpowiada: „Moi koledzy są świadkami. Jak wyjaśnisz fakt. nikt nie zauważył. 6. Czy twierdzenie. że czynu przestępnego nie popełnił. jest obecnie hipotezą? 10. że w szybie wystawowej jest wycięty okrągły otwór i brak wszystkich cennych przedmiotów. nie zasługują na wiarę”. ponieważ Tomek jest od Kasi młodszy.są rówieśnikami. i podaj sposoby jej sprawdzenia. Stąd Kasia musi być starsza od Barbary. a więc musi też być starsza od Tomka”. a oczywiście Barbara musi być młodsza od Kasi. że taka planeta istnieje. Przed sklepem z wyrobami jubilerskimi przystanęli na chwilę. Jaki błąd kryje się w następującym wnioskowaniu sędziego: „Sąd przyjął zarzuty oskarżenia za udowodnione na tej choćby podstawie. które znajdowały się w pobliżu otworu. Co się z nimi później stało. postawili szafę i odeszli do budki z papierosami. zobaczył szafę zasłaniającą wystawę i starał się ją odsunąć.

iż kasjer nie chciał pieniędzy przyjąć. Postaw hipotezę. było już po godzinach urzędowych. zaproponował mu. do której Nowak włożył 910 złotych. Po odejściu od kasy nieznajomy. że dokona wpłaty i podał mu przez kratę białą kopertę. wsadził ją do kieszeni i stanął w kolejce do kasy. jak popełniono przestępstwo. Gdy Piotr Nowak zajechał przed gmach banku. Nieznajomy szybko oddalił się. widząc zmartwienie Piotra. która zgodnie z Twoją wiedzą wyjaśniałaby. iż w kopercie znajduje się parę skrawków gazety. bo zamknął już listę spłat pożyczki. wypuszczony przez portiera. cały czas obserwowany przez Nowaka. Nieznajomy zalepił kopertę. by spłacić ostatnią ratę pożyczki. a w chwilę potem Nowak z przerażeniem stwierdził.11. wejście było zamknięte kratą i załatwiano tylko klientów znajdujących się wewnątrz budynku. zwrócił Nowakowi białą kopertę oświadczając. . Nieznany osobnik znajdujący się wewnątrz budynku.

których pochodzenie jest niewyjaśnione. Na Wyspie Wielkanocnej. motoroweru już nie posiadał. który okazał mu dowód nabycia motoroweru nr 53 585 w sklepie komisowym w 1990 r. że jeździł na jakimś motorowerze w latach 1990 i 1991. Czy tylko jedną hipotezę wyjaśniającą można by w tym przypadku postawić? 13. Paweł przedstawił wiarygodnych świadków. Norweg Thor Heyerdahl na tratwie zbudowanej dokładnie na wzór indiański dopłynął z Peru do wysp Polinezji w pobliżu Wyspy Wielkanocnej? . położonej na Oceanie Spokojnym w odległości 3800 km od Ameryki Południowej. iż zabytki te związane są z kulturą ludów południowoamerykańskich. natomiast w 1992 r. natomiast kupił do spółki z kolegą motocykl. jak rower Piotra znalazł się w posiadaniu Jana. Postaw hipotezę. która wyjaśniałaby. znajdują się oryginalne zabytki dawnej kultury. iż Paweł kupił motorower w 1990 r. że słyszeli. Piotr po okazaniu mu motoroweru znalezionego w garażu Jana rozpoznał w sposób stanowczy. którzy zeznali. od Pawła. iż motorower nabył 10 I 1992 r.12. iż w 1947 r. Jaką wagę ma fakt. Dawny numer ramy był jednak zatarty i na tym miejscu wybito nr 53 585.. Jan wykazał za pomocą dokumentów i wiarygodnych zeznań świadków. Stawiane są hipoteza dotycząca ich pochodzenia jako elementu kultury ludów Polinezji oraz mniej prawdopodobna hipoteza. że to motorower skradziony mu w dniu 2 I 1992 r. przez nieznanego sprawcę.

które są przy tym w trudny do określenia sposób ze sobą splątane 1. iż słowo „prawdopodobieństwo” ma wiele zasadniczo odmiennych znaczeń. jak to . itp. że jakieś zdarzenia są wysoce prawdopodobne. trudne do uchwycenia w dyskusjach między przedstawicielami różnorodnych nauk zajmujących się tak czy inaczej pojmowanym prawdopodobieństwem. a inne mniej prawdopodobne. sądom o zdarzeniach itd. Mówiąc o prawdopodobieństwie w sensie psychologicznym mamy na myśli siłę przekonania. Mówiliśmy. Prawdopodobieństwo przypisuje się zdarzeniom. Pomiędzy tymi różnymi sposobami pojmowania prawdopodobieństwa zachodzą istotne różnice natury pojęciowej. że jakieś zdanie jest w małym stopniu prawdopodobne ze względu na jakieś dalsze zdania uznane następnie w późniejszym czasie. czy za w jakiejś mierze wątpliwe. Wskazuje to. aż do braku jakichkolwiek przypuszczeń. używając go jako mającego znane czytelnikom znaczenie. W praktyce potocznego myślenia „prawdopodobieństwa” różnego rodzaju bywają utożsamiane. Sposoby pojmowania prawdopodobieństwa W poprzednich rozdziałach posługiwaliśmy się dość swobodnie słowem „prawdopodobieństwo”. zdaniom o jakichś zdarzeniach. z jakim określona osoba uznaje określone zdanie: a więc czy uważa je za całkowicie pewne.Rozdział XVII PRAWDOPODOBIEŃSTWO § 1. Obecnie omówimy psychologiczne oraz logiczne pojmowanie prawdopodobieństwa. że jest tak. W nauczaniu licealnym czytelnik miał możność zapoznać się z elementami rachunku prawdopodobieństwa jako pewnego działu matematyki.

43 i n. co dana osoba gotowa jest zaryzykować.zdanie głosi. Co do stopnia przekonania. jeśli są widoki wygranej. z jakim gotowi jesteśmy uznać dane zdanie. która odnosi się do niego z jakimś stopniem przekonania. Co najwyżej pośrednio moglibyśmy się oprzeć na obserwacjach. w warunkach. nie sposób ustalić jakiejś miary liczbowej. W ujęciu psychologicznym prawdopodobieństwo jest czymś subiektywnym. . brak całkowitej pewności wyrażamy za pomocą zwrotów takich. wyrażamy za pomocą zwrotu „musi być tak a tak” (biorąc słowo „musi” w jego interpretacji psychologicznej). Ale. inni przede wszystkim boją się przegrać. jest relacją między rozważanym zdaniem a jakąś osobą. cyt. 1 Szerzej: H. stawiając na prawdziwość danego zdania przy zawieraniu zakładów albo przy podejmowaniu jakiejś działalności praktycznej. w których brak pewności co do jakichś założeń. Natomiast przypuszczenie. jak „być może” (w interpretacji psychologicznej).. Mortimer. ss. że tak a tak jest. „lepszym” czy „gorszym” uzasadnieniem danego stwierdzenia. jak wiadomo. że dla rozsądnego człowieka subiektywny stopień pewności łączy się z takim czy innym. Logika indukcji. Całkowitą pewność. wyd. różni ludzie różne wybierają taktyki postępowania w takiej sytuacji: jedni skłonni są dużo ryzykować. Zauważmy.

w której zdarzenie to miałoby wystąpić.   W  Prawdopodobieństwu logicznemu zdania Z ze względu na W przypisuje się wartości liczbowe w sposób określany przez aprioryczną (klasyczną) teorię . a skrótowo zapisywać je jako P  Z  . to na podstawie odmiennej wiedzy odmiennie wypada czasem określić prawdopodobieństwo danego zdania.prawdopodobieństwo w sensie statystycznym). że jest fałszywe. ale zwykle nie byłoby to celowe. o których nie wiemy jeszcze. chociaż to nieścisłość. Dla uproszczenia. czyli do określonej wiedzy W. Prawdopodobieństwo logiczne zdania Z jest w każdym przypadku zrelatywizowane do określonego zbioru zdań uznanych za prawdziwe. dalej mówić będziemy o prawdopodobieństwie zdarzenia Z ze względu na znaną sytuację W. ze względu na którą ustalamy to prawdopodobieństwo. czy nie miały miejsca. Chodzi w tym przypadku o obiektywną zasadność uznania jednego zdania ze względu na inne. czy miały miejsce. czy też takich. które dane zdania opisują (zwłaszcza na częstości statystycznej występowania zdarzeń określonego rodzaju wśród zdarzeń innego rodzaju . można by więc nawet ustalać prawdopodobieństwo jakiegoś zdania ze względu na inne zdanie. które nastąpią albo nie nastąpią w przyszłości. Jeśli odwołujemy się do różnych zespołów przyjętych poprzednio zdań. mamy na myśli to. Prawdopodobieństwo w sensie logicznym ustalamy co do zdań o zdarzeniach. o którym skądinąd wiemy.Mówiąc o prawdopodobieństwie w sensie logicznym (czy raczej metodologicznym). zamiast mówić o prawdopodobieństwie zdania Z o określonego rodzaju zdarzeniu ze względu na wiedzę W dotyczącą sytuacji. jakie są podstawy do uznania zdania o jakimś zdarzeniu za prawdziwe ze względu na inne poprzednio uznane zdania co opiera się często w praktyce na stwierdzanych zależnościach pomiędzy zdarzeniami.

§ 2. Przy tych przyjętych założeniach prawdopodobieństwo wyrzucenia jakimś razem pewnej liczby oczek określa się jako 1 zdarzenie na 6 „równie . przyszłe rzuty kostką do gry będą dawać jeden z sześciu wyników. które omawiane są niżej. Należy zwrócić uwagę. Każde zdanie w sensie logicznym jest.i w związku z nim rozbudowany został następnie abstrakcyjny matematyczny rachunek prawdopodobieństwa. Prawdopodobieństwo aprioryczne Określanie miary prawdopodobieństwa związane było początkowo głównie z określaniem szans takiego czy innego rezultatu jakichś gier . przy czym zakładamy. dla którego zdarzenia faktycznie obserwowane stanowią jedynie materiał ilustracyjny. Oczywiście jest to założenie idealizujące. gdyż w rzeczywiście sporządzonych kostkach i rzeczywistych warunkach rzutu jest to osiągalne tylko w przybliżeniu. ma określoną wartość logiczną. jak dane zdanie głosi. prawdziwe albo fałszywe.prawdopodobieństwa lub przez aposterioryczną (częstościową) teorię prawdopodobieństwa. jak i prawdopodobieństwo w sensie logicznym nie jest wartością logiczną zdania. iż zarówno prawdopodobieństwo zdania rozpatrywane w sensie psychologicznym. w jakim stopniu jest ono logicznie prawdopodobne na podstawie określonych założeń. jak wiadomo. chociaż często nie wiemy. to zaś. Jak zakładamy z góry (a priori). jaka jest siła naszego przekonania. iż tak jest. czy też to. Zresztą w obu przypadkach nastręcza to istotne kłopoty metodologiczne. nie ma wpływu na wartość logiczną tego zdania. że jednakowe są szanse uzyskania każdego z nich. jaką. Znanym przykładem rozważań nad prawdopodobieństwem są rozważania związane z oczekiwanymi wynikami rzutów kostką.

że dana talia kart jest kompletna i tak przetasowana. o którym wiadomo nam. Mianowicie. czyli 1/2 . w którym interesujące nas zdarzenie ma wystąpić. Zakładamy.a to ze względu na zakładaną wiedzę o strukturze zbioru zdarzeń będących kolejnymi rzutami idealnie zbudowaną kostką. że wystąpić w nim może ogółem m różnych wzajemnie wykluczających się rodzajów zdarzeń. wynosi 0/6. a więc jako 1/6 . Warunek „równej szansy wystąpienia” możemy wszakże traktować jako jakieś założenie.i tak dalej. wynosi na gruncie posiadanej wiedzy  12     52  . że biorąc pierwszą kartę z talii wyciągnę figurę. apriorycznej teorii prawdopodobieństwa miarą prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia rodzaju Z w zbiorze zdarzeń. by określić miarę prawdopodobieństwa. przy czym szansa wystąpienia każdego z nich jest jednakowa.jest liczba ułamkowa n . Prawdopodobieństwo. iż każda karta miała „równe szanse” znalezienia się na wierzchu talii. czyli 0.możliwych” przyszłych zdarzeń. a spośród m rodzajów zdarzeń w n przypadkach realizuje się zdarzenie rodzaju Z . na której takiej liczby oczek nie ma. a w niektórych przypadkach (np. co jest słabością klasycznej teorii prawdopodobieństwa. prawdopodobieństwo wyrzucenia parzystej liczby oczek 3/6. czyli 1. w przypadkach rzutów należycie sporządzoną kostką) założenie to z bardzo dużym przybliżeniem odpowiada rzeczywistej strukturze zbioru zdarzeń. prawdopodobieństwo wyrzucenia 7 oczek kostką. odwołujemy się do „jednakowej szansy wystąpienia” zjawisk różnych rodzajów.są bowiem 52 „równe” . Według klasycznej. co można byłoby rozumieć: do równej miary prawdopodobieństwa. m W tej definicji miary prawdopodobieństwa można się dopatrywać błędnego koła. Prawdopodobieństwo wyrzucenia jakiejś liczby spośród liczb od 1 do 6 wynosi 6/6.

że w tej talii brakuje króla pik. Prawdopodobieństwo należałoby w tym przypadku ustalić w sposób aposterioryczny (por. to ojcem jego nie mógł być mężczyzna z grupą krwi 0 (zero). to prawdopodobieństwo wyciągnięcia figury wyniesie Wiadomo. jego matki i mężczyzny wskazywanego jako ojciec. jak prawdopodobieństwo. a stąd nie jest spełniony warunek „równych szans” spotkania każdego mieszkańca Poznania w tym czasie w tym miejscu.  51  a jeśli założymy. Wiadomo np. gdyż łatwo dostrzec. § 3 niniejszego rozdziału).  50  treflowej. a z tego w 12 przypadkach realizuje się zdarzenie określane jako wyciągnięcie figury. stojąc w południe powszedniego dnia w listopadzie koło pomnika Adama Mickiewicza.. że ten mężczyzna ma grupę krwi 0. Na gruncie odmiennej wiedzy jednak. mianowicie. że w Polsce mężczyzna mylnie posądzony o ojcostwo dziecka z grupą krwi AB zdoła wykazać przez badanie grup krwi. a że w Polsce jest 33% mężczyzn mających grupę krwi 0. który znajduje się w pobliżu czterech szkół wyższych. Jakie wtedy jest prawdopodobieństwo. że jeśli dziecko ma grupę krwi AB. wynosi 0. mieszkańców.05? Na podstawie tych danych nie można obliczyć apriorycznego prawdopodobieństwa napotkania studenta. iż w tym punkcie miasta w tym czasie studenci przechodzą wyraźnie częściej niż inni mieszkańcy Poznania. studentów uczących się na studiach dziennych. prawdopodobieństwo wyciągnięcia figury wynosiłoby  11   .możliwości wyciągnięcia karty określonego rodzaju. wśród których jest około 30 tyś. przyjąć. że nie jest ojcem danego dziecka? Takie. Czy na podstawie tego można. W sporach sądowych o ustalenie ojcostwa przeprowadza się często badania grup krwi dziecka. że prawdopodobieństwo. iż pierwszy napotkany przechodzień będzie studentem. że nadto brakuje w talii dwójki  11   . więc . że w Poznaniu jest około 600 tyś.

AB. 0. B. że matka tego dziecka ma grupę krwi A. prawdopodobieństwa można po prostu dodać. a matka dziecka grupę krwi A. Zatem prawdopodobieństwo.33+0. § 3. a jego matka . Oczywiście ustalenie. Ponieważ wykazanie jednej z tych grup wyklucza wykazanie drugiej z nich. to możemy nadto wykluczyć ojcostwo mężczyzny z grupą krwi A. które nas interesuje. a więc 0. znane z matematycznego rachunku prawdopodobieństwa. a takich mężczyzn jest w Polsce 39%.33.39. W świetle takiej wiedzy prawdopodobieństwo obronienia się przez badanie grup krwi mężczyzny mylnie posądzonego o ojcostwo w przypadku.prawdopodobieństwo to wynosi w naszym kraju 0. a mianowicie. iż mężczyzna mylnie posądzony o ojcostwo dziecka zdoła się obronić przez badanie grup krwi. co znacznie zwiększa prawdopodobieństwo wykluczenia tą drogą mężczyzny mylnie posądzonego o ojcostwo. lecz także wiele innych.72. Prawdopodobieństwo aposterioryczne Ustalając miarę prawdopodobieństwa według klasycznej teorii prawdopodobieństwa opieramy się na przyjmowanych z góry (a priori) założeniach co do . że w świetle naszej wiedzy o strukturze badanego zbioru przyszłych zdarzeń prawdopodobieństwo interesującego nas zdarzenia wynosi np.grupę krwi A. 1/3. Sposoby obliczania prawdopodobieństwa zdarzeń złożonych na podstawie prawdopodobieństwa zdarzeń prostych. wynosi tyle. co prawdopodobieństwo. wynosi więc 0. Jeśli wiemy więcej. gdy dziecko ma grupę krwi AB. znajdują w tych przypadkach zastosowanie. Współcześnie uwzględnia się w tego rodzaju badaniach nie tylko podstawowe grupy krwi A. gdy wiadomo. że zawsze co trzecie kolejne zdarzenie w tym zbiorze jest zdarzeniem. nie znaczy bynajmniej. iż dziecko ma grupę krwi AB. że dany mężczyzna wykazuje grupę krwi 0 albo grupę krwi A.

licznika nie zmieniamy.i dopiero na podstawie wyników tych badań (a posteriori) określamy miarę prawdopodobieństwa tych zdarzeń w tym zbiorze.struktury rozważanego zbioru zdarzeń. Natomiast określając prawdopodobieństwo na gruncie teorii częstościowej. że włókno bawełny znajdujące się w belach oferowanego nam transportu mieć będzie co najmniej określoną standardową długość. mniej lub bardziej zasadnie oczekując. czyli aposteriorycznej. Oczywiście nie jesteśmy w stanie tysiąca bel bawełny porozdzielać na włókna odpowiadające i nie odpowiadające standardowi długości. że interesujące nas zdarzenia będą w przyszłości występować z taką częstością. będą podobnie oddziaływać w odniesieniu do dalszych badanych przypadków. Interesuje nas prawdopodobieństwo tego. w którym wystąpić ma interesujące nas zdarzenie. które wpływały na występowanie interesującego nas rodzaju zjawisk w zbadanej dotąd serii przypadków. Opierać się to może na przypuszczeniu. odwołujemy się do wyników badań przeprowadzonych nad kolejnymi przypadkami występowania albo niewystępowania zdarzeń interesującego nas rodzaju w pewnym badanym zbiorze zdarzeń . zresztą w ten sposób zniszczylibyśmy cały transport. odpowiadające co najmniej standardowej długości. iż czynniki. jak wśród przypadków dotąd zbadanych. Otrzymujemy w ten sposób ciąg ułamków wyrażających częstość występowania interesującego nas . Notujemy kolejno otrzymane wyniki w ten sposób. że w mianowniku ułamka zapisujemy liczbę zbadanych dotąd włókien. badając długość tych włókien. Gdy w kolejnym przypadku badanie daje wynik ujemny. Pobieramy tedy na chybił trafił próbki z różnych bel i rozkładamy je na pojedyncze włókna. Sposób obliczania miary prawdopodobieństwa aposteriorycznego objaśni w poglądowy sposób przykład następujący. a w liczniku ile razy dotychczas znalazło się włókno.

z grubsza opisaliśmy sposób określania miary prawdopodobieństwa jakiegoś zdarzenia ze względu na stwierdzoną empirycznie częstość występowania tego zdarzenia w zbadanej serii przypadków. Spodziewać się też można. gdy n dąży do nieskończoności2. iż począwszy od jakiegoś odpowiednio dalekiego miejsca w tym ciągu wszystkie kolejne dalsze wyrazy ciągu różnić się będą od tej liczby L mniej niż o liczbę ε (dowolnie małą. jeśli próby podejmować będziemy odpowiednio długo). Gdy zdarzenie rodzaju Z nigdy nie występuje w badanej serii zdarzeń. Gdy interesujące nas zdarzenia rodzaju Z występują w każdym badanym przypadku. otrzymujemy stale wyrazy ciągu równe zeru. Spodziewać się można uzyskania drogą doświadczenia takiego wyniku. aposteriorycznej koncepcji prawdopodobieństwa miarą prawdopodobieństwa zdarzenia rodzaju Z w świetle uzyskanej wiedzy W nazywamy granicę ciągu nieskończonego ułamków wyrażających względną częstość występowania zdarzenia rodzaju Z w badanej serii n przypadków. Tę właśnie liczbę L przyjmujemy za miarę prawdopodobieństwa w ujęciu aposteriorycznym (inaczej: częstościowym). otrzymujemy stale wyrazy ciągu równe jedności. Posługując się tym przykładem.: i tak dalej. Miara prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia rodzaju Z w badanej serii przybierać więc może wielkości zawarte w przedziale od 0 (dla zdarzenia niemożliwego) do 1 (dla zdarzenia koniecznego). wahać się będą zapewne w pobliżu jakiejś wartości L (np. .zdarzenia (napotkanie włókna odpowiedniej długości) wśród zbadanych dotychczas przypadków. w pobliżu wartości 3 ). gdy będziemy coraz to powiększali liczbę zbadanych przypadków. np. Ściślej formułując. w częstościowej. przy 4 czym wahania te będą stopniowo coraz mniejsze. iż ułamki występujące w tym ciągu.

Liczba L spełnia zatem warunek: 0 ≤ L ≤ 1. Zadania 1. jak zresztą na omówienie wnioskowań statystycznych prowadzących do wniosków o prawdopodobieństwie występowania zdarzeń określonego rodzaju. jest Chińczykiem. zacznie ono występować stale albo w ogóle przestanie występować. Jakie jest prawdopodobieństwo. co do których brak niekiedy całkowitej jasności. że począwszy od jakiegoś miejsca empirycznie uzyskanego szeregu ułamków dotychczas otrzymywana przybliżona częstość występowania interesującego nas zjawiska ulegnie wyraźnej zmianie. Nie można jednak z góry wykluczyć takiego zgoła nieoczekiwanego wyniku doświadczenia. Według anegdotki pewne hiszpańskie małżeństwo nie chciało mieć czwartego dziecka. które się rodzi. od 51 do 75 lat oraz od 76 lat wzwyż. że otrzymam bilet tramwajowy z numerem niepodzielnym przez 83? 2. Ograniczone rozmiary kursu logiki dla prawników nie pozwalają na szersze omówienie tej problematyki. np. choć stwarza przydatną praktyczną podstawę obliczania miary prawdopodobieństwa. Czy sądzisz. W czym tkwi istota błędu? 3. Częstościowa koncepcja prawdopodobieństwa. 2 . od 26 do 50 lat. wymaga jednak w istocie wielu dodatkowych założeń teoretycznych. że pierwszy napotkany po wyjściu z dworca we Wrocławiu człowiek będzie osobą w wieku do 25 lat? Uzasadnij odpowiedź. że co czwarte dziecko. Mieszkańców Wrocławia można podzielić według wieku na cztery kategorie: na ludzi do 25 lat. dowiedziawszy się o tym. że można obliczyć prawdopodobieństwo w ujęciu apriorycznym tego.

Dowodzenie a argumentowanie Prawnik musi nie tylko sprawnie myśleć. zwykle kryjącym niejasności i wieloznaczności). że jego twierdzenia są prawdziwe. dziecko. Argumentowanie jest to czynność zmierzająca do wywołania u kogoś określonych przeświadczeń lub ocen czy dążeń. pijaka czy fanatyka można niekiedy skutecznie przekonać argumentami całkowicie bezwartościowymi z punktu widzenia logiki. Oczywiście wiedza logiczna jest przy argumentowaniu nadzwyczaj przydatna. że jego propozycje wskazują właściwe rozwiązanie problemu. Należy jednak zwrócić uwagę. dla kogo dany dowód jest przeznaczony (byleby uznawał za prawdziwe określone twierdzenia wyjściowe). że człowieka nierozsądnego. ale też umieć przekonać innych ludzi o tym. za którą się opowiadamy. wynika logicznie ze zdań. Podczas gdy dowodzenie jest czynnością.Rozdział XVIII UMIEJĘTNOŚĆ PRZEKONYWANIA § 1. której dokonuje się nie zważając na to. Często jednak trudno jest przeprowadzić dowód (zwłaszcza co do tez sformułowanych w języku potocznym. że jego poglądy są słuszne w świetle ocen przyjętych w danym środowisku . które nasz rozmówca gotów jest uważać za prawdziwe. to jest wykazanie. że jest krokiem rozsądnym uznać dane twierdzenie za prawdziwe. argumentowanie jest adresowane . a wówczas argumentacja na rzecz jakiegoś twierdzenia ograniczyć się musi do wykazywania.czyli musi umieć argumentować. bo najskuteczniejszym środkiem argumentowania w stosunku do rozsądnego człowieka jest przeprowadzenie dowodu. że teza.

by przekonać o trafności rozważanej tezy grono zainteresowanych specjalistów.na sporach o oceny. Inaczej trzeba argumentować. często polegają z jednej strony na sporach o twierdzenia. lecz także z psychologii (jakimi motywami kierują się ludzie. że inaczej argumentować należy chcąc wywołać u rozmówcy rzetelnie uzasadnione przeświadczenie. W takim przypadku absolutyzuje się własne oceny albo nadużywa się skojarzeń emocjonalnych związanych ze słowem „prawda” (a mianowicie. Argumentując wykorzystujemy nasze wiadomości nie tylko z zakresu logiki. a inaczej . czy przyczyną sporu jest różnica przeświadczeń. z drugiej . a inaczej . z jakimi spotykamy się np. Uczciwość intelektualna wymaga odróżniania tych typów sporów. w dyskusjach o problemach prawnych. czy różnica ocen. Ze względu na to. że błędem jest żywić jakiś pogląd z „prawdą” niezgodny). politycznych czy moralnych. z socjologii (jak szeroko jest rozpowszechniony określony pogląd w społeczeństwie. Spory. kto go w danym społeczeństwie reprezentuje) i nauk zbliżonych. choć często stosowanym zabiegiem argumentacyjnym jest przedstawianie własnych ocen jako ocen „prawdziwych”. . a ocen przeciwnika jako ocen „fałszywych”. do określonego audytorium.chcąc nakłonić kogoś do przyjęcia naszego sposobu oceniania pewnych zjawisk (czy ewentualnie do uznania pewnej normy za aksjologicznie uzasadnioną). decydując się na uznanie zdania za prawdziwe czy oceny za trafną).audytorium składające się z ludzi nieobeznanych z daną problematyką. iż nasza teza jest prawdziwa.do odbiorców określonego rodzaju. podstawową sprawą jest określenie.

Jeśli argumentacja ma dotyczyć sformułowanych przez nas ocen. na wzbudzaniu postaw emocjonalnych podobnych do postaw argumentującego. ale z prawem. spór polityczny o to. Oczywiście czym innym jest „prawo”. których dana ocena jest konsekwencją. polegające w najprostszym przypadku na tym. by ktoś zaniedbując swe obowiązki mógł spowodować przez to . wykluczamy tym samym. czy dane postępowanie organu państwa było postępowaniem praworządnym czy niepraworządnym. ale prawem niesłusznym. który właśnie poddajemy ocenie (argument pragmatyczny) itp.Szczególną rolę spełniają między innymi tzw. że niesprawiedliwe jest. W tym przypadku organ państwa postąpił wprawdzie zgodnie z prawem. którego organy postępują według „dobrego prawa”. nadając w ten sposób znaczenie oceniające również i wyrazowi definiowanemu1. polega ona na odwoływaniu się do ocen o ogólniejszym charakterze. nie zawsze zresztą uświadamianej. a więc postąpił niepraworządnie”. by przekonać rozmówcę. które nie odpowiada naszemu ideałowi prawa. Oczywiście. to argumentacja będzie polegała na tym. chcemy przekonać kogoś. na wskazywaniu uznawanych za dobre czy złe konsekwencji faktu.sprowadza się tylko do zmiany przedmiotu sporu. definicje perswazyjne. Argumentacja taka ma jednak charakter pozorny . definiując „praworządność” jako stan państwa. Jeden z uczestników sporu argumentuje: „Praworządność polega na przestrzeganiu i stosowaniu przez organy państwa słusznego prawa. by praworządne było postępowanie organu zgodne wprawdzie z prawem. że do definiensa definicji wprowadza się wyrażenie o charakterze oceniającym. że rodziców zaniedbujących swe dzieci należy obciążyć kosztami utrzymania dziecka w państwowym zakładzie opiekuńczym. a czym innym „prawo dobre” w świetle takiej czy innej ideologii społeczno-politycznej. Jeśli np. Toczy się np.

obciążenie nimi innych ludzi. Nic też dziwnego. każdy obywatel. prasą. że przeciwnik przestaje być zdolny do jasnego myślenia. wobec pojawienia się środków technicznych szybkiego i masowego oddziaływania na poglądy członków społeczeństwa. w których wiele spraw ma być przedmiotem szerokich dyskusji. W pracy prawnika umiejętność argumentowania ma szczególne znaczenie w sporach sądowych. w których strony argumentują przed sądem na rzecz swoich tez. Poza oddziaływaniem wychowawczym i propagandą określonych poglądów politycznych. a gdy uzna się tę ogólną zasadę . powinien znać sposoby umiejętnej obrony słusznej sprawy i umieć zdemaskować nieuczciwe sztuczki erystyczne. np.że taka właśnie niesprawiedliwość powstaje. czyli erystyka (od greckiego eris = zwada). sprawiających. że w badaniach nad sposobami argumentowania bierze się szczególnie często wzory i przykłady właśnie ze sporów sądowych. Umiejętność argumentowania ma współcześnie duże znaczenie polityczne. umiejętność argumentowania ma duże znaczenie ekonomiczne. W społeczeństwach cywilizowanych praktycznie każdy człowiek stale spotyka się z argumentacją wykazującą trafność poglądów wyznawanych przez grupy społeczne rozporządzające radiem. gdy rodziców nie dbających o dzieci nie obciąża się stosowną do ich możliwości opłatą na utrzymanie dzieci. W społeczeństwach demokratycznych. może się opierać na argumentach rzetelnych intelektualnie albo na nierzetelnych sztuczkach. co powoduje przerzucenie tego ciężaru na całe społeczeństwo. telewizją czy produkcją filmów. kryjących w sobie fałsz. jeśliby nielojalny przeciwnik usiłował posługiwać się nimi w . a już zwłaszcza prawnik. w dziedzinie reklamy. czy też wykorzystywaniu nieświadomości czy złych informacji przeciwnika2. na odwoływaniu się do czynników emocjonalnych. Sztuka prowadzenia sporów.

lub dyskusją praktyczną. ss. A. Dyskusja rzeczowa jest to zbiorowe. o czym chce i kiedy chce.nie ma więc rzeczowej dyskusji. np. 9 i n. jak to czy owo rozumieć. Metodologiczne zagadnienia humanistyki.sporze. 43 i n. § 2. Schopenhauer. gdy jeden wygłasza przemówienie. nie można więc mówić o dyskusji. to znaczy zmierzającą do wykrycia prawdy co do jakiejś kwestii. żeby wspólnie znaleźć dobrą odpowiedź na jakieś pytanie. Dyskusja i jej rodzaje Spór może toczyć się w formie dyskusji. jeśli na jakimś zgromadzeniu każdy mówi. Erystyka. 1 . nie zważając na innych. 2 Por. czyli sztuka prowadzenia sporów. Dyskusja rzeczowa jest to zbiorowa i wzajemna wymiana myśli . ss. Dyskusja rzeczowa jest uporządkowaną wymianą myśli. Kraków 1993. Dyskusja rzeczowa może być przy tym dyskusją teoretyczną. Szerzej: T. Warszawa 1969. a reszta przyjmuje to biernie do wiadomości. zapytując tylko. Pawłowski. to znaczy zmierzającą do wspólnego obmyślenia środków prowadzących do postawionego celu. uporządkowane i wzajemne wypowiadanie swych myśli w tym celu.

że każdy z zabierających w niej głos.jak mówimy . Dyskusja rzeczowa polega na tym. na które przychodzą ludzie o z góry ustalonym jednakowym poglądzie na pewną sprawę i wygłaszają swoje przemówienia właściwie tylko po to. to zamieniłby dyskusję w odprawę służbową. stara się jak najlepiej uzasadnić swoje stanowisko. lecz po to. W dyskusji rzeczowej dogmatyzm jest niedopuszczalny: nikt nie ma obowiązku liczyć się z twierdzeniami podanymi bez argumentacji. np. Kto wypowiada twierdzenia. i nie przytacza argumentacji na poparcie swego stanowiska. ma znaczenie istotne. by zapoznać się z poglądami innych osób na daną kwestię.wypowiada się w sposób dogmatyczny. np. z ocenami. Dyskusja rzeczowa jest tylko tam. . instruktaż lub coś podobnego. o gusta trudno się spierać). gdzie równouprawnieni uczestnicy wypowiadają tezy uargumentowane i tylko siła argumentów.Nie każda dyskusja jest dyskusją rzeczową: czasem ludzie schodzą się na jakieś zebrania towarzyskie czy literackie nie po to. Jeśliby ktoś wykorzystując swoje stanowisko społeczne usiłował narzucić innym dyskutantom swoje tezy w sposób dogmatyczny. że zmarły.. był człowiekiem kryształowego charakteru i wielkich cnót. czy im się jakieś dzieło sztuki podoba. żeby wspólnie pewną sprawę rzeczowo naświetlić i dojść wspólnie do tezy prawdziwej. ten . by zgodnie stwierdzić. „zebrania budujące”3. formułując pewną tezę lub przyłączając się do zdania swych przedmówców. czy nie (a jak wiadomo. któremu poświęcona jest akademia żałobna. a nie pozycja społeczna dyskutantów. których inni uczestnicy dyskusji nie uważają za niesporne. Nie są też dyskusją rzeczową tzw. a jego świetlana pamięć trwać będzie itd. itd. wykład. by jedni drugich nawzajem utwierdzić w ich postawie.

Słowem .zarzut formalny dotyczy wszelkiego rodzaju naruszenia zasad logiki w szerokim tego słowa rozumieniu. że jedne tezy przeciwnika przeczą innym jego tezom. że wykazując fałszywość przesłanek przeciwnika nie obalamy jeszcze przez to wniosku. jak w każdej walce. a tylko pozbawia owo następstwo dostatecznego uzasadnienia. czy przesłanki przeciwnika są prawdziwe. że przesłanki przyjęte zostały bezpodstawnie (petitio principii). w ten sposób. zwycięża ten. że teza przeciwnika jest błędna. kto nie wdając się w to. itd. Zarzuty formalne podnosi ten. Wielkim ponoć mistrzostwem w prowadzeniu sporów .§ 3. jakie wynikałyby z przyjętego przez przeciwnika zdania (obalenie przez sprowadzenie do niedorzeczności). gdzie fałszywość przesłanki (następstwa) przesądza o fałszywości wniosku (racji). jego teza nie wynika logicznie z przesłanek-argumentów (błąd formalny).in. czy też nie. Fałszywość tezy czy przesłanek przeciwnika wykazywać można m. Inaczej jest przy wnioskowaniu redukcyjnym. kto twierdzi. Zarzuty merytoryczne podnosi ten. jaki wysnuł on dedukcyjnie z tych przesłanek: fałszywość racji nie przesądza o fałszywości następstwa. lecz spokojnie odpiera zarzuty i wskazuje słabe punkty w argumentach przeciwnika. że wniosek redukcyjny jest w tym przypadku mało prawdopodobny. że wbrew temu. kto ma lepszą broń argumentów i kto nie traci głowy w podnieceniu dyskusyjnym. iż wskazuje się na fałszywość następstw. że popełnił on błąd materialny. że wnioskowanie przeciwnika jest bezwartościowe pod względem logicznym. lub kto wskazuje. wykazuje. że błędne są przesłanki we wnioskowaniu przeciwnika. co mówi przeciwnik. Zarzuty w dyskusji W dyskusji. Zarzuty stawiane przeciwnikowi mogą mieć charakter merytoryczny lub charakter formalny. Przypomnieć należy.

co przeciwnik przyznał). W ten sposób Sokrates dochodził wreszcie do tezy.z tego. że najpierw uzgadniał on z przeciwnikiem pewne twierdzenia wyjściowe. Co to jest dyskusja i jak ją trzeba prowadzić. ten stosuje argumentum ad hominem (inaczej: argumentum ex concesso . 16. pilnie bacząc. przesłanki dalszego wnioskowania. 3 . Kto wykazuje. Sokratesowa metoda przekonywania przeciwnika polegała podobno na tym.odznaczał się grecki filozof Sokrates. Witwicki. Warszawa 1949. s. Por. W. na którą przeciwnik nie chciał się początkowo zgodzić. aby przeciwnik zgodził się na każdy kolejny krok we wnioskowaniu. na co przeciwnik nie chce się zgodzić. a następnie krok za krokiem snuł z tych przesłanek coraz dalsze wnioski. że z przesłanek przyjętych przez przeciwnika wywnioskować można w sposób poprawny właśnie to.

czy chodzi mu o to.: „Szczęście ma byt obiektywno-abstrakcyjny”. § 4. że dyskutant tezę tę tylko powtarza. zapytując. czy w inny sposób. że ktoś wypowiada w dyskusji jakąś tezę bardzo niejasną. iż nie powinien upierać się przy swoim. sformułował tezę „Ludzie są obłudni”. Jeśli nie ustalimy tego na początku dyskusji. by . to samo uświadomienie mu tego powinno wystarczyć. przeciw czemu argumentujemy. Nielojalne fortele erystyczne Trzeba też zwrócić uwagę prawnika na nielojalne fortele erystyczne. by nie obstawał przy tej „tezie”. a inni uczestnicy dyskusji pomogą mu zrozumieć. czy jego wypowiedź należy rozumieć w taki właśnie. Jeśli komuś przytrafiło się wygłosić jakieś takie słowa. którą każdy trzeźwy człowiek uważa za fałszywą. że wszyscy ludzie są obłudnikami. czy też niektórzy i tylko nieliczni. który np.Czasem nie potrzeba nawet przekonywać przeciwnika o tym. Nieraz bywa. Jak wiadomo. Trzeba mu wtedy pomóc. że takie powiedzenie w ogóle nic nie znaczy albo wyraża myśl. czy o to. niezbyt zrozumiałą nawet dla niego samego. lecz na tym. to znaczy określił. by w toku dyskusji dojść wspólnie do prawdy czy też do właściwej oceny. co właściwie chciał powiedzieć. że miał na myśli nie to. by . przeciwnik będzie się bronił twierdząc. którym nie zależy na tym. Jednym z forteli tego rodzaju jest przekręcanie tezy przeciwnika w taki oczywiście sposób. trudno jest formułować zdania w taki sposób. jak np.jak mówimy skwantyfikował swą tezę. Trzeba też domagać się od przeciwnika. by za wszelką cenę wykazać słuszność swego stanowiska. że w przybliżeniu wszyscy. gdy chodzi o sprawy bardziej zawiłe. by na pozór wydawało się. czy większość. zwłaszcza wtedy. jakie w sporze stosować mogą ludzie.

że zwrot ten stanowi wyraz jego myśli. do argumentów nierzeczowych.przypisać to. nigdy zaś odwrotnie. Lojalnych dyskutantów obowiązuje tzw. Kto nadmiernie podnosi głos. Innym nielojalnym fortelem erystycznym może być wyciąganie nieuzasadnionych wniosków z wypowiedzi przeciwnika. jest niedopuszczalne między ludźmi kulturalnymi. Łatwo jest wtedy komuś. w jakim wyrażałyby one myśl najsłuszniejszą. to jego twierdzenia są fałszywe. przy którym najłatwiej byłoby przeciwnika zaatakować i zarzucić mu błąd. Można to zrobić zwłaszcza przez przytaczanie pojedynczego zdania przeciwnika bez zdań pozostających z nim w związku. bynajmniej nie podnosi przez to siły swych argumentów. kto wypowiada tezę szczegółową. gdy w swym przemówieniu ucieka się do demagogii. życzliwa interpretacja. fortiter in re (delikatnie co do formy. która w tym przypadku byłaby oczywiście błędna. czyli przez tzw. zwane argumentum ad personam. Jednym z niewybrednych chwytów erystycznych jest lżenie przeciwnika. które niewątpliwie są sprzeczne z intencjami przeciwnika. Spór winien być prowadzony sumiter in modo. komuś. by słuchaczom wmówić. to znaczy branie wypowiedzi przeciwnika w takim znaczeniu. a w przybliżeniu jednoznaczny sens otrzymują one dopiero w związku z innymi zdaniami tekstu. itp. ale budzących podniecenie uczuciowe słuchaczy nie znających się na rzeczy (argumentum ad . że wypowiada tezę ogólną. kto użył pewnego zwrotu ze względów retorycznych .były one całkowicie jednoznaczne. a mocno co do treści). Źle świadczy o dyskutancie. wniosków. zarzucić. że skoro przeciwnik jest głupim i podłym człowiekiem. lub pomijanie oczywistych wniosków z tez przeciwnika. wyrywanie wypowiedzi z jej kontekstu. Natomiast nieżyczliwa interpretacja polega na takim interpretowaniu wypowiedzi przeciwnika. Takie „argumentowanie”.

to odwoływanie się do tego autorytetu w dyskusji jest niecelowe. Mówiliśmy poprzednio o argumentum ad hominem jako o skutecznym i lojalnym środku zwyciężania w sporze. iż są to założenia błędne. choć mają inne. który ma spór rozpatrzyć. to znaczy opinią ludzi. np. nie jest nieuzasadnione. podczas gdy ów ktoś zdaje sobie sprawę z tego. Podobnym środkiem jest argumentum ad vanitatem. których przeciwnik w danej dziedzinie nie uznaje. że założenia jego przeciwnika są słuszne. w stosunku do sędziego. Nielojalnym fortelem erystycznym może być też w pewnych przypadkach zasłanianie się autorytetami. nie mogąc w danej chwili przyznać się do tego: np. a tylko dlatego godzi się je uznać za prawdziwe. Zresztą zawsze lepiej jest podawać znaną sobie . lub też argumentum ad misericordiam. który ma po przeprowadzonej ze studentem dyskusji ocenić jego sprawność umysłową. następstwa. Jeśli jednak przeciwnik nie uznaje autorytetu Iksińskiego w danej dziedzinie. którego zgodnie uważamy za prawdomównego znawcę zagadnienia. by dla własnych celów wykorzystać nieświadomość drugiej strony (argumentum ad ignorantiam). twierdzi. czy też w stosunku do profesora. nielojalnie jest zasłaniać się w dyskusji seminaryjnej autorytetem despotycznego profesora. by w ten sposób odwrócić uwagę od spraw istotnych. A nielojalnie jest powoływać się na autorytety. to widocznie są poważne argumenty za tym. Skoro Iksiński. którzy uchodzą za znawców zagadnienia. iż rzeczywiście jest tak a tak. czyli pochlebstwo. Powoływanie się na autorytety między ludźmi. którzy zgodnie uznają kogoś za znawcę zagadnienia. że jest tak a tak.populum). który przysłuchuje się sporowi. np. bo Iksiński nie rzuca słów na wiatr. niż to sądzi przeciwnik. gdy ktoś twierdzi. odwoływanie się w obronie sądowej w sposób afektowany do uczucia litości. Ale i argumentum ad hominem może stać się fortelem nielojalnym.

Por. Kotarbiński. oraz T.argumentację przemawiającą za daną tezą niż iurare in verba magistri . iż dyskutant nie jest człowiekiem myślącym samodzielnie.bo to może budzić podejrzenia. II. 4 . nazywane było ongiś argumentum ad yerecundiam. 110. s. Umiejętność przekonywania i dyskusji. s. które mają tylko pozory trafności. wyd. Marciszewskiego Sztuka dyskutowania. Popularny wykład erystyki zawiera praca W. Warszawa 1985. 296. Wykłady z dziejów logiki. T. czy dyskutant ten autorytet uznaje. nazywamy sofizmatami4. bez zważania na to.przysięgać na słowo nauczyciela . a w rzeczywistości kryją w sobie błędy logiczne rozmyślnie utajone przez argumentującego. 44. Warszawa 1963. Warszawa 1971. Argumentacje. Poprzestanie na powołaniu się na autorytet. Pszczołowski. s.

to osoba x powinna czynić C”. Krok myślowy.i sąd. sąd stwierdza pewne fakty. że tak a tak było. Drogą subsumpcji sąd dochodzi do wniosku. nazywa się aktem subsumpcji.oraz na wyszukaniu istotnych dla jej rozstrzygnięcia norm prawnych. iż zaszły okoliczności W i osoba. działając praworządnie. i stwierdza. że należą one do zakresu zastosowania pewnej obowiązującej normy. ma cechy T. Wyrokowanie czy to w sprawach cywilnych. powinna według obowiązującej normy generalnej czynić C. czy karnych opiera się na dwóch rodzajach powiązanych ze sobą rozumowań: na rozumowaniach zmierzających do ustalenia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia danej sprawy .: „Jeżeli zajdą okoliczności W i osoba x ma cechy T. Ustalono. względnie jest . Struktura uzasadnienia wyroku Umiejętność jasnego formułowania myśli i rozumowania odpowiadającego postulatowi racji dostatecznej (por. iż osoba. ustalonych drogą wykładni wiążących przepisów prawnych (o czym będzie mowa w rozdz. XX). które głosi. Ustalić taki a taki fakt znaczy uznać za prawdziwe zdanie. XIII § 1) jest nieodzowna do należytego uzasadniania wyroków sądowych. Ogólnie biorąc. rozdz. że dany przypadek jest jednym z tych przypadków. do których odnosi się określona norma prawna. której sprawa dotyczy. ustanawia dla niej taką normę indywidualną w wyroku.Część trzecia PRACA MYŚLOWA PRAWNIKA Rozdział XIX LOGICZNE PODSTAWY UZASADNIANIA WYROKÓW SĄDOWYCH § 1. której sprawa dotyczy. Norma głosi np. w którym stwierdza się.

Ustalenie faktu musi więc być odpowiednio uzasadnione przez odwołanie się do przyjętych metod poznawczych. Sąd ustala te i tylko te fakty. Historyk ustala wszelkie istotne fakty z danej dziedziny. nakazują opierać się na informacjach z określonych źródeł. które można traktować jako ślad faktów z przeszłości itd. 1 . iż nie ma podstaw dla rozstrzygnięcia. to współcześnie stosowane metody w ogólnym zarysie przypominają metody stosowane przez historyka w jego badaniach: zapoznawanie się z dokumentami. który pociąga za sobą istotne skutki prawne. co do których ma wiarygodne przekazy. Historyk może oświadczyć. Poznanie sądowe a poznanie naukowe. czy nie miał miejsca. Do tego jednak. by oficjalnie ustalać fakty i na tej podstawie ustanawiać w wyroku wiążącą normę indywidualną.obecnie. z relacjami świadków. czy dany fakt miał. zakazują korzystać z określonych źródeł informacji. trzeba mieć po prostu sprawność intelektualną. trzeba mieć przyznane przez system prawny kompetencje. przy czym ustalenia sądu muszą być dokonane w sposób zgodny z przepisami procedury sądowej. uznawać jakieś fakty za wykazane ze względu na ustalenie innych itp. Przepisy te m. ss. Są jednak także bardzo istotne różnice1. 189 i n. natomiast ustalenie dokonane przez sąd ma charakter oficjalnego aktu. Poznań 1979.por.in. Szerzej patrz: M. Do tego. § 5 niniejszego rozdziału). Zieliński. które są potrzebne do rozstrzygnięcia przedłożonej mu sprawy. że w danej sytuacji znajduje zastosowanie określona norma prawna. z przedmiotami. Ustalenie faktu przez historyka ma charakter tylko poznawczy. Jeśli chodzi o ustalenie faktów w procesie sądowym. by ustalać fakty i stwierdzać. Sąd musi takich rozstrzygnięć w danej sprawie dokonać (ułatwiają mu to określone domniemania formalne .

k. Zupełnie wyjątkowo dochodzi do przeprowadzenia przez sąd jakiegoś eksperymentu. o jaki sprawa się toczy (art. bo przecież członkowie sądu nie mieli zwykle sami okazji dokonać spostrzeżeń co do faktów. by sprawę rozstrzygał sędzia. Z konieczności jednak sędzia i ławnicy. który zagraża utratą oparcia dla budynku sąsiada wnoszącego pozew. których znajomość może się okazać niezbędna do ustalenia stanu faktycznego w danej sprawie sądowej. by uznano. ustalając fakty. np. jeśli chcemy. Źródła ustaleń Ustalenie faktów przez sąd opierać się musi na odpowiednim uzasadnieniu zdań stwierdzających te fakty czy to bezpośrednio .przez odpowiednie rozumowanie 2 . zdani są głównie na uzasadnienie pośrednie. Jeśli nadto zważyć. 30 § 1 pkt. że w przeważającej części zespół sądzący zmuszony jest opierać swe ustalenia na informacjach przekazywanych mu przez różnego rodzaju informatorów. gdy korzystamy z cudzych informacji.). kogo uznać za wiarygodnego informatora.przez takiego czy innego rodzaju spostrzeżenia (w tym przypadku spostrzeżenia członków sądu). który był świadkiem czynu. że dając mu wiarę postępujemy w sposób rozsądny. a znaki graniczne są wyraźnie przesunięte. że z konieczności ograniczona tylko jest wiedza członków zespołu sądzącego dotycząca ogólnych prawidłowości występujących w dziedzinie najróżnorodniejszych zjawisk przyrodniczych i społecznych. W sprawach karnych przepisy nie pozwalają nawet. że sąsiad kopie na granicy parceli głęboki dół. 4 k. czy też pośrednio .§ 2. Stosunkowo rzadko dochodzi do oględzin sądowych. które mają być ustalone w procesie. w czasie których osoby wchodzące w skład sądu mają możność dokonać spostrzeżeń. W każdym przypadku. jakim informacjom. nasuwa się z punktu widzenia postulatu racji dostatecznej pytanie. jakiego rodzaju informatorom można zaufać. to oczywiste staje się. itp.p. że miedza jest zaorana. Sprawa jest tym .

Mowa tu o uzasadnianiu bezpośrednim i pośrednim w tym znaczeniu. w jakim w prawoznawstwie mówi się o dowodzie pośrednim i bezpośrednim.a nie w tym sensie. dając wiarę przede wszystkim tym. skłonni jesteśmy selekcjonować otrzymywane informacje. że zwykle. gdy żywimy określone przypuszczenia w danej sprawie. XIII § 1 .trudniejsza. o jakim była mowa w rozdz. 2 . które nam z jakichś względów odpowiadają.

i na . które by skłaniały naszego informatora do wypowiadania się wbrew przekonaniom (jak np. co słyszeli od innych ludzi). dotyczące wszelkich faktów danego rodzaju. Z tego ostatniego względu należy odróżnić informatorów . iż ktoś jest dla nas wiarygodnym informatorem. czy ktoś jest wiarygodnym informatorem w danej dziedzinie. oraz 2) czy chce nas rzetelnie poinformować. skąd posiada wiedzę o faktach. chęć ściągnięcia na siebie powszechnej uwagi itp. którzy nam mówią o tym.). muszą wskazywać jakąś argumentację za czy przeciw wiarygodności danej informacji. przed skompromitowaniem wyznawanej idei. Profesor archeologii może być bardzo złym informatorem co do zasad funkcjonowania telewizora. Staramy się wtedy zwykle zbadać. Członkowie sądu mogą więc np.świadków. a jednocześnie doskonałym informatorem w sprawie sposobu używania narzędzi rolniczych przed tysiącem lat. a także. zależy od dwóch kwestii: 1) czy ma on należycie uzasadnioną wiedzę o faktach. wierzyć świadkowi albo nie wierzyć w jakiejś kwestii . 233 § 1 kod. obawa przed ściągnięciem na siebie jakiegoś nieszczęścia. o których nas informuje. iż sąd według własnego przekonania na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału określa wiarygodność i moc dowodów (wieloznaczne w języku prawniczym słowo „dowód” oznacza w tym przypadku określoną informację). art. Mówiąc. To. musimy. chęć zysku. określić dziedzinę. oraz informatorów-r zeczoznaw-C ó w.ale przekonania ich muszą się opierać na wszechstronnym rozważeniu zebranego materiału.We współczesnym procesie sądowym przyjmuje się zasadę (np. postępowania cywilnego). rzecz zrozumiała. którzy na podstawie własnych spostrzeżeń lub informacji otrzymywanych od innych ludzi potrafią sformułować jakieś twierdzenia ogólne. w jakiej oczekujemy od niego trafnych informacji. czy są jakieś powody. o których informuje. co widzieli czy słyszeli co do faktów jednostkowych (między innymi powtarzając.

że było tak a tak. i jeśli naoczny świadek jest przekonany. wobec czego przyjmowanie za prawdę tego. że jedna i ta sama osoba spełnia wobec nas rolę świadka i rzeczoznawcy w pewnej dziedzinie. oraz że następuje coraz dalej idąca specjalizacja wiedzy rzeczoznawców. że było tak a tak. czy świadek zeznaje szczerze. że jeśli naoczny świadek zeznaje. Łatwo zauważyć. mógł ulegać złudzeniom (por. mógł się zasugerować pytaniami policjanta czy prokuratora prowadzącego przesłuchanie przed wniesieniem aktu oskarżenia. to rzeczywiście było tak a tak. Często bywa. co zeznał choćby naoczny świadek. jest zawsze w mniejszym lub większym stopniu ryzykowne. § 3. od zainteresowania wynikiem sprawy i innych czynników. spostrzeżenia jego mogły być mylne. których tu rozważać nie możemy. Łatwo jest zauważyć. to naoczny świadek jest przekonany. jak następuje: jeśli naoczny świadek zeznaje. który bezpośrednio zetknął się z badanym faktem. źle zorientowanych osób. od obawy przed karą za fałszywe zeznania. że przesłanki tego wnioskowania w odniesieniu do wielu świadków mogą okazać się fałszywe. że w miarę rozwoju wiedzy ludzkiej coraz częściej uzasadnienia wypowiadanych przez nas twierdzeń oparte są na doświadczeniu lub na wnioskowaniu jakichś innych osób. rozdz. wnioskuje się. to znaczy zgodnie ze swymi przeświadczeniami. XIII § 2). Nawet jeśli naoczny świadek zeznaje szczerze i niczego nie ukrywa w swych zeznaniach. to rzeczywiście było tak a tak.a reszty potem domyślić się lub dowiedzieć od innych. stąd wniosek. że było tak a tak. jak była o tym mowa poprzednio. To. zależy od jego wyrobienia społecznego. a także świadek mógł po prostu zapomnieć o .podstawie tej wiedzy ogólnej potrafią wysnuwać wnioski uzasadniające twierdzenia o jakimś poszczególnym przypadku. to. Określanie wiarygodności świadków Bodaj najczęściej sąd opiera się na zeznaniach świadków. mógł widzieć dany wypadek tylko częściowo . Przyjmując za prawdziwe zdanie zeznane przez świadka. że było tak a tak.

a przy tym nie myliła się co do tego.). która wystawiła dokument. W takich przypadkach prawdopodobieństwo. zawierające jak największą liczbę elementarnych informacji składowych. rozdz. które miały ów dokument wystawić. czy informacje przekazywane przez świadka są prawdziwe (pomijając już nawet zagadnienie. oraz że osoba. którzy tyle tylko zeznają. z drugiej strony analizuje się ich treść i porównuje informacje pochodzące z różnych źródeł. Wobec tych wszystkich trudności ustalenia. Podobne trudności sprawia ustalenie faktów na podstawie różnego rodzaju dokumentów. między twierdzeniami świadka a informacjami przekazywanymi z innych źródeł. tzn. Stąd postulat. miała zamiar oświadczyć w dokumencie prawdę. że dokument jest autentyczny. czy świadek umie przekazać posiadane informacje . by poprzez stawianie odpowiednio przemyślanych pytań ( por. co głosi dokument. a przy tym na ogół żadna z nich nie okaże się niezgodna z informacjami przekazywanymi z . rozstrzygnięcia szuka się z jednej strony w obserwacji sposobu składania zeznań. co w dokumencie stwierdziła. Bardzo często sąd ma do czynienia ze świadkami. że opis faktów w zeznaniu świadka odpowiada rzeczywistości. Im więcej tych informacji zdołamy potwierdzić ze źródła niezależnego od danego informatora.ze względu na wiek. by przede wszystkim szukać świadków naocznych3. bo dochodzi nadto niebezpieczeństwo przekręcenia wypowiedzi przez zeznającego. zakłada się. że świadek myli się czy też kłamie) lub niezgodności. Dając wiarę temu. że słyszeli o pewnych faktach od innych osób. to jest sprzeczności albo przeciwieństwa. rzeczywiście pochodzi od tej osoby czy urzędu. XI) uzyskiwać zeznania w miarę możności jak najbardziej szczegółowe. jest mniejsze niż przy zeznaniach świadków naocznych. zasób pojęć itp. Stąd dążenie do tego. Ważna jest sprawa wykrycia ewentualnych niezgodności wewnętrznych w treści zeznań świadka (co nasuwałoby myśl.pewnych faktach.

Warszawa 1963. Oczywiście w razie niezgodności informacji pochodzących z różnych źródeł należy szukać wyjaśnienia. a w innych niewiarygodnym. Pamięć -fakty i złudzenia. Hunter. który z informatorów myli się czy też kłamie. która ongiś przybierała czasem charakter wiążącej prawnie dyrektywy postępowania dowodowego. M. Tradycja prawnicza. że w pewnych kwestiach dany świadek jest wiarygodnym informatorem. tym lepiej uzasadnione jest dawanie temu informatorowi wiary w danej dziedziny. nakazywała szukać dwóch zgodnie zeznających świadków i żądać od nich możliwie najbardziej wyczerpujących informacji w danej kwestii. Analiza dostrzeganych w zeznaniach niezgodności prowadzić może zresztą do wniosku. ss. L. 3 . 107 i n. tak aby można było wykluczyć uprzednie uzgodnienie przez nich szczegółów zeznań.innych źródeł lub poprzednimi informacjami danego informatora. Interesujące uwagi o deformacjach kolejno przekazywanych wiadomości znaleźć można w książce: I.

Zasady analizowania treści zeznań świadków odnoszą się też do zeznań uczestników procesu (wyjaśnienia oskarżonego. Choć dokonano niezbędnych ustaleń co do faktów przytoczonych przez akt oskarżenia. że było tak. lub oskarżonemu. jakim zajmuje się logika. Opinie rzeczoznawców To. może w związku z całością stanu faktycznego sprawy nie dać wiary pozwanemu. co twierdzą strony. nie zawsze wystarcza do ustalenia faktów potrzebnych do rozstrzygnięcia sprawy. Wyjaśnić tu należy. czy pocisk wydobyty z ciała ofiary jest pociskiem wystrzelonym z pistoletu. sędzia musi zasięgnąć opinii biegłych. które jest już poza ramami uporządkowanego i jasnego myślenia. który przyznaje się do czynów zarzucanych mu w akcie oskarżenia. czy oskarżony jest człowiekiem umysłowo chorym. i słabo uzasadnia decyzję sądu. Uzasadnienie w części dotyczącej stanu faktycznego będzie się wówczas przestawiać następująco: . potrzebna jest wiedza specjalna. jak twierdzi osoba wnosząca pozew. Źle jest. która pozwoliłaby mu z dokonanych ustaleń wywnioskować. ile wart był zabytkowy wazon stłuczony przez pozwanego. osób dobrze znających się na danym zagadnieniu. a więc np. co stwierdzono przez oględziny. decyduje tylko subiektywne nastawienie członków sądu do świadka. Jeśli do tego. zeznania świadków czy dowody z dokumentów. który znaleziono u oskarżonego. § 4. nawet gdy przyznaje on. itd. to znaczy wyznaczonych rzeczoznawców. czy dana operacja została wykonana z zachowaniem zasadniczym prawideł sztuki lekarskiej. czy symulantem. iż sąd w państwie demokratycznym ma obowiązek szukać prawdy niezależnie od tego. gdy o tym. czy dać świadkowi wiarę. zeznania stron w procesie cywilnym). by z dokonanych ustaleń można było wysnuć wniosek co do faktu istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy. sędzia może nie posiadać wiedzy. „wyczucie sędziowskie”.

ale wnioskowanie decydujące dla rozstrzygnięcia sprawy przeprowadza sąd. dlaczego dobry prawnik powinien mieć możliwie szerokie wykształcenie ogólne. dokumentów i zeznań świadków sąd doszedł do przekonania. wobec czego przyjął. Jest natomiast krokiem ryzykownym wierzyć komuś.„Na podstawie oględzin. jest uważany za znawcę danego zagadnienia przez innych rzeczoznawców z tej dziedziny. to musiało zajść zdarzenie Y. Łatwo teraz zrozumieć. kto nie zna współczesnego stanu poglądów na daną sprawę. a przy tym w danej sprawie panuje zgodność poglądów między rzeczoznawcami (communis opinio doctorum). że miało miejsce zdarzenie Y (który to fakt jest istotny dla rozstrzygnięcia sprawy)”. Jeśliby sąd nie był przekonany do trafności opinii danego biegłego. Biegły złożył opinię. jeśli żyje on współcześnie. § 5. by móc szybko zrozumieć opinię biegłego i samodzielnie wnioskować na podstawie wiadomości w niej zawartych. nie podając wyczerpującego i przekonywającego uzasadnienia. kto sam tylko za rzeczoznawcę się ogłasza lub głosi tezę odbiegającą od poglądu innych specjalistów. Co do informacji pochodzących od rzeczoznawców przyjmuje się na ogół. Biegły dostarcza sądowi wiadomości ogólnych umożliwiających wnioskowanie. Ryzykownym też krokiem jest dawać wiarę rzeczoznawcom niezidentyfikowanym. . czyli ustanawiają domniemania prawne. iż jest rzeczą rozsądną ufać jakiemuś określonemu (zidentyfikowanemu z imienia) rzeczoznawcy. może się zwrócić o opinię do innego jeszcze biegłego i porównać obie opinie. podobnie jak dawać wiarę komuś. że skoro zaszło zdarzenie X. Sąd uznał opinię biegłego za nie budzącą wątpliwości. Domniemania prawne Przepisy ustawy nakazują niekiedy uznawać w określonych warunkach określonego rodzaju fakty za prawnie ustalone. iż miało miejsce zdarzenie X. chyba że ktoś zorientowany w danej dziedzinie (np. redaktor dziani poważnego wydawnictwa encyklopedycznego) poręcza za dobór rzeczoznawców.

iż choć obcował w tym okresie z matką dziecka. 85 § 1 kod. to jest wolno wykazywać. Jakiż jest cel ustanowienia domniemania w tych przypadkach. w których można domniemanie obalać. dopóki nie zostanie mu udowodniona wina w trybie przewidzianym w niniejszym kodeksie”. według art. kto obcował z matką dziecka w czasie od trzechsetnego do sto osiemdziesiątego pierwszego dnia przed jego urodzeniem. aż do momentu. Domniemanie z art. według art. to uznawać należy na tej podstawie. że to pozwany spowodował zapłodnienie . i op. iż ustawa nie dopuszcza dowodu przeciw domniemaniu (praesumptio iuris ac de iure) i wówczas wniosku płynącego z ustanowionego domniemania nie można obalić.: „Jeśli ustawa uzależnia skutki prawne od dobrej lub złej wiary.W jednych przypadkach tego rodzaju przepisy nakazują uznawać. iż pozwany mężczyzna obcował w tym okresie z matką dziecka. mimo to nie było Y? Chodzi tu o ciężar dowodu.chyba że pozwany wykaże. art. ciąży jednak nie spowodował lub że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne. jest bowiem domniemaniem dopuszczającym jego obalenie (praesumptio iuris tantum). Są jednak również przypadki. 85 § 1 kod. iż zaszło zdarzenie Y (prawnie narzucona dyrektywa inferencyjna). w którym zostanie należycie wykazany odmienny stan faktyczny (domniemania prawne formalne). Np. Wystarczy. domniemywa się istnienie dobrej wiary”. rodzinnego i opiekuńczego ustanawia domniemanie. 3 § 2 kod. Np. by sąd musiał uznać na tej podstawie. post. W innych przypadkach (domniemania prawne materialne) ustawa nakazuje przyjmować. cyw. że chociaż było X. karnego: „Oskarżonego nie uważa się za winnego. że zostanie wykazane przed sądem. Kto swoje żądania prawne opiera na pewnych faktach lub odmawia czyimś . 7 kod. że zaszło zdarzenie X. rodz. że jeśli ktoś zdoła wykazać w postępowaniu dowodowym. iż ojcem dziecka pozamałżeńskiego jest ten. wyjątkowe w prawie RP. że istnieje określony stan faktyczny istotny z prawnego punktu widzenia.

cyw. w których ustawodawca uważał to za pożądane (np. zwykle jednak dyrektywą wiążącą sędziego tylko w tych przypadkach. oględziny itd. iż ustalanie faktów w procesie sądowym jest czynnością unormowaną przez prawnie wiążące dyrektywy i ma charakter czynności konwencjonalnej.. Zwrócić trzeba uwagę. w których z innych ustalonych przesłanek nie wynika. dokumenty. 6 kod. drogą wnioskowania niezależnego od dyrektyw ustawy. Domniemania prawne ułatwiają dowód w tych przypadkach.). iż dziecko urodziło się w 301 dni po stosunku między pozwanym mężczyzną a matką dziecka. lecz z wiedzy uzyskanej przez sędziego (domniemanie faktyczne). dyrektywą czasem bezwyjątkowo wiążącą (praesumptio iuris ac de iure). to dziecko nie może w tym przypadku korzystać z domniemania ustanowionego przez art. iż rzeczywiście w tym wyjątkowym przypadku ciąża trwała znacznie dłużej. Sędzia jednak po zebraniu dodatkowych informacji. że pozwany jest ojcem dziecka. to jest do tego upoważniony przez przepisy . jaki wskazuje domniemanie.żądaniom powołując się na pewne fakty. może orzec. iż do wniosku tego rodzaju. musi faktów tych dowieść (art. ułatwiając dziecku dochodzenie ojcostwa). ukonstytuowanej przez swoiste reguły. W tym przypadku wnioskowanie sędziego jest niezależne od obowiązującego domniemania prawnego. Jeżeli sąd uznaje pewne fakty za wykazane w procesie przez zeznania świadków. Domniemanie prawne jest narzuconą przez ustawę dyrektywą inferencyjną wnioskowania z jednych faktów o innych. wykazane zostanie. 85 § 1 kod. Obowiązywanie domniemań prawnych jest wyraźnym przejawem tego. sędzia może dochodzić i inną drogą. ponieważ założenie o związku między faktami bierze się tu nie z ustawy. iż to pozwany jest jego ojcem. że wniosek wypływający z domniemania jest fałszywy (praesumptio iuris tantum).. niż to ma miejsce normalnie. reguły uznawania twierdzeń za należycie uzasadnione w procesie. Jeśli np. i op. przerzucając na stronę przeciwną ewentualny ciężar obalenia domniemania. rodz.

czy też badając dalsze fakty... Pn nie wystarczają do przyjęcia wniosku . Poszlaki Niejednokrotnie fakty stwierdzone początkowo w postępowaniu sądowym nie stanowią bezpośrednio podstawy wnioskowania co do faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (np. . Pn. . Mianowicie niewątpliwie ustalone dotychczas w procesie fakty. P2. na którym powód opiera żądanie pozwu). Stwierdzono niewątpliwe fakty opisane w zdaniach P1. rozdz.. Jeśli uda się znaleźć fałszywe następstwa dla każdej z konkurencyjnych hipotez oprócz jednej. że oskarżony dokonał zarzucanego mu czynu. P1. P2. czy oskarżony popełnił zarzucany mu czyn. dla której znajdowano jedynie następstwa prawdziwe. a więc sprawdza się te hipotezy czy to w świetle faktów dotychczas ustalonych w postępowaniu. które takie sposoby ustalania faktów dopuszczają. W ogólnym schemacie przedstawia się to następująco: 1. Oczywiście póki fakty poszlakowe dadzą się wyjaśnić przez dwie różne hipotezy konkurencyjne.proceduralne. czy miało miejsce zdarzenie. wyjaśniających te fakty. stara się sędzia wyjaśnić przez postawienie na podstawie posiadanej wiedzy różnych hipotez konkurencyjnych (zwanych niekiedy potocznie wersjami danej sprawy). W takich przypadkach sędzia zmuszony jest do przeprowadzenia bardziej złożonych rozumowań. czyli poszlakami. XVI § 4) ze zdań o faktach poszlakowych.. które mogą być wyjaśnione w inny sposób.. czy też nie. 2. zwane faktami poszlakowymi. Po sformułowaniu takich konkurencyjnych hipotez szuka się ich dalszych następstw. to tę jedyną nie obaloną hipotezę przyjmujemy jako należycie uzasadniony wniosek redukcyjny (por. niż przez hipotezę. nie ma podstawy do uznania którejś z nich za prawdziwą.. W szczególności nie wolno skazać oskarżonego na podstawie poszlak. § 6.

natomiast znaleziono cudze ochronne ubranie robocze. który od kilku dni nosił ubranie robocze innego nieco gatunku niż pozostali pracownicy.. Hk. a sąsiedzi przypomnieli sobie. a klucz tkwi w drzwiach od wewnątrz. że wyrzucił je. Nie znaleziono odcisków palców. zawiadomili o tym policję. Przeprowadzono u Becińskiego rewizję. 5. że przed paroma dniami krzewy pod tarasem zostały przez kogoś (nie wiadomo przez kogo) połamane. 3. w wyniku której znaleziono marynarkę Iksińskiego. Są podstawy do obalenia wszystkich tych hipotez oprócz H1. zaintrygowani tym. aby zginęły jakieś cenne przedmioty większych rozmiarów.. Przyjmuje się H1 jako podstawę rozstrzygnięcia sprawy co do stanu faktycznego. Drzwi wychodzące na taras pierwszego piętra były uchylone. Mieszkanie było splądrowane. że takie ubranie robocze wydawano monterom fabryki w miejscowości N. Co do ubrania roboczego oświadczył. P2. Po otwarciu drzwi znaleziono w mieszkaniu zwłoki Iksińskiego. 4. sąsiedzi.. Podejrzenia padły na Becińskiego. Pn w świetle posiadanej wiedzy można wyjaśniać za pomocą konkurencyjnych hipotez H1. a sąsiedzi zauważyli.. Oto np. że zgon nastąpił prawdopodobnie 15 marca. H2. nie stwierdzono jednak. .istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy.. Iksiński zajmował się pokątnym handlem dewizami. że nabył tę marynarkę od nieznanego mu handlarza na rynku w M. w następstwie silnego uderzenia tępym przedmiotem w głowę. P1. . H3.. gdyż się . w dniu 20 marca. że Iksiński od kilku dni nie wychodzi ze swojego kawalerskiego mieszkania. które mogłyby należeć do mordercy. Ustalono natomiast. H4 . telewizor itp. W mieszkaniu stwierdzono brak najlepszego garnituru Iksińskiego. Beciński nie przyznał się do popełnienia zabójstwa i wyjaśnił. że często przychodzili do niego wieczorem różni nieznani osobnicy. jak maszyna do pisania. w pobliżu M. w pewnym przypadku w miejscowości M. Ustalono.

Stwierdzono. sędzia musi zważyć. można by wyjaśnić przyjmując hipotezy. że kupił marynarkę . gdy powiedział. a nie stwierdzono. bo stwierdzono fałszywość jej następstwa. Ale niezależnie od sposobu obrony oskarżonego. to wyjeżdżał do M. To. Można by jednak szukać wyjaśnienia przyjmując.jest niezgodne z prawdą. jak się zdaje. a przy zeskakiwaniu zwichnął nogę. co . bo w rzeczywistości nabył ją później? Musiałby w takim razie opuścić dzień pracy. czy rzeczywiście nie ma żadnych innych możliwości wyjaśnienia stwierdzonych faktów. że od 16 do 20 marca Beciński był nieobecny w pracy. a mianowicie za pomocą dwóch hipotez: że zwichnął nogę spadając z drabiny i przy tym podarł ubranie robocze. Ale następstwem tej ostatniej hipotezy byłoby to. zabił go. gdy w domu spadł z drabiny. natomiast z zespołu dwóch hipotez wyjaśniających losy obu ubrań bez przyjęcia. A może Beciński w czasie pierwszego przesłuchania nie chciał się przyznać. że Beciński dokonał zabójstwa. nie wyjeżdżał w tym czasie ze swojego miejsca zamieszkania w N. bo targ odbywał się rano. od nieznanej osoby. po czym z jakichś przyczyn nie chcąc wychodzić normalną drogą wydostał się przez taras. że Beciński wszedł pod jakimś pozorem do mieszkania Iksińskiego.. że wyjeżdżał 20 marca do M. by po 20 marca pracę opuszczał. przypuszczalnie zabierając wyłącznie pieniądze i waluty obce oraz wkładając na siebie ubranie Iksińskiego. co stwierdzono w postępowaniu dowodowym.).podarło. (jeśli nabył w M.jak stwierdzono . jedna okazała się fałszywa. Nie można. jak zeznali sąsiedzi. a marynarkę Iksińskiego nabył na rynku w M. ale. inaczej wytłumaczyć sobie stwierdzonych faktów niż za pomocą hipotezy. które obciążają Becińskiego zarzutem zabójstwa. Może Beciński pomylił się. i nabył następnie inne. że nabył marynarkę 20 marca. miał bowiem zwolnienie lekarskie z powodu zwichnięcia nogi. że Beciński zabił Iksińskiego. Są tu więc rozbieżne hipotezy. że Beciński nie ma nic wspólnego ze sprawą zabójstwa. A więc z konkurujących hipotez ostały się te.

dlaczego od sędziego wymagać należy wysokiej sprawności umysłowej i sumienności w ustalaniu każdego. nawet najdrobniejszego szczegółu.w innych okolicznościach niż podaje. dotyczące obalenia hipotez konkurencyjnych. aby zabójstwo zostało dokonane? Wszelkie tego rodzaju wątpliwości. jeśli w procesie poszlakowym ma zapaść wyrok skazujący oskarżonego. . Łatwo więc zrozumieć. A może Beciński był w mieszkaniu Iksińskiego po zabójstwie dokonanym przez kogoś innego lub był tylko jako pomocnik zabójcy? Dlaczego jednak taiłby to w obliczu grożącej kary za zabójstwo. iż marynarka pochodzi z przestępstwa? Wtedy jednak nie podtrzymywałby swego twierdzenia. gdyby nie działał z mordercą w ścisłym porozumieniu i nie godził się na to. a mianowicie. mając do wyboru ukaranie za zabójstwo i ukaranie za paserstwo. muszą zostać wykluczone. że kupił ją ze świadomością.

widząc na wieszaku taki płaszcz. Pozwany czy oskarżony może milczeć. Można wnioskować redukcyjnie. Sędziemu nie wolno orzec. względnie pozwanego). Podlega karze.twierdzi. że zabrał palto celem przywłaszczenia. jeden z tych wniosków może być znacznie bardziej prawdopodobny od drugiego.§ 7. kto zabiera cudze mienie ruchome celem przywłaszczenia. To zadaniem oskarżyciela jest przekonać sąd o winie . czy nie dokonano kradzieży owego płaszcza. a nie zwalnia to sądu z obowiązku poszukiwania obiektywnej prawdy.ma on obowiązek orzec. który do zakładu wszedł bez palta. może nie bronić się. Rodzaje wnioskowań w sądowym postępowaniu dowodowym Wnioskowania. jakie przeprowadza sędzia ustalając fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Jeśli zamierzał zabrać palto celem przywłaszczenia. Zważywszy na inne ustalone okoliczności. Sędzia ma więc przed sobą dwa rozbieżne wnioski możliwe we wnioskowaniu uprawdopodobniającym.na korzyść oskarżonego. Sędzia po rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy musi w tym przypadku podjąć decyzję „racjonalną”. Zatrzymano na ulicy klienta zakładu fryzjerskiego. to musiał je wynieść z zakładu. że uważa kradzież za wysoce prawdopodobną . Ale oskarżony podsuwa inny wniosek redukcyjny . czy dokonano. rzadko składają się wyłącznie z wnioskowań dedukcyjnych . która byłaby poparta argumentami przekonującymi rozsądnego człowieka. ale to nie rozstrzyga kwestii. czyli ustalając tzw.zwykle przeplatają się tu wnioskowania dedukcyjne i różne wnioskowania uprawdopodobniające. jak jego własny. że przez roztargnienie włożył na siebie płaszcz. stan faktyczny sprawy. ale decyzja ta nie zawsze jest wnioskiem wyprowadzonym dedukcyjnie ze stwierdzeń dokonanych poprzednio 4. Pamiętać wszakże należy o zasadzie prawnej in dubio pro reo (w razie wątpliwości . z jaką myślą oskarżony nakładał na siebie ów płaszcz. to znaczy taką. a wychodząc włożył na siebie cudze palto.

oskarżonego. to i tak nie wiedziałby stąd. a nie w obiektywnym rozumieniu. Gdyby natomiast ów sędzia stwierdził. których ojcostwo ma być ustalone. czy jego polityka orzekania jest właściwa. które. mógłby stąd wyciągnąć wniosek. jak postąpić w poszczególnym przypadku. a nazbyt nie dowierza pozwanym mężczyznom.póki więc zarzuty są dla sądu wątpliwe. jak wykazało postępowanie. gdy np.75. Sędzia musi więc wykazać rozsądny krytycyzm wobec argumentów oskarżenia. jeśliby nawet sędzia znał liczbowe prawdopodobieństwo danego zdarzenia ze względu na dane okoliczności. udało się ustalić. że zdarzenie takie nastąpi: mówiliśmy tu bowiem o prawdopodobieństwie w subiektywnym. Wymaga to wysokiej sprawności intelektualnej i staranności w pracy. Sędzia ma nieraz orzec. że zbytnio wierzy matkom wnoszącym pozew o ustalenie ojcostwa ich dziecka. że jego orzecznictwo jest wadliwe . Ale znajomość prawdopodobieństwa nie pozwoliłaby mu . który by stwierdził na podstawie swych notatek. że na 300 spraw o ustalenie ojcostwa orzekł zgodnie z żądaniem pozwu tylko w 200 sprawach. Gdyby np. póty oskarżony musi uchodzić za niewinnego (domniemanie formalne). czy miało miejsce zdarzenie. prawdopodobieństwo to jest równe 0. Zresztą. Co najwyżej mógłby się na tej podstawie zorientować.że na 300 takich spraw w 295 orzekł.na niekorzyść dzieci. przy tym z reguły sędzia nie ma możności ująć liczbowo prawdopodobieństwa ze względu na poznany układ okoliczności. jest zdarzeniem prawdopodobnym w jakimś odpowiednio wysokim stopniu. mógłby dojść stąd do przekonania. dyktowanej poczuciem odpowiedzialności moralnej za wydany wyrok. śledząc swoje rozstrzygnięcia tego rodzaju spraw na przestrzeni dłuższego czasu.że w około 90 na 100 przypadków pozew o ustalenie ojcostwa dziecka jest skierowany przeciwko właściwemu mężczyźnie. to sędzia. ale nie jest obowiązkiem oskarżonego przekonywać sąd o swej niewinności . iż pozwany jest ojcem dziecka.

który nie wynika logicznie z przesłanek.przecież stwierdzić. w których konkretnie przypadkach się omylił. racjonalny” . 4 . Potocznie często mówi się o „wniosku dedukcyjnym” mając na myśli „wniosek rozsądny.a taki może być w pewnych okolicznościach również wniosek.

prowizoryczne ustalenia poprzedzające właściwe postępowanie dowodowe przed sądem. uznanie jakichś zdań za prawdziwe w wyniku postępowania dowodowego przed sądem jest z reguły tylko uprawdopodobnieniem tych faktów w odpowiednio wysokim stopniu. by było widać. mówią oni o uprawdopodobnieniu wtedy. Termin „uprawdopodobnienie” używany jest przez prawników w innym znaczeniu. należy sformułować końcowy wniosek w takiej postaci. że stanowi szczególny przypadek należący do zakresu zastosowania pewnej normy. że ma tu zastosowanie przepis art. za pomocą wprowadzenia go w błąd. głoszący. Stwierdzić. na dowodzeniu w ścisłym tego słowa znaczeniu5. Toteż każde słowo w sformułowaniu końcowym wniosku co do stanu faktycznego musi być użyte w sposób ścisły. Prawnicy często nie zdają sobie z tego sprawy. nie opiera się jednak na dowodzie. umieszczony tam dla zmylenia łatwowiernych). § 8. Takie ujęcie końcowego wniosku co do stanu faktycznego pozwala łatwo stwierdzić. to niewystarczający ogólnik: trzeba stwierdzić. który wedle oświadczenia Jana miał być zegarkiem powszechnie cenionej marki „Omega” (taki bowiem był napis na tarczy owego zegarka. że Jan oszukał Piotra przy zamianie zegarków. Ustalenie stanu faktycznego a subsumpcja Ustalając stan faktyczny. że Jan w celu osiągnięcia dla siebie korzyści majątkowej w postaci zegarka w złotej kopercie świadomie doprowadził Piotra. dającym sędziemu praktyczną pewność w sprawie. niż użyto go tu w poprzednim zdaniu. że ten stan faktyczny jest przewidziany w pewnej normie prawnej. że kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym . do niekorzystnego rozporządzenia swym mieniem przez zamianę cennego zegarka w złotej kopercie na bezwartościowy zegarek złożony ze starych części. gdy chodzi o pewne wstępne. karnego.Ustalenie faktów. 205 § 1 kod.

328. Warszawa 1971. Mówimy tu o dowodzeniu w sensie określonym w rozdz. za pomocą wprowadzenia w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania. s. 5 . XVI § 2. Cieślak. powinien zostać ukarany karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5.mieniem. Polska procedura karna. O wieloznaczności słowa „dowód” w języku prawniczym patrz: M. Dowodzenie utożsamiają często prawnicy z wszelkim uzasadnieniem pośrednim określonej tezy.

czy w danych okolicznościach żądanie przez dziecko alimentów od ojczyma odpowiada obowiązkowi moralnemu . która dopuściła się czynu przestępnego. kary pozbawienia wolności od pół roku do 5 lat). normy prawa karnego nakładając na sędziego obowiązek wymierzenia kary osobie. 1 kod. pozostawiają zazwyczaj sędziemu wybór kary w ogólnie wskazanych granicach (np. a nie krótszą czy dłuższą karę . Często bywa. Ustawa wskazuje wprawdzie sędziemu. a tym bardziej wydanie wyroku na podstawie dokonanej subsumpcji.) albo wymaga podjęcia decyzji kwalifikującej jakiś czyn według kryteriów trudnych do dokładnego określenia (np.. Będzie o tym mowa w następnym rozdziale. Dokonywanie subsumpcji.Subsumpcja jest możliwa dopiero wtedy.art. Z drugiej strony. karnego). czy rozpowszechniane przez oskarżonego fotografie miały charakter pornograficzny czy artystyczny art. zalgorytmizowanym. 173 § 1 k. że powinien brać pod uwagę takie a takie okoliczności czynu przestępnego jako okoliczności łagodzące czy obciążające. Czasem zaś trzeba dopiero wywnioskować z norm wysłowionych w tekście ustaw. dlaczego wymierzył tak wysoką. że z woli ustawodawcy obowiązuje pewna taka norma. Sędzia w uzasadnieniu wyroku musi więc między innymi uzasadnić.k. czyn nakazany przez normę do spełnienia może być w niej określony w sposób tylko ogólnikowy lub ramowy. która znajduje zastosowanie właśnie w okolicznościach danej sprawy. nie jest na ogół działaniem zautomatyzowanym. poświęconym logicznym podstawom wykładni prawa. i opiek. rodz. gdy poprzez analizę przepisów ustali się. 144 § 1 kod. iż precyzyjnie wyinterpretowana z przepisów prawnych norma prawna uzależnia możliwość dokonania subsumpcji od przyjęcia określonej oceny stwierdzonego faktu (np. w jakim stopniu pewna okoliczność ma wpływać na wymiar kary w poszczególnym przypadku. ale nie podaje dyrektyw szczegółowych. kryterium społecznego niebezpieczeństwa danego czynu art. jakie zawierają one normy. Tak np.

może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody renty obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanego oraz do możliwości zarobkowej zmarłego przez czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. że dany czyn przestępny budzi szczególną odrazę moralną).pozbawienia wolności. głosi. Mianowicie art. Uzasadnienie jest w takim przypadku zespołem ocen (np. ten. 446 § 2 kod. jaki wpływ na nią wywarły poszczególne okoliczności danej sprawy. Ustalając wysokość takiej renty sędzia zobowiązany jest uzasadnić swoją decyzję. względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny. że tylko dłużej trwająca kara pozbawienia wolności wpłynie prawdopodobnie na psychikę skazanego). taką właśnie. . a nie inną grzywnę itd. wskazując. cyw. a także . może być zobowiązany do wypłacenia odszkodowania. iż osoba.twierdzeń rzeczowych (np. Kto spowodował śmierć pewnej osoby. niezależnie od ewentualnej odpowiedzialności karnej.

albo nieszczęśliwego wypadku. 154 kod. Przewód sądowy pozwolił stwierdzić. płoty. że był to nieszczęśliwy wypadek. znajdujące się na granicy gruntów sąsiadujących. Według art. Piotr Szulc został oskarżony o zabójstwo lekarki Anny Bujak. choć sam to czyni. zważywszy. czy też Piotra . jak Kowalski przyciszonym głosem zwierzał się koledze. rowy i inne urządzenia podobne. Czy wiarygodne są zeznania świadka: „W tydzień po stwierdzeniu włamania do sklepu spółdzielni pracowałem przy wpuszczaniu snopów do młockami. bo była w ruchu. Sąd ustalił.że ma prawo używać rowu razem z Janem. iż to . a możliwość samobójstwa jest stosunkowo mało prawdopodobna. że to on dokonał włamania i że to mu się opłaciło”. Kogo w razie procesu będzie obciążać dowód: czy Jana . Piotr chce wnieść sprawę do sądu. Czy można skazać Jana za zabójstwo Piotra? 5. 2. że ich prawa własności co do sąsiadujących gruntów są niesporne? 4. oraz że rany takiego rodzaju musiały być zadane nożem przez silną osobę. cyw. nie pozwala Piotrowi moczyć lnu w granicznym rowie. służą do wspólnego użytku sąsiadów”. Lekarz oświadczył przed sądem w toku postępowania dowodowego.że ma wyłączne prawo używać rowu. chociaż nie jest wykluczona. Uzasadnij odpowiedź.: „Domniemywa się. że śmierć Piotra była wynikiem albo samobójstwa.Zadania 1. Jan. która była ustawiona niedaleko od szosy. że w czasie jego dyżuru przywieziono do szpitala Jana Wiśniewskiego. W jakiej części zeznań lekarz ten spełnia rolę biegłego? 3. ale słyszałem. albo zabójstwa przez Jana. u którego stwierdził dwie rany klatki piersiowej. Około godziny 16 przechodził Kowalski ze swym kolegą. Postępowanie dowodowe pozwoliło wykluczyć ewentualność. że mury. sąsiad Piotra. Nie odchodziłem od maszyny.

Władysław Warneńczyk. w trzy dni po zniknięciu lekarki zażądał telefonicznie wysokiego okupu od jej męża. zabierając ją rzekomo do chorego dziecka. po lekarkę samochodem. iż lekarka. Następnie wszelki ślad po niej zaginął. 97 kod. przy czym dawał Szulcowi do zrozumienia. grożąc jej zamordowaniem. W siedemnastym wieku pewien szlachcic przedstawił w sądzie na poparcie swych żądań dokument w języku polskim datowany w Krakowie 1 VIII 1444 roku. Szulc był osobą samotną. Małżeństwo Bujaków było zgodne. porzucając męża.właśnie Szulc przyjechał wieczorem dnia 31 VIII 92 r. którego głos był w każdym razie bardzo podobny do głosu Szulca. Dlaczego? 7.. mieli dwoje małych dzieci. Czy materiał ten wystarcza do skazania Szulca za zabójstwo? 6. cyw. Oskarżony wyjaśnił. Osobnik. Jaki rodzaj domniemania ustanawia ten przepis? .”. które zazwyczaj dokonywane bywają z osobami korzystającymi z usług tego przedsiębiorstwa”. rozpoczynający się od słów: „My. W domu Szulca znaleziono receptariusz i pieczątkę lekarki. iż przypadkowo spotkany nieznajomy mężczyzna obiecał mu 90 tyś. miała z owym nieznajomym nielegalnie wyjechać za granicę. i przegrał proces. król Polski i Węgier.. głosi: „Osobę czynną w lokalu przedsiębiorstwa przeznaczonym do obsługiwania publiczności poczytuje się w razie wątpliwości za umocowaną do dokonywania czynności prawnych. zł za przywiezienie lekarki do umówionego miejsca spotkania. bezdzietną. Art.

w pełni rozwiniętych wypowiedzi jednoznacznie nakazujących czy zakazujących określonym adresatom określonego postępowania w określonych okolicznościach. . z jednej strony. tj. z drugiej strony . Często w ich sformułowaniu brak w ogóle takich słów. Przepisy prawne ujęte są w bardzo różnorodne formy redakcyjne. Pojęcie wykładni Akty prawodawcze. by na jego podstawie można było ustalić normy postępowania czy też brak norm postępowania dla możliwie największej liczby różnorodnych sytuacji faktycznych1. które wyjątkowo tylko ma postać słowną w pełni rozwiniętej normy postępowania. rozporządzenia czy zarządzenia. Aby wyjaśnić. normatywny charakter danej wypowiedzi. nie formułują w sposób bezpośredni norm postępowania.Rozdział XX LOGICZNE PODSTAWY WYKŁADNI PRZEPISÓW PRAWNYCH I WNIOSKOWAŃ O OBOWIĄZYWANIU NORM PRAWNYCH § 1.do ujęcia go w taki sposób. Zazwyczaj dopiero na podstawie kilku przepisów . Jednostką redakcyjną tekstu prawnego tworzącego akt prawodawczy jest zdanie w sensie gramatycznym zwane przepisem prawnym.w jednym przepisie znaleźć można elementy potrzebne do odtworzenia wielu norm obowiązujących w danym systemie prawnym.odtworzyć można jakąś obowiązującą normę prawną. Ukształtowany przez tradycję prawniczą sposób redagowania ustaw i innych tekstów prawnych z założenia zmierzać ma. to znaczy ustawy. a także odwrotnie . dekrety. do maksymalnej zwięzłości tekstu. poprzez który przekazuje się wiadomość o ustanowieniu danych norm.i to czasem umieszczonych w zupełnie różnych ustawach . wyobraźmy sobie. które wskazywałyby na dyrektywalny. na czym polega skrótowość wysłowienia norm w postaci przepisów.

Poznań 1982. IAb. Wronkowska. . lub E. Pierwszy z nich głosi. IAc. Szerzej patrz: S. d oraz e.. 1 .. Problemy racjonalnego tworzenia prawa.że jakaś ustawa składa się jedynie z trzech przepisów. Trzeci wreszcie głosi. gdy powstanie sytuacja A lub B. ss. II. czyli 125 prostych norm postępowania. III. Za pomocą tych trzech przepisów zostało wysłowione 5×5×5. 185 i n. c.że dokonanie czynów nakazywanych przez ustawę powinno nastąpić. IV oraz V.. zaczynając od IAa. że ustawa dotyczy obowiązków osób rodzaju I. że adresaci określeni w pierwszym przepisie ustawy powinni w sytuacji określonej w przepisie drugim dokonać czynów a. aż do IEe. b. Drugi . lub C. lub D.

w toku której dokonuje się przekładu zbioru przepisów ogłoszonych w aktach prawodawczych na zbiór norm postępowania równoznaczny jako całość z danym zbiorem przepisów. w szerszym rozumieniu słowa „wykładnia”. W ścisłym znaczeniu tego terminu wykładnią. w toku wykładni (jeśli zostanie ona konsekwentnie doprowadzona do końca) dokonuje się przyporządkowania różnokształtnym przepisom prawnym . że do tegoż systemu prawnego należy też jakaś inna norma. wyprowadzona z pierwszej według określonych reguł wnioskowania (reguł inferencyjnych). Zakłada się także. o tym. że zainteresowane osoby na podstawie ogłoszonego tekstu prawnego odtworzą .Redagowanie tekstu aktu prawodawczego jest dokonywane przy milczącym założeniu. a więc ci. jakkolwiek w praktyce . jak i do przestrzegania zawartych w ustawach nakazów przeznaczonych dla ogółu obywateli. Do podejmowania jakichś praworządnych decyzji przez organy państwa. po omówieniu wykładni w ścisłym znaczeniu. lecz także normy będące w pewnym rozumieniu konsekwencjami tych pierwszych. nazywa się operację myślową. do których ustawa się zwraca.norm postępowania rozumianych w jakiś jeden. że określona norma przynależy do danego systemu prawnego. Inaczej mówiąc.odpowiednie normy prawne. uznawać mają za obowiązujące nie tylko normy wysłowione w jej przepisach. konieczne jest uprzednie dokonanie wykładni przepisów składających się na tekst obowiązujących aktów prawodawczych. to obowiązują też normy. które w pewnym przyjmowanym rozumieniu są konsekwencjami tej pierwszej. oznacza się nim zarówno zabiegi składające się na rekonstrukcję norm postępowania z przepisów prawnych. czyli interpretacją tekstów prawnych.według przyjętych w danej kulturze prawnej reguł wykładni . Tego rodzaju wnioskowania omówimy oddzielnie. Niekiedy. dostatecznie określony sposób 2 . jak i operacje myślowe polegające na wnioskowaniu na podstawie tego. iż jeśli obowiązuje określona norma.

26 i n. Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego. Zieliński. Nadto słowem „wykładnia” określa się niekiedy także rozstrzyganie problemów dotyczących obowiązywania w danym systemie prawnym norm między sobą niezgodnych rozstrzyganie przez zastosowanie odpowiednich reguł kolizyjnych. a więc ogół dyrektyw interpretacyjnych w ścisłym znaczeniu tego terminu.: M. Regułami tymi w niniejszym podręczniku bliżej zajmować się nie będziemy. 2 . Szerzej por. wskazując tylko na podstawowe rodzaje niezgodności norm. Wykładnia przepisów ma być zresztą przeprowadzona w taki sposób. reguł inferencyjnych oraz reguł kolizyjnych. 3 Ogół reguł dotyczących ustalania zbioru norm prawnych obowiązujących na podstawie określonych aktów prawodawczych.oddzielenie operacji interpretowania norm z przepisów i wnioskowania z tych norm o innych normach zaliczanych do systemu jest często bardzo trudne. by normy wyinterpretowane z przepisów nie były między sobą niezgodne3. Poznań 1972. ss. określa się niekiedy mianem reguł egzegezy tekstu prawnego.

któremu przypisuje się autorstwo wszystkich przepisów prawnych obowiązujących w danym kraju w danym czasie. Zakłada się przy tym. określanego umownie mianem „prawodawcy”. w sposób niezgodny z rzeczywistością. co kto kiedy czynić powinien. . iż różnokształtne przepisy trzeba dopiero przełożyć na takie wypowiedzi. założenia idealizujące (fikcję). W przypadku interpretowania przepisów prawnych przyjmuje się.nawet wtedy.W tradycyjnej nauce o wykładni prawa nie odróżniano w sposób dostatecznie wyraźny pojęcia przepisu prawnego od pojęcia normy prawnej i nie zwracano szczególnej uwagi na to. Całą uwagę natomiast kierowano na ustalenie znaczenia poszczególnych słów i zwrotów tekstu prawnego. Interpretacja tekstów prawnych jako wypowiedzi formułujących określony zbiór norm postępowania opiera się na założeniu. natomiast jasno zredagowane przepisy nie wymagają jakoby w ogóle wykładni. iż ów „prawodawca” jest prawodawcą racjonalnym.to zrobiła. że teksty prawne są wytworem jednego człowieka. jeśli były one wieloznaczne. gdy reguły znaczeniowe są jasne i bezsporne. nawet jeśli były one wydane dwieście lat temu czy też są to ustawy uchwalone przez kilkaset osób liczący parlament. po co . Przyjmując tego rodzaju założenie można bowiem wyjaśnić sobie. gdy pojawią się jakieś trudności z ustaleniem sensu przepisów. W interesującym nas przypadku za sens wydawania przepisów prawnych uważać można ustanowienie określonego zespołu norm prawnych. iż teksty te są racjonalnym wytworem działań człowieka . iż potrzeba wykładni powstaje dopiero wtedy. które bezpośrednio nakazują. Przyjmowano. Z punktu widzenia semiotyki wszakże każdy napis wymaga wykładni .wytworem działań człowieka. jaki był sens sporządzenia danego wytworu przez jakąś osobę.a więc w pewnym sensie: dlaczego . który dokonując ich zmierzał do określonego celu kierując się konsekwentnie posiadaną w danej dziedzinie wiedzą i odpowiednio uporządkowanymi ocenami.

że posiada on doskonałą wiedzę logiczną: nie ustanawia norm między sobą niezgodnych. dostatecznie ustabilizowanymi ocenami. które mają uzasadnienie aksjologiczne w przypisywanym mu systemie ocen. Zakłada się w szczególności. ss. to sprawa sporna. które stanowią ich konsekwencje itd. a wydając kolejno przepisy prawne. Nowak. wyznaczających ich adresatom zachowania takie. każde użyte przezeń wyrażenie jest potrzebne do wyinterpretowania określonych norm. a na podstawie tej wiedzy ustanawia takie normy. Jaka zaś była „naprawdę” wiedza i oceny tak pojmowanego „prawodawcy”. jako że ów „prawodawca” jest jedynie konstrukcją myślową prawników. w każdym momencie zmierzał do ustanowienia uporządkowanego systemu norm prawnych. iż ów „prawodawca” ma doskonałą wiedzę o języku. a mianowicie zamierzony stan spraw społecznych. tego oczywiście rozstrzygnąć się nie da. poprzez które skutecznie osiągnąć można przypisywany prawodawcy „cel ustawy”. względnym 4. Por. 35 i n. jeżeli ustanawia określone normy postępowania. „Racjonalność prawodawcy” jest więc czymś relatywnym. związana ze ścieraniem się różnych koncepcji politycznych po wydaniu danego tekstu prawnego. Studium z metodologii prawoznawstwa. Jaką zaś wiedzę i jakie oceny przypisują „racjonalnemu prawodawcy” interpretatorzy tekstów prawnych. Szerzej zajmuje się tą problematyką teoria prawa. w którym formułuje przepisy: każdemu wyrażeniu nadaje ściśle określony sens. co do skutków społecznych realizacji nakazywanych przezeń działań. Interpretacja prawnicza. to uznaje też za obowiązujące takie normy. Warszawa 1973.oraz że ma doskonałą wiedzę pozalogiczną. np. 4 . używając dwóch odmiennych zwrotów ma co innego na myśli itd.konsekwentnie kierującym się w swym działaniu określoną wiedzą i usystematyzowanymi. szerzej: L. . Następnie zakłada się.

Analogiczną rolę do przepisów wyznaczających sposób wykładni tekstu prawnego spełniają w kwestiach bardziej szczegółowych definicje legalne (definicje sformułowane w aktach prawodawczych). zazwyczaj wszakże są to definicje regulujące (np. jeśliby zaś były to przepisy wydane w różnym czasie. Przepisy prawne formułują definicje ustanawiające w sposób wyraźny wiążące reguły znaczeniowe w odniesieniu do języka prawnego. reguł inferencyjnych i kolizyjnych.bo nie dopuszcza się myśli.Oczywiście ludzie. to jest to wykładnia nie do przyjęcia. Fikcja „racjonalnego prawodawcy” służy przede wszystkim do usprawiedliwienia przyjmowanych przez prawników dyrektyw interpretacyjnych. którzy faktycznie redagują i wydają w imieniu państwa przepisy prawne. to znaczy oficjalnie nakazuje się. to widocznie prawodawca wydając przepisy późniejsze uchylił przepisy wcześniejsze . reguły inferencyjne i kolizyjne są częściowo sformułowane w przepisach prawnych dotyczących sposobu rozumienia innych przepisów (a więc w metaprzepisach). na podstawie reguł znaczeniowych danego języka z przepisów prawnych można było wyinterpretować dwie normy między sobą niezgodne. aby „z woli prawodawcy” miały obowiązywać normy między sobą niezgodne itp. które nakazują tak. Jeśli np. cyw. Wykładnia tekstu prawnego dokonana przez określony organ państwa w określonym trybie może mieć charakter prawnie wiążący. art. a nie inaczej interpretować. często wyraźnie przejawiają brak konsekwencji we wspomnianych dziedzinach. zwłaszcza orzecznictwie sądów. że dane przepisy należy tak właśnie. . Dyrektywy interpretacyjne. przeważnie jednak są one wytworem tradycji prawniczej przyjętej w akademickiej doktrynie prawniczej (w przyjmowanych przez naukę wzorach rozwiązywania zadań pewnego rodzaju) czy też w orzecznictwie. 10 § 1 kod. a nie inaczej rozumieć określone słowo czy zwrot językowy występujący w tekście prawnym.: „Pełnoletnim jest ten.

kto ukończył lat osiemnaście”). 51 kod. 51 § 1: „Przynależnościami są rzeczy ruchome potrzebne do korzystania z innej rzeczy (rzeczy głównej) zgodnie z jej przeznaczeniem. jeżeli pozostają z nią w faktycznym związku odpowiadającym temu celowi”. ujęte w zespoły kilku przepisów wyznaczających reguły znaczeniowe dla jednego lub nawet kilku terminów. wyznaczają reguły znaczeniowe dla terminów „przynależność” i „rzecz główna”. mianowicie: art. § 2: „Nie może być przynależnością rzecz nie należąca do właściciela rzeczy głównej”. trzy przepisy tworzące art. . cyw. § 3: „Przynależność nie traci tego charakteru przez przemijające pozbawienie jej faktycznego związku z rzeczą główną”. Np. Są to definicje mające postać definicji równościowych albo swoistego rodzaju definicji przez postulaty.

§ 2. post. „ma obowiązek” itp. art.” Formą wysłowienia normy zakazującej jest często przepis głoszący. Można dostrzec wiele ich rodzajów ze względu na sposób.zwykłą formą . Często spotykaną formą przepisu służącego do wysłowienia normy nakazującej jest przepis.) rozumieć należy jako normę nakazującą komornikowi. okoliczności jej zastosowania oraz nakazywanych czynów .dla norm nakazujących. Podobnie należy rozumieć np. post. . paragrafy czy ustępy zdań w sensie gramatycznym. które nazywamy przepisami prawnymi.Komornik oznacza w protokole zajęcia wartość każdej zajętej ruchomości” (art.inne. Często bywa tak.w związku z odpowiednimi przepisami proceduralnymi . przepis: ..dla norm zakazujących.: „Na każdej zajętej ruchomości komornik umieści znak ujawniający na zewnątrz jej zajęcie. zakres zastosowania czy zakres normowania. jak „nie wolno”. by w każdym przypadku w protokole zajęcia zapisywał wartość zajmowanych przedmiotów. „obowiązany jest”. zasadniczy tekst ustawy czy rozporządzenia składa się z ponumerowanych jako artykuły. rozszerzające lub zwężające zakres adresatów. w którym po prostu używa się czasownika w trybie oznajmującym. w jaki w tych przepisach wysłowione zostają normy prawne. 853 § 1 kod. cyw.. a z drugiej strony jest . . do określenia nakazywanej czynności. czy ewentualnie pewne fragmenty w pełni rozwiniętych norm prawnych. iż dany czyn „podlega karze”: przepis taki jest z jednej strony formą wysłowienia zakazu danego czynu (norma sankcjonowana). 854 kod. cyw. „nie może” itp. że obok przepisu zawierającego w ogólnym zarysie określenie adresata normy. Rodzaje przepisów prawnych Jak już powiedzieliśmy. albo zwrotów takich. w czasie teraźniejszym lub przyszłym. do których norma jest kierowana.. „musi”. W najprostszym przypadku przepis wskazuje jakiś obowiązek postępowania przy użyciu tego rodzaju zwrotów. uzupełniające przepisy zawierają dodatkowe określenia. Np. jak „powinien”.

iż ktoś „może”. jednocześnie zaś zakazuje się innym osobom ingerować w daną sferę jego działania. W szczególności zwrot. iż „wolno” coś czynić: stwierdzają one wtedy. z jednej strony. Przepisami. lecz te osoby. że zezwala się mu na dokonywanie pewnych czynności. iż ktoś „ma prawo”. z drugiej strony . Adresatem tak wysłowionej normy jest oczywiście nie osoba otrzymująca zezwolenie. iż przekroczyła normę sankcjonowaną. są przepisy zawierające zwroty. że temu komuś należy się jakieś świadczenie ze strony innej osoby. którym się ingerowania w pewne sprawy zakazuje. że wprawdzie czyny danego rodzaju są na ogół zakazane. czy też że norma taka zostaje właśnie uchylona. „może” coś czynić. znaczy w pewnych przypadkach tyle.wysłowienia normy sankcjonującej. A więc. W najprostszym przypadku przepisy zawierające te wyrażenia rozumie się jako wypowiedzi głoszące. Zwroty te. znaczy czasem tyle. w gruncie rzeczy jest on pewną postacią wysłowienia normy zakazującej wszystkim innym. bezpodstawnego ingerowania w daną sferę działań osoby otrzymującej zezwolenie. iż ktoś „może domagać się”. co do której w należyty sposób stwierdzono. choć w przepisie takim mowa jest o udzielaniu zezwolenia jakiejś osobie („z wyłączeniem innych”). czy też. bywają używane w języku prawnym i prawniczym zamiennie. że brak jest w danej ustawie normy zakazującej danej czynności. których to dotyczyć może. których interpretacja nastręcza szczególne trudności i powoduje nieporozumienia.są bardzo wieloznaczne i stąd zasadniczo różne może być znaczenie przepisów zawierających te zwroty. ale co do czynów wymienionych w przepisie czyni się zezwalający wyjątek i sformułowaną w innych przepisach normę ogólniejszą należy rozumieć jako ograniczoną tymi wyjątkami. „ma uprawnienie”. Przepis zawierający ten zwrot brany w takim rozumieniu staje się pewną postacią . „ma prawo” coś czynić. mianowicie normy nakazującej odpowiednim organom państwa dokonać wymierzenia sankcji osobie. „ma prawo”. Zwrot.

Czynność taka jest „ważna”. o których mowa w przepisach..jako recypienta tego świadczenia. Tak np. jaki może być wyznaczany przez normy prawne. iż komuś przyznaje się kompetencję (upoważnienie do) dokonania jakiejś czynności. stosunek „bycia uprawnionym wobec. w którym komuś przyznaje się kompetencję.”. a mianowicie normy nakazującej dokonać danego świadczenia na rzecz osoby określonego w przepisie rodzaju . zwłaszcza dla prawa zobowiązań.” jest odwrotnością stosunku „bycia zobowiązanym wobec. nie jest jednak jedynego rodzaju stosunkiem między jakimiś dwoma podmiotami.. IX § 2. trzepanie dywanów. Czynności. przechodzenie przez pewien obszar itp.albo czynnościami konwencjonalnymi. mogą być prostymi czynnościami psychofizycznymi. Pojęcie przyznania kompetencji jest pojęciem szczególnie złożonym i wymaga obszerniejszych wyjaśnień co do tego. jak przepis. Użyty w przepisach zwrot „może”. Stosunek „bycia zobowiązanym wobec.. „ma prawo” oznacza często. .normy nakazującej. Gdy w przepisach spotykamy się z tym znaczeniem zwrotu „ma prawo” (w których to przypadkach najwłaściwiej byłoby używać zwrotu „ma uprawnienie”). takimi jak posypywanie chodników piaskiem w czasie gołoledzi. oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński złożone przez mężczyznę i kobietę przed urzędnikiem stanu cywilnego... .”... nabiera charakteru aktu zawarcia małżeństwa i powoduje w konsekwencji powstanie określonych obowiązków prawnych dla małżonków i innych osób.„bycia uprawnionym wobec. (Por.) Niektóre przepisy prawne pewnym czynnościom psychofizycznym określonych osób nadają określone szczególne znaczenie prawne. rozdz. takimi jak zawieranie małżeństwa. zawieranie umowy kupnasprzedaży itp. sporządzanie testamentu.” i odwrotny . jeśli jest dokonane zgodnie z przepisami prawnymi. przekładany być może (interpretowany) jako norma nakazująca jakieś postępowanie.. wydawanie wyroku sądowego. charakterystyczny dla prawa cywilnego. wywożenie śmieci. wnoszenie aktu oskarżenia.

czynność jest „nieważna” jako czynność prawna (jest dotknięta sankcją nieważności). nie stwarzałoby nowej sytuacji prawnej. rodz. upoważnienie do dokonania pewnej czynności konwencjonalnej.art. nie stwarzałoby dla nikogo obowiązków. umowa przez nie zawarta jest nieważna (może być ono tylko posłańcem np.dla jakichś adresatów powstają nowe obowiązki lub obowiązki takie dla kogoś ustają. Przepisy prawne przyznające jakiemuś podmiotowi kompetencję do dokonania określonej czynności konwencjonalnej są postacią słowną szczególnego rodzaju . stąd dla przysposabiającego powstanie obowiązek utrzymywania i wychowywania przysposobionego. Podobnie np. Prokurator ani rada gminy nie mają bowiem do tego kompetencji. jak między rodzicami a dzieckiem. dla przysposobionego powstanie obowiązek poddania się kierownictwu przysposabiającego itd. Przez ważnie dokonaną czynność prawną zmienia się istniejąca sytuacja prawna . cyw. zanoszącym do sklepu pieniądze i odbierającym towar dla rodziców)5. prokurator albo rada gminy. sześcioletnie dziecko nie może ze skutkiem prawnym zawrzeć umowy kupna-sprzedaży (poza bieżącymi drobnymi zakupami . iż Piotr Janowski przysposobił małoletniego Jana Piotrowskiego.jeśli zostaje dokonana przez odpowiednią osobę w przewidziany sposób. Przepis ten przyznaje sądowi działającemu jako władza opiekuńcza kompetencję do orzekania przysposobienia. przez przysposobienie (adopcję) powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek. Art. Gdyby postanowienie o przysposobieniu wydał np. to orzeczenie to będzie „ważne”. głosi: „Przysposobienie następuje przez orzeczenie sądu opiekuńczego na żądanie przysposabiającego”. że jakimś osobom przyznaje się kompetencję. Przepisy prawne mogą więc między innymi głosić w takiej czy innej formie. 14 kod. to postanowienie takie byłoby nieważne. i opiek. Tak np.). jeśli dokona jej kto inny albo w niewłaściwy sposób. Jeżeli sędzia i ławnicy orzekną w sposób przewidziany dalszymi obowiązującymi ich przepisami. 117 § 1 kod.

norm prawnych, a mianowicie norm kompetencyjnych. Norma taka głosi: „Jeżeli podmiot K (uzyskujący kompetencję) dokona określonej czynności konwencjonalnej Ck, to podmiot P (podległy kompetencji) powinien czynić Cp”. W szczególności wyróżniać należy normy kompetencji prawodawczej oraz normy kompetencji do zaktualizowania czyjegoś obowiązku prawnego 6. Norma kompetencji prawodawczej nakazuje, aby w każdym przypadku, gdy określony organ państwa w określonej dziedzinie spraw poprzez wydanie przepisów w określonej ustawie ustanowi jakieś normy postępowania każdy obywatel i każdy organ państwa, którego to może dotyczyć, przestrzegał tych norm jako obowiązujących norm prawnych. Adresatem takiej normy kompetencyjnej jest więc nie organ otrzymujący kompetencje prawodawcze, lecz każdy podmiot podlegający danej kompetencji. Stosunek między podmiotem uzyskującym kompetencję a podmiotem podlegającym kompetencji jest szczególnego rodzaju stosunkiem, wyznaczanym przez normę kompetencyjną. Przykładem kompetencji do zaktualizowania czyichś obowiązków jest kompetencja organów administracji wojskowej do wzywania do odbycia zasadniczej służby wojskowej w określonym terminie i jednostce. Organy te nie mają kompetencji do ustanawiania obowiązku odbycia służby wojskowej: obowiązek ten został ustanowiony uprzednio w przepisach wydanej przez Sejm ustawy. Jest to jednak początkowo obowiązek potencjalny tylko, który zostaje zaktualizowany przez konkretne wezwanie właściwego organu administracji, działającego w myśl przyznanych mu do tego kompetencji. Terminu „kompetencja” używa się tradycyjnie w prawoznawstwie przede wszystkim wtedy, gdy chodzi o upoważnienie do dokonania pewnej czynności konwencjonalnej przez jakąś osobę jako organ państwa w imieniu państwa. Jeśli chodzi o czynności konwencjonalne osób nie będących organami państwa, mówi się często, że służy im „możność prawna” dokonania danej czynności.
5

Ten ostatni termin jest jednak wieloznaczny (kompetencja, zezwolenie, umożliwienie faktyczne ze względu na obowiązywanie jakichś norm prawnych - por. rozdz. X § 1). 6 Szerzej: K. Świrydowicz, Analiza logiczna pojęcia kompetencji normodawczej. Warszawa - Poznań 1981, ss. 27 i n. Problem zinterpretowania przepisów zawierających zwroty takie, jak „ma prawo”, „może” itp. jako formułujących określone normy prawne nie sprowadza się zresztą tylko do ustalenia, o które ze znaczeń takiego wieloznacznego zwrotu w danym przepisie chodzi. W jakimś jednym przepisie określane być mogą zarówno jakieś zezwolenia, jak i uprawnienia względem kogoś czy kompetencje (w szczególności roszczenia). Udzielenie jakiemuś podmiotowi kompetencji do dokonania pewnej czynności może być połączone z ustanowieniem dla niego obowiązku dokonania danej czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie albo z brakiem obowiązku jej dokonania. Sędzia orzekający jednoosobowo ma kompetencję wydawania wyroków w imieniu państwa, to znaczy, iż wszyscy powinni traktować wydany przezeń należycie wyrok jako wyrok wydany przez organizację państwową i podporządkować się zawartym w nim nakazom. Sędzia ma przy tym co do tego obowiązek: w określonej proceduralnie sytuacji nie wolno mu nie wydać wyroku. Przy tym przepis, poprzez który nakazuje się organowi państwa dokonać pewnej czynności konwencjonalnej, rozumiany jest jednocześnie jako przepis udzielający temu organowi kompetencji do dokonania danej czynności. W zawiłych sprawach cywilnych przewodniczący sądu ma kompetencję do tego, by zarządzić wniesienie pisemnej odpowiedzi na pozew przez stronę pozwaną, ale nie ma co do tego obowiązku, wolno mu zażądać i wolno mu nie zażądać odpowiedzi, zależnie od uznania tego za konieczne (z tym, że skądinąd ma obowiązek dążyć do jak najlepszego rozpoznania sprawy). Obywatel jest upoważniony (ma kompetencję) do wzięcia

udziału w głosowaniu powszechnym: wrzucenie przez niego kartki do urny w okolicznościach przewidzianych przez przepisy ordynacji wyborczej staje się „ważnym” aktem głosowania, który komisja wyborcza musi wziąć pod uwagę przy obliczaniu wyników głosowania. Udział w głosowaniu, czynienie użytku z przysługującej kompetencji nie jest jednak zwykle obowiązkiem prawnym obywatela (choć w pewnych sytuacjach może być obowiązkiem moralnym). Przepis zezwalający komuś na dokonanie jakiejś czynności konwencjonalnej może być rozumiany przede wszystkim jako sposób sformułowania odpowiedniej normy kompetencyjnej. Istotną sprawą jest złożona współzależność przepisów. Przepis: „Dziecko pozostaje aż do pełnoletności pod władzą rodzicielską” (art. 92 kod. rodz. i opiek.) sam przez się nie wskazuje nikomu obowiązków ani nie przyznaje kompetencji czy uprawnień, poprzez które powstawałyby obowiązki dla innych. Dopiero gdy przepis ten rozpatrywać będziemy w związku z przepisami art. 95 i następnych kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stwierdzimy, że w tym zespole przepisów wyrażone zostały normy: 1) iż osoba sprawująca władzę rodzicielską nad dzieckiem powinna kierować jego wychowaniem (art. 96) aż do chwili pełnoletności; 2) iż do tego czasu ma ona obowiązek zarządzać majątkiem dziecka (art. 101), w związku z czym 3) ma kompetencje podejmowania działań w imieniu dziecka, w wyniku czego powstaną lub zaktualizują się obowiązki dziecka lub obowiązki innych osób w stosunku do dziecka (art. 98); 4) ma kompetencję do domagania się pomocy sądu opiekuńczego potrzebnej do należytego wykonywania władzy rodzicielskiej, co znaczy, że sąd opiekuńczy ma obowiązek pomocy tej udzielić (art. 100); dalej, 5) że aż do pełnoletności dziecko pozostając pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo (art. 95 § 2), itd. Tak więc przepis art. 92 kod. rodz. i opiek. odgrywa rolę tylko pewnego uzupełnienia przepisów zawierających wskazania obowiązków osób sprawujących władzę rodzicielską oraz obowiązków innych podmiotów w stosunku do osób

sprawujących tę władzę, a mianowicie przez określenie, że obowiązki te trwają do momentu pełnoletności dziecka, zresztą określonego przepisem innej ustawy (art. 10 kod. cyw.). Ze względów redakcyjnych należy odróżniać przepisy samodzielne oraz przepisy w jakimś punkcie odsyłające do określeń zawartych w przepisach poprzednio wydanych lub przepisy blankietowe, które głoszą, iż bliższe określenie co do adresata, okoliczności lub nakazywanego czynu zostaną ustanowione w przyszłości przez organ uzyskujący do tego kompetencję. Okoliczności, w jakich wiążące są wskazania przepisów dawnych, a w jakich - przepisów wydanych na ich miejsce, są określane w szczegółach przez przepisy przechodnie. § 3. Typy dyrektyw wykładni Sposób dokonywania wykładni w ścisłym znaczeniu wyznaczony jest przez przyjmowane w danym czasie w danym kraju dyrektywy wykładni. Są to dyrektywy interpretacyjne różnego rodzaju i o różnym stopniu szczegółowości. W najbardziej ogólnym zarysie należy odróżnić tzw. językowe dyrektywy wykładni od dyrektyw pozajęzykowych. Językowe dyrektywy wykładni wskazują, w jaki sposób można przełożyć interpretowane przepisy prawne na równoznaczne z nimi, na gruncie reguł danego języka, normy postępowania - przy uwzględnieniu wszystkich elementów kontekstu językowego, w którym zostały one sformułowane. Jeżeli zgodnie z regułami znaczeniowymi danego języka takiego przekładu (zrekonstruowania normy zakodowanej w przepisie) można dokonać w jeden i tylko jeden sposób, uzyskując normy między sobą zgodne, to odwoływanie się do innego sposobu wykładni naruszałoby zasady kultury prawnej państwa praworządnego (tak właśnie należałoby rozumieć tradycyjną dyrektywę clara non sunt interpretanda). Językowe dyrektywy wykładni są w każdym razie punktem wyjścia do interpretacji tekstu prawnego, choć mogą

okazać się same przez się niewystarczające do rozwiązania zadania interpretacyjnego. Jeśli dany przepis czy zespół przepisów prawnych nie jest językowo jednoznaczny - co znaczy, iż można na podstawie tego tekstu odtworzyć ze względu na jego wieloznaczność słownikową lub składniową nie jakąś jedną, lecz kilka odmiennych od siebie norm postępowania w danej sytuacji, albo wynik interpretacji nie jest dostatecznie jasny (np. zrekonstruowana norma zawiera termin nie mający dostatecznie wyraźnej treści i stąd w znacznym stopniu nieostry), to wówczas należy dokonać wyboru jednego z dopuszczalnych językowo rozwiązań interpretacyjnych jako rozwiązania właściwego.

Należy wtedy odwołać się do innego typu dyrektyw interpretacyjnych, a mianowicie do funkcjonalnych dyrektyw wykładni, które nakazują wybrać to z dopuszczalnych językowo konkurencyjnych rozwiązań interpretacyjnych, przy którym zrekonstruowana na podstawie tekstu prawnego norma prawna miałaby najsilniejsze uzasadnienie aksjologiczne w ocenach przypisywanych przez interpretatora „racjonalnemu prawodawcy” - albo tak rozumieć niejasny językowo przepis, aby odtworzona na jego podstawie norma była normą uzyskującą odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne. Skoro bowiem zakłada się, iż przepisy zostały wydane przez „prawodawcę racjonalnego”, to jeśli nawet przyjmiemy, iż wysłowił się on niejasno czy też wieloznacznie (uchylenie założenia racjonalności językowej), przyjmujemy wszakże nadal założenie, iż stanowiąc normy w postaci tych przepisów zmierzał przecież, jako podmiot racjonalny, do osiągnięcia pewnych najbardziej wartościowych w świetle jego ocen stanów rzeczy (założenie racjonalności aksjologicznej) - i to powinno przesądzać o wyborze któregoś z dopuszczalnych rozstrzygnięć interpretacyjnych. § 4. Językowe dyrektywy wykładni Językowe dyrektywy wykładni można podzielić na dwie grupy: z jednej strony, dyrektywy dekodowania idiomatycznego i dyrektywy uadekwatniające, z drugiej dyrektywy ujednoznaczniające 7. Pierwsza grupa dyrektyw dotyczy tego, jak na podstawie przepisów różnorodnego kształtu, nie formułujących norm w sposób bezpośredni, lecz za pomocą swoistych idiomów, odtworzyć wypowiedzi formułujące nakaz czy zakaz jakiegoś postępowania, choćby w sposób na razie niejasny i niejednoznaczny, wstępnie wyznaczające zakres zastosowania i zakres normowania oraz tego, jak z różnych przepisów uzupełniających przepis podstawowy pozbierać elementy potrzebne do określenia

tych zakresów. Ta grupa językowych dyrektyw wykładni, dotyczących zasad przekładu wielu różnokształtnych fragmentów tekstu prawnego na wstępnie wyinterpretowane wypowiedzi normatywne, obejmuje dyrektywy trudne do zwięzłego scharakteryzowania. Są one w pewnym sensie odwróceniem dyrektyw, często bardzo nieokreślonych i chwiejnych, dotyczących sposobu zapisywania (kodowania) norm prawnych w przepisach prawnych. Najprostsze dyrektywy tego rodzaju wstępnej interpretacji stanowią odpowiednik tego, o czym była mowa w poprzednim paragrafie przy omawianiu różnych form przepisów prawnych: np. dyrektywę, że przepis głoszący, iż taki a taki podmiot to a to czyni w określonych okolicznościach, należy interpretować jako normę nakazującą dokonanie tej czynności; albo dyrektywę, że przepis głoszący, iż taki a taki czyn podlega takiej a takiej karze, należy interpretować z jednej strony jako normę zakazującą tego czynu, z drugiej strony - jako normę nakazującą określonemu przez inne przepisy organowi w trybie określonym przepisami proceduralnymi wymierzyć tego właśnie rodzaju karę. Jeżeli zaś przepis nakazuje dokonać jakiejś czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie, należy interpretować, iż zawiera normę udzielającą kompetencji do dokonania tej czynności, to znaczy nakazującą podmiotom podległym tej kompetencji podporządkować się np. wydanemu wyrokowi. Ale np. przepisy głoszące, iż ktoś „może” coś czynić, podlegają, jak była o tym mowa, bardzo różnej interpretacji. Zwykle odtwarza się nie jedną normę na podstawie jednego przepisu, lecz na podstawie mniej czy bardziej obszernego zbioru przepisów prawnych odtwarza się całe zespoły rzeczowo powiązanych ze sobą norm prawnych (instytucje prawne) - a najczęściej poszczególnego przepisu nie da się zrozumieć w oderwaniu od innego czy innych. Szczegółowo patrz: M. Zieliński, Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego, wyd. cyt., ss. 46 i n.
7

Drugą grupę językowych dyrektyw wykładni, znacznie częściej omawianą w literaturze prawniczej, tworzą dyrektywy dotyczące sposobu ustalania znaczenia poszczególnych zwrotów we wstępnie wyinterpretowanych wypowiedziach normatywnych. Słowa, z których składają się teksty aktów prawodawczych, mają na ogół jakieś mniej czy bardziej określone znaczenie w języku potocznym danego kraju. Niekiedy jednak definicje legalne zawarte w tekście prawnym nadają użytym w nich słowom i zwrotom odmienne znaczenie (np. art. 50 kod. cyw.: ,,Za części składowe nieruchomości uważa się także prawa związane z jej własnością” - co wyraźnie nie odpowiada potocznemu rozumieniu terminu ,,część składowa nieruchomości”). Zdarza się przy tym nawet, iż w poszczególnych gałęziach prawa czy poszczególnych ustawach używa się określonego zwrotu w odmiennych znaczeniach. Językowe dyrektywy wykładni drugiej grupy nakazują zwrotom zawartym w tekście prawnym przypisywać przede wszystkim takie znaczenie, jakie mają one w języku potocznym, a odstępować od tej zasady tylko w tych przypadkach, gdy przepisy zawierają definicję legalną przypisującą odmienny sens danym zwrotom lub gdy są inne podstawy po temu, by przyjąć odmienne niż w języku potocznym znaczenie danego zwrotu8. Nakazują przy tym przyjmować w toku interpretacji, że każdy wyraz w danej ustawie używany jest we wszystkich przepisach w tym samym znaczeniu, a jeśli używa się dwóch odmiennych terminów (np. „rozporządzenie” i „rozrządzenie” majątkiem), to mają one odmienne znaczenie; że żadnego zwrotu użytego w ustawie nie można uznać za zbędny itp. Jak łatwo dostrzec, te bardzo ogólne dyrektywy językowe wykładni są odpowiednikiem założeń co do racjonalności językowej „prawodawcy”. Bardziej szczegółowe dyrektywy językowe, dotyczące sposobu rozumienia poszczególnych terminów języka prawnego nie zdefiniowanych w tekście prawnym, są wyznaczane przez doktrynę prawniczą na podstawie

Warszawa 1959. 245 i n. Wróblewski . Tradycyjnie przyjmowane językowe dyrektywy wykładni zestawił J.analizy znaczeniowej odpowiednich fragmentów tekstu prawnego. s. 8 .Zagadnienia teorii wykładni prawa ludowego. w których dany termin występuje (kontekst językowy wyrazu czy wyrażenia).

to ten. czy odnosi się to do orzeczeń innego gatunku. Odwoływanie się przy wykładni przepisu do wskazówek płynących z systematyki ustawy określa się . odnoszą się do postanowień. odpowiadać będzie za naruszenie przepisów bhp w braku szczegółowego przepisu co do odpowiedzialności za naruszenie danego przepisu o pracy młodocianych. że zakres nazwy „postanowienie” jest podrzędny względem zakresu nazwy „orzeczenie”. rozdziały i oddziały. co stanowi cechy konstytutywne w treści danej nazwy. że taka umowa nie może być zawarta po raz drugi co do tego samego rodzaju pracy między tym samym zakładem pracy a pracownikiem. Jeżeli przepisy o ochronie pracy młodocianych należą do przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy. działy. a więc sposób zgrupowania przepisów tej ustawy w księgi. dochodzi się do ustalenia. ustalimy. kto narusza przepisy o ochronie pracy młodocianych.. w której przepis ten się mieści. jeśli natomiast norma mówi o postanowieniu sądowym. To ustalenie prowadzi do wniosku. iż wszelkie normy. że postanowienie jest jednym z gatunków orzeczeń sądowych. w których mowa o orzeczeniach sądowych. a to jest istotnym czynnikiem w wykładni językowej. że ma ona umożliwić zakładowi zatrudniającemu nowego pracownika zapoznanie się z jego kwalifikacjami i walorami przed zawarciem z nim stałej umowy o pracę. to wiemy stąd. Tak więc np. którego kwalifikacje nie uległy zmianie i są już zakładowi pracy znane. co jest istotne dla danego pojęcia. to nie wiadomo stąd jeszcze. tytuły. Analiza znaczeniowa prowadzić może do ustalenia. do wyroków sądowych. W tym przypadku analiza znaczeniowa łączy się wyraźnie z rozważaniami nad domniemywanym celem wprowadzenia danej instytucji prawnej przez . że istotną cechą umowy o pracę na okres próbny jest to. Jednym z elementów tworzących kontekst językowy jakiegoś rozważanego przepisu jest systematyka ustawy.Analiza znaczeniowa prowadzi między innymi do ustalania stosunków między zakresami nazw użytych w ustawie.prawodawcę”. Jeśli np.

jako odrębną kategorię dyrektyw wykładni) wyróżnia się dyrektywy systemowe. iż w rozumieniu ustawy użytkowanie wieczyste różni się zasadniczo od zwykłego użytkowania i nie jest w rozumieniu ustawy „ograniczonym prawem rzeczowym”. Z takiego układu tytułów księgi II kodeksu wnosić można. cyw. jakie znaczenie ma obecnie dane wyrażenie. natomiast ich zakresy normowania (rozdz. że zawarte w nich nakazy nie mogą być zarazem zrealizowane. gdy dwie . iż formułuje się w nim normy między sobą w takim czy innym sensie niezgodne. O sprzeczności norm mówimy wtedy. w kodeksie cywilnym księga II: „Własność i inne prawa rzeczowe” składa się z trzech tytułów: tytuł I „Własność”. gdy dany przepis został ustanowiony. spółdzielcze prawo do lokalu w spółdzielniach budowlano-mieszkaniowych i hipoteka”. jakie znaczenie językowe miało to wyrażenie wówczas. Mówi się wówczas o aspekcie historycznym wykładni. zastaw. lecz również to. Interpretator w niektórych przypadkach bierze pod uwagę nie tylko to. 244 § 1 kod. służebność. które zmierzają do uzyskania wewnętrznej spójności systemu wyinterpretowanych z tekstu prawnego norm. IX § 5) są między sobą w tym sensie niezgodne. tytuł II „Użytkowanie wieczyste” oraz tytuł III „Prawa rzeczowe ograniczone”. w wyniku której należałoby przyjąć. a w tym ostatnim określa się (art.mianem argumentum a rubrica. iż „Ograniczonymi prawami rzeczowymi są: użytkowanie. Tak np.). O niezgodności formalnej norm (sprzeczności lub przeciwieństwie) mówimy wtedy. Jako szczególną kategorię dyrektyw językowych (a zdaniem niektórych autorów . Nakazują one odrzucać jako niedopuszczalną taką interpretację tekstu prawnego. Niezgodności norm mogą być niezgodnościami formalnymi lub niezgodnościami prakseologicznymi. gdy normy te mają choćby częściowo wspólny zakres zastosowania (dotyczą tych samych adresatów znajdujących się w tychże samych okolicznościach).

Niezgodność prakseologiczna norm polega na tym. uchylające którąś z niezgodnych norm. ale w świetle naszej wiedzy wiadomo. trzy normy nakazują tej samej osobie być w tym samym czasie w trzech odległych miejscach.. iż niezgodne formalnie nakazy nigdy jednocześnie nie znajdą zastosowania. . np. „Zamknij okno.normy mają choćby częściowo wspólny zakres zastosowania.i odwrotnie. to w sytuacji takiej adresat obu norm realizując jedną z nich. iż chociaż można zrealizować dwie takie normy. iż . A jeśli niezgodność norm jasno sformułowanych w tekście prawnym jest oczywista wówczas przyjmuje się w doktrynie prawniczej reguły kolizyjne. w której zakres zastosowania którychś z tych norm zostałby ograniczony w ten sposób. jeśli jest . na gaszenie ognia i na zaczynienie ciasta na chleb.prawodawca źle się wyraził” . wskazując taką interpretację. albo zużyć tę samą beczkę wody w całości na podlanie ogrodu. dopuszczając możliwość. O przeciwieństwie norm mówimy wtedy. Np. bezpośrednio nie dotyczą tego samego zakresu czynów. można przy tym nie pojechać do żadnego z tych trzech miejsc.to nie dopuszcza się myśli. Jeśli niekiedy uchyla się założenie racjonalności „prawodawcy” w zakresie posługiwania się językiem. a przekraczając jedną z nich tym samym realizuje drugą 9. by „prawodawca” ustanawiał i uznawał za nadal obowiązujące normy między sobą sprzeczne lub sobie przeciwne. gdy rozważane normy mają choćby częściowo wspólny zakres zastosowania. natomiast druga z nich zakazuje tego. to skutki zrealizowania nakazów sformułowanych w jednej z nich unicestwiają skutki zrealizowania drugiej (np. a beczkę wody zużyć do kiszenia ogórków.. co pierwsza norma nakazuje . Jeżeli tedy wystąpią okoliczności należące do wspólnej części zakresu zastosowania takich dwóch norm. że zrealizowanie jednej z nich uniemożliwia zrealizowanie pozostałych. Dyrektywy wykładni mogą dążyć do wyeliminowania niezgodności formalnej norm. przekracza tym samym drugą.Otwórz okno. gdy jest otwarte”.

Jest to charakterystyka sprzeczności norm w stosunkowo najprostszym przypadku. Por. O rodzajach i odmianach niezgodności norm. Należy uwzględnić. szerzej: M. jako że nie mają one na celu takiego czy innego ukształtowania terenu. „Studia Filozoficzne” 1978 nr 11. lecz upokorzenie więźniów bezsensowną robotą). Piotrowski. z jakiej perspektywy rozpatrujemy skutki zrealizowania danych norm (np. nie są prakseologicznie niezgodne normy nakazujące więźniom obozów koncentracyjnych kopać rowy i następnie je zasypywać. Może przy tym chodzić o całkowite unicestwienie skutków zrealizowania drugiej normy.zamknięte”). ss. 9 . jak w podanym przykładzie. lub o unicestwienie w jakimś istotnym z przyjętego punktu widzenia stopniu. 93 -103.

Częściej jednak ustalanie „ocen prawodawcy” polega bądź na domysłach. Funkcjonalne dyrektywy wykładni Scharakteryzowaliśmy poprzednio funkcjonalne dyrektywy wykładni jako dyrektywy. Łatwo zrozumieć. iż przepisy prawne jasno i bezspornie formułują określoną normę postępowania. Oceny przypisywane „prawodawcy” mogą być odtwarzane na podstawie deklaracji formułowanych we wstępie do ustawy (preambuła. do których zmierza . przy którym wyinterpretowane normy miałyby odpowiednie. możliwie najlepsze uzasadnienie aksjologiczne w ocenach przypisywanych „prawodawcy”. iż norma ta nie ma odpowiedniego uzasadnienia aksjologicznego w ocenach przypisywanych .oraz problem.zarówno zaliczane do pierwszej. gdy według językowych dyrektyw wykładni stwierdza się. dążenie do eliminowania niezgodności norm systemu prawnego itd.. które nakazują dopatrywać się takiego sensu przepisów prawnych (czy też innych tekstów uznawanych za akty prawotwórcze). § 5. wykrywając jakoby cele. sposób usystematyzowania przepisów. jakie oceny mogą stanowić uzasadnienie dla innych jasno i bezspornie sformułowanych norm systemu prawnego. wykazując. potoczne i wyspecjalizowane znaczenia użytych w ustawie słów. takich jak tradycyjne sposoby zakodowania norm w przepisach. Wiążą się z tym dwa rodzaje problemów: w jaki sposób ustala się oceny przypisywane „prawodawcy”. to znaczy stan rzeczy.prawodawcy”. który chce się przez wydanie ustawy osiągnąć. jak i do drugiej grupy opierają się więc na wykorzystaniu wielu różnorodnych elementów. jaką wagę mają wiadomości z zakresu semiotyki dla badania tej problematyki. cechy konstytutywne w treści pewnych nazw. arenga) wskazujących „cel ustawy” (ratio legis). można taki wynik wykładni odrzucić. bądź na . czy w przypadkach. styl redagowania ustaw.Dyrektywy wykładni językowej przepisów prawnych .

iż nie wiadomo. przy którym dla zrekonstruowanej normy można byłoby wskazać odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne. art. Niekiedy tekst ustawy wyraźnie stwierdza. stosuje się odpowiednio przepisy o nieodpłatnym przechowaniu”.prawodawcy” w zakresie kierowania się określonym systemem ocen . że przypisuje mu się odmienny system ocen.. czy zakres normowania wyinterpretowanej normy ma dotyczyć czynów określonych w przepisie. gdy przepisy prawne są z językowego punktu widzenia zredagowane na tyle niejasno. mówi: „Jeżeli znalazca przechowuje rzecz u siebie. 184 § 2 kod. czy też takich i „podobnych”. Funkcjonalne dyrektywy wykładni nakazują w przypadkach. gdy tekst prawny jest wieloznaczny. iż należy wymierzać karę tylko za czyny wyraźnie zakazane w ustawie karnej . w których odtworzona z tekstu norma nie znajdowałaby uzasadnienia aksjologicznego albo wręcz nakazywała czynić coś. Z drugiej strony.lub też nie wiadomo. w prawie karnym prawnicy przyjmują zasadę. czy odtwarzany na ich podstawie zakres zastosowania normy ma obejmować tylko okoliczności i podmioty. Jeśli jednak brak jest tego rodzaju wyraźnych wskazówek w tekście ustawy lub w zasadach wykładni .odwołaniu się do ocen deklarowanych w oficjalnym uzasadnieniu aktu prawodawczego albo wręcz do ocen zawartych w programie politycznym grupy rządzącej.nie za czyny podobne. oraz im „podobne” .tyle tylko.. jak wymienione w przepisie. aktualnie czy też w okresie wydania ustawy. Np. np. ab absurdo).odpowiednio” do jakichś sytuacji „podobnych”. czy też okoliczności i podmioty takie. że dany przepis odnosi się . cyw. czy należy odwoływać się do systemu ocen oficjalnie deklarowanego. powstają spory. co w świetle ocen przypisywanych „prawodawcy” zasługiwałoby na potępienie (argumentum ab inutili sensu. które są wymienione w przepisie. a przyjąć takie znaczenie. W jednym i drugim przypadku zakłada się racjonalność . Konieczność odwołania się do funkcjonalnych dyrektyw wykładni może powstać wtedy. iż te ostatnie oceny mogą ulegać zmianom. Ze względu na to. odrzucić te jego znaczenia.

czy przepis zawiera normę nakazującą tylko podmiotom wymienionego w nim rodzaju A w wymienionych okolicznościach W czynić C. jak bydło domowe w Europie. lecz o to. to interpretatorzy odwołują się do domyślnego uzasadnienia aksjologicznego norm zawartych w przepisach. powstaje pytanie. a przepis jest pod tym względem z językowego punktu widzenia niejasny.prawodawcy” (argumentum a simili). co wielbłądy. jak dla pierwszej. że uzasadnienia takiego brak.dlatego. polega na tym. by zapobiec rozpowszechnianiu się choroby. a więc czy zakaz dotyczący przeprowadzania bydła dotyczyć ma także tych zwierząt. uzasadnienia aksjologicznego w ocenach przypisywanych . iż dla normy dotyczącej elementów „podobnych” dopatruje się takiego samego. a osły spełniają podobne funkcje. to uznaje się. czy też normę nakazującą podmiotom takim jak A. okoliczności i czynów. która a simili ich również dotyczy. w okolicznościach takich jak W czynić C i czyny z jakiegoś punktu widzenia takie jak czyny C. czy jakieś nie wymienione w przepisach podmioty. która dotyczy . Wykładnia z analogii (analogia legis).przyjmowanych przez doktrynę prawniczą. czy przez ten teren wędrowny cyrk może prowadzić swoje tresowane wielbłądy i osły.. że przepis zawiera normę. organ administracyjny ze względu na stwierdzone ognisko pryszczycy wydał przepis zakazujący przeprowadzać przez ten teren bydło. Jeśli natomiast uważa się. że rozważany przepis formułuje normę dotyczącą tylko wymienionych w nim podmiotów. a nie dotyczącą (argumentum a contrario) jakichś innych. Jeśli np. Właśnie wskazanie odpowiedniego uzasadnienia aksjologicznego w ocenach przypisywanych „prawodawcy” rozstrzyga o tym. Nie o funkcje gospodarcze jednak w tym przypadku chodzi (te „podobieństwa” nie wchodzą w tym przypadku w rachubę). to wybiera się jako właściwy ów drugi sposób rozumienia przepisu . iż gdy zachodzi wątpliwość językowa. Wielbłądy odgrywają w gospodarce wielu krajów rolę taką. okoliczności i czyny uznamy za „podobne” do wymienionych w przepisie i uznamy.

w okolicznościach określonych w art. iż przepis formułuje normę mającą szerszy niż przy wykładni literalnej zakres stosowania lub normowania (wykładnia rozszerzająca) albo węższy zakres zastosowania lub normowania (wykładnia zwężająca). Przepis jest językowo całkowicie jasny i jednoznaczny. iż nie dotyczy on .na żądanie jej właściciela. że rozważany przepis brany w interpretacji jednoznacznie wyznaczonej przez językowe dyrektywy wykładni (wykładnia literalna) formułowałby normę. Stąd a simili zakaz dotyczy przeprowadzania nie wymienionych w przepisie wielbłądów. Od tej istotnej zasady dopuszcza się jednak czasami wyjątki. 145 kod. mianowicie gdy są dostatecznie wyraźne i niesporne podstawy. że interpretowany tekst prawny jest wieloznaczny lub z językowego punktu widzenia niejasny.podlegają jej wielbłądy. natomiast a contrario nie dotyczy osłów. W państwie praworządnym przyjmuje się jako ogólną zasadę wykładni. która nie odpowiadałaby ocenom przypisywanym „prawodawcy”.przede wszystkim zwierząt parzystokopytnych . natomiast przyjmując. Uchyla się wówczas założenie racjonalności „prawodawcy” w zakresie posługiwania się językiem. jako że co do nich zakaz nie miałby uzasadnienia aksjologicznego. i oczywiste jest z językowego punktu widzenia. by twierdzić. natomiast nie podlegają osły. Tak np. właścicielowi gruntu nakazane jest ustanowienie za wynagrodzeniem służebności drogi koniecznej dla dojazdu do działki nie mającej dostępu do drogi publicznej . gdy zachodzi potrzeba wyboru znaczenia uznawanego za „prawidłowe” w przypadkach. uzyskuje się normę mającą odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne w ocenach „prawodawcy”. iż dopiero wtedy bierze się pod uwagę domniemywane „cele ustawy” (a więc system ocen przypisywanych „prawodawcy”) przy rozstrzyganiu problemów interpretacyjnych. cyw. w których stwierdza się. przyjmując iż „prawodawca źle wysłowił swoją myśl”. aby zachować założenie jego racjonalności co do konsekwentnego kierowania się określonym systemem ocen.

wdowy. głosił. 69 § 1 kod. a z czasem art. wobec czego przepis interpretowano zwężające.przez przysposobienie ustaje dotychczasowa władza rodzicielska nad przysposobionym”. i op. co przy wykładni literalnej prowadziłoby do przyjęcia normy głoszącej.przeprowadzenia linii elektrycznej. a nie ma takiego obowiązku wobec matki. w odróżnieniu od interpretowania według analogia legis. ale i wyrażenia zgody na przewód konieczny. iż nie odnosi się on do przypadków adopcji pasierbów. Oczywiście tak ujęte normy byłyby niedorzeczne z punktu widzenia ocen przypisywanych „prawodawcy”. to po przysposobieniu dziecko ma obowiązek poddać się jedynie władzy rodzicielskiej przysposabiającego ojczyma. odpowiednio to wyjaśnił. lecz drogi koniecznej dla dojazdu. iż:. łatwo prowadzić . Należy zwrócić uwagę. przyjmując. iż w przypadku wykładni rozszerzającej przyjmujemy szerszy zakres zastosowania czy normowania wbrew jasnemu językowo znaczeniu przepisu. rodz. władza rodzicielska przysługuje obojgu małżonkom wspólnie”. która też zostaje zwolniona z obowiązków i pozbawiona kompetencji związanych ze sprawowaniem opieki rodzicielskiej. lecz i podobne. Odwrotnie . a my wybieramy rozumienie. Niemniej. dodając: „Jeżeli jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka. Należy zwrócić uwagę.. jeśli wykracza poza przypadki niewątpliwych błędów redakcyjnych ustawy czy korekturę znaczenia przepisów oczywiście przestarzałych. przyjmuje się taką wykładnię rozszerzającą tego przepisu. z 1964 r. iż w przepisie chodzi o sytuacje nie tylko wymienione. 123 § 2 kod. iż dotyczy on nie tylko służebności drogi koniecznej. uznając istotną potrzebę społeczną zapewnienia każdemu możliwości elektryfikacji budynków. iż jeśli dziecko przysposabia (adoptuje) mąż jego matki. rodz. kierując się domniemywanym uzasadnieniem aksjologicznym normy.np. iż przyjmowanie zwężającej czy rozszerzającej wykładni przepisów o jasnym językowo znaczeniu. kiedy to przepis jest w danej chwili językowo niejasny. art. z 1950 r.

Sprawa wymaga jednak dokładniejszego omówienia. to ściśle biorąc ma się na myśli wnioskowanie ze zdania stwierdzającego przynależność jakiejś normy N1 do rozważanego systemu norm o zdaniu stwierdzającym przynależność również jakiejś normy N2 do tego systemu. nie można więc w tym sensie mówić o wnioskowaniu z jakichś norm o innych normach. jeśli w przepisie formułowany jest jakiś wyjątek od ogólnie obowiązującej zasady. § 6. to przepis ten należy tak rozumieć. Normy postępowania nie są jednak wypowiedziami prawdziwymi ani fałszywymi. które zostały wywnioskowane z tych pierwszych według określonych reguł wnioskowania (reguł inferencyjnych). że wyjątki nie mogą być rozszerzane i w żadnym przypadku nie można przepisu interpretować w taki sposób. Np.może do dowolnego zmieniania treści ustawy pod pozorem dokonywania wykładni. Reguły tego rodzaju wnioskowania (reguły inferencyjne) opierają się na zakładaniu jakichś związków między rozważanymi normami. że jeśli z normy N1 „wynika” norma N2. Jeśli się skrótowo używa takiego wyrażenia. Pojęcie wnioskowania. XIV § 1). docenci i wykładowcy. oraz jeśli uzna się. to uznaje się zwykle. a wyjątkowo tylko . za obowiązujące prawnie uważa się nie tylko te normy. ale również takie normy. Jeśli więc studentów mogą egzaminować profesorowie. że exceptiones non sunt extendendae. Wnioskowania prawnicze Jak już była o tym mowa. Można by też wskazać bardziej szczegółowe dyrektywy wykładni.adiunkci. W szczególności może to być reguła inferencyjna głosząca. że niedopuszczalne jest. które zostały ustanowione w formie przepisów prawnych. by egzaminowali asystenci. którym się zazwyczaj posługujemy. by dopuszczał on dalsze jeszcze wyjątki od zasady.za zgodą rady wydziałowej . odnosi się do procesu uznawania jakichś zdań za prawdziwe ze względu na uprzednie uznanie prawdziwości jakichś innych zdań jako przesłanek (por. że do rozważanego systemu . rozdz.

że zrealizowanie normy N1 jest warunkiem wystarczającym zrealizowania normy N2.wynikanie normy z normy” przyjąć jednak by można. to uznać też należy. taki mianowicie. Normy prawne obowiązują z „woli prawodawcy”. które nie są. Odtwarzając potoczne intuicje znaczeniowe wiązane z wyrażeniem . a to ze względu na jakiś związek rzeczowy czy formalny między tym.. Do założeń o racjonalności prawodawcy przyjmuje się między innymi to. a zrealizowanie normy N2 jest warunkiem koniecznym zrealizowania normy N1.norm należy norma N1. jak „prawdziwy” czy „fałszywy”. skoro to jest konieczne do zrealizowania normy N1. że przy prawdziwości pierwszego z nich drugie nie tylko nie jest. VII § 6). że jest „prawodawcą racjonalnym”. co się rozumie przez „wynikanie normy z normy”. aby zrealizowana była norma N1. a zrealizowanie N1 możliwe jest tylko przy zrealizowaniu nakazów zawartych w normie N2. iż gdy mówi się o takim wynikaniu. Takiego rozumienia słowa „wynikanie” nie można wszakże odnosić do norm. że z normy N1 wynika norma N2. Wynikanie definiowaliśmy poprzednio jako stosunek zachodzący między jakimiś zdaniami w sensie logicznym. a więc nie odnoszą się do nich w ogóle takie orzeczniki. to ma się zwykle na myśli związek między jakimiś normami N1 oraz N2 polegający na tym. ale nie może być fałszywe. zdaniami w sensie logicznym. jeśli bez zrealizowania normy N2 niemożliwe jest zrealizowanie normy N1. że do tego systemu norm należy norma N2. aby była zrealizowana norma N2. co głosi pierwsze. Powstaje jednak w związku z tym pytanie. o którym prawnicy zakładają. rozdz. i tym. Rozwijając potoczne intuicje dotyczące „wynikania norm” można by przyjąć. że jeśli życzy on sobie. iż jeśli niemożliwość zrealizowania normy N1 bez zrealizowania normy N2 stwierdzana jest na podstawie wiedzy. że zakres zastosowania oraz zakres normowania bezpośrednio . Inaczej mówiąc przyjmuje się. jak była o tym mowa. to życzy też sobie. co głosi drugie zdanie (por.

lecz jedynie na założeniu.ze względu na stwierdzenie odpowiedniego związku przyczynowego. które „wynikają” z norm sformułowanych w wydanych przez organy państwa przepisach. takie albo inne normy uznaje się (albo się ich nie uznaje) za obowiązujące prawnie. można by mówić o instrumentalnym wynikaniu normy N2 z normy N1 . jako wywnioskowane z norm sformułowanych w przepisach. ale . W zależności od tego. zazwyczaj przyjmowane są inne jeszcze reguły wnioskowań. że jakieś normy obowiązują jako normy prawne ze względu na to. jakie reguły inferencyjne przyjmowane są przez prawników w danym kraju. że jastrząb to ptak dziki. że obowiązywanie normy pozostaje zawsze w decyzji prawodawcy. że w danym systemie obowiązują jakieś inne. Jeśli natomiast niemożliwość zrealizowania normy N1 bez zrealizowania N2 powstaje ze względu na określone związki przyczynowe między zrealizowaniem czynów wskazywanych przez pierwszą i przez drugą normę. mówić będziemy o logicznym wynikaniu normy N2 z normy N1 ze względu na tego rodzaju wiedzę. że obowiązuje norma zakazująca zabijać jastrzębie. wynikałoby niewątpliwie. Omówimy kolejno wnioskowania prawnicze oparte na logicznym wynikaniu norm (w poprzednio określonym znaczeniu). nie opartych na wynikaniu. należy pamiętać o tym. następnie wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu norm ze względu na odpowiednie związki przyczynowe .określony przez normę N2 zawiera się odpowiednio w zakresie zastosowania oraz zakresie normowania bezpośrednio określonym przez normę N1.a wreszcie wnioskowania. Z tego. Przyjmując. które nie opierają się na tak czy inaczej pojmowanym wynikaniu norm. Obok reguł wnioskowań prawniczych nakazujących uznawać za obowiązujące prawnie takie normy. że prawodawca („racjonalny prawodawca”) konsekwentnie kieruje się w swej działalności określonymi ocenami. że obowiązuje prawnie norma zakazująca zabijać dzikie ptactwo. jeśli zważyć.

jak rachunek zdań w logice formalnej. § 7. jaki można byłoby przyjąć na . dozwolony. że normy utożsamia się ze zdaniami. zakazany. Jeden z nich polega na tym. Inna koncepcja polega na utożsamianiu lub upodobnianiu logiki norm i logiki deontycznej. Sprawa zbudowania logiki norm jest nadzwyczaj zawiła.ze względu na jakąś normę czy zespół norm. Przejście od logiki norm do logiki deontycznej pozwala w praktyce rozwiązywać wiele zadań myślowych istotnych z punktu widzenia prawoznawstwa. to znaczy logiki zdań mówiących o kwalifikacji jakiegoś czynu ze względu na określoną normę czy spójny zespół norm. Można też wskazać na koncepcję logiki norm w ścisłym tego słowa znaczeniu. co odpowiada wprawdzie potocznym intuicjom. przyjmując. Pomijając nieporozumienia polegające na utożsamianiu zdania i normy. to następuje sankcja S”. a więc określających czyn jako nakazany. w jakim formułując związki logicznego wynikania norm miałaby ona dawać podstawy do formułowania opartych na nich reguł inferencyjnych. Wnioskowania oparte na logicznym wynikaniu norm Nie zbudowano dotąd takiego systemu logiki norm. opartą na zależnościach między realizacją rozważanych norm. fakultatywny czy indyferentny . Zwróćmy uwagę na sposób pojmowania logicznego wynikania norm. gdyby prawodawca zakaz ten co do jastrzębi wyraźnie uchylił. byłby błędny. że byłaby nieprzydatna dla prawoznawstwa. a współcześnie należy zanotować istotny postęp w rozwoju logiki deontycznej10. że norma „x powinien czynić C” jest równoważna zdaniu „Jeśli x nie czyni C. który byłby tak powszechnie przyjęty. Interesować się będziemy nią tylko w ograniczonym zakresie. Jest kilka sposobów budowania logiki norm. trudna i dyskusyjna. koncepcja ta w jej rozwinięciu wymaga tak szerokiego pojmowania sankcji. że taka norma obowiązuje prawnie.wniosek. ale budzi wiele zastrzeżeń przy konsekwentnym rozwinięciu tej koncepcji.

. 114.. Ziemba. 211 215. w którym się urodził. O warunkach zastosowania logiki deontycznej we wnioskowaniach prawniczych.. to x czyni C” poprzedzamy kwantyfikatorem ogólnym co do x.. itp.. a nie „jeżeli. itp. Szerzej: Z. także: Z.). to. gdyż ten powodowałby wystąpienie wielu komplikacji formalnych. „Studia Filozoficzne” 1972 nr 2.. Zmienna C określa konkretny czyn jakiejś osoby albo abstrakcyjnie określony rodzaj zachowania. że ukończył 18 lat. przy czym w przypadku normy indywidualnej za x podstawiamy jakąś nazwę indywidualną. 10 .”. Por. Logika deontyczna jako formalizacja rozumowań normatywnych.). to x czyni C”.a wówczas zwrot „gdy x jest W” w praktyce można pominąć. jak i cechy takie oto..”. Użyliśmy zwrotu „gdy. to. że chodzi tu o innego rodzaju swoisty związek niż związek implikacji. że ogłoszono pobór rocznika.gruncie tej ostatniej koncepcji. że znalazł się na skrzyżowaniu dróg przed czerwonym światłem.. Normom postępowania możemy nadawać ogólną postać: „Powinno być tak: gdy x jest W. aby zaznaczyć. Ziembiński. Warszawa 1969.. że x znalazł się w określonej sytuacji (że wyrządził drugiemu szkodę.. W tej formule x jest zmienną oznaczającą jakiś podmiot zdolny do podejmowania postępowania (jeśli norma ma być dorzeczna). a w przypadku normy generalnej wyrażenie „gdy x jest W. ss. Przy niektórych zakazach „jest W” bywa zastępowane wyrażeniem „jest kimkolwiek w jakiejkolwiek sytuacji” . Zmienna W w tej formule oznaczać może zarówno cechę czy zespół cech wiązany z osobą x (że jest mężczyzną. s.

każdy swojego.Można byłoby przyjąć np. ze względu na to. powinien tę właśnie szkodę wynagrodzić (normatywne dictum de omni). to poszczególny człowiek. a wynagrodzenie danej szkody jest elementem klasy czynów polegających na wynagradzaniu wyrządzonej szkody. zakres nazwy „należyty zabieg agrotechniczny” jest nadrzędny wobec zakresu nazwy „oranie pola w należytym czasie”). Związek wynikania logicznego normy z normy . a klasa czynów C obejmuje albo jest tożsama z klasą czynów D. powinien ją wynagrodzić. który wyrządził drugiemu z winy swej szkodę. czego zapis wymagałby przyjęcia bardzo złożonej struktury formalnej tej normy w pełnym jej rozwinięciu). to każdy właściciel motocykla powinien swój pojazd zarejestrować. x czyni C” wynika logicznie ze względu na zdanie Z norma N2 o budowie: „Powinno być tak: gdy x jest T. iż x jest W. jeżeli zdanie Z głosi. że klasa takich sytuacji.). Skądinąd zdanie Z może mieć charakter twierdzenia logicznego (np. iż motocykl jest pojazdem samochodowym (według definicji pojazdu samochodowego). iż x jest T. jeśli nie zarejestrują swych pojazdów właściciele motocykli (oczywiście . Nie będzie zrealizowana norma nakazująca rejestrowanie pojazdów samochodowych. że zakres nazwy W jest zamienny albo nadrzędny w stosunku do zakresu nazwy złożonej „W i S zarazem”) albo twierdzenia o charakterze empirycznym (że np. bardziej szczegółową. który wyrządził drugiemu z winy swej szkodę. 415 kod. ze względu na to. Jeśli każdy właściciel pojazdu samochodowego powinien swój pojazd zarejestrować. szkody tej nie wynagrodzi. x czyni . Nie będzie zrealizowana norma nakazująca każdemu wynagradzanie wyrządzonej przezeń szkody. iż z normy N1 o budowie „Powinno być tak: gdy x jest W. który wyrządził komuś szkodę. obejmuje albo jest tożsama z klasą sytuacji. definicję wynikania logicznego. Jeżeli każdy człowiek (domyślnie: podlegający odpowiedzialności z art. cyw. taką. jeśli jakiś człowiek. że poszczególny człowiek jest elementem klasy ludzi.D”.

definicja implikacji). w toku której uznaje się za obowiązującą prawnie normę indywidualną czy normę generalną mniej ogólną ze względu na uznanie za obowiązującą ogólniejszej normy generalnej. 11. na której opiera się operacja subsumpcji prawniczej. Ze względu na wiedzę logiczną równoważne logicznie są normy: „Każdy zawsze powinien nie czynić tego.10. to Piotrowski powinien sprawdzać ich stan hamulców.zgodnie z określoną wiedzą logiczną czy pozalogiczną stanowi między innymi podstawę do sformułowania reguły inferencyjnej. ze względu na wiedzę. iż każdy i tylko człowiek jest . Prowizorycznie przyjęta definicja wynikania logicznego normy z normy ze względu na określone zdanie o charakterze twierdzenia logicznego czy pozalogicznego wymaga wielu zastrzeżeń i komentarzy.a to ze względu na to. Jeżeli każdy pełniący służbę strażnik powinien kontrolować ładunki samochodów wyjeżdżających z fabryki. Jeśli Piotrowski powinien stale dokonywać obsługi technicznej samochodów w zakładzie pracy. to Piotrowski jako pełniący w tym czasie służbę strażnik powinien skontrolować ładunek samochodu wyjeżdżającego 30 VIII 1994 o godz. to musimy zgodzić się np. że ze względu na wiedzę empiryczną. a więc każdy i tylko przypadek zrealizowania pierwszej normy jest przypadkiem zrealizowania drugiej i trzeciej normy. czekać na straż ogniową” . że zdania opisujące wyznaczany czyn są logicznie równoważne (I prawo De Morgana. by naciskać na sygnalizator i nie czekać na straż ogniową”. „Każdy zawsze powinien nie naciskać na sygnalizator lub czekać na straż ogniową”. „Każdy zawsze powinien jeśli naciśnie na sygnalizator. a także do uznania normy konkretnej ze względu na uznanie odpowiedniej normy abstrakcyjnej. Jeżeli decydujemy się określać wynikanie norm odwołując się do samej tylko wiedzy o stosunkach między zakresami zastosowania czy też zakresami normowania tych norm. że obsługa techniczna to zespół czynności obejmujących między innymi kontrolę stanu hamulców.

W zależności od przyjętego rozumienia zwrotu „czynić C i D „z normy nakazującej czynić C i D wynika albo nie wynika nakaz czynienia D (np. . Z normy „Powinno być tak: gdy x jest W. z normy zakazującej zabijać człowieka wynika norma zakazująca zabijać dwunogi nieopierzone. kto jest W. nalać wody do kotła. „zrealizować czyn będący zarazem czynem C i D” (np. to x czyni C i czyni D” wynika logicznie norma o budowie „Powinno być tak: gdy x jest W. bez uprzedniego nalewania wody). a następnie napalić pod kotłem). natury logicznej. Jest to bardzo wąska definicja wynikania logicznego normy z normy ze względu na wiedzę logiczną czy pozalogiczną o stosunkach między zakresami zastosowania lub zakresami normowania tych norm. jeśli w świetle tej wiedzy czyny bezpośrednio nakazane przez normę N2 są nakazane bezpośrednio do zrealizowania przez normę N1. to czyni C.nie inaczej). „zrealizować zespół czynów C oraz D” (np. Inaczej mówiąc z normy N1 wynika logicznie ze względu na przyjmowaną wiedzę norma N2. co wydaje się. a przechodząc do uznawania norm za obowiązujące w systemie prawnym. kto jest W. wnioskiem dziwacznym. choć niekoniecznie wszelkie czyny nakazane przez N1 są nakazane przez N2. powinien czynić C i D” powstają wątpliwości. przynajmniej na pozór. czy wynika z niej norma „Każdy. należałoby uznać za obowiązującą w polskim systemie prawnym normę zakazującą zabijać dwunogi nieopierzone.dwunogiem nieopierzonym. że ktokolwiek czyni C i czyni D. ze względu na uznanie za obowiązującą w polskim systemie prawnym normy zakazującej zabijać ludzi. to x czyni C” ze względu na wiedzę. Ale przy zwykłym wysłowieniu normy w postaci „Każdy. Ze względu na wieloznaczność słowa „i” zwrot „czynić C i D” znaczyć może „czynić C i czynić Z)”. powinien czynić D”. tylko napalić pod kotłem. „zniszczyć sprzęt i napalić w piecu” może być rozumiane jako „zniszczyć sprzęt przez napalenie nim w piecu” .

wyłączyć telefonu itp. a . są im nakazane wszelkie takie działania. według których należy uznać za obowiązujące wspomniane dwie normy-konsekwencje normy podstawowej. co jest konieczne do niezrealizowania się tego stanu rzeczy.oczywiście jeśli jakieś inne normy ustanowione przez tego prawodawcę nie wchodzą w tym przypadku w rachubę.§ 8. Ze względu na tę normę zakazane są wszelkie takie zachowania adresatów. Jeśli więc prawodawca ustanowił normę nakazującą komuś zrealizować pewien stan rzeczy. iż wynika z tej normy: 1) norma nakazująca czynić wszystko. które są konieczne. można by nazwać: 1) dyrektywą instrumentalnego nakazu oraz 2) dyrektywą instrumentalnego zakazu. jeśli zakazane jest realizowanie pewnego stanu rzeczy. Z drugiej strony. przygotować do użycia sprzęt. Jeśli np. to przyjąć należy. to nakazane jest czynić wszystko. oraz 2) norma zakazująca czynić cokolwiek. Odpowiednio. wyjechać ze strzeżonego przez nich obszaru. Wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu norm Jeżeli norma nakazuje dyżurnym ratownikom pogotowia górskiego udzielać pomocy każdemu zagrożonemu niebezpieczeństwem turyście. które uniemożliwiłyby im udzielanie pomocy zagrożonym: a więc ratownikom nie wolno upić się. aby obcy wywiad poznał tajemnice wojskowe. co jest warunkiem wystarczającym niezrealizowania się tego stanu rzeczy . którym rozporządzają. Dyrektywy (reguły). lekarstwa itp. co jest warunkiem wystarczającym zrealizowania się tego stanu rzeczy. i zakazane jest czynić cokolwiek. co jest warunkiem koniecznym zrealizowania tego stanu rzeczy. to nakazane jest niezbędne zabezpieczenie odpowiednich dokumentów. by skutecznie nieść pomoc: a więc ratownicy powinni się odpowiednio ubrać. zakazane jest dopuszczenie do tego. to nie tylko czynność bezpośredniego udzielania pomocy jest przedmiotem obowiązku ratowników.

chyba że chodziłoby mu o to. a jednocześnie zakazywał działania. Prawodawca. który np. Jeśli więc komuś dla usunięcia owoców zwisających z jego własnych drzew . o którym wie. Norma taka obowiązuje każdego. Jeśli przy tym komuś zakazane jest uniemożliwiać realizowanie przez innego członka społeczeństwa określonego stanu rzeczy. że: „Pozostawienie włączonego żelazka elektrycznego na drewnianym stole wywołuje pożar”. studiowanie takich dokumentów w zatłoczonym wagonie kolejowym. nawet tego. by w każdym przypadku mieć możność wymierzenia sankcji za nieposłuszeństwo wobec nakazu albo zakazu. kto nie wiedziałby o związku przyczynowym między pozostawieniem żelazka a pożarem11. nakazywałby realizowanie pewnego stanu rzeczy.zakazane np. to wynika stąd. postępowałby w sposób nieracjonalny.chyba że prawodawca wyraźnie wypowiedział się odmiennie. które mogą być konieczne do zrealizowania tego stanu rzeczy przez adresata. Przyjęcie dyrektywy instrumentalnego nakazu i dyrektywy instrumentalnego zakazu jest nieuniknione dla prawodawstwa. a to byłoby praktycznie niewykonalne. Mówiąc o instrumentalnym wynikaniu normy z normy pamiętać należy. to zakazane mu jest również uniemożliwiać działania konieczne do zrealizowania tego stanu rzeczy . A więc jeśli obowiązuje norma: „Powinno się nie wywoływać pożaru” i prawdą jest. że jest konieczne do zrealizowania tego stanu. ale problem ten wykracza poza zainteresowania logiki. Inaczej bowiem ustanawiając nakaz zrealizowania jakiegoś stanu rzeczy należałoby dodatkowo ustanowić normy co do wszelkich czynności. Powstaje tu oczywiście problem skutków prawnych zawinionej czy niezawinionej nieznajomości związku przyczynowego. że wynika ona w tym rozumieniu przy założeniu pewnych związków przyczynowych między działaniami adresata a wskazywanym przez normę stanem rzeczy. że obowiązuje norma: „Powinno się nie pozostawiać włączonego żelazka elektrycznego na drewnianym stole”.

musielibyśmy orzec. to ewentualnie wolno mu wnieść drabinę. należy uznać za obowiązującą taką normę postępowania. że zmienił pierwotne ustanowienie. a następnie nie uznałby za obowiązującą normy. a to się wyklucza. § 9. że wnioskowania tego rodzaju prowadzić mogą do wniosków wielce wątpliwych. można by uznać za wnioskowania w pewnym sensie niezawodne. jeśli to jest do zerwania owoców konieczne. o których była mowa w tym i poprzednim paragrafie. o których nie wspominają przepisy przezeń ustanowione. a właścicielowi gruntu sąsiedniego zakazane jest temu przeciwdziałać. cyw.wolno wejść na grunt sąsiedni (art. W tradycji prawniczej wnioskowania z norm o normach opierające się na związkach przyczynowych między stanami rzeczy wskazywanymi przez normy są określane mianem wnioskowań „z celu na środki”. które tylko w jego wyobrażeniach są przydatne do osiągnięcia danego celu. Łatwo dostrzec. który zakazałby wszystkim obywatelom wykonania pewnego działania. iż obywatel A powinien powstrzymać się od tego działania. Np. że „prawodawca” ustanawiając normy prawne kieruje się zawsze jakimś określonym systemem ocen. Gdyby zaś nie uznał normy instrumentalnie wynikającej z normy ustanowionej. Wnioskowania.). byłby jaskrawie niekonsekwentny. że aby osiągnąć pożądany stan rzeczy (cel działania). Wnioskowania oparte na założeniu konsekwencji ocen „prawodawcy” Oprócz wnioskowań opartych na poprzednio określonym „wynikaniu” normy z normy. która znalazłaby uzasadnienie aksjologiczne w ocenach uzasadniających według naszego domysłu normy wyraźnie w ustawie wyrażone. ktoś zabobonny 11 . w praktyce prawniczej spotyka się wnioskowania oparte na przypuszczeniach. wiedząc o zależności przyczynowej. O prawodawcy. Toteż w sytuacjach. 149 kod. Jest to terminologia o tyle wadliwa. ktoś może podejmować jako środki takie działania.

. temu zakazane jest i działanie do tego celu wiodące”. a przecież nie są zakazane badania nad rozwijaniem się epidemii. które to badania mogą stanowić środek do osiągnięcia celów humanitarnych albo antyhumanitarnych. Tradycyjne sformułowania łatwo poddać krytyce.może zniszczyć podobiznę swego wroga. uważając to za środek. za pomocą którego spowoduje jego śmierć.: „Komu zakazany jest cel. Pomieszano tu bowiem sprawę związku celu i środków (to znaczy: subiektywnego powiązania w czyjejś świadomości myśli o pewnym działaniu ze stanem rzeczy osiąganym przez to działanie) i sprawę obiektywnego związku między pewnym stanem rzeczy a warunkami wystarczającymi czy koniecznymi do jego powstania. np. Zakazane jest przez prawo międzynarodowe prowadzenie wojny bakteriologicznej.

Ogólny schemat tego rodzaju wnioskowań przedstawia się następująco. . Jeżeli jakaś norma prawa rodzinnego w przypadku kolizji interesów rodziców i małoletnich dzieci każe dać pierwszeństwo interesom dzieci. dla której dopatruje się uzasadnienia aksjologicznego w postaci oceny O. Przykładem wnioskowań tego rodzaju jest wnioskowanie z analogii prawa (analogia iuris . Możemy też czynić przypuszczenia co do „woli prawodawcy”. nie ustanowioną wyraźnie normę . wprawdzie nie ustanowioną w sposób wyraźny. że obowiązuje wyraźnie ustanowiona norma N1 (ewentualnie . iż na podstawie wielu norm wyraźnie ustanowionych w odniesieniu do jakiejś dziedziny czynów ustala się domniemane ich uzasadnienie aksjologiczne w postaci jakichś podstawowych ocen i uznaje na tej podstawie za obowiązującą. jakoby „z woli prawodawcy”. choć byłoby czymś nieoczekiwanym dla kogoś.normę znajdującą uzasadnienie aksjologiczne w tych właśnie podstawowych ocenach. że jeśli dla osiągnięcia pewnego stanu rzeczy ustanowił on normę nakładającą na . Wnioskowanie z analogii prawa polega na tym. czwarta. lecz znajdującą uzasadnienie aksjologiczne w tej samej ocenie O”. to można zaryzykować wniosek. trzecia.nie mylić z analogia legis jako pewnym sposobem interpretowania poszczególnych przepisów ustawy). „Ponieważ uznaje się.liczniejszy zespół norm). kto zakłada. iż każda norma prawa rodzinnego w razie kolizji interesów daje pierwszeństwo interesom dzieci.. więc uznaje się też za obowiązującą «z woli prawodawcy)) normę N2. jakąś dalszą. że normy jakiegoś systemu prawnego mają uzasadnienie aksjologiczne w jakimś konsekwentnym systemie ocen. Przyjęcie jednak co do tej sytuacji wniosku odmiennego nie prowadziłoby do jakiejś nieuniknionej niezgodności wywnioskowanej normy z normami poprzednio uznanymi za obowiązujące. n-ta. i taką też co do treści normę uznać za obowiązującą co do nie przewidzianego wyraźnie przypadku. przyjmując.. podobnie druga..

gdy grozi jej jakieś bezpośrednie niebezpieczeństwo. to tym bardziej. Jeśli ktoś obowiązany jest dostarczyć płody rolne do miasteczka. zakazując komuś jakichś działań jako naruszających jakieś cenione przez siebie dobro. jest skłonny tym bardziej zakazać działań naruszających to dobro w stopniu większym (argumentum a minori ad maius). przepis: „Nie wolno deptać trawników”. że prawodawca miał na myśli: „Powinno się nie niszczyć trawników .w takim . a to stwarza dużą dowolność w dobieraniu takich czy innych domyślnych przesłanek tego rodzaju wnioskowania.że łatwiej dostarczyć je do miasteczka.jakiegoś adresata obowiązki uznawane za bardziej uciążliwe.. a uciążliwsze jest oczekiwanie w domu na nieregularny przyjazd odbiorcy. to uznać należy. że będzie się ona sprowadzać do subsumpcji normy bardziej szczegółowej z przepisu zinterpretowanego w sposób oparty na domyślnych uzupełnieniach wypowiedzi prawodawcy. że obowiązuje go norma nakładająca obowiązki mniej uciążliwe w tej dziedzinie czynów (argumentum a maiori ad minus).. Urzędnik może uważać. którą się opiekuje. Natomiast oczekiwać należy. a co mniej uciążliwe.. Oczywiście określenia „mniej” i „więcej” w obu tych dyrektywach są nie tylko niejasne znaczeniowo. A więc np. a co mniej ogranicza swobodę). Jeśli komuś nie wolno opuszczać chorej osoby. to tym bardziej powinien dostarczyć je do ruchomego punktu skupu we własnej wsi.”)12. „Powinno się nie deptać trawników” można zinterpretować w ten sposób. rolnik . gdzie magazyn otwarty jest w określonych godzinach. co bardziej. ale też odniesione do jakiegoś bliżej nie określonego systemu ocen (co uciążliwsze. Wnioskowania według argumentum a maiori ad minus oraz argumentum a minori ad maius określa się łącznie mianem wnioskowań według argumentum a fortiori („skoro tak. że rolnikowi łatwiej jest dostarczyć płody rolne do ruchomego punktu skupu.. że prawodawca. to tym bardziej nie wolno mu opuścić jej w sytuacji. Argumentację a fortiori można ująć w taki sposób..

kopać dołów itp. któremu norma ta przyznaje kompetencję. Jakie normy sformułowane są w przepisie art. Wskaż podmiot. Jaki charakter ma przepis art. temu nakazane jest czynić mniej”.w formie zasady: „Komu zakazane jest czynić mniej. Sformułuj te normy w sposób bezpośredni. Przy takim ujęciu norma w sprawie rozbijania namiotów zostaje wprawdzie wywnioskowana z normy ogólniejszej w sposób nie budzący wątpliwości. 12 Tradycyjne prawoznawstwo ujmuje argumentum a maiori w formie zasady: „Komu nakazane jest czynić więcej.: „Posiadacz nieruchomości nie będący jej właścicielem . rozbijanie namiotów itp. podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5”. 172 § 1 kod.w takim stopniu jak przez deptanie lub większym”. że na trawnikach nie wolno rozbijać namiotów. Podaj własny przykład jakiegoś przepisu.k. że domysły co do intencji prawodawcy stały się podstawą zinterpretowania przepisu „Nie wolno deptać trawników” jako wyrażającego normę: . temu zakazane jest czynić więcej”. że kopanie dołów.w drodze subsumpcji wnioskujemy. przy założeniu. 203 § 1 k. Jakie normy i do kogo adresowane formułuje przepis art. oraz adresata tej normy (podmiot podlegający kompetencji). natomiast argumentum a minori .Powinno się nie niszczyć trawników . ale dlatego tylko.: „Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudze mienie ruchome. cyw. Zadania 1..stopniu jak przez deptanie lub większym”. w większym stopniu niszczy trawniki niż ich deptanie . 57 Konstytucji RP: „Sądy wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej”? 3. 2. który zawierałby normę kompetencyjną. Wówczas zaś. 4.

nabywa własność. . Może jednak żądać naprawienia wynikłej stąd szkody”. chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze (zasiedzenie)”? 5. 142 § 1 kod. a nawet uszkodzeniu lub zniszczeniu rzeczy przez inną osobę. jeżeli jest to konieczne do odwrócenia niebezpieczeństwa grożącego bezpośrednio dobrom osobistym tej osoby lub osoby trzeciej. jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat dziesięciu jako posiadacz samoistny.: „Właściciel nie może się sprzeciwić użyciu. cyw. Sformułuj normy zawarte w przepisie art.

wskazując założenia.6. wyjaśniając. że dopuszczalne jest uznanie dziecka po jego bezpotomnej śmierci. Czy wolno tam grać w piłkę nożną dorosłym? Uzasadnij odpowiedź. Czy należy sądzić. że zakaz ten odnosi się też do buraków pastewnych? 8. Czy można tak interpretować ten przepis. Jan Kowalski powinien zgłosić się w określonym dniu z koniem i wozem do pracy przy budowie drogi. Jakie wynikają stąd dla niego dalsze normy? 10.: „Uznanie dziecka (o nie ustalonym ojcostwie) nie może nastąpić po jego śmierci. to czy ma on obowiązek znosić przechodzenie sąsiada przez swój grunt? 11. że na działkach tych nie wolno sadzić ziemniaków. że zakaz ten odnosi się też do sadzenia na tych działkach buraków pastewnych? Kierownictwo miejskich ogródków działkowych ustanowiło. gdy wymaga tego interes jego matki? 9. W myśl art. rodz. o jakie znaczenie w każdym z tych przypadków chodzi. Kierownictwo gospodarstwa produkującego wysokogatunkowe ziemniaki sadzeniaki zabroniło pracownikom sadzić ziemniaki na ich działkach. 7. Czy należy sądzić. że w ogrodzie nie wolno dzieciom grać w piłkę nożną. i opiek. Kierownictwo ogrodu botanicznego ogłosiło.w różnych znaczeniach tego zwrotu. na których się opierałeś. Podaj przykłady posługiwania się w mowie potocznej zwrotem „ma prawo” . 76 kod. . chyba że dziecko pozostawiło zstępnych” (potomków). Jeśli właścicielowi gruntu obciążonego służebnością nakazane jest znosić przepędzanie przez jego grunt bydła sąsiada.

odpowiednio uzasadnionych i uporządkowanych. pojmowana czy to jako pewien zespół czynności poznawczych. Ogólna metodologia nauk i metodologie szczegółowe Ogólną metodologię nauk scharakteryzowaliśmy we Wstępie do tego podręcznika jako naukę zajmującą się metodami postępowania stosowanymi w poznawaniu świata.Rozdział XXI CHARAKTERYSTYKA METODOLOGICZNA NAUK PRAWNYCH § 1. stawianie hipotez. Oczywiście do twierdzeń nauki zalicza się zwykle jedynie twierdzenia o jakiejś większej doniosłości poznawczej lub istotnej doniosłości praktycznej. natomiast metodologię zajmującą się uzyskanymi rezultatami czynności poznawczych . Przedmiotem zainteresowania metodologii ogólnej jest wszelka nauka. a mianowicie zbiór zdań uznanych za prawdziwe. i to sposobu nadającego się do stosowania wielokrotnie. tworzących dorobek jakiejś dyscypliny naukowej. czy też jako rezultat tego rodzaju czynności. ilekroć w danych warunkach ma być zrealizowany cel danego rodzaju (w rozważanym przez nas przypadku celem tym jest poznanie jakiegoś fragmentu świata). wyróżnianie typów itp. Metodologię zajmującą się czynnościami poznawczymi nazwano metodologią pragmatyczną. które mają za cel uporządkowanie naszej wiedzy w spójny zbiór zdań. jak wyjaśnianie. a więc czynnościami takimi. Pojęcie metody poznawczej jest pojęciem podrzędnym w stosunku do pojęcia metody jakiegokolwiek działania.me- . klasyfikowanie. Metodologia nauk zajmuje się w szczególności sposobami odpowiedniego uzasadniania wypowiadanych twierdzeń oraz sposobami dokonywania różnych takich czynności myślowych. to znaczy świadomie stosowanego sposobu postępowania zmierzającego do osiągnięcia w danych warunkach założonego celu.

rejestrując jedynie. iż tak a tak należy uzasadniać twierdzenia danego rodzaju. że takie oto schematy wnioskowania należy uważać za poprawne i dopuszczalne. twierdzenia będące konsekwencjami przyjętych definicji (a więc twierdzenia będące zdaniami analitycznymi) występują znacznie częściej niż w naukach realnych.todologią apragmatyczną.formułując zalecenia. a oglądanie obrazów jakichś figur geometrycznych może jedynie naprowadzać na pomysł. wszystkie nauki wymagają umiejętnego formułowania ich twierdzeń w sposób odpowiednio jednoznaczny. systematyzuje osiągnięte wyniki itp. definiować itp. że w nauce stosuje się takie a takie schematy wnioskowania (reguły inferencyjne). choć w różnego rodzaju naukach odgrywają często odmienną rolę. jak udowodnić dane twierdzenie na podstawie przyjętych . że tak a tak należy obserwować. jak powinno się formułować. ale w naukach formalnych. np. „doświadczalnie” uzasadniać twierdzeń geometrii. wyniki spostrzeżeń odgrywają tylko pomocniczą rolę: nie można np. Np. Często jednak uprawianie metodologii opisowej splata się z formułowaniem zaleceń metodologicznych co do tego. Metodologię nauk można uprawiać w sposób opisowy . W naukach formalnych. takich jak matematyka czy logika formalna. opartych przede wszystkim na sądach spostrzeżeniowych (choć oczywiście milcząco nauki empiryczne przyjmują określone twierdzenia logiki i matematyki). uzasadniać i porządkować twierdzenia naukowe. że takie a takie sposoby uzasadniania twierdzeń są współcześnie czy były w jakiejś minionej epoce uważane za wystarczające do uznania jakiegoś twierdzenia za prawdziwe. a stąd we wszystkich naukach konieczna jest umiejętność posługiwania się definicjami różnego rodzaju. wyjaśniać. klasyfikować. w geometrii. Ogólna metodologia nauk zajmuje się w sposób opisowy czy normatywny zasadniczymi typami czynności poznawczych. że tak a tak prowadzi się obserwacje. które powtarzają się w wielu naukach. Można też uprawiać metodologię w sposób normatywny . empirycznych.

metodologie różnych nauk przyrodniczych. czyli kwestii. a więc aksjomaty w naukach formalnych (zwłaszcza jeśli aksjomaty te miałyby być uważane za twierdzenia oczywiste. W związku z tym. nauk społecznych itd. które służyć będzie do opisywania badanych zjawisk (ustalenie aparatury pojęciowej danej nauki) oraz ustalenie dopuszczalnych w danej nauce metod uznawania twierdzeń za prawdziwe albo fałszywe. metodologię matematyki czy logiki formalnej (zajmujące się zwłaszcza zasadami budowy i strukturą odpowiednich systemów aksjomatycznych pod nazwą metamatematyki czy metalogiki). Metodologie poszczególnych nauk zajmują się też między innymi ustalaniem przedmiotu badań danej nauki oraz problematyki badawczej. obok ogólnej metodologii nauk wyodrębnia się metodologie szczegółowe. co zazwyczaj . jakie metody należy w danej nauce stosować. a z drugiej strony . bez których to założeń wszelkie badanie tej rzeczywistości stawałoby się niemożliwe (np. Wyróżnia się więc. jakie przyjmuje się w danej nauce założenia wstępne. zajmujące się opisywaniem czynności poznawczych stosowanych w poszczególnych naukach. Konieczne jest też ustalenie. W związku z tym konieczne jest dokładne ustalenie słownictwa. o co w danym twierdzeniu chodzi. założenie o stałości przebiegów zjawisk fizycznych w danym układzie przy dokładnie takich samych stanach początkowych układu). to znaczy ustalaniem katalogu pytań. W niektórych naukach dąży się do formułowania twierdzeń ściśle ogólnych (stwierdzających stały. a także ułatwić zrozumienie. czyli pewniki) czy pewne podstawowe założenia w naukach realnych co do struktury badanego fragmentu rzeczywistości. względnie formułowaniem zaleceń. nie ograniczony do jakiegoś czasu i miejsca związek zjawisk czy stałe prawdopodobieństwo wystąpienia jakiegoś zjawiska ze względu na wystąpienie innego). czyli ustalenie metod weryfikacji czy falsyfikacji twierdzeń w danej nauce. z jednej strony.założeń. na jakie wyniki badań danej nauki mają udzielić odpowiedzi.

Swoiste problemy metodologiczne przedstawiają twierdzenia naukowe o charakterze praw statystycznych. § 2. co w przypadku zasadniczych zmian przyjmowanego paradygmatu określa się mianem „rewolucji naukowej”. które nie mieści się w elementarnym kursie logiki dla prawników.udaje się osiągnąć tylko w przybliżeniu. Zmienia się więc paradygmat (model) uprawiania danej nauki. Powstają tu jednak swoiste trudności. iż nie potrafimy uchwycić. zajmującą się ustalaniem problematyki i metod badań faktycznie przyjmowanych lub zalecanych w naukach o prawie2. na których dana nauka się opiera. stwierdzającej. Dawny i nowy paradygmat mogą niekiedy nawet przez długi czas konkurować ze sobąl. Różnorodność problematyki i metod badawczych nauk prawnych Wśród wielu kierunków szczegółowych metodologii nauk należałoby między innymi wydzielić metodologię nauk prawnych. W pewnych przypadkach zresztą poprzestanie na generalizacji historycznej. jakiego to rodzaju czynniki występujące w badanym czasie i miejscu powodują powstawanie zjawisk badanego rodzaju. powodowane jest przez to. a także założenia wstępne. Różnią się między sobą nie tylko metodologie nauk odmiennego typu. a w związku z tym również bardzo różnorodne są metody badawcze stosowane w . gdyż wymagałoby to odpowiednio szerszego przygotowania. ale też przemianom ulegać może metodologia poszczególnej nauki. twierdzeń odnoszących się do zjawisk występujących w określonym przedziale czasu i określonych środowiskach. Problematyka nauk prawnych jest bardzo złożona i bardzo niejednorodna pod względem charakteru stawianych zadań badawczych. W innych naukach zadowala się formułowaniem generalizacji historycznych. że w takim to okresie w określonym środowisku powtarzały się zjawiska określonego rodzaju. nie będziemy się jednak nimi bliżej zajmować.

Paradygmaty Kuhna.134. 57 i n. Ziembiński. VIII: Teorie jako struktury. czy też nakazują nie ingerować w pewne cudze sprawy . 2 Szerzej: Z. że określonym podmiotom w danym systemie norm prawnych przysługują odpowiadające tym nakazom uprawnienia. dokonywanie ustaleń. Wrocław 1993. Warszawa 1974. Chalmers. jakie normy postępowania są normami obowiązującymi prawnie w danej organizacji państwowej. Za zadanie szczegółowych nauk prawnych uważa się w pierwszym rzędzie rozstrzyganie problemów dogmatycznych. ss. tzn. Ustalanie obowiązków prawnych oraz wolności. że normy prawne nakazują adresatom określone zachowania na rzecz innych podmiotów lub nakazują w określony sposób zareagować na dokonane przez kogoś czynności konwencjonalne określonego rodzaju. W jakimś stopniu odmienne problemy metodologiczne występują w naukach historyczno .zadaniem szczegółowych nauk prawnych jest także ustalenie. ss. kompetencje czy wolności działania w danej dziedzinie. Należy przede wszystkim rozróżnić nauki szczegółowe o poszczególnych gałęziach obowiązującego aktualnie prawa (zwane potocznie naukami prawno dogmatycznymi) oraz nauki teoretyczne.naukach o prawie. Ze względu na to. brak nam tu jednak miejsca.jaka ze względu na te normy jest modalność normatywna (kwalifikacja prawna) czynów określonego rodzaju.prawnych (w ujęciu dogmatycznym czy teoretycznym). nawet przez prawników. Szerzej patrz np. Metodologiczne zagadnienia prawoznawstwa. by zajmować się nimi w sposób bardziej szczegółowy. A. Czym jest to. co zwiemy nauką?. Ta różnorodność zadań i metod badawczych nie zawsze jest dostatecznie jasno dostrzegana. 121 . jak i do systemu norm prawnych obowiązujących w jakiejś minionej epoce. a w konsekwencji . uprawnień czy kompetencji prawnych może być zresztą dokonywane zarówno w odniesieniu do systemu norm aktualnie obowiązujących prawnie. rozdz. 1 .

odwołują się do takiej czy innej. jak np. Inaczej mówiąc. rozwiązując te zadania. uważa się jakieś normy za normy obowiązujące prawnie w danym systemie. ukształtowanie się przekonania. a także zespołu przyjmowanych reguł inferencyjnych (dopuszczalnych schematów wnioskowań prawniczych) oraz reguł kolizyjnych.w większej mierze jest jedynie wynikiem ustalenia się w danej kwestii poglądów mniej czy bardziej powszechnie przyjmowanych przez .za obowiązujące normy danego systemu prawnego. albo wydanie przez kompetentny organ przepisów prawnych. itd. że dana norma zwyczajowa jest prawnie wiążąca. dotyczących uchylania norm między sobą niezgodnych. przeciwnych sobie. doktryny „źródeł prawa”. to znaczy do pewnego zespołu dyrektyw nakazujących uznawać normy ustanowione w formie przepisów prawnych wydanych przez kompetentne organy państwowe. przyjmowanej w danej społeczności państwowej. tak aby rekonstruowany na podstawie przepisów system norm prawnych nie zawierał norm między sobą sprzecznych. czy określone normy ukształtowane zwyczajowo . a nawet norm niezgodnych prakseologicznie. iż uznaje się w nich w sposób nie podlegający dyskusji. Zespół przyjmowanych w danym kraju dyrektyw interpretacyjnych oraz reguł inferencyjnych i kolizyjnych częściowo tylko wyznaczony jest w sposób wyraźny przez jakieś przepisy prawne . iż normy ustanowione czy uznane w sposób zgodny z dyrektywami przyjmowanej doktryny „źródeł prawa” są normami obowiązującymi prawnie w danym systemie. Określenie „nauki dogmatyczno-prawne” bierze się stąd. że nastąpiły fakty uważane według przyjętej doktryny za fakty prawotwórcze. na podstawie których można odtworzyć takie właśnie sformułowane w nich normy postępowania. jeśli stwierdzi się. Odtworzenie norm prawnych sformułowanych w przepisach następuje na podstawie przyjmowanego w danej doktrynie „źródeł prawa” zespołu dyrektyw interpretacyjnych.Szczegółowe nauki prawne.

by z każdego zespołu przepisów uznawanych za rezultat działalności prawotwórczej organów państwa odtworzyć taki system norm prawnych. który mógłby uchodzić za ustanowiony przez „racjonalnego prawodawcę” 3. gdy stwierdzimy. kontrfaktycznego).prawników. w ekonomii przy badaniu zachowań jakichś podmiotów uczestniczących w życiu gospodarczym założenia idealizujące. iż mamy do czynienia z podmiotami gospodarującymi w sposób racjonalny wedle przypisywanej im wiedzy i ocen. w zależności od tego. sprzedawców czy nabywców odbiegają od zachowań przypisywanych jakiemuś podmiotowi racjonalnie w danej dziedzinie gospodarującemu . Oczywiście.to przy rozwiązywaniu problemów dogmatycznych w naukach prawnych nie dopuszcza się możliwości uchylania założenia o „racjonalności prawodawcy” (co najwyżej uchyla się niektóre jego założenia składowe). Jeśli jednak np. Społeczna rola szczegółowych nauk prawnych polega bowiem na tym właśnie. kierującego się konsekwentnie określoną wiedzą i spójnym wewnętrznie systemem ocen. Zresztą ze względu na występującą niejednokrotnie rozbieżność poglądów na to.opiera się na założeniu (niewątpliwie mającym charakter założenia idealizującego. Występują przy tym pewne różnice między doktryną przyjmowaną przez prawników działających w aparacie organów państwa (doktryna oficjalna) a doktryną przyjmowaną w nauce prawa (doktryna akademicka). mogą ulegać uchyleniu. konsumentów. jaki system ocen i jaką wiedzę przypisuje interpretator przepisów owemu „racjonalnemu prawodawcy”.jak była o tym mowa w rozdziale XX . zmieniać się też będą założenia dyrektyw interpretacyjnych i przesłanki entymematyczne wnioskowań prawniczych. iż faktycznie zachowania jakichś producentów. że przepisy prawne danego systemu zostały wydane przez jednego i tego samego „racjonalnego prawodawcę”. Zespół ten . reguł inferencyjnych i kolizyjnych nie jest ukształtowany w sposób przypadkowy. Zespół przyjmowanych przez prawników dyrektyw interpretacyjnych. jakim celom przede .

z danych przepisów organy te mogą odtwarzać odmienne w jakiejś mierze normy prawne. że byłyby to skutki pożądane czy niepożądane z określonego punktu widzenia. Rozstrzyganie tych wątpliwości dokonuje się głównie przez odwoływanie się do wskazania bezpośrednich czy pośrednich skutków społecznych takiego czy innego rozstrzygnięcia danego problemu dogmatycznego i argumentowania. jakie dobra mają przede wszystkim chronić. czyli przez odpowiednie stosowanie prawa. czy to uzyskiwaną przez nie w sposób ukryty przez to. w jaki sposób umiejętnym działaniem wywoływać określone (pożądane przez kogoś) zjawiska społeczne. iż odwołując się do takich albo innych reguł interpretowania przepisów. jeśli sposób rozstrzygania problemów dogmatyczno-prawnych nie ma narażać prawnika na zarzut „oderwanego od życia” formalizmu. powstają nieraz spory co do przyjmowania niektórych dyrektyw interpretacyjnych czy reguł inferencyjnych (zwłaszcza np. lub też do takich albo innych założeń ocennych. problem socjotechniczny to problem sprowadzający się do pytania. a nie innych dyrektyw czy reguł. Stąd też. . uzyskujące co do tego kompetencję. czy to w sposób wyraźny określoną w przepisach prawnych. Organom państwa pozostawia się często w jakimś stopniu swobodę wyboru decyzji. Ogólnie biorąc. Jeśli nawet panuje zgoda co do uznawania takich.wszystkim służyć mają normy danego systemu prawnego. co do dopuszczalności reguł inferencyjnych opartych na założeniu konsekwencji ocen „prawodawcy”). przyjmowane rozstrzygnięcia tych problemów wiązane są zazwyczaj w sposób świadomy czy nieświadomy z rozstrzyganiem problemów socjotechnicznych wiążących się ze stosowaniem obowiązującego prawa. to sposób posługiwania się nimi niejednokrotnie w praktyce budzi wątpliwości i powoduje rozbieżności. Problematyka socjotechniczna podejmowana przez nauki prawne dotyczy tego. jak uzyskiwać określone skutki społeczne przez odpowiednie stanowienie norm prawnych i odpowiednie podejmowanie takich czy innych decyzji w danym zakresie przez organy państwa.

163 i n. Zazwyczaj formułuje się przy tym nie twierdzenia socjotechniczne o związku między użyciem określonych środków prawnych a wystąpieniem określonych skutków. jeśli się chce osiągnąć takie a takie skutki społeczne. odwołują się głównie do zaobserwowanych w przeszłości lub w innych krajach skutków takiego właśnie. zarówno skutków pożądanych. być może niepożądanych. co nie zawsze pozwala trafnie przewidywać związki tego rodzaju w innym układzie sytuacji społecznej. stanowienia czy stosowania prawa. Jeśli skutki te uważa się za bezspornie pożądane. Oczywiście najlepszą metodą uzasadniania twierdzeń o skuteczności działania danego rodzaju ze względu na osiągnięcie zamierzonych skutków byłoby odwołanie się do eksperymentów. Z wielu jednak powodów swoboda eksperymentowania w interesującej nas dziedzinie jest bardzo ograniczona i prawnicy. a nie innego. zależnie zresztą od układu faktycznych stosunków społecznych. Próba metodologicznej charakterystyki prawoznawstwa. ss. jakie te działania za sobą pociągają. by użyć takich a takich środków prawnych. można nieraz na ich podstawie podejmować odmienne decyzje i wywoływać przez to odmienne skutki społeczne. Nowak. lecz dyrektywy socjotechniczne. Ze względu na wielką złożoność związków pomiędzy stanowieniem czy stosowaniem prawa w określony sposób a skutkami społecznymi. Por. Typowe twierdzenie socjotechniczne w obrębie nauk prawnych miałoby postać zdania głoszącego. jak i związanych z nimi skutków ubocznych. szerzej: L. zalecające. Poznań 1968. twierdzenia te dotyczą zwykle tylko odpowiednio dużego prawdopodobieństwa wystąpienia danego rodzaju skutków. to czasem dyrektywy tego rodzaju formułuje się 3 .Odwołując się zatem do tych samych przepisów. formułując twierdzenia socjotechniczne co do skuteczności określonych działań. iż ustanawiając takiego a takiego rodzaju normę prawną czy też stosując wydane przepisy w taki a taki sposób osiąga się określone skutki społeczne.

łączona niekiedy w jedną całość z teorią państwa. nie związane bezpośrednio z rozwiązywaniem określonych zadań praktycznych. Nazwa dyscypliny („teoria prawa”) nie świadczy o tym.opisywaniem i wyjaśnianiem prawidłowości dotyczących samych systemów norm prawnych różnych państw jako szczególnego rodzaju wytworów kultury społecznej4. Należą .na marginesie . Teoria prawa zajmuje się opisywaniem i wyjaśnianiem . Obok rozstrzygania problemów dogmatycznoprawnych. oddziaływanie społeczne norm prawnych. iż podejmowanie pracy badawczej wymaga nie tylko znajomości metodologii danej dyscypliny naukowej.takich bardzo złożonych zjawisk społecznych. oraz rozstrzygania problemów socjotechniczno-prawnych wiążących się z tworzeniem i stosowaniem norm określonego systemu prawnego w określonych warunkach społeczno-politycznych. jak lekarz pomija w swych dyrektywach dla pacjenta słowa: „jeśli chcesz być zdrowy.. Mówiąc o metodologii nauk prawnych należałoby zwrócić . jako że chodzi o badania nad zjawiskami społecznymi blisko ze sobą powiązanymi. lecz że zadaniem tej dyscypliny jest zbudowanie takiej właśnie w pełni rozwiniętej teorii. Badania te podejmuje dyscyplina zwana teorią prawa. ale też opanowania wielu umiejętności z zakresu techniki pracy umysłowej.. że w jej ramach zdołano już zbudować w pełni rozwiniętą teorię zjawisk prawnych (należy sobie w tym miejscu przypomnieć uwagi o budowie teorii w naukach realnych z rozdz. spełnianie przez te normy określonych funkcji w życiu społeczności państwowej itp. to. z drugiej zaś strony . takich jak ustalanie zespołu norm obowiązujących w danym czasie w jakimś systemie prawnym i związanych z nimi kwalifikacji prawnych takich czy innych czynów..w sposób pozornie bezwarunkowy (tak. w ramach nauk prawnych podejmuje się również badania o charakterze ogólnoteoretycznym. jak kształtowanie się systemów norm prawnych w różnych układach społeczno-ekonomicznych. XVI).uwagę.z jednej strony .”).

Warszawa 1992. należytego redagowania pracy.jest wnioskowaniem dedukcyjnym. 7-23. Szerzej: A. Redelbach. ss. przygotowywania pracy magisterskiej itp. Ostatnio ukazują się liczne wydawnictwa poszczególnych uczelni na temat techniki pracy umysłowej studenta. umiejętność selektywnego czytania. Sokrates jest człowiekiem. przedstawiania w sposób usystematyzowany uzyskanych wyników badań.tu umiejętności takie. S. Ziembiński. Z. sporządzania przypisów i informacji bibliograficznych o dotychczasowych pracach na dany temat. umiejętnego korzystania z wykładów.jak należy się spodziewać . jak umiejętność znalezienia w literaturze naukowej odpowiednich informacji o dotychczasowych badaniach. Nie da się jednak pokazać dedukcyjności tego wnioskowania dysponując wyłącznie rachunkiem zdań czy tradycyjną teorią nazw. ćwiczeń i seminariów. Wronkowska. z przesłanek wynika tu logicznie wniosek. Sokrates jest śmiertelny. Z wydawnictwami tymi warto zapoznać się już na początku studiów. Zarys teorii państwa i prawa. notowania i zapamiętywania nagromadzonego materiału. Wnioskowanie to . Wprowadzenie Rozważmy następujące wnioskowanie: (1) Każdy człowiek jest śmiertelny. Przesłanki są . 4 Aneks ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW KAZIMIERZ ŚWIRYDOWICZ 1.

jego schematem niech będzie r. wniosek też jest zdaniem prostym. taki zapis zdań. że poznany przez nas dotąd rachunek zdań jest rachunkiem mniej może subtelnym. Język ten dysponuje w szczególności pewną możliwością wyrażania ilości. q. ale bardziej podstawowym: rachunek predykatów jest na nim nabudowany. nie jest tautologią rachunku zdań. w języku potocznym odpowiadają takie słowa wyrażające ilość. jak zobaczymy. przypomnijmy. „dowolny”. łatwo teraz zauważyć. „niektóre”. który uwzględnia ich wewnętrzną strukturę. w szczególności w języku rachunku predykatów występują wszystkie znane Czytelnikowi funktory prawdziwościowe. która. 1 .mianowicie rachunek predykatów. „dla dowolnego”) i „pewien” („istnieje”. za ich pomocą można wyrazić na przykład wyrażenie kwantyfikujące „żaden”.tu .z punktu widzenia rachunku zdań . Zauważmy jednak od razu. ich schematami w języku rachunku zdań będą odpowiednio p. że schematowi tego wnioskowania odpowiada formuła: (2) (p • q) ⊃ r. jak „każdy” („wszelki”. „dla każdego”.zdaniami prostymi. którym. Język rachunku predykatów umożliwia. Z pojęciem kwantyfikatora zetknął się Czytelnik już w rozdziale VI niniejszego podręcznika. „dla pewnego”). są w nim bowiem dwa znaki zwane kwantyfikatorami1 (tak zwany kwantyfikator duży i kwantyfikator mały). zwany też rachunkiem kwantyfikatorów. Do pokazania dedukcyjności rozważanego wnioskowania niezbędny jest bardziej wyrafinowany rachunek logiczny . jak łatwo się przekonać.

jak pamiętamy. czytany: dla pewnego x albo istnieje takie x. a używając kwantyfikatorów możemy (4) zapisać w krótszej. kwantyfikator ten zwie się też czasem kwantyfikatorem ogólnym. stojąca bezpośrednio po znaku kwantyfikatora. że y jest niesprawiedliwym wyrokiem. że. a przy tym x wydał y. zamiast x może to być y. to istnieje y takie.Kwantyfikatory te zapisuje się odpowiednio symbolami: Πx. ⊃ Σy (y jest niesprawiedliwym . oraz Σx. albo kwantyfikatorem generalnym2.używając funktorów prawdziwościowych . jest to. Oczywiście zmienna. Dzięki kwantyfikatorom i zmiennym oraz funktorom prawdziwościowym można w języku tym formułować dokładne schematy takich zdań. albo . które z punktu widzenia rachunku zdań są zdaniami prostymi. a których struktura wewnętrzna jest skomplikowana. kwantyfikator ten nazywa się niekiedy kwantyfikatorem szczegółowym albo kwantyfikatorem egzystencjalnym3. następującej formie: (5) Πx: jeśli x jest sędzią. kwantyfikator duży. z i tak dalej. to Σy: y jest niesprawiedliwym wyrokiem i x wydał y. jeśli x jest sędzią. jest to kwantyfikator mały. czytany: dla dowolnego x.jeszcze krócej: (5´) Πx (x jest sędzią wyrokiem • x wydał y)). Na przykład zdanie: (3) Każdy sędzia wydał jakiś niesprawiedliwy wyrok ma faktycznie budowę: (4) Dla dowolnego x. może być dowolna.

Zdania o takiej .zapisywaniu zdań języka potocznego w języku tego rachunku.i nawet bardziej skomplikowanej niż (4) budowie . 2 3 Obok znaku Πx najczęściej używany jest symbol /\x. Obok znaku Σx najczęściej używany jest symbol \/x. Poniżej przedstawimy elementy tego rachunku. koncentrując się przede wszystkim na rzeczy najtrudniejszej . .można łatwo zapisywać właśnie w języku rachunku predykatów. Można więc w nim sformalizować nasze wnioskowanie (1).

że predykatem zwie się funktor zdaniotwórczy o argumentach. i . warto tu podkreślić. W Rozdziale zaś II wskazaliśmy.. Język rachunku predykatów Przypomnijmy najpierw. jak na przykład „jest wyższy od” .”... Można też znaleźć predykaty czteroargumentowe.jak w zdaniu „Ignacy Kraszewski napisał więcej książek niż Henryk Sienkiewicz”. że z tego punktu widzenia dowolna nazwa generalna (w celowniku) poprzedzona słowem „jest” będzie predykatem jednoargumentowym.”. że w Rozdziale I niniejszego e-podręcznika wyróżniliśmy trzy podstawowe kategorie syntaktyczne: zdania.. zawierający .a.” -jak w zdaniu „Warszawa leży pomiędzy Gdańskiem a Krakowem” czy też „jest lepszym poetą niż . którymi są nazwy indywidualne. że istnieją predykaty n-argumentowe dla dowolnej liczby naturalnej n.. trwał dłużej.. że kategoria syntaktyczna nazw nie jest jednolita i faktycznie mamy tu do czynienia z dwiema kategoriami: z kategorią nazw indywidualnych i kategorią nazw generalnych: nazwy indywidualne nie są zastępowalne przez nazwy generalne (warto.jak w zdaniu „3 jest liczbą nieparzystą” i tak dalej. by Czytelnik w tym miejscu przypomniał sobie definicje tych pojęć). na przykład „leży pomiędzy .jak w zdaniu „Mount Everest jest wyższy od Rysów” czy „napisał więcej książek niż” . nazwy i funktory. że w języku potocznym znajdujemy predykaty jednoargumentowe.2. Otóż używając pojęć wprowadzonych w Rozdziale I i Rozdziale II można powiedzieć.. jak na przykład „proces między .. Poniżej jednak opiszemy tylko fragment języka rachunku predykatów... „jest liczbą nieparzystą” . jak w zdaniu „Adam Mickiewicz jest lepszym poetą niż Seweryn Goszczyński i Antoni Malczewski”.jak w zdaniu „Sokrates jest człowiekiem”.. na przykład: „jest człowiekiem” . Mamy też w języku potocznym predykaty dwuargumentowe. Łatwo zauważyć.. predykaty trójargumentowe... a . a . W ogólnej konstrukcji języka rachunku predykatów przyjmuje się dla wygody... niż proces między .

. w konstrukcji języka rachunku predykatów niezbędne jest oczywiście pojęcie zmiennej predykatowej. .zmienne indywiduowe. T2. x2. S3.. S2... . ... ~. których elementy ponumerujemy kolejnymi liczbami naturalnymi. . Podobnie jak zmienne zdaniowe. Czytelnik zapewne nie spotyka się w praktyce z predykatami o większej liczbie argumentów. R1. Tak więc przyjmiemy. . ... R2. R3. ∨ . P1. p3. nazwy indywidualne. . że predykaty różnić się mogą między sobą liczbą argumentów. . •. reprezentujące . T2. Σ . . P3.kwantyfikatory: duży i mały..symbolami S1.. że kolejne predykaty jednoargumentowe będziemy oznaczać symbolami P1.predykaty dwuargumentowe. kolejne predykaty trójargumentowe .. że ilość predykatów o danej liczbie argumentów jest nieograniczona. a2. .. Ponieważ język rachunku predykatów jest dosyć skomplikowany.. .. . .. p2. \. Pamiętamy. predykaty uporządkujemy w ciągi. .. i wreszcie predykaty czteroargumentowe symbolami T1. . S1. P2. x3. nie poprzestając na ogólnikowych wyjaśnieniach. .funktory prawdziwościowe.predykaty trój argumentowe. ⊃ Π.. . T1. ≡. Wyżej wprowadziliśmy pojęcie zmiennej zdaniowej... S2. R2. S3. Definicja tego języka będzie indukcyjna. trójargumentowych i czteroargumentowych.predykaty jednoargumentowe.stałe indywiduowe. P2. kolejne predykaty dwuargumentowe oznaczymy symbolami R1. dwuargumentowych. Następujące symbole są symbolami języka rachunku predykatów: x1.. . zdefiniujemy go tu dokładniej. . ..predykaty czteroargumentowe.. R3. przyjmiemy. a liczby te umieścimy jako dolne indeksy w zapisie predykatu (podobnie pisze się: p1.predykaty co najwyżej czteroargumentowe. Przyjmiemy więc umowę. T3. . P3. a1. w przypadku zmiennych zdaniowych). że mamy osobne ciągi predykatów jednoargumentowych. . a3. T3.

α1. Σxn(A) też są formułami zdaniowymi. są albo zmiennymi indywiduowymi. (A) ∨ (B). ( lewy). Formułami zdaniowymi są formuły zdaniowe atomowe oraz formuły otrzymane z innych formuł przez połączenie ich dwuargumentowymi funktorami prawdziwościowymi. x1).formuły zdaniowej i zdania. (A) ≡ (B). które można utworzyć wedle reguł (i) lub (ii). a α. Formułą zdaniową atomową języka rachunku predykatów nazywać będziemy każdą formułę postaci Pi(α). P7(x10). Jeśli A. gdzie Pi jest i-tym predykatem jednoargumentowym. α3. α3).). α3. Tl jest l-tym predykatem czteroargumentowym. α4). Precyzyjna definicja indukcyjna zbioru formuł zdaniowych języka rachunku predykatów nazwiemy je po prostu formułami zdaniowymi . B są formułami zdaniowymi. (A) ⊃ (B).ma postać następującą: (i) (ii) Każda formuła zdaniowa atomowa jest formułą zdaniową. α2. albo stałymi nazwowymi indywiduowymi. . Sk(α1. Nie ma innych formuł zdaniowych poza tymi. to następujące formuły: ~ (A). Przyjmijmy teraz dla wygody kilka konwencji . R3 (a2. (iii) Formułę wewnątrz nawiasów poprzedzoną kwantyfikatorem małym lub dużym nazywać będziemy zasięgiem kwantyfikatora. α2. podamy więc dokładne definicje: najpierw zdaniowej formuły atomowej. a8. (A)\(B). Rj jest j-tym predykatem dwuargumentowym. potem .a3). Na przykład zdaniowymi formułami atomowymi są formuły: S3(x2. Sk jest k-tym predykatem trójargumentowym. α2). Rj(α1. (A) • (B).nawiasy (odpowiednio prawy i Oczywiście nie każdy ciąg symboli będzie poprawnie zbudowanym wyrażeniem języka rachunku predykatów. przez zanegowanie i przez kwantyfikację. Πxi (A). α4. Tl(α1. α2.

3. która nie posiada żadnych zmiennych wolnych: wszystkie zmienne są albo skwantyfikowane. to także polepszy czytelność formuł. Zdaniem języka rachunku predykatów nazywa się taką formułę zdaniową. tautologią rachunku predykatów nazywać będziemy każdą taką formułę zdaniową języka rachunku predykatów. i z intuicjami dotyczącymi języka potocznego: na przykład wyrażenia „x jest polskim poetą” nie uznamy za zdanie. że zamiast x1 będziemy pisać po prostu x. xi pisać będziemy ewentualnie wtedy. albo na ich miejscach znajdują się stałe nazwowe (nazwy indywidualne). zwiemy je tautologiami. że .nie będziemy argumentu kwantyfikatora brać w nawiasy. Najpierw więc przyjmiemy umowę. zamiast x3 . polepszy to czytelność naszego języka. która jest prawdziwa przy dowolnym rozumieniu występujących w niej stałych nazwowych.nieco nieformalnie .jeśli zasięg kwantyfikatora nie będzie budził wątpliwości . które są „zawsze prawdziwe”. można je zawsze zastąpić nawiasami okrągłymi). jak i zdania fałszywe („Bolesław Prus jest polskim poetą”). gdy zabraknie końcowych liter alfabetu.y. zmiennych i predykatów. wyróżnimy tu pewną klasę formuł. Ponadto . Zgadza się to i z przyjętą wcześniej (por.z. Dokładniej. ponieważ z niego uzyskać można zarówno zdanie prawdziwe („Juliusz Słowacki jest polskim poetą”).obok nawiasów okrągłych używać będziemy nawiasów kwadratowych (nie występują one wśród symboli elementarnych naszego języka. Przyjmijmy tu dodatkowo umowę.dotyczących zapisu formuł języka rachunku predykatów. Analiza zdań języka potocznego za pomocą języka rachunku predykatów Spróbujemy teraz zapisywać zdania języka potocznego w języku rachunku predykatów. Podobnie jak w przypadku rachunku zdań. zamiast x2 . to znaczy formułować schematy zdań odpowiadające pod względem . Rozdział VI) definicją zdania w sensie logicznym.

-.. jest uczniem . Załóżmy.... Wówczas zdaniu (6) odpowiadać będzie formuła: (7) P1(a1).. Od razu trzeba zauważyć. Predykaty z tej listy będziemy zapisywać uwzględniając nawiasy (w których będziemy wyliczać argumenty) i zaznaczając miejsca na argumenty.. trzeba będzie sięgać do sensu wypowiedzi w języku potocznym.. a3. na przykład a1 . Przyjmijmy. a2 . . nie zawsze zdaniu języka potocznego odpowiadać będzie tylko jedna formuła zdaniowa języka rachunku predykatów. a1). że stała nazwowa a1 to skrót dla nazwy „Sokrates”. podobnie wyliczone wyżej predykaty będą po prostu skrótami dla jakichś ustalonych przez nas funktorów zdaniotwórczych o argumentach. niekiedy. kropkami i tak dalej. jest filozofem”. Następnym zdaniem niech będzie: . . że podana wyżej lista stałych a1.. a2 to Platon. Rozważmy teraz zdanie: (8) Platon jest uczniem Sokratesa..budowy zdaniom języka potocznego.. a R1(.. to ustalona lista jakichś nazw indywidualnych.-) to: .i by uniknąć nieporozumień . a P1 (.Platon i tak dalej (listę tę możemy układać w sposób dowolny). dla wygody .. jak zobaczymy.) to skrót dla predykatu „.Sokrates. Zacznijmy od najprostszego przykładu: (6) Sokrates jest filozofem. Przyjmijmy teraz.miejsca na argumenty funktora oznaczać będziemy jakimiś symbolami: kreskami.. wówczas zdanie (8) zapisujemy w postaci: (9) R1(a2.a1 to Sokrates. że nie jest to sprawa prosta. a2. że -jak poprzednio . którymi są nazwy indywidualne.

.. jest filozofem” oraz „. Zdanie to głosi.. W zdaniu tym występują dwa predykaty: „. jest człowiekiem”.. możemy więc zdanie to zapisać w skrócie następująco: (15) Σx[P2(x) • P1(x)]. dowolny obiekt) i funktor implikacji (jeżeli. Co do zapisu pierwszego z predykatów. Następnym zdaniem niech będzie: (12) Każdy człowiek jest filozofem. zatem zapisać je można w postaci: (13) Πx[P2(x) ⊃ P1(x)]. to jest on też filozofem.). Zdanie (12) głosi jak można się przekonać po chwili zastanowienia . Zauważmy. Korzystając ze skrótów wprowadzonych w przykładach (6). że istnieje na świecie przynajmniej jeden taki obiekt... to.. Predykaty w nim występujące to predykaty ze zdania poprzedniego.. wprowadzonego dla zapisu zdania (6). skorzystamy tu ze skrótu P1(. mamy tu więc duży kwantyfikator (. Podobnie zdanie: (16) Niektórzy ludzie nie są filozofami . że w taki sam sposób należałoby zapisać w tym języku zdanie „Sokrates ma ucznia”. Natomiast zdanie: (14) Niektórzy ludzie są filozofami głosi.. który jest człowiekiem i jednocześnie jest filozofem. natomiast zamiast „.. (7) i (8) zdanie to możemy zapisać w postaci: (11) ΣxR1(x..)..(10) Ktoś jest uczniem Sokratesa. że jest on uczniem Sokratesa.. że istnieje obiekt taki..że jeśli dowolny obiekt jest człowiekiem. a1)... jest człowiekiem” napiszemy P2(.. mamy w nim mały kwantyfikator (istnieje) oraz koniunkcję (słowo i).).

Rozpatrzmy teraz zdanie: (18) Żaden człowiek nie jest filozofem. którzy byliby filozofami. Która z nich jest poprawna? Odpowiedź jest następująca: poprawne są obie formalizacje. że istnieje na świecie taki obiekt. Równie dobrze można przecież oddać sens zdania (18) . jak następuje: (19) ~Σx[P2(x) • P1(x)]. moglibyśmy więc zdanie (18) zapisać formalnie w postaci: (20) Πx[P2(x) ⊃ ~ P1(x)]. implikacji. iż nie ma na świecie ludzi. że zdanie to orzeka. czyli . Okazuje się bowiem. który jest człowiekiem i filozofem jednocześnie. Wobec tego mamy tu dwie różne propozycje zapisu zdania (18) . że tautologią rachunku . mówiąc precyzyjnie. że jest on filozofem.stwierdza. używając więc wprowadzonych dotąd znaków zdanie to można zapisać. to nie jest tak. a przy tym nie jest prawdą. że: na świecie istnieje obiekt taki.nieprawda. Powstaje tu jednak pewna wątpliwość.następującym stwierdzeniem: gdyby ktoś był człowiekiem. bardziej precyzyjnie .formuły (19) i (20). Po chwili namysłu dochodzimy do wniosku. możemy zapisać je w postaci następującej: (17) Σx[P2(x) • ~P1(x)]. który jest człowiekiem. to na pewno nie byłby filozofem. korzystając więc z dotąd wprowadzonych skrótów dla predykatów oraz znaków: małego kwantyfikatora. że jest filozofem. negacji i koniunkcji.„Żaden człowiek nie jest filozofem” . Używając dużego kwantyfikatora. negacji i wprowadzonych wyżej skrótowych znaków dla predykatów.dla dowolnego obiektu: jeśli jest on człowiekiem.formułując to bardziej precyzyjnie .

więc oba zapisy są sobie logicznie równoważne.predykatów jest formuła: (21) ~ Σx[P2(x) • P1(x)] ≡ Πx[P2(x) ⊃ ~ P1(x)]. (b) Zdania o budowie Niektóre A są B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (23) Σx[A(x) • B(x)]. B są odpowiednimi predykatami jednoargumentowymi. . Zauważmy. że: (a) zdania o budowie Każde A jest B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (22) Πx[A(x) ⊃ B(x)]. Podsumujmy teraz nasze dotychczasowe rozważania o zapisie zdań języka potocznego w języku rachunku predykatów. gdzie A. że na ogół duży kwantyfikator łączy się z implikacją. Podkreślmy.

definiowalne w języku rachunku predykatów4. Czytelnik zetknął się z nimi w Rozdziale VI tego e-podręcznika. że zdanie to ma budowę zbliżoną do omówionej wyżej budowy (b). mówi bowiem. albo . B są odpowiednimi predykatami jednoargumentowymi. Język rachunku predykatów pozwala jednak zapisywać zdania języka potocznego bardziej jeszcze skomplikowane niż zdania subsumpcyjne.. traktowanych wtedy jako zdania nierozkładalne. (c) Podobnie.jest adwokatem oraz . poświęcona jest część C rozdziału XIV niniejszego epodręcznika.równoważnie na podstawie tautologii (21) . Rozważmy zatem zdanie: (27) sprawy karne. że te dwa predykaty są jakimiś predykatami z . zdania o budowie Niektóre A nie są B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (24) Σx[A(x) • ~ B(x)]. Mały kwantyfikator zwykle łączy się z koniunkcją. logice takich zdań. Zdania (a) . że istnieje ktoś. kto jest adwokatem.. Czytelnik zapewne potrafiłby teraz zapisać to zdanie. Niektórzy adwokaci prowadzą jakieś Widać.. predykatami w tym zdaniu byłyby wyrażenia: .. Są one.(d) to znane Czytelnikowi zdania subsumpcyjne.gdzie A. przyjmując. jak widać. (d) Wreszcie zdania o budowie Żadne A nie jest B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (25) (26) Πx[A(x) ⊃ ~ B(x)]. trochę trudniejszych i mniej może jednoznacznych niż dotychczasowe.budowę: ~Σx[A(x) • B(x)]. i ten ktoś prowadzi jakieś sprawy karne.prowadzi jakieś sprawy karne. Rozważmy więc jeszcze kilka przykładów.

Formuły (22) . nie byłyby jeszcze poprawnymi definicjami odpowiednich zdań subsumpcyjnych. Można wszakże definicje zdań subsumpcyjnych łatwo uzyskać z formuł (22) .(26) dodając do nich odpowiednie formuły tak. do których odnoszą się nazwy reprezentowane wyżej przez symbole A. P3 .(26). . 4 .. tradycyjny rachunek nazw wymaga.. jak to uczyniono w Rozdziale XIV § 3. B. ściśle biorąc. P2. aby istniały obiekty.podanej wyżej listy predykatów jednoargumentowych P1.

.. Czytelnik ma prawo spytać teraz... Zdanie to. „rozwiązał każdy problem”.prowadzi *” .Bliższe przyjrzenie się temu zdaniu ujawnia jednak. że istnieje ktoś. jest adwokatem” (przyjmujemy. że oczywiście (28) wierniej odtwarza sens zdania (27). jak (23). jest sprawą karną” (skrócimy go do P4(. Na przykład zdanie: (29) Każdy adwokat lubi zwierzęta może być rozumiane na dwa sposoby: jako „Każdy adwokat lubi jakieś zwierzęta” albo jako „Każdy adwokat . Oczywiście. że ten ktoś prowadzi tę sprawę (zwrot: „istnieje taka sprawa karna. występuje więc wewnątrz tego zwrotu funktor koniunkcji).. że występują w nim dwa predykaty jednoargumentowe: „. aniżeli ogólna formuła (23). kto jest adwokatem. że ten ktoś prowadzi tę sprawę” rozumiemy następująco: istnieje coś. że występuje w nim kwantyfikator wewnętrzny (jakieś sprawy). co jest sprawą karną. a ponadto predykat dwuargumentowy „ . i ten ktoś prowadzi to coś. głosi. *).. i istnieje . że oba zapisy są poprawne: struktura wyrażenia (28) odpowiada przecież strukturze (23). że w zapisie formalnym predykat ten będzie zastąpiony skrótem P3(. Dokładniejszy zapis zdania (27) będzie więc miał postać (28) Σx[P3(x) • Σy(P4(y) • R2(x.. y))]. „podniósł wszystkie ceny” i tak dalej. Przy ewentualnej kontroli poprawności wnioskowań trzeba czasem zapisać przesłanki i wniosek uwzględniając także kwantyfikatory wewnętrzne typu „popełnił jakieś przestępstwo”. Niekiedy dopiero próba zapisu zdania w języku rachunku kwantyfikatorów ujawnia jego niejasność.. który zapis jest poprawny: czy taki. czy (28)? Powiedzieć należy. więc dokładniejszy zapis powinien ten fakt uwzględniać.)) i „. Głębsza więc analiza zdania (27) ujawnia. dokładniej rzecz biorąc..taka sprawa karna.)). z tym tylko.przynajmniej jedna .skrócimy go za pomocą symbolu R2(--.

że wszyscy ludzie. Niezbędne są tu jednak pewne uwagi wstępne. czy o wszystkie podatki. i wszystkie formuły podobne. Pomijając sens tego zdania. mielibyśmy tu więc dwie konkurencyjne możliwości zapisu w języku rachunku predykatów. spytajmy tu tylko o kwantyfikację: każdy filozof czy niektórzy filozofowie? wszystkie zagadki czy niektóre z zagadek? wszelkiego bytu czy pewnego bytu.podobnie jak rachunek zdań . dalej. Nasuwa się tu więc myśl. Przy formułowaniu praw rachunku predykatów powstaje pewien problem. Na przykład prawem rachunku predykatów jest formuła Πx[P1(x) ⊃ P1(x)]. Prawom o postaci implikacji i równoważności odpowiadają schematy wnioskowań niezawodnych. aby wszystkie te prawa zapisać skrótowo w postaci: . Zdefiniowaliśmy wyżej język rachunku predykatów. predykaty występujące na podanych wyżej listach rozumiemy jako skróty jakichś wyrażeń z ustalonego języka.teorią formalną: zbiorem praw logicznych.lubi wszystkie zwierzęta”. czy chodzi tu o to. prawem jest też oczywiście formuła Πx[(P1(x) • P2(x)) ⊃ (P1(x) • P2(x))]. Podobnie niejasne jest zdanie: (30) Ludzie nie lubią płacić podatków. ale też oczywiście będzie nim formuła Πx[P2(x) ⊃ P2(x)] i ogólnie wszystkie formuły postaci Πx[Pi (x) ⊃ Pi(x)]. czy też może bytu jako Bytu? 4. czy też niektórzy ludzie. Podamy niżej listę najbardziej znanych praw rachunku predykatów. Wybrane tautologie rachunku predykatów Rachunek predykatów jest . czy raczej o niektóre podatki? Jeszcze większe niejasności związane są na przykład z takim zdaniem: (31) Filozofowie roztrząsają zagadki bytu.

stałe nazwowe nazwy indywidualne osób. kwantyfikatory więc będziemy odczytywać na przykład słowami „wszyscy”. mogą one być interpretowane w każdej dziedzinie i w każdej znaleźlibyśmy przykłady. Nie znaczy to bynajmniej. formułując prawa rachunku predykatów użyjemy właśnie tego sposobu zapisu. że zmienne będą przebiegać nazwy osób. mające x jako zmienną wolną. iż każdemu prawu o postaci implikacji czy równoważności odpowiada niezawodny schemat wnioskowania. „ktoś” i tak dalej. nie wykluczamy jednak bynajmniej tego. Pisząc jak wyżej . że tego zapisu użyliśmy już wyżej . Na koniec zaznaczmy. B(y) zmienna x (w A) czy y (w B) występuje jako zmienna wolna choćby na jednym miejscu5. Przyjmiemy dla wygody.(32) Πx[A(x) ⊃A (x)]. pamiętając. Jeśli formuła A powstaje przez konsekwentne6 wpisanie na miejsce wszystkich zmiennych zdaniowych występujących w jakiejś tautologii rachunku zdań jakichś formuł języka rachunku predykatów.por. „dla każdej osoby”.na przykład A(x). Pierwszą klasę praw (oznaczmy ją symbolem T0) stanowić będą podstawienia tautologii klasycznego rachunku zdań: T0. a predykaty . Zauważmy. by formuły reprezentowane przez A(x). że prawa rachunku predykatów dotyczą wyłącznie osób. B(y) i tak dalej zakładamy. Przejdźmy więc do przykładów. gdzie symbol A(x) reprezentuje dowolne wyrażenie języka rachunku predykatów. że wśród zmiennych występujących w formule reprezentowanej przez A(x).nazwy własności osób i relacji między nimi. B(y) miały jeszcze jakieś inne zmienne wolne. Konwencja trzecia dotyczy przykładów zaprezentowanych niżej. Druga umowa dotyczyć będzie uwzględniania zmiennych wolnych w zastosowanym tu zapisie.(26). formuły (22) . że nie będziemy tu formułować schematów wnioskowań odpowiadających omawianym prawom logicznym rachunku predykatów. to A jest prawem .

rachunku predykatów. 6 Konsekwentne znaczy tu: na miejscu danej zmiennej zdaniowej wpisać należy pewną formułę języka rachunku predykatów wszędzie tam. że dana zmienna na jednym miejscu jest wolna. czy dowolna formuła postaci: [ΠxA(x) ⊃ ΠxB(x)] • [ΠxA(x)] ⊃ [ΠxB(x)] (jest to podstawienie za zmienne w prawie modus ponendo ponens). Może się bowiem zdarzyć. 5 . a na innym . na przykład w implikacji (Σx(P1(x))) ⊃ P1(x) zmienna x w poprzedniku jest związana. a w następniku jest wolna. Tak więc na przykład prawem rachunku predykatów będzie dowolna formuła postaci A(a) ∨ ~ A(a) dla dowolnej formuły A zawierającej przynajmniej jedną zmienną wolną i dla dowolnej nazwy indywidualnej a. gdzie dana zmienna zdaniowa występuje w danej tautologii rachunku zdań.jest związana.

jeśli każdy jest omylny. Na przykład: jeśli Czesław Miłosz jest laureatem nagrody Nobla. kto jest śmiertelny. Πx(A(x)) ⊃ A(a) dla dowolnej stałej nazwowej a. i tak dalej. to istnieje obiekt (osoba) o tej własności. A(a) ⊃ Σx (A(x)) dla dowolnej nazwy indywidualnej a. to Arystoteles jest omylny. głoszące.y)) ⊃ ΠyΣx(A(x.przepowiadanie ze wszystkiego.y)). to istnieje znany na świecie polski logik . kto jest laureatem nagrody Nobla. to istnieje obiekt o tej własności. i tak dalej. jeśli istnieje x taki. jeśli Alfred Tarski jest znanym na świecie polskim logikiem. Głosi ono.przepowiadanie z pojedynczego. to istnieje ktoś. to dla każdego y istnieje ktoś taki. że jeśli obiekt (tu: osoba) a ma własność A. to dla dowolnego y-ka istnieje . T4. jeśli każdy jest śmiertelny. jeśli istnieje ktoś (np. kogo trapi jakaś dolegliwość. na przykład: jeśli każdy jest genialny. Prawo to zwie się prawem przestawiania kwantyfikatorów. x) taki. to Adam Kowalski jest genialny.jeśli istnieje ktoś starszy od wszystkich). to ma tę własność i obiekt (zgodnie z przyjętym tu założeniem: osoba) a. to istnieje ktoś. że rozważany y jest od niego młodszy. Prawo to nazywane jest z łacińska dictum de omni . to istnieje ktoś. Na przykład. T2. że każdy y jest pod władzą x-a.i tak dalej. że jeśli wszystkie obiekty mają pewną własność.T1. Prawo to zwane jest dictum de singulo . na przykład: jeśli każdego trapi jakaś dolegliwość. że jeśli każdy obiekt ma własność wyrażoną formułą A. ΣxΠy(A(x. Z dwóch ostatnich praw wynika prawo: T3. że każdy (y) jest od niego młodszy (czyli . Mówi ono. Πx(A(x)) ⊃ Σx(A(x)).

gdy istnieje ktoś. że wszyscy mają daną własność. gdy istnieje ktoś. świadczy o tym choćby następujący przykład. Warto podkreślić. że y jest pod jego władzą (czyli: jeśli ktoś ma władzę nad wszystkimi. . Na przykład: nieprawda. ~ Πx(A(x)) ≡ Σx ~ (A(x)). to każdy jest pod czyjąś władzą). że każdy y go obraził (to jest . i tak dalej.dotyczą. jak one. Nieprawda. wtedy i tylko wtedy. że każdy jest winny kradzieży. że każdy kogoś obraził (dla każdego y istnieje x.że istnieje ktoś obrażony przez wszystkich). i tak dalej. fałszem jest jednak. że y obraził x-a). T5.ktoś taki. kto nie jest szczęśliwy. że implikacja w stronę przeciwną nie jest prawem logicznym. wtedy i tylko wtedy. kto nie jest winien kradzieży. negowania formuł zdaniowych. taki. kto własności tej nie posiada. gdy istnieje ktoś. Następne dwa prawa to tak zwane prawa De Morgana dla rachunku predykatów. stanowią one uogólnienia odpowiednich praw dla formuł rachunku zdań . nieprawda. wtedy i tylko wtedy. Prawdą jest. że na świecie istnieje taki x. że każdy jest szczęśliwy.

Nieprawda. Na przykład: nie istnieje ktoś. Πx[A(x) • B(x)] ≡ [Πx(A(x)) • Πx(B(x))]. Następnych kilka praw powiąże kwantyfikatory z implikacją.T6. jeśli każdy pasażer ma bilet. wtedy i tylko wtedy. gdy wszyscy jej nie mają. gdy dla każdej osoby nie jest prawdą. to jeśli istnieje kodeks. kto naruszył przepis zakazujący wysiadania z samolotu LOT-u w czasie lotu. Zwiemy je prawem rozdzielności dużego kwantyfikatora względem koniunkcji. Jeśli każdy kodeks jest ustawą. od którego zaczęliśmy niniejszy Aneks (Każdy człowiek jest śmiertelny. Jest to prawo zwane (niezbyt trafnie) prawem rozkładania małego kwantyfikatora. Πx[A(x) ⊃ B(x)] ⊃ [Πx(A(x)) ⊃ Πx(B(x))]. Πx[A(x) ⊃ B(x)] • A(a) ⊃ B(a) dla dowolnej stałej nazwowej indywiduowej a. T8. gdy wszyscy są piękni i . że istnieje ktoś. Na przykład: jeśli każdy filozof jest człowiekiem. Πx[A(x) ⊃ B(x)] ⊃ [Σx(A(x)) ⊃ Σx(B(x))]. T7. zatem: Sokrates jest śmiertelny). to istnieje też ktoś. kto żałuje za swe winy. Przykład: Jeśli każdy przestępca żałuje za swe winy. T9. koniunkcją i alternatywą. T10. to każdy jest człowiekiem. Wedle schematu odpowiadającego temu prawu przebiega na przykład wnioskowanie (1). Sokrates jest człowiekiem. wtedy i tylko wtedy. Jest to tak zwane prawo rozkładania dużego kwantyfikatora. to istnieje też i ustawa. ~ Σx(A(x)) ≡ Πx ~ (A(x)). to każdy ma bilet. to jeśli każdy jest filozofem. kto ma daną własność. to jeśli istnieje przestępca. Przykład: Wszyscy są piękni i zarazem zamożni dokładnie wtedy. to jeśli każdy jest pasażerem. że naruszyła ona ten przepis.

Omówimy więc tu pokrótce pewne aspekty pominięte w . wszyscy mają kłopoty i trapią ich nieszczęścia wtedy i tylko wtedy. wtedy i tylko wtedy. to istnieje aferzysta gospodarczy i istnieje senator RP. kto jest aferzystą gospodarczym i jednocześnie senatorem RP.wszyscy są zamożni. Warto odnotować. logika nie pozwala wnosić. Πx(A(x)) ∨ Πx(B(x)) ⊃ Πx[(A (x)) ∨ Jeśli każdy jest uzdolniony matematycznie lub każdy ma jakieś uzdolnienia humanistyczne. T13. że istnieje aferzysta gospodarczy i że istnieje senator RP. że implikacja odwrotna do T12 nie jest prawem rachunku predykatów. to istnieje teolog i istnieje filozof. lub istnieje ktoś. że istnieje senator RP będący jednocześnie aferzystą gospodarczym. choć życie tego nie wyklucza. kto ma psa lub ma kota. gdy istnieje ktoś. gdy istnieje ktoś. T11. gdy wszyscy mają kłopoty i wszystkich trapią nieszczęścia. Jeśli istnieje ktoś. Uzupełnienia Zaprezentowane wyżej elementy rachunku predykatów nie wyczerpują oczywiście całości problematyki związanej z rachunkiem predykatów. (B(x))]. to każdy jest uzdolniony matematycznie ewentualnie ma jakieś uzdolnienia humanistyczne. Warto zauważyć. kto ma psa. T12. Jeśli istnieje ktoś. kto jest politykiem. kto jest elektrykiem. wtedy i tylko wtedy. Jest to prawo rozdzielności małego kwantyfikatora względem alternatywy. że implikacja odwrotna do T13 nie jest prawem rachunku predykatów: z tego. lub istnieje ktoś. kto jest teologiem i zarazem filozofem. 5. Przykład: istnieje ktoś. Σx[A(x) ∨ B(x)] ≡ [Σx(A (x)) ∨ Σx(B(x))]. kto jest politykiem lub jest elektrykiem. Σx[A(x) • B(x)] ⊃ [Σx(A(x)) • Σx(B(x))]. kto ma kota. Istnieje ktoś.

Zainteresowanych wypada odesłać do bardziej zaawansowanych podręczników logiki8. niż to czyniliśmy wyżej.nazwy. 8 Pełny elementarny wykład rachunku predykatów zawiera na przykład podręcznik: T.na przykład słowo „uczeń” w podanym właśnie przykładzie „uczeń Platona i Arystotelesa” czy słowo „ojciec” w nazwie „ojciec Pawła Włodkowica”7. że nawet w języku potocznym obok prostych nazw indywidualnych . poświęca się nazwom będącym argumentami predykatów. w znanym Czytelnikowi wzorze na obliczanie pola koła nazwa π×r2 zawiera zmienną r. x+2×y. Niektóre z takich nazw zawierają zmienne nazwowe. konstruowanym na potrzeby matematyki czy informatyki występują takie .uczeń Platona i Arystotelesa” czy „ojciec Pawła Włodkowica”. lecz dowolne termy. jak łatwo zauważyć. Występujące w podanych przykładach znaki reprezentujące funkcje dodawania i mnożenia są. funktorami nazwotwórczymi o argumentach nazwowych (symbole takie nazywa się symbolami funkcyjnymi. którymi są nazwy indywidualne .zresztą znane Czytelnikowi . Poznań 1986. na przykład zmiennymi są symbole x i y w nazwach x+5. jakich używaliśmy dotąd w naszych rozważaniach . Batóg. Zauważmy. by argumentami predykatów były nie tylko stałe i zmienne. niż my dotąd. także zawierające zmienne. Podstawy logiki.występują złożone nazwy indywidualne. a nazwy budowane ze stałych i zmiennych przy użyciu symboli funkcyjnych nazywa się termami).takich.. na przykład . jak 3+7 czy (12+7)×8. formułuje się z większą dozą ostrożności i w ogólniejszy sposób. Por.dotychczasowym przedstawieniu. 7 . Często w prezentacji rachunku predykatów na użytek matematyków i informatyków więcej uwagi. dopuszczającej. są też w nim oczywiście funktory nazwotwórcze o argumentach. W języku formalnym. Prawa rachunku predykatów w wersji pełnej. też końcową część § 7 Rozdziału II niniejszego e-podręcznika. i tak dalej.

rachunek predykatów wyższych rzędów jest bardziej skomplikowany niż rachunek I rzędu. Oczywiście. należą właśnie do węższego rachunku predykatów. a następnie dowodzi się kolejnych praw rachunku predykatów. z))). Σy(Πx(Σy(Q2(y. Zadania 1. Wszystkie przedstawione wyżej prawa. a wszystkie standardowe reguły wnioskowania matematycznego to reguły oparte na prawach klasycznego rachunku predykatów. bardziej zaawansowane podręczniki logiki zwykle zawierają aksjomatyczny wykład rachunku predykatów: podaje się spis aksjomatów i reguł dowodzenia. które mogą być kwantyfikowane w formułach rachunku. o których nie śniło się waszym filozofom.tak jak w przedstawionej tu wersji to rachunek taki nazywamy rachunkiem predykatów pierwszego rzędu. W logice bada się też rachunek predykatów wyższych rzędów. Zapisz w języku rachunku predykatów następujące zdania: Nikt nie jest bez grzechu. iż język matematyki można sformalizować w ramach rachunku predykatów. możemy więc w języku tego rachunku wyrazić następujące zdanie: dla dowolnego indywiduum x i dowolnej własności A: x posiada własność A lub nieprawda. że x posiada własność A. Πx(P2(x)) → Πy(P2 (y))? Czy któraś z tych formuł jest zdaniem języka rachunku predykatów? 2. Są rzeczy na niebie i na ziemi. Nie tylko ludzie są śmiertelni. wyjąwszy oczywiście T4. Jeśli jedynymi zmiennymi. Kto z winy swojej wyrządził komuś szkodę. rachunek na przykład II rzędu zawiera kwantyfikatory wiążące predykaty jednoargumentowe.węższym rachunkiem funkcyjnym). Które z poniższych formuł nie są wyrażeniami języka rachunku predykatów: Σx(P1(y)). Niektórzy ludzie nie lubią żadnych zmian. że okazało się. są zmienne przebiegające nazwy indywidualne . y)))). Fragment rachunku predykatów składający się wyłącznie z praw zawierających predykaty jednoargumentowe zwie się niekiedy węższym rachunkiem predykatów (czasem .Kwestia zaksjomatyzowania zbioru tautologii klasycznego rachunku predykatów została rozwiązana. Πx(Σx(Q2(y. Dodajmy na koniec. zobowiązany jest do .

co się dobrze kończy. Zapisz w języku rachunku predykatów następujące zdania. Uporządkuj poniższe zdania tak. Wszyscy są pracowici.trzecie: a) Jan Kowalski jest pracowity. którego wszyscy cenią. Wszyscy ludzie się kochają. 4. starając się oddać w zapisie różne znaczenia następujących wyrażeń zdaniowych: Wszystko dobre. Niektórzy są pracowici. Istnieje malarz.jej naprawienia. aby z pierwszego wynikało logicznie drugie. Hieronim Bosch jest malarzem. 3. którego wszyscy cenią. a z drugiego . Kobiety lubią komplementy. b) Wszyscy cenią pewnego malarza. .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful