LOGIKA PRAKTYCZNA

Zygmunt Ziembiński
Wydanie XX 1997

Wydanie poprawione przez: El-..... ®
http://strony.wp.pl/wp/eltho/

Aneks

ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW
Kazimierz Świrydowicz

SPIS TREŚCI
WSTĘP

SŁOWNE FORMUŁOWANIE MYŚLI
I. Ogólne wiadomości o języku jako systemie znaków Pojęcie znaku. Znaki słowne. Język. Kategorie syntaktyczne. Role semiotyczne wypowiedzi. Zadania II. Nazwy Pojęcie nazwy. Nazwy konkretne a nazwy abstrakcyjne. Desygnat nazwy. Nazwy indywidualne a nazwy generalne. Treść nazwy. Zakres nazwy. Nazwy zbiorowe. Nazwy a funktory nazwotwórcze. Ostrość zakresu nazwy. Zadania III. Stosunki między zakresami nazw Wyjaśnienia wstępne. Rodzaje stosunków między zakresami nazw. Zadania IV. Definicje Definicja realna a definicja nominalna. Rodzaje definicji ze względu na ich zadania. Rodzaje definicji ze względu na ich budowę. Warunki poprawności definicji. Zadania V. Podział logiczny Pojęcie podziału logicznego. Warunki poprawności podziału logicznego. Klasyfikacja. Wyróżnianie typów a podział logiczny. Zadania. VI. Zdanie Pojęcie zdania w sensie logicznym. Wartość logiczna zdania. Obiektywny charakter prawdziwości i fałszywości zdań. Wypowiedzi niezupełne. Funkcje zdaniowe. Struktura

zdania. Odpowiedniki zdania w naszej świadomości. Zadania VII. Funktory prawdziwościowe a spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej Pojęcie funktora prawdziwościowego. Negacja. Koniunkcja. Alternatywa nierozłączna, alternatywa rozłączna, dysjunkcja. Równoważność. Implikacja i stosunek wynikania. Zadania VIII. Podstawowe pojęcia dotyczące relacji Zdania stwierdzające relację. Stosunki symetryczne, asymetryczne i nonsymetryczne. Stosunek przechodni. Stosunek porządkujący i stosunek równościowy w danej klasie przedmiotów. Zadania IX. Wypowiedzi oceniające i normy Wypowiedzi oceniające i ich powiązania z wypowiedziami opisowymi. Pojęcie normy postępowania. Obowiązywanie normy. Postać słowna i struktura norm postępowania. Zadania X. Wypowiedzi modalne Interpretacje słów „musi” i „może”. Modalność zdań. Modalności normatywne (deontyczne). Zadania XI. Pytania i odpowiedzi Charakter wypowiedzi pytajnych. Sposób stawiania pytań. Rodzaje odpowiedzi. Zadania XII. Przyczyny nieporozumień Wieloznaczność słów. Szczególne rodzaje wieloznaczności słów i zwrotów językowych. Ekwiwokacje. Spory słowne. Wieloznaczność wypowiedzi złożonych. Amfibologie. Znaczenie dosłowne i niedosłowne. Zadania

UZASADNIANIE TWIERDZEŃ
XIII. Uzasadnianie bezpośrednie Sposoby uzasadniania. Spostrzeganie. Obserwacja. Zadania XIV. Wnioskowanie dedukcyjne i jego podstawy logiczne A. Pojęcia ogólne Wnioskowanie. Proces wnioskowania a stosunek wynikania. Prawa logiczne. Wnioskowanie dedukcyjne B. Prawa logiczne ze zmiennymi zdaniowymi Zaprzeczanie zdaniom złożonym. Transpozycja. Prawa o budowie sylogistycznej. Inne prawa rachunku zdań. System dedukcyjny C. Prawa logiczne ze zmiennymi nazwowymi Współczesny a tradycyjny rachunek nazw. Związki kwadratu logicznego. Konwersja, obwersja, kontrapozycja. Prawa sylogizmu kategorycznego D. Błędy we wnioskowaniach dedukcyjnych Błąd materialny. Błąd formalny Zadania A, B, C, D XV. Wnioskowania uprawdopodobniające Wnioskowanie redukcyjne. Wnioskowanie indukcyjne. Kanony indukcji. Wnioskowanie z analogii. Zadania XVI. Myślenie kierowane z góry postawionymi zadaniami Myślenie spontaniczne a myślenie kierowane zadaniami. Dowodzenie wprost i nie wprost. Sprawdzanie. Wyjaśnianie i hipotezy wyjaśniające. Teoria naukowa. Zadania XVII. Prawdopodobieństwo Sposoby pojmowania prawdopodobieństwa. Prawdopodobieństwo aprioryczne.

Prawdopodobieństwo aposterioryczne. Zadania XVIII. Umiejętność przekonywania Dowodzenie a argumentowanie. Dyskusja i jej rodzaje. Zarzuty w dyskusji. Nielojalne fortele erystyczne

PRACA MYŚLOWA PRAWNIKA
XIX. Logiczne podstawy uzasadniania wyroków sądowych Struktura uzasadnienia wyroku. Źródła ustaleń. Określanie wiarygodności świadków. Opinie rzeczoznawców. Domniemania prawne. Poszlaki. Rodzaje wnioskowań w sądowym postępowaniu dowodowym. Ustalenie stanu faktycznego a subsumpcja. Zadania XX. Logiczne podstawy wykładni przepisów prawnych i wnioskowań o obowiązywaniu norm prawnych Pojęcie wykładni. Rodzaje przepisów prawnych. Typy dyrektyw wykładni. Językowe dyrektywy wykładni. Funkcjonalne dyrektywy wykładni. Wnioskowania prawnicze. Wnioskowania oparte na logicznym wynikaniu norm. Wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu norm. Wnioskowania oparte na założeniu konsekwencji ocen „prawodawcy”. Zadania XXI. Charakterystyka metodologiczna nauk prawnych Ogólna metodologia nauk i metodologie szczegółowe. Różnorodność problematyki i metod badawczych nauk prawnych

Aneks ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW
1. Wprowadzenie 2. Język rachunku predykatów 3. Analiza zdań języka potocznego za pomocą języka rachunku predykatów 4. Wybrane tautologie rachunku predykatów 5. Uzupełnienia Indeks rzeczowy

WSTĘP
Niniejszy tekst obejmuje elementarne wiadomości z zakresu semiotyki (część I: Słowne formułowanie myśli), logiki formalnej i ogólnej metodologii nauk (część II: Uzasadnianie twierdzeń). Semiotykę, logikę formalną i ogólną metodologię nauk określa się niekiedy łącznie mianem logiki w szerokim tego słowa znaczeniu. Wyboru zamieszczonego w podręczniku materiału z tych dziedzin oraz fragmentarycznych informacji z zakresu innych zbliżonych dyscyplin naukowych dokonano w taki między innymi sposób, by uwydatnić te wiadomości, które okazują się praktycznie przydatne w pracy myślowej prawników, administratorów czy też innego rodzaju organizatorów życia społecznego. Nie znaczy to jednak, by sprawa ograniczała się do doboru przykładów w ten czy inny sposób związanych z problemami prawniczymi; zresztą przykłady takie nie zawsze byłyby najprostsze i najwłaściwsze dydaktycznie dla studentów I roku studiów, na którym przedmiot ten jest wykładany. Wykład przeznaczony dla prawników obejmuje

omówienie niektórych swoiście prawniczych zastosowań logiki (część III: Praca myślowa prawnika) i na tę właśnie część kursu studenci prawa powinni zwrócić szczególną uwagę. Dwie pierwsze części podręcznika stanowią jednak samodzielną całość i mogą służyć jako elementarny podręcznik dla studentów różnych kierunków humanistycznych. Wiadomości z tak szeroko pojmowanej logiki wybrane pod kątem ich przydatności dla sprawnego myślenia można określić mianem logiki praktycznej, by podkreślić, iż chodzi o wybór wiadomości (w przypadku niniejszego podręcznika - elementarnych i często przedstawionych w sposób bardzo uproszczony), które mają dawać narzędzia do sprawnego myślenia i argumentowania. Aby sprawnie myśleć, trzeba przede wszystkim umieć jasno i jednoznacznie formułować swe myśli w słowach, zdawać sobie sprawę z tego, w jaki sposób wypowiedzi służą do opisywania świata, wyrażania naszych przeżyć, sugerowania innym określonego postępowania. Trzeba więc zapoznać się z podstawowymi wiadomościami z zakresu semiotyki, to jest ogólnej nauki o znakach, w szczególności: znakach słownych (językowych). W obrębie semiotyki wyróżnia się trzy podstawowe działy. Są to: 1) semantyka - ogólna nauka o stosunku zachodzącym między znakami językowymi a tym, do czego znaki te odnoszą się, 2) syntaktyka - ogólna nauka o rodzajach znaków językowych i regułach poprawnego wiązania tych znaków w wyrażenia złożone, wreszcie 3) pragmatyka - nauka zajmująca się zagadnieniami dotyczącymi stosunków między znakami językowymi a wypowiadającym się czy też odbierającym wypowiedzi człowiekiem. Semiotyka jest dyscypliną naukową zbliżoną do językoznawstwa, nie zajmuje się jednak badaniem znaczenia określonych zwrotów występujących w jakichś poszczególnych językach narodowych, składnią poszczególnych języków, konkretnymi aktami wyrażania jakichś przeżyć w tym, a nie innym języku, lecz zagadnieniami tak ogólnymi jak problemy: na czym polega znaczenie wyrażeń, jakie są podstawowe rodzaje wyrażeń ze względu na ich rolę składniową, na czym polega proces porozumiewania się i jak powstają nieporozumienia, itp. Odpowiednio też odróżniamy semantykę ogólną i semantykę filologiczną, zajmującą się konkretnymi językami narodowymi, syntaktykę ogólną, logiczną i naukę o składni określonych języków. Rozróżnianie problematyki logicznej i problematyki filologicznej w badaniach nad znakami językowymi nastręcza zresztą niejednokrotnie pewne trudności, nie zawsze też uzgadniane są należycie wyniki dwojakich badań. Aby sprawnie myśleć, trzeba zdawać sobie sprawę ze

związków, jakie zachodzą między prawdziwością czy też fałszywością branych pod uwagę zdań, w szczególności wiedzieć, z jakiego zdania jakie zdanie wynika. Logika formalna - czyli logika w węższym tego słowa znaczeniu - jest nauką o związkach zachodzących między prawdziwością czy fałszywością jakichś zdań ze względu na ich budowę (formę, strukturę), w szczególności - o związku wynikania logicznego. Związek taki zachodzi np. między wszelkimi zdaniami o budowie „Żaden S nie jest P” a odpowiednimi zdaniami o budowie „Żaden P nie jest S”. Nie zachodzi natomiast między zdaniem o budowie „Niektóre S nie są P” a odpowiednim zdaniem o strukturze „Niektóre P nie są S” bowiem przy pewnych podstawieniach może się okazać, że pierwsze zdanie powstałe z takiego podstawienia jest prawdziwe, a drugie przy tych samych podstawieniach - fałszywe. Oczywiście sprawa nie kończy się na tak prostych stosunkowo przykładach, choć omawiany w tym podręczniku materiał z zakresu logiki formalnej ograniczać się będzie do kilku tylko najważniejszych praw, które mogą znaleźć zastosowanie w praktyce potocznego myślenia. Logika formalna, zwłaszcza w jej współczesnej postaci, jest nauką pod wieloma względami podobną do matematyki, jest jednak nauką bardziej ogólną niż matematyka. Ogólna metodologia nauk zajmuje się metodami (sposobami) postępowania stosowanymi w procesie poznawania świata, a przede wszystkim sposobami uzasadniania, czyli wykazywania prawdziwości wypowiadanych twierdzeń. Zajmuje się też różnymi czynnościami myślowymi, które mają za cel porządkowanie naszych wiadomości w spoisty zbiór zdań tworzących dorobek jakiejś dyscypliny naukowej, czyli wyodrębnionego działu nauki. Metodologia jest nauką pod pewnymi względami podobną do nauk technicznych: tak jak one, metodologia opisuje wykonywanie pewnych czynności, w tym przypadku - pewnych czynności myślowych, takich jak wnioskowanie, dowodzenie, sprawdzanie, stawianie hipotez, a jednocześnie uczy, jak te czynności wykonywać, aby osiągnąć pożądany cel - ugruntowane poznanie prawdy. Aby sprawnie myśleć, trzeba jasno formułować swe myśli w słowach, następnie trzeba znać związki wynikania jednych zdań z drugich ze względu na ich budowę (strukturę, formę), wreszcie umieć wykorzystać wymienione poprzednio umiejętności we wnioskowaniu i innych czynnościach myślowych. Współcześnie konieczna staje się zwłaszcza umiejętność na tyle jasnego i jednoznacznego ujmowania pewnych informacji, by mogły one być przetwarzane w sposób algorytmiczny, to znaczy według jakichś formalnie określonych procedur. Informatyka nie daje podstaw do przetwarzania informacji mętnych, zdań nie

mających określonej struktury logicznej. Wąskie ramy elementarnego podręcznika nie pozwalają zająć się historią rozwoju logiki1. Należy podkreślić, że w rozwoju współczesnej logiki udział uczonych polskich był bardzo istotny i jest ceniony w świecie. Powinno więc być naszą ambicją, aby również ogólny poziom kultury logicznej ludzi wykształconych był w naszym kraju odpowiednio wysoki, jakkolwiek są to sprawy w znacznym stopniu od siebie niezależne. Podręcznik ten może być przydatny również dla samouków oraz studentów, którzy mają ograniczone tylko możliwości korzystania z zajęć dydaktycznych. Opanowanie niezbędnego ludziom wykształconym zasobu wiadomości i umiejętności z zakresu logiki praktycznej wymaga jednak dużego nakładu pracy własnej i uczenia się w sposób bardzo systematyczny. Celem dydaktycznym, do którego zmierza elementarny kurs logiki dla humanistów, nie jest przekazanie studentowi pewnego zasobu definicji, twierdzeń i schematów myślowych do recytowania, lecz przyswojenie przezeń niezbędnej aparatury pojęciowej. Wymaga to przestrzegania następujących wskazówek: 1. Naukę należy rozłożyć na dłuższy czas, gdyż dopiero po dobrym opanowaniu wcześniej wyłożonego materiału można ze zrozumieniem przystępować do nowych zagadnień. 2. Aby sprawdzić, czy materiał danego rozdziału został już w pełni opanowany, należy w odrębnym zeszycie starannie rozwiązywać zadania wskazane po danym rozdziale. Odpowiedzi należy formułować w postaci w pełni rozwiniętych zdań, a nie w postaci skrótowej - po to, by osiągnąć precyzję w ich formułowaniu. Odpowiedź należy uzasadnić. Ten, kto jest pewien, że zrozumiał i należycie rozwiązał 80 - 90% zadań dotyczących danego rozdziału, może rozpocząć studiowanie następnego rozdziału. 3. Definicji i praw logicznych należy uczyć się nie poprzez mechaniczne powtarzanie, lecz w ten sposób, że przed rozpoczęciem nauki w danym dniu należy napisać, nie patrząc do książki, definicje pojęć, z którymi zapoznaliśmy się w dniach poprzednich. Po napisaniu sobie tych definicji, należy je porównać z definicjami podanymi w podręczniku, zastanawiając się, czy różnice są istotne czy nieistotne, i ewentualnie, na czym polega popełniony błąd. Do opanowania pojęć należy więc dochodzić przez samodzielne formułowanie definicji i kontrolowanie poprawności tych sformułowań. 4. Ilekroć podane są przykłady ilustrujące tok wykładu, tylekroć należy starać się wyszukać odpowiednie przykłady własne i notować je sobie; w razie wątpliwości, czy przykład jest trafnie

dobrany - przedyskutować to z kolegami, a w razie potrzeby prosić o wyjaśnienie na konsultacji. 5. Wszystkie nasuwające się niejasności lub wątpliwości należy sobie notować na osobnych kartkach w formie konkretnych pytań. Ułatwi to zorganizowanie ewentualnych konsultacji, gdyż prowadzący konsultacje będzie mógł odpowiednio uporządkować stawiane pytania, i lepiej wykorzystać czas. 6. Najlepiej uczyć się logiki w zespołach 3 - 4 osobowych, które po przestudiowaniu i samodzielnym rozwiązaniu zadań przez członków zespołu spotykają się, by się wzajemnie przepytać i omówić wątpliwości. 7. Przed zajęciami z logiki należy choćby pobieżnie przejrzeć następne rozdziały, gdyż ułatwi to w znacznym stopniu korzystanie z wykładu.

Część pierwsza SŁOWNE FORMUŁOWANIE MYŚLI Rozdział I
OGÓLNE WIADOMOŚCI O JĘZYKU JAKO SYSTEMIE ZNAKÓW

§ 1. Pojęcie znaku
Podstawowym elementem kultury jest umiejętność posługiwania się znakami, w szczególności znakami słownymi (słowami mówionymi czy w jakiś sposób zapisanymi). Najważniejszy rodzaj znaków to znaki słowne, nie jest to jednak jedyny ich rodzaj. Należy więc rozpocząć od dokładniejszego określenia, co nazywamy znakiem, zwłaszcza że co do tego toczą się spory. Oto kilka przykładów posłużenia się znakami różnego rodzaju. Dowódca batalionu wystrzelił zieloną rakietę, dając znak do rozpoczęcia natarcia. Ktoś zawiązał supełek na chustce do nosa, by nie zapomnieć o zapłaceniu rachunku za telefon. Kierowca pogotowia włączył niebieskie światło i syrenę. Monter napisał na kartce: „Uwaga, dźwig jest uszkodzony”. W każdym z tych przypadków jakiś człowiek spowodował określony, dostrzegalny dla innych układ rzeczy czy zjawisko (światło rakiety, supełek na chustce, zespół atramentowych liter na papierze, drgania powietrza wywołane przez mówiącego czy syrenę

samochodu) - aż tym układem rzeczy czy zjawiskiem według określonych reguł (reguł znaczeniowych), ogólnie przyjętych w danym środowisku lub na jakiś jeden raz przyjętych przez twórcę znaku i ewentualnie odbiorcę znaku, wiązać należy myśli o określonej treści, w szczególności myśli odnoszące się do jakichś stanów świata, który opisujemy. Zdarza się, iż twórca i odbiorca znaku jest jedną i tą samą osobą, np. gdy ktoś robi dla siebie na przyszłość jakieś notatki, albo wiąże supełek na chustce. Ten ostatni przykład jest przez to osobliwy, iż wskazuje, że czasem jedynie sam twórca znaku zna regułę znaczeniową na ten jeden raz przyjętą, tutaj: w związku ze zrobieniem supełka na chustce. Czasem reguły znaczeniowe są znane tylko określonemu twórcy i określonemu odbiorcy znaku, np. przy ustanowieniu ściśle tajnego szyfru dla korespondencji wojskowej, zazwyczaj jednak reguły znaczeniowe są szeroko znane. Reguły znaczeniowe są ustanawiane w sposób wyraźny (np. w formie przepisów drogowych co do używania niebieskiego światła i syreny przez pojazdy uprzywilejowane) albo kształtują się w sposób zwyczajowy (np. jeśli chodzi o znaczenie podstawowych słów języka polskiego). Znakiem w ścisłym tego słowa znaczeniu nazywamy dostrzegalny układ rzeczy czy zjawisko spowodowane przez kogoś ze względu na to, iż jakieś wyraźnie ustanowione czy zwyczajowo ukształtowane reguły nakazują wiązać z tym układem rzeczy czy zjawiskiem myśli określonego typu. Nie jest tedy znakiem sam przez się układ rzeczy czy zjawisko, takie jak określony dźwięk, światło, czy układ kresek które nazywamy materialnym substratem znaku - lecz dopiero taki układ rzeczy czy zjawisko rozpatrywane w powiązaniu z określonymi regułami znaczeniowymi, nakazującymi wiązać z tym substratem materialnym myśli o określonej treści. Oczywiście, mogą powstawać sytuacje szczególne, kiedy ktoś produkuje substrat materialny znaku nie znając odpowiednich reguł znaczeniowych (np. polski pracownik drukuje w Dzienniku Ustaw z przesłanych matryc tekst obcy umowy międzynarodowej w jakimś wschodnim alfabecie), albo ktoś mylnie bierze za substrat materialny znaku coś, co powstało bez intencji wytworzenia takiego materialnego substratu znaku (np. krzątaninę kilku osób przed zapaloną lampą, patrząc z odległości, można było wziąć za sytuację, w której ktoś nadaje sygnały alfabetem Morse'a). Jakiś przedmiot przy tym może być uznawany za substrat materialny znaku wtedy, gdy znajduje się w szczególnym określonym układzie - ale nie w innym. Biała płachta wywieszona na polu walki jest ogólnie przyjmowanym znakiem poddania się, ale taka sama płachta wywieszona na płocie w czasie pokoju nie jest przez nikogo uważana za znak. Tego rodzaju szczególne przypadki mogą być

znakami informującymi o stwierdzonym położeniu pojazdów i innych przedmiotów po wypadku. to prawnik musi się znać na znakach.odpowiednio . dźwięk mowy ludzkiej. Skoro umowa może zostać zawarta za pomocą znaku nie wyrażonego słowami. rozpryśnięte szkło na jezdni jest oznaką wypadku. kamień graniczny) albo nietrwały (błysk światła. poprzez kiwnięcie głową. Np. ale według art. znak drogowy. sygnał gwizdkiem). że według reguł przyjmowanych w tradycyjnym handlu wiejskim uderzenie w wyciągniętą dłoń kontrahenta jest znakiem ostatecznej zgody na proponowane przez niego warunki. wiedzieć. A więc przyjęcie propozycji zawarcia umowy (przyjęcie oferty) może w naszym kraju nastąpić np. który za z góry ustaloną opłatą zawozi pasażerów na lotnisko. 60 kodeksu cywilnego w braku szczególnych zastrzeżeń wola osoby. co współwystępując z owym stanem rzeczy czy zdarzeniem powoduje skierowanie nań czyjejś myśli. może być wyrażona przez jakiekolwiek zachowanie się tej osoby ujawniające jej wolę w sposób dostateczny. które by takie skierowanie myśli nakazywały. które według przyjętych u nas zwyczajowo reguł uważane jest za znak zgody. co mamy na myśli mówiąc o znaku w ścisłym znaczeniu tego terminu. Przedmiotem zainteresowania prawnika są nie tylko znaki słowne. ale . która dokonuje czynności prawnej.pożyteczne dla lepszego zrozumienia.trwały (np. Oznaką jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia nazywamy wszystko to. jakimi posługuje się dane środowisko. Np. W pierwszym przypadku znaki służyć mogą nie tylko do porozumiewania się między ludźmi w danym momencie. np. Natomiast kreski odpowiednio wyrysowane przez policjanta kredą na asfalcie są. napis na trwałym materiale. czy też zajęcie miejsca w autobusie. Substrat materialny znaku może być . przylot jaskółek jest oznaką wiosny. np. choć nie istnieją reguły znaczeniowe. W szczególnym przypadku znakiem może stać się nawet bierne zachowanie się jakiegoś podmiotu. Oświadczenia takiego dokonuje się wprawdzie najczęściej w formie słownej. Należy odróżniać znak od oznaki (objawu. symptomu) jakiegoś stanu rzeczy. że brak odpowiedzi na przedłożoną ofertę do oznaczonego w niej dnia należy uważać za znak jej przyjęcia. który wydarzył się w tym miejscu. jeśli ze stale współpracującymi przedsiębiorstwami uzgodniono. dym sam przez się jest oznaką (nie znakiem) ognia. jako że reguły zwyczajowe nakazują uznać takie zachowanie się za znak zgody co do wiadomych obu stronom treści. według ustalonych w służbie policyjnej reguł znaczeniowych. zawarcie umowy następuje przez zgodne oświadczenie układających się stron.

Przykładem języka naturalnego może być język pierwotnych grup etnicznych. a dopiero później ktoś podjął się ich odtworzenia na podstawie obserwacji posługiwania się danym językiem przez członków jakiejś grupy . w których substrat materialny znaku przybiera w pewnej fazie taką postać. język esperanto). jeśli chodzi o dziedzinę posługiwania się znakami. ukształtowanych zwyczajowo). w wielu przypadkach istotne z prawnego punktu widzenia. na . jeśli nie dysponujemy odbiornikiem zdolnym do przetworzenia tego sygnału na obraz czy dźwięk zawierający jakąś informację słowną. Poszczególne dyscypliny naukowe mogą w pewien sposób zmieniać język naturalny. Znaki słowne. że reguły tych języków zaprojektowano z góry (np. Współczesne języki narodowe mają zazwyczaj charakter mieszany: częściowo naturalny (zasób słów podstawowych. Czasem nazywa się też językami systemy znaków innych niż słowne. Tak więc z semiotycznego punktu widzenia język określany jest przez trzy grupy reguł: reguły wyznaczające zasób słów danego języka. nagrana taśma magnetofonowa). w sposób spontaniczny. skonstruowane dla jakichś celów w ten sposób. częściowo sztuczny (zasób słów wprowadzonych do języka w sposób umowny). to jest takie. § 2.także do utrwalania treści myśli na własny czy kogoś innego użytek. Rozróżniać należy języki naturalne.oraz języki sztuczne. reguły znaczeniowe oraz reguły składniowe (syntaktyczne). a niewywołana błona światłoczuła z tekstem dokumentu. ale mianem języka w zasadniczym znaczeniu określa się system znaków słownych. Język jest to system obejmujący wyznaczony przez pewne reguły zbiór znaków słownych. którymi posługują się jakieś grupy ludzi. znaków. a inne reguły określają dopuszczalny sposób wiązania tych znaków w wyrażenia złożone. jakim mówią ludzie w danym kraju. rozpatrywanych w ich postaci mówionej lub pisanej. Tworzą one szereg odrębnych systemów znaków. np. czyli tworzą odrębne języki. Podobnie nie jest bezpośrednio dostrzegalny sygnał telewizyjny. Język Znaki słowne są najważniejszym rodzajem znaków. w którym nie wprowadza się nowych słów za pomocą wymyślonych z góry reguł znaczeniowych. naświetlona. Stwarza to nowe problemy. których reguły ukształtowane zostały zwyczajowo. z którymi odpowiednie reguły nakazują wiązać myśli określonego typu. Należy zwrócić uwagę na liczne współcześnie przypadki tego rodzaju. że nie możemy bezpośrednio dostrzec jego cech istotnych z punktu widzenia przekazu informacji (np. mówi się o „języku znaków drogowych”.

że to słowo czy wyrażenie oznacza ten przedmiot w tym języku. czyli. że do podstawowego zasobu słów danego języka dołączają słowa i wyrażenia nie używane przez inne grupy.bywa. jeśli wśród ludzi mówiących danym językiem istnieje pewien ustalony sposób posługiwania się danym wyrazem czy wyrażeniem jako znakiem. nadają się do tego. poszczególne grupy zawodowe czy poszczególne społeczności regionalne wytwarzają pewne odmiany języka narodowego. Wyraz boulangerie z języka francuskiego i całkowicie odmienny wyraz „piekarnia” z języka polskiego mają takie samo znaczenie. a z drugiej strony odmienne słowa z różnych języków mogą być rozumiane jednakowo. kto mówi danym językiem. wyrażają one potencjalnie myśli danego rodzaju. jakie mają one w tym języku1. Gdy mówimy. już sformułowane przez kogoś czy mogące być przez kogoś sformułowane w przyszłości. a w języku łacińskim oznacza spór sądowy. Zjawiskiem dodatkowo komplikującym sprawę jest to. wypowiadane przez niego słowa zazwyczaj wyrażają (aktualnie) określone myśli tej osoby. Reguły znaczeniowe języka naturalnego są nadzwyczaj złożone. „zielony”. Jeśli reguły znaczeniowe jakiegoś języka nakazują odnosić jakieś poszczególne słowo czy wyrażenie złożone tego języka do określonego przedmiotu. Podobnie np. Te same zespoły dźwięków mowy czy napisy mogą być różnie rozumiane w różnych językach. w języku polskim słowa „pióro”. iż istnieje kilka odmiennych sposobów posługiwania się danym słowem w określonym języku. „niż” . formy gramatyczne użytych słów itd. brane niezależnie od osoby mówiącej. że ów ktoś wypowiada odpowiednie dźwięki. by za ich pomocą wyrażać w danym języku myśli określonego rodzaju. lecz i to. że ktoś używa jakiegoś słowa jako słowa języka polskiego.homonimy). Słowa takie. kontekst innych wypowiedzi. Ze względu na reguły znaczeniowe znane komuś. . najczęściej w ten sposób. że w języku naturalnym reguły znaczeniowe są często niedostatecznie precyzyjne. że wypowiada je używając ich w takim znaczeniu. Wyraz czy wyrażenie złożone ma ustalone znaczenie w danym języku. mamy na myśli nie tylko to. Słowo „lis” w języku polskim jest znakiem odnoszącym się do określonego zwierzęcia. a więc jedno słowo ma kilka znaczeń w danym języku (np.swoje potrzeby wprowadzając nowe słowa lub uściślając w sposób umowny znaczenie słów ukształtowane w tym języku zwyczajowo. jak mówimy. a co więcej . w której dana wypowiedź została sformułowana. mówimy. gdyż uwzględniają między innymi takie lub inne elementy sytuacji. albo używane w sposób odmienny.

choć sama ich nie używa. które dane osoba w danym języku rozumie. czy są to słowa ze słownika świadka.co najmniej z kilkunastu tysięcy. Słownictwo .zasób słów. . „spychacz”. jak „odrzutowiec”.to zasób słów mających ustalone znaczenia w danym języku. maturzysta zaś . a starym słowom: „lądować”. i słownik bierny .opanowały tylko pewien ograniczony słownik z zakresu danego języka. czy słowa. „koparka”. których użył. czyli jak mówimy . choćby to był ich język ojczysty. nadano nowe. Liczba ta stale rośnie: w niedawnych latach pojawiły się w języku polskim takie słowa. są zrozumiałe dla pytanego. Choć niektóre stare słowa idą w niepamięć. gdy zadaje pytanie świadkom. sędzia. iż poszczególne osoby mówiące danym językiem znają znaczenie tylko części wyrazów tego języka. „wczasy” itp. wielka liczba słów występujących we współczesnych językach powoduje. powinien się zastanowić. odmienne od dawnego znaczenie. Małe dziecko ma początkowo słownik czynny złożony tylko z kilkunastu słów. czy też słowa. Rozróżnić przy tym należy słownik czynny . Na słownictwo współczesnych języków narodów cywilizowanych składają się dziesiątki tysięcy wyrazów. których świadek wcale nie rozumie lub których znaczenie tylko zgaduje.Z punktu widzenia semiotyki ogólnej języki różnią się słownictwem i składnią.zasób słów. którymi dana osoba umiejętnie posługuje się w danym języku. „odchylenie”. Stąd np.

jako wypowiedź należącą do takiego czy innego języka. czyli w języku pierwszego stopnia. Pierwsze są wypowiedziami w języku przedmiotowym. które wyznaczałoby zwykłe znaczenie wyrazów składowych. Składnią jakiegoś języka są ustalone w nim reguły dotyczące sposobu wiązania wyrazów w wyrażenia złożone. czyli wyrażenia złożone. w którym formułuje się wypowiedzi o wypowiedziach sformułowanych w języku niższego stopnia. które mówią coś o wypowiedziach pierwszego rodzaju (np. Rozważa się wyrażenie: ZDANIE. itp.: „Fałszywe jest zdanie. który w najzwięźlejszym sformułowaniu brzmi następująco. Wypowiedzią metajęzykową będzie wypowiedź charakteryzująca jakąś wypowiedź jako długą albo krótką. Po francusku mówi się „se mettre sur son trente et un”. Język. a wypowiedzi o wypowiedziach sformułowanych w języku przedmiotowym są wypowiedziami w języku drugiego stopnia. które mają swoiste znaczenie. Zwrot ten ma tylko znaczenie idiomatyczne. 2 Niedostrzeganie zróżnicowania stopni języka prowadzi do wielu paradoksów.in. że w każdym języku występują pewne szczególne zwroty językowe. tzw. Sędzia czy prokurator powinien znać idiomy charakterystyczne dla środowiska. a co jako całość znaczy tyle. Wypowiedź „To prawda. w którym pracuje. idiom „dbać o swoją twarz”. Istotną sprawą jest rozróżnianie wypowiedzi. między innymi do znanego „paradoksu kłamcy”. podobnie np. natomiast przedmiotem syntaktyki logicznej jest wyróżnianie ogólnych kategorii wyrażeń (kategorii syntaktycznych . np. 2 . KTÓRE TU JEST NAPISANE. Językoznawstwo zajmuje się m. nazywany jest metajęzykiem w stosunku do tego języka. Ważnym elementem wyróżniającym poszczególne języki jest ich składnia. co: „wystroić się”.o których mowa będzie w następnym paragrafie) ze względu na rolę tych wyrażeń w strukturze należycie zbudowanych wyrażeń bardziej złożonych. odmienne od tych. przy przesłuchaniach sądowych. opisem składni poszczególnych języków czy grup języków etnicznych. które coś głoszą o jakichś rzeczach (np: „Deszcz pada”).Mówiąc o słownictwie pewnego języka trzeba zauważyć. iż Piotr śpi”. oraz wypowiedzi. co dosłownie znaczyłoby po polsku: „włożyć się w swoje trzydzieści jeden”. że teraz pada deszcz”).i tak dalej. że Jan powiedział. jest wypowiedzią w języku trzeciego stopnia . a nie ma jako całość znaczenia dosłownego. idiomy. a więc wypowiedź o wypowiedzi dotyczącej wypowiedzi w języku przedmiotowym. inaczej dojść może do nieporozumienia. A znów nie da się dosłownie przetłumaczyć na język francuski polskiego zwrotu „pal go sześć”.

itp. a mianowicie zdania i nazwy. jak on głosi. czy fałszywe? Jeżeli jest prawdziwe. Wyraz czy wyrażenie należy do tej samej kategorii syntaktycznej co inny wyraz czy wyrażenie. a więc różnym kategoriom syntaktycznym. których nie sposób omawiać w tym miejscu. że mają być rozumiane jako zespół norm postępowania ustanawianych przez organizację państwową . § 3. Paradoks znika. jeżeli w poprawnie zbudowanym wyrażeniu złożonym jedne z nich można zastępować drugimi. Jeśli jest fałszywe. są między innymi: język prawny. Czy to wydrukowane dużymi literami zdanie jest prawdziwe. że taka a taka norma obowiązuje. ale w gruncie rzeczy nic nie znaczących. Kategorie syntaktyczne Dalsze rozdziały pierwszej części podręcznika poświęcone będą omówieniu kolejno poszczególnych kategorii wyrażeń wyróżnianych ze względu na ich rolę w budowaniu wyrażeń złożonych. wyrażeń pięknie brzmiących. gdyż co do składni wypowiedzi innego rodzaju brak w wielu kwestiach zgodności poglądów. o którym się orzeka. zdaniem języka niższego stopnia. aby język prawny był jasny i ścisły. w którym formułowane są ustawy i podobne akty prawodawcze. o których zakłada się. Odróżnianie języka prawnego i języka prawniczego nasuwa zresztą pewne wątpliwości. a więc nie jest tak. Tak pojmowany język prawniczy może być uważany za metajęzyk w stosunku do języka prawnego. to jest prawdziwe. w którym formułowane są różnego rodzaju wypowiedzi o normach prawnych. albo że została uchylona. którymi mówią ludzie w danym kraju. oraz kilka kategorii . Ograniczymy nasze rozważania nad kategoriami syntaktycznymi do scharakteryzowania pod względem syntaktycznym wyrażeń występujących w wypowiedziach opisujących rzeczywistość. bo stwierdzając fałszywość jakiegoś zdania. jest wypowiedzią metajęzyka. a składność tego wyrażenia złożonego będzie zachowana. Ze względu na szczególną doniosłość społeczną norm prawnych konieczne jest. wolny od wyrazów o niedostatecznie określonym znaczeniu i od tak zwanych frazesów. jak ono głosi. że żadnego zdania nie można traktować zarazem jako zdania języka stopnia n i jako zdania języka stopnia n+1 (to znaczy jako zdania o wypowiedziach języka stopnia n-tego). gdy się zauważy. to znaczy język. a jednocześnie ma jakoby być zdaniem. to jest fałszywe.JEST FAŁSZYWE. Szczególnymi odmianami języka.oraz język prawniczy. czyli jest tak. np. Omówimy dwie podstawowe kategorie syntaktyczne. Wypowiedź wydrukowana dużymi literami narusza tę regułę.

że za zdania w sensie logicznym uważać będziemy takie tylko wyrażenia. które głoszą. że powstają funktory bardziej złożone. które przedstawione zostaną w dalszych rozdziałach. rozdz. ile i jakiego rodzaju argumentów wymaga dany funktor. nazywamy argumentami tego funktora. Funktorami nazywa się w logice wyrazy czy wyrażenia. Sprawy przedstawione tu będą zresztą w uproszczeniu. W celu łatwego odróżniania rodzajów funktorów wprowadza się następujący sposób ich oznaczania3. „pies”. Ze względu na to. czy w wyniku powiązania wyrażeń składowych powstaje zdanie czy nazwa. Przyjmuje się. Charakterystykę funktora podaje się w tej postaci. Nazwami są więc np.należałoby przyjmować nie jeden. 4 . co tworzy się za pomocą danego funktora. „granit”. albo nawet więcej argumentów danego rodzaju. „Pies podlega chorobom” itd. lecz kilka rodzajów nazw o odmiennym charakterze ich roli składniowej4. np.syntaktycznych pochodnych. prowizorycznie ustalimy. że nad kreską zapisuje się za pomocą odpowiedniej litery. a mianowicie funktory funktorotwórcze. a litera n . itd. czy też tak a tak nie jest (a więc w terminologii gramatycznej . jakiego rodzaju wyrażenia wiążą one w bardziej złożoną całość. a mianowicie różnego rodzaju funktory. gdyż -jak się okaże z dalszych rozważań . wiążą prostsze funktory w ten sposób. jeśli przy jego użyciu mamy utworzyć składną językowo całość. Jest tych funktorów wiele rodzajów. rozróżniamy funktory zdaniotwórcze oraz funktory nazwotwórcze. Niektóre funktory. „adwokat”. które nadaje się na podmiot lub na orzecznik orzeczenia imiennego w zdaniu. Natomiast za nazwę uważa się taki wyraz czy wyrażenie. funktory mające jeden. „Jan”. które są przez jakiś funktor wiązane w złożoną całość. Wyrazy czy wyrażenia. lecz służą do wiązania jakichś wyrażeń w wyrażenia bardziej złożone. w zależności od tego. że tak a tak jest. „skała magmowa”.tylko zdania oznajmujące). Zdanie jest całkowicie samodzielną kategorią syntaktyczną języka opisowego. że litera z oznacza jakieś zdania. a pod kreską . które nie są zdaniami ani nazwami. II). które powstaje w wyniku tego powiązania. „Jan jest adwokatem”. dwa.jakieś nazwy. Nie wdając się na razie w rozważania szczegółowe. jakiej kategorii syntaktycznej jest wyrażenie. Odmienne role składniowe odgrywają nazwy indywidualne oraz nazwy generalne (por. oraz od tego. W związku z tym wyróżniamy funktory o argumentach zdaniowych oraz funktory o argumentach nazwowych. „istota podlegająca chorobom”.tyle razy pisze się odpowiednią literę. „Granit jest skałą magmową”.

Słowo „nad” jest funktorem nazwotwórczym od dwóch argumentów nazwowych . Zwrot „nie jest tak. to otrzymamy nazwę złożoną. Natomiast zwrot składający się ze słów „chociaż. czy „zielona suknia”. podobnie jak inne przysłówki. ale w każdym razie składne.” jest funktorem z zdaniotwórczym od dwóch argumentów zdaniowych .n/nnn.. Słowo „zielony” jest funktorem nazwotwórczym od jednego argumentu nazwowego. jest funktorem funktorotwórczym od argumentu funktorowego. Za pomocą bowiem tego funktora można budować zdania złożone z dwóch zdań składowych.” jest funktorem nazwotwórczym od trzech argumentów nazwowych . to. „most nad rzeką” czy „obraz nad tapczanem” itp.: „most między Warszawą a Pragą”.. „Piotr”. to powstanie zdanie złożone z funktora i ze zdania-argumentu..z/n. itd. co umownie określamy jako funktor rodzaju n/n.” jest funktorem zdaniotwórczym od jednego argumentu zdaniowego . kto ogląda.a.. „kot śpi”.. że kamień cokolwiek ogląda. aby powstało zdanie „Jan śpi”. dorzeczne („Jan ogląda kota”) czy niedorzeczne („Kamień ogląda westchnienie”). i to w dodatku ogląda westchnienie. np.Oto przykłady funktorów różnego rodzaju. aby powstała nazwa złożona. Wystarczy bowiem (zakładając. np. „Chociaż Jan śpi. Słowo „głęboko”. gdzie i kiedy) dodać do słowa „śpi” jakąś jedną nazwę „Jan”.. Zapisywanie w takiej szczególnej postaci charakterystyki różnych funktorów ułatwia zrozumienie struktury wypowiedzi złożonej. Jeśli bowiem uzupełnimy ten funktor trzema nazwami. „Nie jest tak. np.z/zz.. Należy bowiem dołączyć dwie nazwy: nazwę tego. np. Rozpatrzymy to na przykładzie wypowiedzi: „Rozsądny student uważnie słucha wykładu”.n/nn. Słowo „ogląda” jest funktorem zdaniotwórczym od dwóch argumentów nazwowych . że Jan śpi”. co jest oglądane. Wystarczy bowiem dodać do tego słowa dwie nazwy. że wiadomo. „zielony trawnik” czy „zielony stół”. Słowo „śpi” jest funktorem zdaniotwórczym od jednego argumentu nazwowego . że. aby powstała nazwa złożona. Jeśli bowiem dołączymy od tego słowa funktor „śpi”. to otrzymamy funktor zdaniotwórczy od (jednego w tym przypadku) argumentu nazwowego („głęboko śpi”). Jeśli bowiem uzupełni się ten zwrot dowolnym zdaniem. Zwrot .z/z.. i nazwę tego. Z tego też względu nie będziemy mnożyć przykładów innych funktorów funktorotwórczych. choć notorycznie fałszywe.. np. Wystarczy bowiem do słowa „zielony” dołączyć jakąś jedną nazwę.. aby powstało odpowiednie zdanie. „Piotr śpi”. Charakterystyka syntaktyczna wyrażeń składających się na tę .między .. Zapis kategorii takiego funktora byłby nader złożony: (z/n)/(z/n). „kot”..z/nn. jako że w trzeźwym. to Piotr czuwa”. niepoetyckim języku fałszem jest.

że Jan jest chory. jak to opisuje dana wypowiedź. to powstanie zdanie „Rdza szanuje metal”. Należy zwrócić uwagę. np. Obok tej roli jednak wypowiedzi nasze pełnić mogą role innego jeszcze rodzaju. funktorem „szanuje”. ale składne. Rola opisowa i rola . Jeśli np. to znaczy zajmujemy się wypowiedziami o pewnym kształcie jako środkiem opisu. Wypowiedź „Jan jest chory” wyraża przeświadczenie mówiącego.wypowiedź przedstawia się następująco: (n/n)n[(z/nn)/(z/nn)](z/nn)n Jak to określiliśmy. można je zastąpić w tej wypowiedzi dowolnym innym wyrażeniem tejże kategorii. a w innych przypadkach jest to funktor dwuargumentowy (np. by takie przeświadczenie wyrazić w języku polskim. w zdaniu „Rdza niszczy metal” funktor „niszczy” zastąpimy dowolnym funktorem tejże kategorii syntaktycznej z/nn.mogą spełniać różnorodne role z punktu widzenia semiotyki. nasze przeświadczenia czy przypuszczenia. że to samo słowo brane w różnych znaczeniach i w różnych kontekstach może należeć do różnych kategorii syntaktycznych: np. lecz nadto wyrażają nasze przeżycia. Często przy tym określona wypowiedź pełni równocześnie kilka ról semiotycznych. Wypowiedzi mogą też wyrażać nasze uczucia czy pragnienia.in.: „Jan widzi Piotra”). będące przedmiotem zainteresowania pragmatyki. § 4. Formułowane przez nas wypowiedzi zazwyczaj nie tylko opisują pewien stan rzeczy. Ta rola wypowiedzi jako środka opisu jakichś określonych stanów rzeczy jest przedmiotem zainteresowania semantyki.czyli formułowane przez kogoś w jakimś języku wypowiedzi . że gdy jakieś z tych wyrażeń występuje w pewnej składnej wypowiedzi złożonej (to jest w zdaniu czy nazwie złożonej). wyrażenia zaliczane do jednej i tej samej kategorii syntaktycznej charakteryzuje to. choćby to miała być wypowiedź dziwaczna i notorycznie fałszywa. a całość wypowiedzi pozostanie składna. Role semiotyczne wypowiedzi Konkretne przypadki posłużenia się w mowie czy w piśmie określonymi wyrażeniami . „widzi” w sensie „nie jest niewidomy” to funktor zdaniotwórczy od jednego argumentu nazwowego. że w rzeczywistości jest tak. że tak a tak jest albo tak a tak nie jest. a w każdym razie nadaje się do tego. w szczególności m. Rolę polegającą na wyrażaniu przez wypowiedzi naszych przeżyć różnego rodzaju nazywamy rolą ekspresywną tych wypowiedzi. dziwaczne. W rozważaniach logicznych zajmujemy się zazwyczaj różnymi rodzajami wypowiedzi ze względu na spełnianą przez nie rolę opisową.

przyznanie komuś . Taką właśnie sugestywną rolę spełniają zwłaszcza wypowiedzi rozkazujące bezpośrednio skierowane do adresata rozkazu. a niczego nie opisują. „Nalot!”. zastrzegając się wyraźnie czy choćby przez sposób dokonania wypowiedzi. Zazwyczaj opisujące coś wypowiedzi pewnej osoby są wyrazem żywionych przez tę osobę przeświadczeń. rozdz. Jakaś wypowiedź mniej lub bardziej skutecznie pełni rolę sugestywną w stosunku do jej odbiorcy. by rolę taką spełniać. Wyróżnia się w związku z tym rolę performatywną niektórych wypowiedzi w danym środowisku kulturowym. że jest tak. VI § 7). jaką pełnić mogą czyjeś wypowiedzi w stosunku do ich odbiorcy. przyjęcie zobowiązania. że żywi przeświadczenia przeciwne. poprzez którą dokonujemy aktu poinformowania innych czy wezwania do jakiegoś postępowania. to nadają się jako wypowiedź danego języka do tego. Wdrożony do musztry żołnierz na komendę „Baczność!” bez namysłu reaguje przybraniem postawy zasadniczej.ekspresywna wypowiedzi są od siebie w dużym stopniu niezależne. „Dziecko wpadło do studni!”). jeśli oddziałuje nań jako swoisty bodziec do określonego zachowania się. ani nawet przypuszczeń. to ów ktoś kłamie (por. bólu czy gniewu. że nie żywimy przeświadczeń. potencjalnie więc pełnią rolę sugestywną. Jeśli ktoś głosi w swej wypowiedzi. a również różnie sformułowane normy. np. Interesować nas będą szczególnie wypowiedzi formułujące normy postępowania jako wypowiedzi. a jedynie wyraża gniew czy ból mówiącego. że formułowanie wypowiedzi ustnych czy pisemnych w określonych okolicznościach życia społecznego jest zwykle czynnością społeczną.to wypowiedź taka niczego nie opisuje. konwencjonalnym. złożenie przyrzeczenia. polegającą na tym. Możemy też formułować wypowiedzi. Przedmiotem zainteresowania pragmatyki jest też rola sugestywna. a okrzyk „Hurra!” szturmującego oddziału ma nie tylko wyrazić wolę zdecydowanej walki. nadanie komuś imienia. które wyłącznie dają wyraz naszym przeżyciom. a nawet same tylko informacje o faktach. jak np. ukrywając. że poprzez wygłoszenie (czy też napisanie lub podpisanie) tych wypowiedzi w określonym układzie życia społecznego dokonuje się takich aktów o charakterze umownym. które jeśli nawet w danej chwili nie pełnią w stosunku do nikogo roli sugestywnej. Możemy formułować wypowiedzi opisujące jakiś stan rzeczy. Gdy ktoś w pustym pokoju mówi ze złością „Psiakrew!” albo woła nagle „Oj!” . na które zwykle reaguje się w jakiś jeden określony sposób (np. „Pożar!”. jak te wypowiedzi głoszą. ale też poderwać do ataku i przełamać bezwład bardziej lękliwych. że tak a tak jest. jest jedynie przejawem tych przeżyć. przyrzeczenia czegoś itp. czy też aktu zobowiązania się do czegoś. Należy zwrócić uwagę.

Łatwo zrozumieć. że zainteresowania prawnika nie ograniczają się jedynie do opisowej roli wypowiedzi. ustanowienie normy prawnej itp. by sędzia (czy sędziowie składu sądzącego) podpisał i ogłosił wypowiedź o określonej treści . na czym polega proces porozumiewania się ludzi w tym języku. jaką zamierzał wywołać twórca znaku . nie sugeruje żadnych zachowań. że nie jest to znaczenie opisowe.bez podpisania i wygłoszenia takiej wypowiedzi nie dojdzie. sugestywnej i performatywnej. Wypowiedź rozpatrywana w jej roli performatywnej sama przez się niczego nie opisuje. chociaż jej dokonanie w należyty sposób stać się może podstawą obowiązywania nakazów określonego rodzaju. Znając różnorodne role. Nie zostanie dokonane w sposób zgodny z tradycją ceremonialne nadanie imienia statkowi. którą zamierzał wywołać . według których danemu wyrażeniu należy przyporządkowywać myśl o takim. że w ten sposób wyraża się zadowolenie z przeżywanej przyjemności smakowej tyle tylko. myśli określonego rodzaju. którym według reguł znaczeniowych danego języka przyporządkowana jest taka właśnie myśl. Jeśli natomiast wypowiedziane przez twórcę znaku słowa wywołają u odbiorcy myśl innego rodzaju niż ta. Płyń po morzach i oceanach świata. do aktu wydania wyroku. zrozumieć można.. również znający te reguły. a odbiorca. Jeśli twórca znaku należycie zna te reguły i użył słów o odpowiednim znaczeniu.to dochodzi do porozumienia między twórcą a odbiorcą znaku. wypowiada słowa. Znaczenie jakiegoś wyrażenia w danym języku nie ogranicza się do jego znaczenia opisowego. jeśli w odpowiedniej chwili nie zostaną przez upoważnioną do tego osobę wypowiedziane słowa: „Nadaję ci imię N. dążąc do wywołania w świadomości innej osoby. wydanie wyroku. a jedynie znaczenie ekspresywne. W związku z rozróżnieniem różnych ról wypowiedzi naszej mowy należy odpowiednio dostrzegać różnorodność znaczeń tych wypowiedzi.a mianowicie ustaliła się reguła. „Ach. lecz dotyczą również ich roli ekspresywnej. odbiorcy znaku. według obowiązujących przepisów proceduralnych.odznaczenia czy godności.5 Dla ważności aktu wydania wyroku konieczne jest to. należycie dosłyszał czy dostrzegł te słowa i przyporządkowuje im myśl taką właśnie. Niewątpliwie ma też w języku polskim określone znaczenie wypowiedź np. nie wyraża żadnych przeżyć.”. gdy twórca i odbiorca znaku dla danego szczególnego przypadku uzgodnili między sobą znaczenie jakichś słów czy też innego rodzaju znaków. do ustalenia się reguł. jakie to smaczne!” . Oczywiście może dojść do porozumienia również wtedy. Mianowicie osoba będąca twórcą znaku.. a nie innym stanie rzeczy. które pełnią wypowiedzi formułowane w określonym języku.

Rozprawy i wykłady filozoficzne. Niezrozumienie może być spowodowane tym. Nieporozumienie może powstać czy to dlatego. nr 3. że nastąpiło niezrozumienie danej wypowiedzi. że odbiorca nie zna znaczenia określonych słów w danym języku. 83 . ss. Austina. Stwierdzenie jako akt mowy. Warszawa 1993. że mówiący użył słów. 545 . albo tym. „Studia Filozoficzne” 1973. Odpowiednio do tego. jakie znaczenie mają wypowiedziane słowa w danym języku. kreatywną itp. albo nie uzgodnili między sobą odmiennego znaczenia danych słów. Klasyczne sformułowania dotyczące teorii performatywów można znaleźć w książce twórcy tej teorii Johna L. Mówienie i poznawanie.twórca. u odbiorcy myśli o określonej treści. danej wypowiedzi. mówi się. Problematyce tej poświęcona jest część książki Jak działać słowami. że powstało między nimi nieporozumienie. rozróżniać można bardziej szczegółowo role permisywną.97. Szerzej: T. czy dlatego. adskryptywną. mówi się. ss. jakiego rodzaju czynność kulturowa zostaje dokonana poprzez daną wypowiedź.708. 5 . jako znak. które nie mają ustalonego znaczenia w danym języku. że twórca lub odbiorca mylą się co do tego. Jeśli zaś słowa przez kogoś wypowiedziane czy napisane nie wywołały. PWN. że któreś z użytych słów czy wyrażeń złożonych ma w danym języku kilka znaczeń. Gizbert-Studnicki.

Czy ta bariera z napisem i strzałką była znakiem w tej sytuacji? 4. nie określają jednoznacznie znaczenia tego oświadczenia i brak jest podstawy. to należy przypisywać tym słowom czy innym znakom takie znaczenie. 2.). 65 § 2 kod. cyw. którego reguły znaczeniowe ustalone są w zasięgu międzynarodowym. Jeśli jednak są podstawy do tego. Przy mało uczęszczanej szosie ścinano spróchniałe drzewa i na ten czas umieszczono barierę z napisem „Objazd” oraz strzałkę kierującą na równoległą dróg? polną. takiego.). w której dym służyłby jako znak czegoś. którego reguły znaczeniowe przyjęte są tylko w społeczeństwie polskim. aby ustalić. III. aby ustalić. w Polsce kiwnięcie głową czy użycie słów „Zgadzam się” jako znaki przyjęcia złożonej oferty). 65 § 1 kod. W czasie ścinania drzew nikt jednak nie nadjechał szosą. jakie przypisują tym znakom społecznie przyjęte w danym środowisku reguły znaczeniowe (np. Czy leżące w magazynie zarządu drogowego blaszane żółte trójkąty z czerwoną obwódką są znakami drogowymi? . 3. Jeżeli reguły znaczeniowe języka. że składający i przyjmujący oświadczenie zgodnie przypisywali mu jakieś jedno znaczenie. należy przypisywać zasadniczo takie znaczenie. jakie zgodnie przypisywały im strony (art. że składający i przyjmujący oświadczenie zgodni byli co do przypisywanego użytym słowom czy innym znakom znaczenia odmiennego od ogólnie przyjętego znaczenia językowego. to złożonemu oświadczeniu należy przypisać to spośród kilku możliwych w danym języku znaczeń. w którym złożono oświadczenie. II. oraz takiego.cyw. Według polskiego kodeksu cywilnego przyjmować należy następujące zasady co do wiążącego w obrocie prawnym sposobu dokonywania oświadczeń stron: I.a więc należy odwołać się do założeń o charakterze pozajęzykowym (art. którego reguły znaczeniowe ustalone są tylko w małej grupie. Zadania 1.).Odpowiedni sposób rozumienia oświadczeń stron zawierających umowę ma istotną doniosłość prawną. 60 kod. Wypowiedziom czy innym znakom. Podaj przykład znaku: takiego. które ze względu na sytuację mogą być traktowane jako oświadczenia woli (art. w którym oświadczenie to prowadzić będzie w danej sytuacji do stanu rzeczy zgodnego z „zasadami współżycia społecznego” . Podaj przykład sytuacji. a barierę niezwłocznie potem usunięto. do której Ty należysz. cyw.

Nazwa jest to wyraz albo wyrażenie rozumiane jednoznacznie. c) gdy ktoś wykonuje poranne ćwiczenia gimnastyczne w swym pokoju. „karczoch”. że gorączka jest znakiem choroby? 7. 6. „tracz”. 15. e) „głośno”. Określ role tych wypowiedzi. która w danej sytuacji spełnia szczególnie wyraźnie rolę performatywną. Jakiego stopnia językowego jest wypowiedź: „Jan sądzi. że zwrot «brać sobie do serca» jest idiomem języka polskiego”? Rozdział II NAZWY § 1. Podaj przykład umowy. Czy ściśle wyraził się ktoś. jakie są warunki ważnego dokonania danego aktu za pomocą tej wypowiedzi. d) „poniżej”.oraz znaczenia tych samych słów jako odpowiedzi na pytanie „Jakie trzy karty pozostały ci w ręku?”. c) „chociaż”. Jaką rolę semiotyczną spełnia napis „Kocham Elę!” w poufnym pamiętniku? 14. 16. 13. „Koledzy dali mu bobu”? 9. Poznań otrzymał wozy tramwajowe z Amsterdamu. Wskaż wśród następujących wyrazów te. Czy podniesienie przez jakąś osobę ręki do góry jest znakiem: a) w chwili. Orientując się według końcówek słów użytych w dziecięcym języku spróbuj ustalić budowę składniową zdania: „Livo-głoka kuzdra kornęła bokra u kornuje bokrzątko”. „użątek”. Określ kategorię syntaktyczną wyrazów: a) „śpi”. 10. które należą do Twojego słownika: „dysza”. Które z tych wyrazów są przez Ciebie aktywnie używane (słownik czynny). ale ich nie używasz (słownik bierny)? 8. „On za kołnierz nie wylewa”. a które tylko rozumiesz. b) „otwiera”. Na szybach nad wygodnym miejscem przy wejściu były napisy: „Wilt u zitten? Ik kan staan!”. Jakie przypisujesz tym napisom znaczenie? Jak wpadłeś na ten pomysł i jakie elementy były podstawą tego przypuszczenia? 11. Jak można rozumieć zwroty: „On ma węża w kieszeni”. Uzasadnij każdą odpowiedź. którą zawarłeś nie używając jakichkolwiek znaków słownych. „laser”. Napisz zdanie składające się z co najmniej pięciu wyrazów i określ kategorię syntaktyczną wyrazów składowych. Opisz dokładnie.5. „kierdel”. iż Paul wie o tym. gdy ten ktoś wkłada sweter. Pojęcie nazwy Wśród ogółu wyrazów i wyrażeń złożonych danego języka interesować nas będą obecnie nazwy. 12. „sabotaż”. b) gdy odbywa się jawne głosowanie. 17. Podaj przykład wypowiedzi. które nadaje się na podmiot lub orzecznik orzeczenia . d) gdy zapowiedziano dyskusję. kto powiedział. Przeprowadź analizę znaczenia wypowiedzi „Trzy trefle” w czasie licytacji przy grze w karty .

weźmy np. nazwy zawarte w zdaniach: „Chory cierpi”. np.to nazwa konkretna. bo wyrazy te mogą stać się podmiotem względnie orzecznikiem w zdaniu. czasowników. rozróżnić trzeba: nazwy konkretne. czy posługujemy się nimi w danym przypadku jako nazwami . stał się adwokatem. bo w jej skład wchodzi więcej niż jeden wyraz. że Jan jest adwokatem. co jest białe. Również nazwa prosta może nie być rzeczownikiem.to nazwa złożona. że przy wielu słowach języka prawniczego mogą powstawać niejasności. „Ten jest podejrzany”. Wskazują one na pewną cechę wspólną wielu przedmiotom (np. które są znakami rzeczy („stół”) albo osób („sędzia”). „cisza”) albo na pewien stosunek między przedmiotami (np. W podanych przykładach na nazwę złożoną składa się cały zespół rzeczowników. to jest takie. to jest takie nazwy. nie zawsze jednak da się zastosować do nazw abstrakcyjnych. zamieszkały w mieście położonym nad Wisłą” . że orzeczenie imienne to orzeczenie stwierdzające o podmiocie. co wyobrażamy sobie jako rzecz lub osobę („kwiat paproci”. Ze względu na liczbę wyrazów wchodzących w skład nazwy rozróżniamy nazwy proste. które nie są znakami rzeczy czy osób ani czegoś. „Jan” i „adwokat” to nazwy. a wyrażenie „student pierwszego roku prawa. „płacz”. co w pewnych rzeczach podobne. „białość”). „Praworządność” to nazwa i wyrażenie „fundament siły Rzeczypospolitej Polskiej” też jako całość jest nazwą. § 2. „nimfa”). Jak widać. składające się z jednego tylko wyrazu. oraz nazwy abstrakcyjne. składające się z więcej niż jednego wyrazu. jest to nazwa. został adwokatem itp. Ale „białość” to nazwa abstrakcyjna. „wyższość”). co sobie jako rzecz czy osobę wyobrażamy. że jest on taki a taki. „Rozpaczać jest to przydawać zło do zła”. ewentualnie czegoś. „Biały przedmiot” . zaimków. aby wykład był przystępniejszy.imiennego w zdaniu. nazwa czegoś.). „Skrypt” to nazwa prosta. na pewne zdarzenie czy stan rzeczy (np. (Przypominamy. Nazwy konkretne a nazwy abstrakcyjne Ze względu na to. jak to widać ze zdania: „Praworządność jest fundamentem siły Rzeczypospolitej Polskiej”. lecz na to. nazwa to nie to samo co rzeczownik. „braterstwo”. „kradzież”. „Student. który mieszka w Poznaniu” to inny przykład nazwy złożonej. przyimków. przymiotników. Zwrócić tu trzeba uwagę. i nazwy złożone. do czego nazwy są odnoszone. bo jako całość wyrażenie to może być podmiotem lub orzecznikiem w zdaniu. co mówić będziemy o nazwach konkretnych. W dalszych rozważaniach będziemy się zajmować głównie nazwami konkretnymi. bo ta nazwa nie wskazuje na rzeczy. To.

Tak np. którego dana nazwa jest znakiem. który odpowiadałby nazwie abstrakcyjnej. kto dopatruje się jakiegoś fizykalnego. A przecież nie ma jakiejś takiej rzeczy. by dopatrywać się jakichś rzeczy. § 3. to przy rozważaniach natury teoretycznej nieostrożność w posługiwaniu się nazwami abstrakcyjnymi łatwo może sprowadzić na bezdroża gadaniny nie wiadomo o czym. w taki sposób. „akt oskarżenia” itp. ale lepiej pozostawić taki sposób mówienia poetom i wypowiadać się w sposób możliwie bardziej konkretny. Podobnie: „więzienie”. że często ulegamy przy tym pokusie. jeśli mamy na myśli arkusz papieru. których nazwy te byłyby znakami. a „bliskość” to nie nazwa jakiejś rzeczy czy osoby. a cecha wspólna wszystkim rzeczom z czyjegoś punktu widzenia pięknym. czy .konkretnymi. pewnych gwałtownych zmian zachodzących w rzeczach. popełnia błąd hipostazowania. Ten. Czytelniku. np. Można wprawdzie formułować np. Np. przedmiotu. Nazwami abstrakcyjnymi należy posługiwać się o tyle ostrożnie. takie zdanie: „Sprawiedliwość ukarała przestępstwo”. np. to znaczy zajmującego w jakimś czasie jakąś przestrzeń. „wybuch” to nie nazwa rzeczy. a nazwa abstrakcyjna .abstrakcyjnymi. która nazywałaby się „piękno”. Jeśli to nawet nie spowoduje większych kłopotów przy rozważaniu spraw potocznych. .: „Sędzia wymierzył przestępcy karę”. To. nazywamy desygnatem tej nazwy.jeśli chodzi nam o sam akt wydania wyroku. lecz nazwa pewnego zdarzenia. lecz stosunku zachodzącego między rzeczami czy osobami. Desygnat nazwy Przedmiot. „wyrok” to nazwa konkretna. jakby to „prawo” było jakąś rzeczą. co. na którym zapisano treść wyroku. (pod wpływem pewnych elementów magicznego myślenia prawników rzymskich) częsta jest w prawoznawstwie tendencja do rozprawiania o czyimś „prawie”. bo piękno to nie rzecz. czyimś uprawnieniu czy zespole uprawnień.

Desygnatem danej nazwy jest tedy każdy przedmiot. Słowo „przedmiot” bywa jednak czasem używane w znaczeniu znacznie szerszym. Była w nich mowa o desygnatach nazw konkretnych. pojmowana jako skłonność jakiegoś człowieka do postępowania w sposób sprawiedliwy. kto tę książkę napisał. ku zdarzeniom itd. i powiedział: „To jest książka” . itd. co masz pod nogami. ale i ku cechom wspólnym dla wielu rzeczy. że sprawiedliwość. itd. jest desygnatem nazwy „książka”. przy tym myśl naszą mogą zaprzątać nie tylko wyobrażenia tego. że „przedmiotem naszej myśli” jest to. a więc o przedmiotach w ścisłym znaczeniu. Ten sposób rozumienia słowa „przedmiot” nasuwa wiele kwestii: np. czy jest jedno piękno. Mówi się mianowicie.powiedziałbyś prawdę.i z tego właśnie punktu widzenia nazwami interesuje się semantyka.masz w tej chwili przed sobą. Nazwa oznacza swe desygnaty . Ze względu na te trudności z określeniem desygnatu nazwy abstrakcyjnej posługiwać się będziemy głównie przykładami dotyczącymi desygnatów nazw . jest desygnatem nazwy „cnota”. Przytoczone przykłady nie budzą wątpliwości. co to znaczy. możemy mówić. że „istnieją” liczby nieparzyste. ile przedmiotów pięknych dla jakichś ludzi w jakiejś chwili.powiedziałbyś nieprawdę. a może się ona zwracać nie tylko ku rzeczom. jeślibyś powiedział: „To jest chmura” . lecz również twory naszej wyobraźni. co masz przed oczyma w tej chwili.. o rzeczach albo osobach. to. zajmujących w jakimś określonym czasie jakąś określoną część przestrzeni. Jeśli w ten sposób rozumieć będziemy słowo „przedmiot”. ku czemu zwraca się nasza myśl. ku stosunkom. o którym trafnie orzec można daną nazwę. W każdym razie nie można utożsamiać „przedmiotu naszych myśli” z przedmiotemrzeczą. jest jedynym desygnatem nazwy „glob ziemski”. itd. ten. Jeślibyś wziął do ręki to. że czyn oszusta jest desygnatem nazwy „przestępstwo”. a „nie istnieje” liczba naturalna większa od każdej innej liczby naturalnej. czy tyle. że liczba 3 jest desygnatem nazwy „liczba nieparzysta”. jest desygnatem nazwy „człowiek”. co jest.

„student wydziału prawa”. np. taka jak np. choć będzie kolejno brunetem.to . Natomiast nazwy. nazwa ta będzie mu służyć. „krzesło”. młodzieńcem. Skoro raz niemowlę nazwano: Karol Kaczmarek. które przysługują przedmiotom ze względu na jakieś cechy. „Najsłynniejsze z pierników miasto w Polsce” . Nazwy generalne. jakie jest znaczenie. odnoszą się do wszelkich przedmiotów danego rodzaju. obywatelstwo czy inne cechy. § 4. nie przypisując przez to danemu przedmiotowi takich czy innych właściwości wyróżniających go. które służą do oznaczania poszczególnych. „Karol Kaczmarek”. ale i przedmiotom tylko wyobrażonym. jak długo zachowuje on ciągłość istnienia (chyba że zmienimy daną mu raz nazwę). krzesła. np. siwym. choć kolejno stanie się ono chłopcem. starcem. nazywamy nazwami generalnymi. stan cywilny. Nazwy indywidualne mogą być nadawane nie tylko przedmiotom rzeczywistym. gdy szukamy desygnatu nazwy generalnej „najwyższa góra na świecie”). służy danemu przedmiotowi tak długo.konkretnych. „krasnoludek”). „Poznań”. W pewnych przypadkach może istnieć jeden tylko przedmiot mający odpowiednie cechy (np. dojrzałym mężczyzną.: „budynek”. i to bez względu na cechy tego przedmiotu. studenta wydziału prawa. musimy najpierw dokonać odróżnienia nazw indywidualnych od generalnych. a nawet w ogóle mogą nie istnieć przedmioty o odpowiednich cechach („kulisty sześcian”. Nazwy indywidualne a nazwy generalne Dla wyjaśnienia. choć zmieni zawód. a więc przedmiotów mających cechy budynku. które tym przedmiotom przypisujemy. tych a nie innych przedmiotów. Nazwy indywidualne to takie nazwy. Nazwa indywidualna. „Dunajec”. „szklana góra”. łysym. jaki jest sposób posługiwania się nazwami w jakimś języku. postaciom literackim („Andrzej Kmicic”) czy występującym w dziele literackim wyimaginowanym miejscowościom.

gdy powiemy: „taki oto” . zaimek ów spełniać będzie rolę nazwy indywidualnej. Za powiedzenie: „Wiśniewski to łobuz” może żądać ukarania ten tylko Wiśniewski. przed wiekami. która dziś. A . która ma tę cechę. że nazwa „Krzywousty”.nazwa generalna. że jeśli mówimy np. nie ze względu na jakieś jego cechy. które ma wiele znaczeń. która oznacza to samo. kobiety. że dano jej imię Zofia”. Odróżnianie nazw indywidualnych i generalnych będzie nam potrzebne zwłaszcza przy rozważaniach dotyczących prawa cywilnego. ale w każdym z tych znaczeń jest nazwą jakiegoś jednego indywiduum. „Toruń” to nazwa indywidualna. Przepisy prawa ustanawiają nakazy dla takich a takich obywateli oznaczonych nazwą generalną . to łobuz” może domagać się kary każdy. § 5. Gdy wskazując palcem powiemy: „ten oto”. a nie innej.nie inny. jest nazwą indywidualną. Zauważmy też. że nie można utożsamiać rozróżnienia nazw indywidualnych i generalnych z rozróżnieniem imion własnych i pospolitych w gramatyce.rolę nazwy generalnej. a nie inne miasto. kto nosi nazwisko Wiśniewski.: „Każda Zofia ma imieniny 15 maja”. Zauważyć trzeba jednak. że słowo „Zofia” to słowo. tej. Z przykładów tych widać. bo oznacza to. Wprawdzie wiele kobiet nosi to imię. Podobnie nazwą indywidualną jest słowo „Zofia”. z naszego punktu widzenia. że kiedyś tak właśnie miejsce to nazwano. do którego się to odnosiło . tak jak się nim najczęściej posługujemy.urzędy stosując prawo ustanawiają na tej podstawie normy dla obywateli oznaczonych nazwami indywidualnymi. Treść nazwy Nazwy generalne odnoszą się do wszystkich przedmiotów mających pewien określony zespół cech. co nazwa indywidualna „Toruń”. Można więc powiedzieć. Za powiedzenie: „Co Wiśniewski. ale używając tego słowa odnosimy je zazwyczaj do pewnej określonej. ale ze względu na to. to słowo „Zofia” staje się nazwą generalną. wskazywała na pewną osobę poprzez jej cechy. początkowo. bo rozumiemy je w sensie: „kobieta.

który jest: 1) urządzeniem przystosowanym do swobodnego lotu w powietrzu. szybowcowi. spadochronowi. nazwa „samolot” takie ma znaczenie w języku polskim.więc np. sterowcowi. rakiecie kosmicznej itd. 2) cięższym od wypartego przez nie powietrza. że odnosimy ją do każdego przedmiotu. a nie np. 3) poruszanym silnikiem o takiej czy innej konstrukcji. . 4) o nieruchomych płatach nośnych. śmigłowcowi. Taki zespół cech łącznie przysługuje każdemu samolotowi i tylko samolotowi.

odmówić mu charakteru desygnatu tej nazwy. tylko jęczmienna. wyliczać aż tyle cech. który wystarcza do tego. to już przez to samo jest desygnatem danej nazwy. treścią nazwy „pęczak” w języku polskim jest zespół cech: 1) coś. 6. 8. 3. by odróżnić desygnaty danej nazwy od innych przedmiotów. 2. co te trzy cechy łącznie posiada. by umiał odróżniać kwadraty od nie-kwadratów (nie wystarczy jednak podać cech 1. Taki zespół cech. A więc np. ten widocznie nie zna treści nazwy „pęczak”.Treścią jakiejś nazwy generalnej nazywamy taki zespół cech. 2. Nie każda kasza jęczmienna jest pęczakiem. 2. 10) wpisywalna w koło. 9) o obwodzie przy danej powierzchni stosunkowo najmniejszym.. jeśli stwierdzi w nim te cechy łącznie. 5) o bokach parami równoległych. na podstawie którego osoba używająca danej nazwy we właściwy dla danego języka sposób gotowa jest uznać jakiś dowolny przedmiot za desygnat tej nazwy. może być nazwane pęczakiem i tylko to. 3) bardzo grubą. odmawia jej nazwy „pęczak”. 6) o przekątnych równych. jak odróżniać kwadrat od nie-kwadratu? Nie. 3) równoboczna. co ma te trzy cechy. aby wiedział. Wystarczy podać cechy 1. 11) opisywalna na kole . Nie każda bardzo gruba kasza jest pęczakiem. a to już powinno mu wystarczyć. 6. Wszystko. 4) prostokątna. Jeśli jakiś przedmiot ma owe cechy konstytutywne. Kto wiedząc. Wszystkie kwadraty mają taki zespół cech i tylko kwadraty mają taki zespół cech. a przy stwierdzeniu braku którejś z nich . tylko bardzo gruba. co jest kaszą. a cechy zespół taki tworzące . nazywamy konstytutywnym zespołem cech. nie zna jej znaczenia w języku polskim. 2.cechami konstytutywnymi. 7) połowiących się i 8) prostopadłych. 4 albo 1. 7 . 6. 2) czworoboczna. Czy jednak trzeba komuś. jakie cechy ma każdy kwadrat. 4.itd. Zastanówmy się teraz. długo jeszcze moglibyśmy wymieniać. że ma do czynienia z bardzo grubą kaszą jęczmienną. 2) jęczmienną. kogo chcemy zapoznać z treścią nazwy „kwadrat”. 3. 9 albo 1. 2.dlaczego?). itd. albo 1. a co za tym idzie . Jest to: 1) figura płaska. 7.ma wszystkie inne cechy .

2. albo jeszcze inna. 2. 7. trzeba właściwie mówić o kilku nazwach „koza”. 4. który posiada zespół cech wskazany w treści owych nazw. znajdziemy w encyklopedii czy w słowniku. albo „młoda i jeszcze niezbyt stateczna dziewczyna”. 5. że zespół cech konstytutywnych można zestawić na różny sposób. cechy 1. 8. czyli w trzech supozycjach. bo właśnie odmienna treść jest tym. Nazwą jest więc pewien napis czy zespół dźwięków brany w jakimś jednym swym znaczeniu. słowu „koza” może odpowiadać treść: „rogate zwierzę domowe z bródką” albo „żelazny piecyk na wysokich cienkich nóżkach”. które mówiący ze swego punktu widzenia uważa za szczególnie ważne. 4. co to jest kwadrat. Dzięki temu. a innym razem . znacznie trudniej byłoby mu zrozumieć. a to przecież zupełnie co innego. Cechy konstytutywne bywają czasem nazywane cechami istotnymi. .wspólne wszystkim desygnatom danej nazwy. który np. Te pozostałe cechy wspólne nazywamy w tym przypadku cechami konsekutywnymi względem poprzednio wymienionych. Jeśli coś ma cechy 1. Choć mamy tu jedno słowo „koza”. Wyrażenie „cecha istotna” bywa jednakże różnie rozumiane: mówi się nieraz o cechach istotnych dla desygnatów danej nazwy mając na myśli te cechy. 2. to już na pewno jest kwadratem (cechy konstytutywne). 10. nazywamy treścią leksykalną. Taki konstytutywny zespół cech. 11 (cechy konsekutywne).cech konsekutywnych. co to jest kwadrat. jako najprościej wyjaśniający. np. Nazwy te mogą być wieloznaczne. 9. podając zespół cech 1. czyli słownikową nazwy.. brany z jakąś jedną treścią. 9. gdybyśmy podali np. o co chodzi. Zwróćmy uwagę. a stąd ma też z konieczności cechy 3. 6. 3. Każda nazwa generalna może występować w trzech różnych rolach znaczeniowych. że nazwy generalne mają pewną treść. Najprościej wytłumaczyć komuś. mogą one spełniać rolę nazwy dla każdego przedmiotu. co odróżnia jedną nazwę od drugiej. a zależnie od tego pewne cechy będą raz odgrywać rolę cech konstytutywnych.

Gatunek zając . powstały z uogólnienia myśli o cechach wspólnych wszystkim zającom. po trzecie. nazwa taka może być używana w wypowiedzi jako znak dla poszczególnego przedmiotu tego właśnie rodzaju. wyraz może być nazwą dla całego gatunku przedmiotów. Supozycją materialną nazywamy użycie jakiegoś wyrazu jako znaku dla niego samego. z pięciu liter i wielokrotnie jest odbity na tej właśnie stronie książki. To poszczególne zające mają zęby.Po pierwsze (supozycja prosta). która się mieści w następującym cudzysłowie: „ZAJĄC”? Musimy ją też nazwać „zając”. ale każdy swoje (to właśnie mamy na myśli mówiąc ogólnie: „Zając ma ostre zęby”). jak np. chodzi nam wtedy o poszczególny desygnat tej nazwy. gatunek zajęcy ma w Polsce wielu przedstawicieli i wobec tego łatwo się z przedstawicielem tego gatunku spotkać. jako znak dla określonego desygnatu tej nazwy. „Zając” w supozycji prostej biega i je. Nazwa używana w tej supozycji staje się w każdym przypadku nazwą abstrakcyjną. O jakimś określonym zającu nie można powiedzieć. tzn. „ZAJĄC” w supozycji materialnej składa się z dwóch sylab. Wreszcie. „zając” w supozycji formalnej nie biega ani też nie je. Po drugie (supozycja formalna). Nie ma bowiem takiego fizycznego przedmiotu. w wypowiedzi: „Zając jest pospolity w Polsce”. W takiej supozycji używamy słowa „zając” mówiąc: „Zając przebiegł mi drogę”. biorąc tym razem to słowo w supozycji materialnej. Używając słowa w tej supozycji stawiamy je w . Pospolity jest „gatunek zając”. bo „gatunek zajęcy” jako całość nie ma nóg ani zębów. jak nazwać tę cienką warstwę farby drukarskiej. o którym można by trafnie powiedzieć: „To jest gatunek zając”. że jest pospolity.to nasz twór myślowy.

że jest pięcioliterowa) i cech desygnatów nazwy (np. to znaczy jakiejś całości. na podstawie których zalicza się do niej poszczególne elementy. a w związku z tym cechuje ją jakaś mniejsza czy większa liczebność tych elementów. które w określonym dniu tworzyły określone stado. występować tylko w supozycji prostej (Jan jest mężczyzną) albo materialnej („Jan” jest sylabą). Z pojęciowego punktu widzenia czym innym jednak jest zbiór (klasa) z osobna rozpatrywanych książek z danej biblioteki.cudzysłowie. Ten cudzysłów zaznacza. że desygnaty te są twarde.natomiast nie chodzi tu o całość taką. biblioteką. Klasa zwierząt. a czym innym . chociaż stado ulegnie rozproszeniu i przestanie tworzyć agregat. Zakres nazwy Zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy nazywany bywa zakresem tej nazwy. Zakres nazwy . okrągłe. miedziane itp. charakteryzowana jest przez cechy.to klasa wszystkich desygnatów danej nazwy. § 6. z których każda jest studentem . zielone. Tak więc np. księgozbiór to zbiór (agregat). Nie można mieszać cech nazwy (np. stowarzyszenie to zbiór (agregat). np.zbiór (agregat) książek nazywany. Obok tego jednak słowo „zbiór” używane bywa dla określenia agregatu. nie ulegnie zmianie. W licealnym kursie matematyki słowa „zbiór” używano na oznaczenie pewnej mnogości elementów wyróżnionych według takich czy innych zasad. Nazwy indywidualne mogą.). rzeczy złożonej z części składowych (zbiór w sensie kolektywnym). jako całość. że chodzi nam o samo słowo. jak . czyli klasa elementów. jaki tworzą systematycznie zgromadzone przez kogoś książki łącznie wzięte. jaki tworzą ludzie zorganizowani w pewien sposób. Zbiór w takim rozumieniu (zbiór w sensie dystrybutywnym). a nie o jakiegoś poszczególnego zająca czy gatunek „zając”. Należy jednak zwrócić uwagę na wieloznaczność słowa „zbiór”. A więc zakres nazwy „student”. „zając”. to klasa wszystkich z osobna wziętych osób. ze względu na taką czy inną cechę tych elementów. rzecz prosta.

człowiek). które mają więcej niż jeden desygnat (np. Nazwy ogólne to takie.”. Jeśli pomijamy w myśli niektóre istotne cechy składające się na treść jakiejś nazwy (abstrahowanie). szafa. Odniesienie do określonego czasu zależy zresztą od naszego punktu widzenia na dane sprawy. Ustalając zakres nazwy „student” domyślnie przyjmujemy zazwyczaj. koń. iż nie jestem elementem zakresu nazwy „student”. bo chociaż dawno temu byłem studentem. Na przykład zwykle skłonni jesteśmy mówić. o bogatszej treści. choć przecież i on był swego czasu młodzieńcem. Powstawać mogą dalsze niejasności związane z tym. ale nie powiedzielibyśmy np. że Arystoteles należy do zakresu nazwy „filozof starożytności”. które mają tylko jeden desygnat (np. to przechodzimy w ten sposób do innej nazwy. iż chodzi o zakres nazwy „student z 1994 r. przechodzimy w ten sposób do innej nazwy. żołnierz. matka Adama Mickiewicza. .. uboższej w treść. babka Adama Mickiewicza). prawnik. Zakres nazwy generalnej wyznaczony jest przez treść tej nazwy. że zakres nazwy ustala się z milcząco zakładanym odniesieniem do określonego okresu. Zakres nazwy indywidualnej z założenia obejmuje jeden tylko desygnat. naturalny księżyc naszej planety. które w danej chwili są desygnatami nazwy. człowiek. Przyjąć należy. aktualnie nim nie jestem.ogólnoświatowa organizacja studencka. Nazwy jednostkowe to takie. ale na ogół o węższym zakresie (np. rozróżniamy nazwy ogólne. notariusz. Jeśli do zespołu cech tworzących treść jakiejś nazwy dołączymy dalsze cechy (determinowanie treści początkowo rozważanej nazwy). ale na ogół mającej szerszy zakres (np. że Arystoteles należy do zakresu nazwy „młodzieniec”. najdłuższa rzeka w Polsce. lub z okresu wcześniejszego”. lekarz. internista). choć kiedy indziej może nam domyślnie chodzić o zakres nazwy „student z 1994 r. ile desygnatów obejmuje zakres danej nazwy. a Jan Kochanowski do zakresu nazwy „poeta Odrodzenia”. Ze względu na to. zazwyczaj mając na myśli klasę tych przedmiotów. jednostkowe i puste.

„spółdzielnia” (agregat osób) itd. Są więc takie nazwy. Nazwy. nazywamy nazwami zbiorowymi (kolektywnymi). czy też może nikt tej szyby nie stłukł. których desygnatami są nie poszczególne rzeczy. Mówimy: „ten.i odwrotnie. Nie jest więc desygnatem nazwy zbiorowej „Sejm Rzeczypospolitej” ktoś. jednostkową czy pustą. jeśli są nazwami generalnymi. kto jest desygnatem nazwy „poseł na Sejm Rzeczypospolitej” . To. zależy w pewnej mierze od sposobu patrzenia na . § 7. co stłukł tę szybę” . względnie nawet być nie może. że przedmiotów o takich cechach nie ma. każą mianowicie szukać . czy taki był jeden. a pękła z powodu wypaczenia się ramy. gdy chodziło o nazwy osób. syn bezdzietnej matki). stupiętrowy dom w Poznaniu. to takie. czy dana nazwa jest faktycznie nazwą ogólną. czy nie.nie wskazuje ona bowiem na określone indywiduum. tyle tylko. Nazwy puste niczego nie oznaczają. jak „las” (agregat drzew).Adam Mickiewicz). niemniej coś znaczą. „biblioteka” (agregat książek). które wcale nie mają desygnatów (błękitny kwiat róży. mają pewną treść. Wzięliśmy tu pod uwagę zarówno desygnaty aktualnie istniejące. czy jakaś nazwa jest nazwą zbiorową. jak i istniejące ongiś.jeśli są to nazwy konkretne osób czy rzeczy o określonych cechach. Nazwy zbiorowe Nazwy przysługiwać mogą w danym języku nie tylko poszczególnym przedmiotom. Nazw jednostkowych nie można utożsamiać z nazwami indywidualnymi: „najstarszy żyjący w dniu 15 IX 1993 człowiek” to nie nazwa jednostkowa. ale też agregatom pewnych przedmiotów. agregat posłów. Co innego poseł. „stado” (agregat zwierząt). lecz takie przedmioty. Nazwy puste (bezprzedmiotowe). lecz generalna . Czasem znając treść nazwy nie umiemy mimo to określić. które traktujemy jako agregaty złożone z poszczególnych rzeczy.a nie wiemy. czy też kilku ludzi coś razem niosło i tym przedmiotem wybiło szybę. lecz na jakąś osobę posiadającą określoną cechę. a co innego Sejm. przy czym taka osoba może być tylko jedna.

zespołu różnych urządzeń i narzędzi. Dla prawnika „warsztat” . Często można spotkać się z tym. zaciągnąć pożyczkę. jednostkowe i puste • według struktury desygnatów . Mianowicie słowo „syn” uzupełnione nazwą (najczęściej indywidualną) tworzy nazwy złożone: „syn Jana Kowalskiego”.na konkretne i abstrakcyjne • według sposobu wskazywania desygnatów . iż ktoś utożsamia agregat . „ojciec”. Jest to błędem. a co innego klasa wszystkich członków tej spółdzielni.przedmioty oznaczone daną nazwą. do czego się odnoszą . „syn rzemieślnika” itp. Słowa takie jak „syn”. Nazwy a funktory nazwotwórcze Zapamiętajmy więc.całość złożoną z części . „syn Marii Kowalskiej”. że nazwy można dzielić: • według liczby wyrazów składowych . dla technika . „dłużnik”. „pozwany”. ale nie można by mówić wtedy o pożyczce zaciągniętej przez klasę członków tej spółdzielni.nazwa pewnego agregatu. „ojciec”. Np. że niektóre słowa. Są to np. jak „syn”. Spółdzielnia jako całość (będąc tzw. zaliczane według gramatycznego podziału do rzeczowników. a więc nazwa zbiorowa.na proste i złożone • według charakteru tego. . „poręczyciel”. „matka”.na generalne i indywidualne • według liczby desygnatów . „osobą prawną”) może np. co innego spółdzielnia jako całość.z klasą wszystkich tych części składowych.to nazwa jednostki niepodzielnej. „pośrednik” itd. takie słowa. spełniają z syntaktycznego punktu widzenia rolę funktorów nazwotwórczych od argumentów nazwowych. § 8.na ogólne.na zbiorowe i niezbiorowe Zwróćmy wreszcie uwagę.

znając należycie dany język..że jest nazwą ostrą. że jest on ojcem jakichś dzieci. 50. czy jest on. jest złoczyńcą. 300 minut? Kiedy . nie umiemy orzec. czy nie są desygnatami danej nazwy.„pozwany” nie są samodzielne co do znaczenia. na to nie możemy się zdecydować. że jest pozwany przez kogoś w jakimś procesie. 25. czy nie jest desygnatem pewnej określonej nazwy. Jeśli umiemy. bez wątpliwości rozstrzygnąć o każdym napotkanym przedmiocie. pośrednikiem”. czy nie jest desygnatem nazwy „czcionka garmondowa”. z którym odpowiednio zapoznaliśmy się. ale domyślamy się wówczas. 30. przez to samo nie jest jeszcze złoczyńcą. 150.ale czy jest desygnatem nazwy „złoczyńca”. nazwę „kartka papieru”. Kto zabija z chęci zysku. mówimy. jeśli ma 1 x 1 cm albo 80 x 120 cm. że jest on czyimś dłużnikiem. że w danym języku nazwa ta ma ostry zakres.. 200. Ale od jakich rozmiarów „zaczyna się” kartka? Na jakich rozmiarach „kończy się” kartka? Tego nie wiemy.. skrótowo . Jeżeli mamy kawałek papieru o rozmiarach 15x20 cm. że jest to kartka papieru.. dłużnikiem. że chodzi w takiej wypowiedzi o to.. Ale czy jest desygnatem nazwy „złoczyńca” ten. Ostrość zakresu nazwy Kto zna się na drukarstwie. to nikt tego nie nazwie kartką.. 15. kto w parku miejskim wydeptuje ścieżki przez trawnik? Źle czyni . czy nie. pozwanym. Jeżeli natomiast o pewnych napotkanych przedmiotach. jest próżniakiem? Na pewno nie. lecz dopiero uzupełnione w odpowiedni sposób tworzą nazwy. 20. Mamy np. póki nie umówimy się jakoś co do tego.. że jednorazowo czy zawodowo pośredniczy między jakimiś ludźmi w jakichś sprawach. Czy ten. czy są. kto przez 5 minut dziennie . Wprawdzie mówi się czasem: „Jan Kowalski jest ojcem. to wiadomo. kto wbrew zakazom wsiada przednim pomostem do tramwaju. A kto próżnuje 10. § 9. mimo dobrego zapoznania się z ich cechami.. to nazwę taką określamy jako nazwę nieostrą. ten biorąc do ręki dowolny przedmiot umie rozstrzygnąć. czy przedmiot ten jest.w czasie godzin pracy próżnuje.

Bo np. skoro go zwolnią z tej pracy albo umrze. . dostrzeże. „Ludzie w sile wieku zobowiązani są pomagać przy ważnych pracach publicznych” itd. jakie trudności wiązałyby się z wykonaniem przepisów ustawy takich. czy od momentu zapisanego w akcie zgonu przez urzędnika stanu cywilnego? Oczywiście. Przy tym. to od jakiej chwili przestaje być desygnatem nazwy „prokurator”? Czy od chwili śmierci klinicznej.: „Złoczyńcy nie mogą być urzędnikami”. Nazwy nieostre sprawiają wiele kłopotu prawnikom. w tym przypadku taka nieostrość nazwy nie ma praktycznego znaczenia. póki ktoś ma nominację na prokuratora. Wyobraźmy sobie. rysując koła. czy pewne przedmioty należą do zakresu danej nazwy. gdy wątpliwości co do tego. które obrazować będą zakresy nazw. że w języku potocznym niemal wszystkie nazwy są nazwami w pewnym stopniu nieostrymi. to prokuratorem być przestaje. będą miały znaczenie praktyczne. kto się bacznie przyjrzy. jak np. Jako przykład nazwy ostrej weźmiemy nazwę „prokurator” w ścisłym znaczeniu tego słowa. jest prokuratorem. czy biologicznej. Będziemy więc mówić tu o nazwach nieostrych tylko wtedy. „Wolno łowić ryby siecią w rzekach.„zaczyna się” próżniactwo? Zilustrujemy to na wykresach. gdy prokurator umiera. ale nie wolno łowić ryb siecią w potokach”.

bo botanik umie zestawić zespół cech odróżniających konwalię od innych przedmiotów do niej podobnych. c) zaimek. 2. „wysoki dom”. Jaka jest treść nazwy „rzeka”? „Szeroka struga wody bieżącej”. d) liczebnik. można strugę wodną traktować w danym miejscu jako rzekę? Taką nieostrość możemy w razie potrzeby usunąć za pomocą odpowiedniej definicji. . iż niektóre nazwy nie mają wyraźnej treści. kto dobrze zna dany język nie umiałby podać takiego zespołu cech. Przepisz. że są nazwami dla nas intuicyjnymi . „przyjaźń”. Dla botanika będzie to nazwa i intuicyjna. który przysługiwałby wszystkim konwaliom i tylko konwaliom . „błękit pruski” (barwnik). e) wyrażenie złożone zawierające czasownik w trybie oznajmującym. „kowal”. i wyraźna. umiemy określić. umiemy podać zespół cech wystarczających dla odróżnienia desygnatów danej nazwy od innych przedmiotów. że są nazwami wyraźnymi .jest to dlań nazwa tylko intuicyjna. Podaj przykłady zdań. Szeroka. czy nie jest desygnatem tej nazwy. b) czasownik. „wysokość”. lub też dzięki temu.to znaczy. o czym będzie mowa w § 2 rozdziału IV. „sen”. „chochlik”. Na podstawie ogólnego wyglądu przeciętny prawnik doskonale odróżnia konwalię od nie-konwalii. Nazwy stają się nazwami ostrymi dzięki temu. „błękit nieba”. że na podstawie ogólnego wyglądu danego przedmiotu. „łza”. Zadania 1. to znaczy. „śmierć”. podkreślając nazwy abstrakcyjne spośród następujących: „płacz”.Nieostrość zakresu wiąże się z tym.to znaczy. iż nawet ten.od ilu metrów poczynając. choć zapewne nie umiałby podać takiego zespołu cech. „śpioch”. czy jest on. „kuźnia”. „zabójstwo”. ale jak szeroka . w których jako podmiot występowałby: a) przymiotnik. które pozwoliłyby w sposób stanowczy odróżniać desygnaty danej nazwy od innych przedmiotów. bez zastanawiania się nad treścią danej nazwy.

ograniczając się do cech konstytutywnych. Fabryka samochodów zbudowana została na Żeraniu. Podaj treść nazw: a) „wieczne pióro”. której Ty byłbyś jedynym desygnatem. użyte przez Mickiewicza w tekście Pana Tadeusza. b) w supozycji formalnej.3. W jakiej supozycji użyto wyróżnionej nazwy: Zgniatacz . są nazwami generalnymi czy indywidualnymi? 4. Sędzia. b) „tramwaj”. Czy można tu odpowiedzieć tylko w jeden sposób? Jaki zestaw cech uważasz za treść leksykalną nazwy „skuter”? 7. Czy nazwy Rejent. Czy w zdaniu: „Co drugi rybak na Półwyspie Helskim to człowiek noszący nazwisko Budzisz powiedział stary Kaszub” występują nazwy indywidualne? 5. które przysługują każdemu desygnatowi nazwy „skuter”. w którym słowo „student” byłoby użyte: a) w supozycji prostej. 6. Spychacz jest maszyną konieczną do szybkiego wykonywania prac ziemnych. c) w supozycji materialnej.to nazwa urządzenia stosowanego w produkcji hutniczej. Wpisz możliwie najbardziej szczegółowo cechy. c) „kajak” . Podaj przykład nazwy generalnej.. Podaj przykład zdania. Dźwig ustawiono na placu budowy tego gmachu. 8. . Podkomorzy itd. Wskaż. a jakie wypadnie uważać wtedy za konsekutywne. Racjonalizator jest to wyraz o rdzeniu łacińskim. Pilot jest osobą kierującą samolotem. jakie cechy można wybrać jako konstytutywne. 9.

b) „Zakres nazwy « jodła rosnąca w Górach Świętokrzyskich » to Puszcza Jodłowa”. w którym słowo „dziecko” występowałoby jako nazwa. b) „mający zdrowe serce”. 14. to jak scharakteryzowałbyś te nazwy i jakich wymagałoby to założeń? . Wskaż nonsensy zawarte w wypowiedziach: a) „Treść nazwy to zespół cech tej nazwy”. 13. które uważasz za nazwy wyraźne. c) zarazem złożonej. Określ dwa znaczenia tego słowa. b) „senat Rzeczypospolitej Polskiej” to nazwy? Jeśli są to nazwy. zbiorowej i ogólnej. Podaj przykład nazwy: a) zarazem prostej. W Poznaniu kilkaset osób nosi imię i nazwisko Maria Kaczmarek. Treść nazwy „pilot czynny zawodowo w lotnictwie” uzupełniono wskazując cechę: a) „przystojny”. że są to nazwy wyraźne. Czy nazwa „łańcuch żelazny” to nazwa .10. jakie jej przypisujesz . Czy zakresy powstałych w tych przypadkach nazw są różne od zakresu nazwy „pilot czynny zawodowo w lotnictwie”? 12. Czy uważasz. oraz takie. b) zarazem złożonej. Czy wyrażenie „Maria Kaczmarek” to nazwa generalna? 18.zbiorowa? Czy sądzisz. b) „Sędzia powinien wymierzyć surową karę za poważne naruszenie porządku na sali sądowej”? 17. Sformułuj takie zdanie. że na to pytanie wszyscy odpowiedzą jednakowo? 15. Czy wyrażenia: a) „prezydent Rzeczypospolitej Polskiej”. Podaj 3 przykłady nazw. 11. w którym słowo to występowałoby jako funktor nazwotwórczy od argumentu nazwowego. że właściwie są zredagowane przepisy: a) „Administratorzy dużych budynków mieszkalnych zobowiązani są zorganizować wywóz śmieci codziennie”. zbiorowej i jednostkowej. zbiorowej i pustej. Wykaż.ze względu na znaczenie. Czy któraś z tych nazw jest nazwą z Twojego punktu widzenia intuicyjną? 16.

„coś lub ktoś”. „wyrok”. że zakres nazwy „wyrok” i zakres nazwy „postanowienie sądu” zawierają się w klasie. że oznaczają wszystko. Natomiast wszystkie desygnaty takiej nazwy łącznie wzięte . Czy ten przepis dotyczy wyroków sądowych? Czy dotyczy także postanowień sądu? Aby odpowiedzieć na te pytania. nazwy „sprzęt”. że żaden element jednej z tych klas nie jest elementem drugiej z nich. To. Znajomość stosunków między zbiorami (klasami) tworzącymi zakresy różnych nazw jest często konieczna do zrozumienia określonych wypowiedzi. jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw „orzeczenie”. jeśli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia” (art. Wyjaśnienia wstępne Jeden i ten sam przedmiot czy osoba może być jednocześnie desygnatem wielu różnych nazw. że zakresy różnych nazw są klasami. na czym w tej chwili opieram rękę. ale bywa też.które to nazwy są tak ubogie w treść. które składają się w całości czy w części z tych samych elementów. nazwy „przedmiot drewniany” i wielu innych. jak „przedmiot”. Jest to klasa odpowiadająca zakresowi nazw takich. Dopóki się nie wie. jaką tworzy zakres nazwy „orzeczenie sądu”.Rozdział III STOSUNKI MIĘDZY ZAKRESAMI NAZW § 1. „cokolwiek” . „Orzeczenie sądu staje się prawomocne. W celu badania stosunków między zakresami nazw musimy między innymi wprowadzić pomocniczo pojęcie klasy uniwersalnej przedmiotów oraz klasy negatywnej w stosunku do jakiejś określonej klasy. „postanowienie”. nie można we właściwy sposób zrozumieć. 363 § 1 kod. Zdarza się więc. jaki jest sens przytoczonego przepisu. postępowania cywilnego). jest zarazem desygnatem nazwy „biurko”. trzeba ustalić. Klasa uniwersalna przedmiotów to klasa obejmująca wszelkie przedmioty (w szerokim znaczeniu tego słowa) w świecie. co napotkamy.

to dopełniającą klasą negatywną będzie klasa wszelkich przedmiotów nie będących desygnatami nazwy „pies”.). co nie jest psem”.określamy jako całość (agregat) nazwą zbiorową „wszechświat”. klasę przedmiotów będących desygnatami nazwy „pies”. natomiast „niestypendysta” to tyle co: . który nie jest stypendystą”. koń itd. a nie do jakiejś węższej klasy. „niestypendysta”. to przez to samo z klasy uniwersalnej przedmiotów wydzielamy w myśli klasę przedmiotów oznaczonych przez wypowiedzianą nazwę. że nazwy te bywają rozumiane jako określające klasę przedmiotów stanowiących dopełnienie określonej klasy nie do klasy uniwersalnej. dom. co jest psem albo nie jest psem. a więc takich nazw. nazwy „nie-pies”.a nie: „wszystko. Klasa ta stanowi podzbiór klasy uniwersalnej. to razem biorąc klasa uniwersalna). umieszczać będziemy po słowie „nie” kreseczkę. Pozostałą część klasy uniwersalnej. A więc „niestypendysta” to tyle co: „wszystko. czyli dopełnienie wydzielonego podzbioru do klasy uniwersalnej. cokolwiek nie jest stypendystą”. Formułowanie nazw oznaczających przedmioty nie będące desygnatami jakiejś nazwy. nazywamy klasą negatywnąw stosunku do klasy uprzednio wydzielonej. Nazwa „nie-stypendysta” może być rozumiana jako „uczeń. stwarza okazję do nieporozumień związanych z tym. „nie-człowiek”. cokolwiek nie jest człowiekiem” (a więc np. las. czyli. gwiazda. Np. Jeśli wypowiadamy jakąkolwiek nazwę. „nie-samochód”. że chodzi o przedmioty tworzące klasę dopełniającą daną klasę do klasy uniwersalnej. która posiada desygnaty. jak „nie-pies”. Dla zaznaczenia. nazwa „nie-człowiek” może być rozumiana jako: „zwierzę nie będące człowiekiem” . skrótowo formułując. Oczywiście suma klas desygnatów nazwy „pies” oraz desygnatów nazwy „nie-pies” tworzy klasę uniwersalną (wszystko. lecz do jakiejś węższej klasy. Jeśli w obrębie klasy uniwersalnej wyróżniamy np. Złożona jest ona z przedmiotów najróżnorodniejszych rodzajów będących desygnatami nazwy: „coś.

które nie są S. . P = ptak. które są desygnatami nazwy S i nazwy P. a to ma inny sens niż „coś. które są desygnatami P.: S = wróbel. ale są takie. 2) Stosunek podrzędności zakresu nazwy S względem zakresu nazwy P: Istnieją przedmioty. choć nie są S. oraz istnieją P. Np. 4) Stosunek krzyżowania się zakresów: Istnieją S. Toruń. i nazwy P. i będziemy chcieli opisać. P = inwalida. lecz nie ma takich desygnatów nazwy S. 5) Stosunek wykluczania się zakresów: Istnieją S. które nie są desygnatami nazwy P. Czasem przedrostek „nie” zmienia istotnie sens słowa: . które nie są S.: S = jedno z czterech najludniejszych miast nad Wisłą. Gdańsk). 1) Stosunek zamienności zakresów: Istnieją przedmioty. Np. które są jednocześnie desygnatami nazwy S i nazwy P. prócz tego są przedmioty będące desygnatami nazwy S. które nie są P. . to trafimy na jedną z następujących pięciu możliwości. które są desygnatami i nazwy S. jaki zachodzi stosunek między ich zakresami. które mają jeden lub więcej desygnatów. i nie ma takich desygnatów nazwy P.: S = student. P = miasto nad Wisłą posiadające uniwersytet (Kraków. nie ma takich przedmiotów. lecz nie ma takich. P = chirurg. nazwę S i nazwę P (przy czym ograniczymy się do nazw. które są zarazem P. Warszawa. Np. które byłyby S nie będąc zarazem P.. Np. które nie byłyby desygnatami nazwy P. 3) Stosunek nadrzędności zakresu nazwy S względem zakresu nazwy P: Istnieją przedmioty.: S = lekarz. czy nawet węziej: „człowiek. który nie jest (czyimś) przyjacielem”. § 2.„uczeń lub pracownik nauki nie pobierający stypendium”.(czyjś) nieprzyjaciel” znaczy tyle co: „(czyjś) wróg”. co nie jest (czyimś) przyjacielem”. istnieją S. pominiemy nazwy puste). które byłyby desygnatami P nie będąc desygnatami S. Rodzaje stosunków między zakresami nazw Jeśli weźmiemy jakiekolwiek dwie nazwy.

natomiast nie istnieją takie przedmioty. np. które nie są ani desygnatami pierwszej. gdy nazwy te nie mają wspólnych desygnatów. itp. rośliny. które są zarazem desygnatami i nazwy S. i zarazem nazwy P. Każdy z nich przedstawia klasę uniwersalną. ludzie. Taką parę nazw nazywamy nazwami sprzecznymi.ale prócz tego istnieją takie przedmioty. że nie może być desygnatem drugiej . że może on zachodzić w dwóch odmianach: może to być albo stosunek sprzeczności. .które nie są P.osioł”. domy itd. gdy mamy jakąś nazwę i nazwę w stosunku do tej pierwszej negatywną.: S = nos. Natomiast o przeciwieństwie zakresów dwóch nazw mówimy wówczas. w obrębie której wydzielono zakresy jakiejś nazwy S i jakiejś nazwy P. i nazwy P. a tym samym zakres nazwy nie-S (reszta po wydzieleniu S) oraz zakres nazwy nie-P (reszta po wydzieleniu P). Przedziały puste zakreskowano. ani nazwy P. Np. ani drugiej nazwy. Jeśli coś jest desygnatem jednej z tych nazw. Przykładem pary nazw przeciwnych mogą być nazwy „słowik” i . Omawiając stosunek wykluczania się zakresów dwóch nazw zwrócić musimy uwagę. jak np. które byłyby desygnatami i nazwy S. to wiadomo. P = pięść. Tych pięć możliwych stosunków między zakresami nazw niepustych można przedstawić obrazowo na wyrysowanych poniżej pięciu kwadratach. W przypadku sprzeczności zakresy obu nazw łącznie tworzą klasę uniwersalną: każdy przedmiot należy do zakresu pierwszej albo do zakresu drugiej nazwy. W każdym z tych pięciu przypadków istnieć mogą ponadto przedmioty.. „kamień” i „nie-kamień”. a zakresy obu tych nazw łącznie nie tworzą klasy uniwersalnej. albo stosunek przeciwieństwa.miejsce dla przedmiotów. Dla ułatwienia. istnieją P. „sędzia” i „nie-sędzia”. które nie są desygnatami nazwy S. O sprzeczności zakresów dwóch nazw mówimy wówczas. które nie są S. na rysunkach tych zaznaczono numerami: I .

przyjmując pewien odcinek za obraz klasy uniwersalnej i odkładając na nim odcinki odpowiadające zakresom rozważanych nazw.miejsce dla przedmiotów.miejsce dla przedmiotów. które nie są desygnatami nazwy S. Ma to tę wadę. Powstają jednak pewne trudności. na której koła te wyrysowano. III . które nie są desygnatami nazwy S ani nazwy P.miejsce dla przedmiotów. obrazujących zakresy poszczególnych nazw. lecz są desygnatami nazwy P. że w obrazie stosunku krzyżowania . IV . lecz nie są desygnatami nazwy P. można to samo przedstawić za pomocą kół. Jeśli kto woli. które są desygnatami nazwy S.II . Klasę uniwersalną przedstawia w tym przypadku cala płaszczyzna strony. Stosunki między zakresami nazw można też zobrazować liniowo. gdy za pomocą wykresów kołowych chcemy przedstawić zakresy nazw negatywnych.

Na wykresach kołowych można by zobrazować stosunek sprzeczności tak. o zakresie pozostającym w stosunku sprzeczności do zakresu nazwy S. a więc zakresy te są zamienne. Jeśli jakieś dwie nazwy są w danym języku dokładnie równoznaczne. przy krzyżowaniu się nazw negatywnych „nie-pies” i „nie-kot” . że zakresy dwóch nazw są zamienne. Nazwy „obecna stolica Polski” oraz „najludniejsze miasto na Mazowszu” (odnoszące się do roku 1982) mają taki sam zakres. „ziemniak” i „kartofel”. że przedział IV trzeba będzie zakreskować. Oczywiście podrzędność czy nadrzędność zakresu . to oczywiście mają dokładnie takie same zakresy. Gdyby chodziło o stosunek sprzeczności. to przedział oznaczony IV musiałby zostać zakreskowany. Z drugiej jednak strony. czyli koty będące psami). nie można wnosić. ale odmienne znaczenie. jak np. że wewnątrz narysowanego koła mieszczą się punkty odpowiadające desygnatom nazwy S. Przy ustalaniu stosunków między zakresami nazw niepustych (a do takich ograniczyliśmy nasze rozważania) należy zwrócić uwagę na kilka spraw. Z tego jednak. przy wykresie kwadratowym stosunku krzyżowania się dwóch nazw może się zdarzyć. a wszystkie punkty na zewnątrz tego koła to punkty odpowiadające desygnatom nazwy P. bo będzie pusty (np.nie istnieją bowiem nie-nie-koty będące zarazem nie-niepsami. Na naszych wykresach kwadratowych w piątym kwadracie mamy rysunek obrazujący stosunek przeciwieństwa.się zakresów graficzny odpowiednik jednej z klas będzie rozbity na dwa odcinki składowe. czyli są synonimami. że są to nazwy równoznaczne. co do których mogą powstawać nieporozumienia. Obrazem graficznym zakresu nazwy jednostkowej jest w każdym przypadku pojedynczy punkt. bowiem te dwie nazwy generalne wskazują na odmienne cechy tego samego faktycznie miasta.

Przy posługiwaniu się wykresami graficznymi do zobrazowania stosunków zakresów nazw należy pamiętać. gdyż jedyny desygnat pierwszej nazwy nie jest tożsamy z jedynym desygnatem drugiej nazwy. nie ma w tym przypadku nic do . które nie są ani wozem. co jest jaskrawym fałszem. a nie agregat jej desygnatów. Zrozumienie tego ułatwi rys. Podobnie też nie zachodzi stosunek krzyżowania się zakresów nazw „całość obszaru Azji” oraz „całość obszaru Federacji Rosyjskiej”. że każde koło od wozu jest wozem.bo to znaczyłoby. że fragment desygnatu pierwszej nazwy jest zarazem fragmentem desygnatu drugiej nazwy. a ponadto istnieje wiele przedmiotów.). a tylko niektóre wozy są kołami od wozu. Należy wyraźnie odróżniać stosunki między zakresami nazw od stosunku między całością i częścią jakiegoś złożonego przedmiotu. a więc między zakresami nazw „wóz” oraz „koło od wozu” zachodzi stosunek wykluczania się (przeciwieństwa). Zakres nazwy „koło od wozu” nie jest podrzędny w stosunku do zakresu nazwy „wóz” .) i nazwy ogólnej „poseł na Sejm RP” (w dniu 31 I br. a to.jednej nazwy w stosunku do zakresu innej nie ma nic wspólnego z jakąś podrzędnością czy nadrzędnością merytoryczną przedmiotów pierwszego i drugiego rodzaju. 7 obrazujący stosunek zakresu nazwy jednostkowej „Sejm RP” (jako zespół osób w dniu 31 I br. że zakres nazwy to klasa. ani kołem od wozu. Żaden wóz nie jest kołem od wozu.

f) „całość obszaru Europy” i „całość obszaru Polski”. Jaki jest stosunek między zakresami nazw: „zwierzę nieparzystokopytne” (np. Przedstaw to graficznie za pomocą wykresów. b) „makówka” i „ziarnko maku”. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „zwierzę” i „nie-pies”. Czy umiesz określić stosunek między zakresami nazw: „mężczyzna” i „syn bezdzietnej kobiety”? Wyjaśnij . e) „kraina geograficzna należącą do europejskiego Pasa Wielkich Dolin” i „kraina geograficzna położona w granicach RP”. c) krzyżowania się. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „porucznik WP” i „kapitan WP”. d) „nie-ptak” i „wróbel”. c) „analfabeta” i „nie-student”. Jaki jest stosunek zakresów nazw: „osoba. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „oko” i „siatkówka oka”. co nie jest zwierzęciem parzystokopytnym”? Przedstaw to graficznie. których zakresy pozostają w stosunku: a) zamienności. g) „całość obszaru Pasa Wielkich Dolin” i „całość obszaru RP”? 8. d) wykluczania się (przeciwieństwa). c) „fabryka” i „kierownik fabryki”. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „linia kolejowa Warszawa-Berlin” i „linia kolejowa Wrocław-Gdynia”. 6. Podaj własne przykłady nazw. 2. koń) i „coś. Zadania 1. b) „nie-piernik” i „nie-wiatrak”. która ukończyła 18 lat” i „osoba. b) „nos” i „część twarzy”. d) „spółka” i „wspólnik”.rzeczy. b) „oficer WP” i „żołnierz WP”? 4. która nie przekroczyła 50 roku życia”? 5. b) podrzędności pierwszego względem drugiego. c) „płaszcz oddany do szatni” i „numerek na płaszcz oddany do szatni”? 3. 7.

by przedstawiały stosunek zakresów nazw: a) „prawnik”. „ustawa”. „muł”. „osioł”. „notariusz”. „chłopiec” i „dziecko”? . „kodeks cywilny”. d) „zwierzę żyjące w wodzie”. „prokurator”. „istota żyjąca w Polsce”.bliżej. b) między zakresem nazwy jednostkowej a zakresem nazwy ogólnej? 10. „wieloryb”. 11. c) „ptak”. „ssak”. e) „koń”. 9. b) „akt prawodawczy”. by móc ustalić stosunek między zakresami nazw: „zamek” i „przedmiot metalowy”. „wróbel”. Narysuj trzy koła tak położone względem siebie. Co trzeba najpierw rozstrzygnąć. Jakie w ogóle mogą zachodzić stosunki: a) między zakresami dwóch nazw jednostkowych.

by ta charakterystyka „ujmowała istotę” tych przedmiotów. Definicja realna jest to zdanie podające taką charakterystykę pewnego przedmiotu czy też przedmiotów jakiegoś rodzaju. Przy tym żąda się zwykle. Tak pojmowana definicja ma być najzwięźlejszym ujęciem wiedzy o przedmiotach danego rodzaju. Z jednej strony. dla jakich przedmiotów definicja ma podawać wspólną . definicję: „Człowiek to istota dwunoga nieopierzona”. Definicja realna a definicja nominalna Słowo „definicja” ma dwa zasadniczo różne znaczenia. że człowiek jest istotą rozumną. choć są to wyrażenia zupełnie odmiennego rodzaju1. Sformułowanie takiego twierdzenia opiera się na milczącym założeniu. nie wiedząc. że uprzednio wydzieliliśmy przedmioty. którą tym i tylko tym przedmiotom można przypisać. Stwarza to okazję do sporów. istotą zdolną do abstrakcyjnego myślenia. Z tego punktu widzenia uznaje się za wadliwą np. bo choć takie cechy ma tylko człowiek. aby można było na jej podstawie wnioskować o możliwie wszystkich uznawanych za ważne cechach tych przedmiotów. Inaczej bowiem. itp. Za takie bowiem cechy uznaje się to. czy istotą umiejącą wytwarzać narzędzia. definicjami nazywane bywają definicje realne. albo: „Człowiek to istota zdolna do śmiechu”. Definicja realna jest wypowiedzią w języku pierwszego stopnia. nie uznaje się ich za „ważne” cechy człowieka.definicje nominalne.Rozdział IV DEFINICJE § 1. formułującą określone twierdzenie o cechach wspólnych dla jakichś uprzednio wydzielonych przedmiotów. z drugiej . czy charakterystyka zawarta w tak pojmowanej definicji wymienia cechy „istotne” czy „nieistotne” dla przedmiotów danego rodzaju. które zaliczamy do przedmiotów danego rodzaju. to jest by była tak dobrana.

ss. Szerzej: K. nie zdając sobie sprawy z tego. 226-247. że każdy z nich ma odmienne poglądy co do tego. wyd. czy jest to definicja trafna. czy jakieś szczególne organizacje społeczeństwa zaliczać do klasy państw. II. II. Jeśli dwóch uczonych podaje niezgodne definicje realne państwa. t. Język i poznanie. to spór o definicję realną państwa zamienia się niepostrzeżenie w spór o rozumienie słowa „państwo”.charakterystykę. czy nietrafna. Ajdukiewicz. 1 . nie moglibyśmy orzekać. Warszawa 1985.

Definicja nominalna podaje informację o znaczeniu definiowanego słowa. to będziemy mieli na myśli definicję nominalną.: „Przedmiot zielony jest to przedmiot takiego oto koloru” . niż tak. Podajemy mu więc definicję: „Wyraz «deltoid» znaczy tyle. Jeśli nawet czasem na pytanie. a więc czymś zupełnie innym rodzajowo niż formułowana w języku pierwszego stopnia definicja realna. co wyrażenie «czworokąt o dwóch parach przyległych boków równych»„. na użytek której podajemy tę definicję. w którym spotykamy słowo „deltoid”. jest tedy wypowiedzią w języku drugiego stopnia. dobrze informuje o znaczeniu tego wyrazu w języku polskim. a więc np. i jeśli będziemy używać słowa „definicja” bez określonego przymiotnika. Na podstawie tej definicji można by w każdym zdaniu. a nie definicję realną. przekreślić je i wpisać na to miejsce wyrażenie „czworokąt o dwóch parach przyległych boków równych”. a nie definicjami realnymi. ktoś nie wie. Np. co znaczy słowo A. to po tej zamianie sens w niczym nie ulegnie zmianie2. a jeśli nasza definicja wyrazu „deltoid” jest dobra. że słowo A odnosi się do tych samych przedmiotów. Definicją zupełnie swoistego rodzaju jest definicja ostensywna (inaczej: deiktyczna). co znaczy po polsku słowo „deltoid”. co słowa: „B mające cechę C”. czyli definicja przez pokazanie.Natomiast definicja nominalna jest to wyrażenie w ten czy inny sposób podające informacje o znaczeniu jakiegoś słowa czy słów (słów definiowanych). to taka odpowiedź jest w tym przypadku skrótową formą informacji. W najprostszym przypadku definicja nominalna bezpośrednio określa.z pokazaniem odpowiednio zabarwionej płaszczyzny. Nie da się chyba inaczej wytłumaczyć komuś. ktoś odpowiada: „A jest to B mające cechę C”. jak w danym języku równoznacznie zastępować można pewien wyraz czy wyrazy słowami znanymi już co do znaczenia osobie. że powiemy: 2 . W podręczniku tym zajmować się będziemy głównie definicjami nominalnymi. co jest „słodkie”.

: „W języku Polaków XX wieku wyraz «księgarnia» znaczy tyle. domyślamy się. są właściwie czymś pośrednim między definicjami projektującymi a sprawozdawczymi. jakie znaczenie ma czy też miał kiedyś definiowany wyraz w pewnym języku. co nazwa «sklep.to będzie to zdanie fałszywe. Jeśli powiem. w którym sprzedaje się książki»„.dając mu do skosztowania nieco cukru. co «zając»„.to definicja. a więc jeśli definiowany wyraz nie ma wyraźnej treści.„to coś takiego co do smaku. Definicja sprawozdawcza . co: „człowiek. jest nazwą nieostrą. jakie znaczenie ma dane słowo w pewnym języku. bo Polacy nie nadają . jeśli niewłaściwie informuje o znaczeniu danego słowa . Z tego punktu widzenia trzeba rozróżniać definicje sprawozdawcze i definicje projektujące. iż w takim znaczeniu Polacy używają teraz tej nazwy złożonej i uważamy tę definicję za definicję sprawozdawczą.. § 2. która wskazuje. jak to” . że wyraz „sędzia” w języku polskim znaczy tyle. Np. Jeśli ktoś mówi. jakie ma on w danym języku. jak pewna grupa ludzi posługuje się czy też posługiwała się pewnym wyrazem czy wyrażeniem. Definicja sprawozdawcza ma odtwarzać takie znaczenie wyrazu. Definicja taka składa sprawozdanie z tego. jak np. Albo: „W dawnym języku myśliwych w Polsce wyraz «kot» znaczy tyle. że „zwykły ołówek to przyrząd do pisania złożony z pręcika grafitowego i okładzin drewnianych”. jest zdaniem prawdziwym. wśród tych drugich zaś definicje konstrukcyjne (swobodnie projektujące) oraz definicje regulujące. to definicja sprawozdawcza musi tę nieostrość zachować. choć zaliczyliśmy je do definicji projektujących. który ma siwe włosy” . że chodzi mu o to. w definicji: . Rodzaje definicji ze względu na ich zadania Formułowanym przez nas definicjom możemy stawiać bardzo różne zadania.jest zdaniem fałszywym. to choć tego nie zaznaczył. które. która składa wierne sprawozdanie z tego. Definicja sprawozdawcza.Grupa jest to zespół ludzi dostatecznie ważny lub dostatecznie trwały”.

znane już w języku. słowo może być stare. nauczyciel podaje dzieciom w szkole wiele definicji sprawozdawczych). Słowo „sól” było stare. tylko znaczenie. które mu się nadaje. jeżeli ustala znaczenie pewnego wyrazu na przyszłość nie licząc się z dotychczasowym znaczeniem tego wyrazu. w projektowanym sposobie mówienia. że „sól jest to wszelka substancja. Definicja konstrukcyjna nie musi być jednak definicją jakiegoś zupełnie nowego słowa. która ustala znaczenie jakiegoś słowa na przyszłość. Oto przykłady definicji projektującej: „Kierownika suwnicy elektrycznej nazywać się będzie w niniejszej ustawie «suwnicowym»„. Przykładem definicji konstrukcyjnej może być definicja zaprojektowana dla słowa „płaszczynka”. czy w ten sam sposób rozumiemy określony wyraz. Mianowicie przez definicję projektującą ustanawia się regułę znaczeniową co do tego. niedostatecznie określonym. znacznie szersze niż dawniejsze. jeśli ustala na przyszłość wyraźne znaczenie pewnego wyrazu licząc się jednak z dotychczasowym. „Słowem «płaszczynka» oznaczać będziemy odtąd płaskie butelki do atramentu do wiecznych piór. albo też wtedy. której cząsteczka składa się z atomów metalu i z reszty kwasowej”. gdy jakieś w ogóle przedtem posiadał. Definicja projektująca jest definicją konstrukcyjną. Nikt bowiem temu słowu (które jest nowotworem językowym) nie nadawał dotąd w języku polskim jakiegoś znaczenia. ale znaczenie nadano mu nowe. jakie pewien wyraz ma w danym języku (np. Definicja projektująca .to definicja. znaczeniem tego wyrazu. . zrobili chemicy wówczas. Definicja projektująca jest definicją regulującą. Tak np. jest to znaczenie całkowicie nowe. jakie danemu słowu (dźwiękowi mowy czy napisowi) czy zespołowi słów ma być w przyszłości nadawane znaczenie. służące zarazem jako kałamarz”. ma być zupełnie nowe. gdy chcemy się upewnić w toku rozmowy z inną osobą. Definicję sprawozdawczą podajemy komuś.takiego znaczenia słowu „sędzia”. kto nie zna ustalonego już znaczenia. gdy po raz pierwszy zdefiniowali.

żeby się tym wyrazem tak posługiwać. tylko wysuwa projekt. Podana wyżej definicja słowa „płaszczynka” zapewne nie przyjmie się i zostanie tylko definicją konstrukcyjną. w związku z czym definicja ta przeobraża się w definicję sprawozdawczą. Każdy domyślał się. to i oni będą się tak posługiwać zdefiniowanym wyrazem. Każdemu wolno robić takie projekty. w związku z czym była to nazwa . wymyślono nową maszynę. o co mniej więcej chodzi. miało. Tak więc ustawa nie tylko wyznacza obywatelom obowiązki pewnych działań. wprowadzonych przez ustawową definicję. lepiej jest wprowadzić nową nazwę złożoną: „żłobek tygodniowy”. Definicja konstrukcyjna może być przyjęta przez szerszy ogół albo nie przyjąć się. Zawarta w ustawie o obsłudze suwnic elektrycznych definicja słowa „suwnicowy” sprawiła. Przykładem definicji regulującej może być definicja: „Przyuczoną pielęgniarką w rozumieniu niniejszej ustawy jest osoba.Czy o definicji konstrukcyjnej można mówić. że ludzie uczą się w ten sposób używać tego słowa. Definicja konstrukcyjna jest nam potrzebna zwłaszcza wtedy. że tak a tak ludzie się danym wyrazem posługują. Nikt tu nie twierdzi. Czy do czasu sformułowania tej definicji wyrażenie „przyuczona pielęgniarka” nie miało żadnego znaczenia? Owszem. Ale była to przedtem nazwa niewyraźna. staje się sprawozdaniem z tego. np. jak współcześni Polacy mówią. gdy wystąpiło nowe zjawisko społeczne. do których rodzice mogą oddawać dzieci na cały tydzień z wyjątkiem dni wolnych od pracy. zamiast mówić o żłobkach. Np. gdy to wyrażenie posłyszał. a jeśli się taki projekt innym spodoba. która bez przygotowania teoretycznego wykonywała w zakładach zamkniętych służby zdrowia funkcje pielęgniarskie w okresie co najmniej dwóch lat”. nikt nie określał bliżej cechy „długość pracy zawodowej”. że jest „prawdziwa” albo fałszywa”? To nie miałoby sensu. którą niewygodnie byłoby określać za pomocą długiego opisu. ale powoduje przyjmowanie się w języku pewnych nowych słów. kiedy zjawia się potrzeba wprowadzenia nowego wyrazu czy wyrażenia do języka.

Wszyscy się zgodzą. jeśli pracowała 6 miesięcy. gdyby jakiś przepis wyznaczał „ludziom dorosłym” obowiązki lub uprawnienia bez ściślejszego określenia. gdyby ustawodawca określił np. to wąsaci już ludzie usiłowaliby tłumaczyć. to oczywiście nie była „przyuczoną pielęgniarką”. to oczywiście każdy uważał ją za przyuczoną pielęgniarkę..o ostrym zakresie. jak ludzie dotąd to mniej więcej rozumieli. wyznaczałby im znaczenie nowe. jeżeli przepracowała już 10 lat. że przyuczona pielęgniarka to pielęgniarka bez kwalifikacji. 1 rok. Warta pod Poznaniem. Gdyby chodziło o sprawę zakupu ulgowego biletu dla młodzieży. ale gdyby . Ustawodawca mógł oznaczyć okres praktyki na 23 albo 25 miesięcy. że Wisła pod Krakowem. a co za tym idzie . albo że rzeką jest struga wody bieżącej o szerokości co najmniej dwóch kilometrów w danym miejscu? Tak definiując ustawodawca najwyraźniej nie trzymałby się dotychczasowego znaczenia tych słów. gdzie mają one często niedostatecznie sprecyzowane znaczenie. że nie są jeszcze osobami dorosłymi. co nie odbiegałoby zbytnio od tego. a to może być w tych przypadkach wysoce niepożądane. a więc formułowałby nie definicję regulującą. Definicje napotykane w ustawach są najczęściej właśnie definicjami regulującymi. Jeśli pewna osoba wykonywała funkcje pielęgniarskie przez tydzień. jakie powstałyby kłopoty. kto ma być uważany za dorosłego. Co by to jednak było. że okres pracy musi wynosić co najmniej 2 lata i przez to uczynił tę nazwę wyraźną nazwą. Prawnik formułuje przepisy biorąc wyrazy z mowy potocznej. ale według swego uznania oznaczył ten okres na 24 miesiące i odtąd bezspornie wiadomo. a konstrukcyjną. a kto nie jest określany nazwą „przyuczona pielęgniarka”.a przecież wedle powyższej definicji nie byłyby one rzekami w tych punktach ich biegu. kto wedle ustawy jest. Odra pod Wrocławiem są rzekami .nieostra. Ale jak rozstrzygnąć. która od 10 co najmniej dni pracuje w tym charakterze w szpitalu. Łatwo sobie wyobrazić. 2 lata? Ustawodawca ustalił więc wedle swego uznania.

iż: „N-tą potęgą liczby A nazywamy liczbę otrzymaną w wyniku pomnożenia N czynników. Przykład: „Bursztyn (definiendum) jest to (łącznik) skamieniała żywica (definiens)”. Łatwo to zrozumieć. jak np. jeśli zauważymy.chodziło o wstęp do kina na pornograficzny film. Albo: „Dłużnikiem pewnej osoby (definiendum) nazywamy (łącznik) tego. musimy je definiować w ich typowym kontekście. Definiując słowa tego rodzaju. § 3. Zwróćmy tu uwagę. dalej mamy jakiś zwrot. gdy mamy układać przepisy o rzekach i o potokach. ale typowe wyrażenie. jak wyrazy zawarte w trzeciej części definicji. kto winien na rzecz tej osoby wykonać świadczenia (definiens)”. który stwierdza. że „potęgą” (w matematycznym znaczeniu) nazywamy to a to. czyli „definiens”). zwrot łączący oraz definiens. że nie zawsze można podać wyrażenie równoznaczne dla samego słowa definiowanego: nie możemy np. których użyto do wyjaśnienia znaczenia pewnego zwrotu (tę ostatnią część definicji nazywamy częścią definiującą. zdefiniowaliśmy to słowo w jego typowym kontekście. Możemy natomiast zdefiniować. powiedzieć. Rodzaje definicji ze względu na ich budowę W najprostszym przypadku definicje mają postać definicji równościowej. w którym to słowo występuje: „N-ta potęga liczba A”. Zdefiniowaliśmy tu nie samo słowo „potęga”. o obowiązkach ludzi dorosłych i obowiązkach młodzieży. czyli. że definiendum ma takie samo znaczenie. z których każdy równa się liczbie A”. Łatwo więc zrozumieć konieczność definicji regulujących. a w tym przypadku . która składa się z trzech części: jedna część to zwrot językowy zawierający wyraz definiowany (tę część definicji nazwamy „definiendum”). jak powiadamy. o którą potęgę i jakiej liczby nam idzie. „dzierżawca”. o pociągach dalekobieżnych i lokalnych. „poręczyciel” (funktory nazwotwórcze). Mamy więc w definicji równościowej definiendum. jak znane słuchającemu wyrazy. to każdy sztubak podawałby się za dorosłego. że wyrazu „potęga” nie używamy w matematyce bez dodania.

rodzaj..to coś.„to taki uczeń.differentia specifica różnica gatunkowa). „prokurator” . Dom to budynek. „student” . a nadto cechę równoboczności. budowę: „Wyraz A znaczy tyle. A więc np. ale w skład definiendum wchodzić może nie tylko ten wyraz. W pewnych przypadkach definicja taka może polegać na wskazaniu zakresów nazw.genus) mieszkalny (C differentia specifica)”.. który. zwężających należycie ten szerszy zakres (C . co ma cechy prostokąta. do którego należy gatunek przedmiotów oznaczonych nazwą A). który. że dobrze jest. co wyrażenie: «B mające cechę C»„. ale tym różniący się od innych. by definiować daną nazwę A przez porównanie jej zakresu z zakresem jakiejś ogólniejszej nazwy B (genus . w której się notuje jednorodzajowe sprawy wpływające do sądu (C)”. gdy definicja ma taką np. „Repertorium (A) jest to księga (B). Tak zbudowana definicja równościowa nosi nazwę definicji klasycznej.” itd. Jest to zalecenie. który. Jak budować człon definiujący w definicji? Już dawno zwrócono uwagę. Odpowiednio też należy w miarę możności definiować wyrażenia nie będące nazwami... ograniczonym przez dodanie cech C.to znaczy: definicja polegać ma na podaniu rodzaju i różnicy gatunkowej. Po łacinie wskazówka ta brzmi: Definitio fit per genus et differentiam specificam .. Definiendum musi zawierać wyraz definiowany. To jest właśnie różnica gatunkowa wyróżniająca .słowo tego rodzaju jest tylko częścią definiendum. co ma cechy równoległoboku. „«stenografował» to znaczy: «pisał pismem skróconym»”. Definicja równościowa jednak niekoniecznie musi polegać na wskazywaniu konstytutywnej treści danej nazwy. kwadrat . a nadto cechę prostokątności. np.„to taki urzędnik..gatunek” dom od innych przedmiotów z „rodzaju” budynek. „Dom (A) jest to budynek (B .”. lecz nie jakikolwiek budynek. które w sumie dają zakres nazwy .”. A więc definicję nazwy „stół” należy zaczynać: „to taki mebel.. że mieszkalny. Definicja klasyczna nazwy jest definicją polegającą na wskazaniu treści tej nazwy: nazwa „prostokąt” wskazuje na coś.

: „Zbożem w rozumieniu niniejszego rozporządzenia jest pszenica. takie.: „wyraz «ustawa» znaczy tyle. gryka i proso”. co dany wyraz oznacza. albo też głosząc. możemy w razie potrzeby zastępować go innymi wyrazami.możemy wysłowić na trzy różne sposoby: albo głosząc. że wyrażenie „A” oznacza przedmioty B mające cechę C (stylizacja semantyczna). jęczmień. że pewien wyraz czy wyrażenie oznacza takie a takie przedmioty lub odnosi się do takich a takich cech. Wiedząc jednak. Np. W tej stylizacji tylko definiendum występuje w supozycji materialnej. Np. zdarzeń czy stosunków. zważywszy. Przy tej stylizacji nie ma wątpliwości co do definicyjnego charakteru wypowiedzi (wyraźnie jest to wypowiedź mówiąca o znaczeniu zwrotu definiowanego).to przedmioty rodzaju B wyróżniające się cechą C (stylizacja przedmiotowa).: „Wyraz «słód» znaczy tyle. I definiendum. i definiens są tu użyte w supozycji materialnej. żyto. np. że przedmioty z gatunku A . że pewien wyraz czy wyrażenie ma takie samo znaczenie. ale jest to forma wysłowienia nieco sztuczna. co wyrażenie «wszelkie zboże sztucznie kiełkowane»”. jak pszenica i gryka). np. co wyrażenie «zbiór przepisów prawnych uchwalony jako całość przez parlament»”. Najdogodniej było w ten sposób zdefiniować. jak różnorodne rośliny nazywamy zbożowymi (np. Definicja w stylizacji słownikowej głosi. albo głosząc. kukurydza. Albo: „Wyrazem «działalność» określamy szereg czynności związanych jednym zasadniczym celem”. Każdy z tych sposobów ma swoje wady i zalety. jak wskazywane drugie wyrażenie. . Jest to przykład definicji równościowej. że wyrażenie „A” jest naszym zdaniem równoznaczne z wyrażeniem „B mające cechę C” (stylizacja słownikowa). Definicja w stylizacji semantycznej głosi. owies.definiowanej. Definicję równościową klasyczną . co ustawodawca ma na myśli posługując się wyrazem „zboże”. ale nieklasycznej.a odpowiednio i nieklasyczną .: „Wyraz «słód» oznacza wszelkie zboże sztucznie kiełkowano”.

Są również inne sposoby wskazywania. posługując się stylizacją słownikową: „«Bursztyn» to znaczy innymi słowy: «skamieniała żywica»”.Definicja w stylizacji przedmiotowej wskazuje znaczenie wyrazu definiowanego mówiąc o cechach tego. Sposób ten polega na tym. i na podstawie przykładu posługiwania się wyrazem definiowanym w tych zdaniach . a które . czy definicją realną bursztynu. Ten jednak. kto tak sformułowanej definicji wysłuchał. Nie mówi się tu bezpośrednio o słowie „popielniczka”. takie oto trzy zdania: „Bursztyn jest to cenny surowiec do wyrobu przedmiotów ozdobnych”. przez formułowanie tzw. wie..popielniczka” mówi się o przedmiotach tą nazwą oznaczonych. Weźmy np. jeśli pojął. Stylizacja przedmiotowa definicji jest najkrótszą formą wysłowienia definicji równościowej. czyli definicji przez postulaty3. W ustawach spotykamy najczęściej definicje w stylizacji semantycznej lub w stylizacji przedmiotowej. albo wymieniając gatunki przedmiotów. że intencją tej wypowiedzi było poinformowanie kogoś o znaczeniu rozważanego słowa. „Bursztyn jest to ciało o ciekawych własnościach elektrycznych”.: „Popielniczka jest to naczynie przeznaczone do zbierania popiołu i niedopałków papierosów”. Nie zawsze definicja ma postać definicji równościowej (inaczej: definicji normalnej) o budowie: definiendum = definiens. Czy można z samej budowy tych zdań poznać. definicji aksjomatycznych. które obejmuje dany rodzaj.zwykłym zdaniem o jakichś właściwościach bursztynu? Dlatego też w razie wątpliwości należy zaznaczyć dobitniej definicyjny charakter naszej wypowiedzi. np. Np. a nie wypowiedzenie twierdzenia o pewnych przedmiotach. do czego wyraz definiowany się odnosi. do czego to słowo można odnosić. jak należy posługiwać się pewnym wyrazem czy wyrażeniem. które jest definicją nominalną nazwy „bursztyn”. lecz za pomocą słowa . iż wyraz definiowany umieszczamy w zdaniu lub w kilku zdaniach. ale może ona powodować pewne nieporozumienia. „Bursztyn jest to skamieniała żywica”. w których inne wyrazy mają znane nam już znaczenie.

„punkt” oraz „prosta” w geometrii. jakie znaczenie nadajemy temu wyrazowi.. że A jest B”.pozwalamy się innym domyślać.ale z przyjmowanych pewników geometrii. to taką definicję nazywamy definicją cząstkową4. Z jednej strony. co to znaczy „punkt”. co to za liczba. że. muszą być starannie dobrane. Pawlowski. co to znaczy „prosta” . aby te postulaty były prawdziwe.” należy rozumieć w taki sposób. ponadto hasła „definicja indukcyjna (rekurencyjna)”. chodzi tu o to. „definicja operacyjna” [w:] Mała encyklopedia logiki.i powiada się. wyd. że A jest B” . Warszawa 1978. Szerzej: T. Przypomina to w pewnym stopniu rozwiązywanie równań matematycznych. 38. że zarazem: A jest B i nie jest tak. Por. Liczba x musi to być taka liczba.. jakie znaczenie nadajemy wyrazowi czy wyrażeniu definiowanemu. s. 115in. żeby sposób posługiwania się słowem definiowanym we wszystkich zdaniach-postulatach był taki sam. Tak np. 43. Powiadają nam np. a więc. by te postulaty wystarczyły do wytłumaczenia. cyt. 2) „A jest B lub nie jest tak. że wyrażenie „nie jest tak. by nie dopuszczały kilku możliwych znaczeń. Jeśli postulaty definicyjne nie określają w sposób wyczerpujący sposobu posługiwania się definiowanym terminem. iż 3x+2 = 8. Oczywiście te zdania przykładowe. wzorcowe (które tu nazywamy postulatami). Podręczniki podają często przykład trzech postulatów określających sens słowa „między”: 1) Jeżeli punkt C leży 4 3 . że 3x+2 = 8 i każą nam się stąd domyślać. w których słowa te są zawarte. ss. np. Tworzenie pojęć i definiowanie w naukach humanistycznych.. żeby prawdą było. w geometrii nie sposób zdefiniować w postaci definicji równościowej. Formułuje się dwa postulaty: 1) „Nie jest tak. jakie nadaje się tym słowom. można wnosić o znaczeniu. Przyjmowane postulaty mogą określać zarazem znaczenie kilku słów. dalej zaś. ta nieznana liczba x.

że znaczenie wyrażenia „umowa o dzieło” w kodeksie cywilnym określone jest przede wszystkim przez jego art. może już zorientować się na tej podstawie. . jakie znaczenie nadaje mu ustawodawca. nie mówią bezpośrednio o znaczeniu jakiegoś wyrazu czy wyrażenia.. jak definicje nominalne. spełniają one jednak taką rolę. na które on tę prostą dzieli. których znaczenie chcemy dać poznać. równościowej definicji wyrażenia „umowa o dzieło”. to leży on też między punktami B i A. 627.Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła. C na prostej jeden i tylko jeden leży na tej prostej między dwoma pozostałymi. a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia”. który głosi: . przez to. B. że pośrednio informują o znaczeniu tych użytych w postulatach wyrazów. W ustawach często nie podaje się definicji równościowej wprowadzanego słowa i dopiero ze sposobu używania tego słowa w przepisach ustawy można wnosić. Można jednak uznać. 3) Jeden z trzech punktów A. Kto przeczyta ten przepis. B. jeśli leżą one w różnych częściach prostej.na prostej między punktami A i B. Definicje przez postulaty. jakie znaczenie ustawodawca nadaje wyrażeniu „umowa o dzieło”. podobnie jak definicje równościowe w stylizacji przedmiotowej. C na prostej leży na tej prostej między dwoma pozostałymi zawsze i tylko wtedy. W polskim kodeksie cywilnym nie znajdujemy np. 2) Z trzech punktów A.

art. W drugim przykładzie mieliśmy definicję równościową (nieklasyczną) słowa „posiadacz” i . np. co „kwas acetylosalicylowy”. Warunki poprawności definicji Formułując definicje nominalne należy się wystrzegać pewnych błędów. że ma on takie znaczenie. w zależności od tego. § 4. ujmowanego jednak poza tą wypowiedzią .: „Posiadaczem rzeczy jest zarówno ten. 336 kod. albo art. czy wyrazy. co znaczy nie znany tej osobie wyraz „polopiryna”. którego ta osoba również .: „Rzecz można obciążyć prawem do jej używania i do pobierania jej pożytków (użytkowanie)”. są tej osobie znane.Warto też zwrócić uwagę na szczególny rodzaj przepisów prawnych. ale dobra dla osoby. 252 kod. Jeżeli powiem. to nie będzie to odpowiednia definicja dla osoby.w nawiasie. Z punktu widzenia pierwszej z tych osób definicja „polopiryny” zawiera błąd zwany ignotum per ignotum. jak inne wyrażenie. czyli „nieznane przez nieznane”. w której słowniku nie było dotąd wyrażenia „kwas acetylosalicylowy”. tłumaczy jej bowiem. które zawierają wypowiedź spełniającą rolę ustawowej definicji wyrazu. zastawnik. Już z samego określenia. co to jest definicja. z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny)”. kto nią faktycznie włada jak użytkownik. cyw. to temu. mówiąc. że w ich następstwie nie osiągnęlibyśmy celów stawianych sobie przy definiowaniu. wynika. jak i ten. że wyraz „glosator” znaczy tyle. najemca.w formie nawiasowej . Jeżeli powiem. co znaczy słowo „glosa”.definicję wyrażeń „posiadacz samoistny” i „posiadacz zależny”. że pewne wyrażenie jest albo nie jest definicją dobrą dla kogoś. co „twórca glos”. która zna znaczenie tego ostatniego wyrażenia. kto nie wie. że wyraz „polopiryna” znaczy tyle. kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny). takie wyjaśnienie nic nie daje. cyw. które podano jako równoznacznik zwrotu definiowanego. dzierżawca lub mający inne prawo. które mogą powodować. czy nie.

dla której ta definicja jest przeznaczona. Nie mogą więc te zakresy krzyżować się. ani też jeden z nich nie może być nadrzędny względem drugiego. nikomu nie wytłumaczy. Błąd ten polega na nieprzystosowaniu definicji do słownika osoby. Definicja. lecz całego ich zespołu. a już tym bardziej . choć może to być definicja odpowiednia dla osoby z bogatszym słownikiem. myślenie poprawne. W poprawnie zbudowanej definicji równościowej wyraz definiowany nie może występować w części stanowiącej definiens. by zakresy definiendum i definiensa były zamienne. a sędzia to osoba uprawniona do wydawania wyroków sądowych”. jakie znaczenie ma definiowane przez nas słowo. gorzej. Jeżeli zakres definiensa obejmuje także jakieś przedmioty nie należące do zakresu definiendum. która popełnia ten błąd. jeżeli np. co to sędzia i co wyrok.nie zna. Błędne koło pośrednie może być czasem bardzo trudne do wykrycia. a znów myślenie logiczne to tyle. wyraz A definiujemy używając wyrazu B. to definicja taka jest definicją za szeroką. co myślenie zgodne z prawidłami formułowanymi przez logikę”. Poprawna definicja sprawozdawcza musi spełniać dodatkowo ten jeszcze warunek. Kto nie przestrzega tej zasady. to myślenie logiczne. Np. „Wyrok sądowy to decyzja sędziego co do istoty sprawy sądowej. a w końcu okazuje się.wykluczać. że ów wyraz C wymaga zdefiniowania za pomocą wyrazu A. Zakres definiensa („pracownik prokuratury”) jest bowiem . jako że błąd ten dotyczy nie poszczególnych definicji. W ten sposób oczywiście komuś nie rozumiejącemu nie wyjaśnimy. np. zwany też błędnym kołem bezpośrednim. to znaczy. czyli „to samo przez to samo”.: „Logika to nauka o poprawnym myśleniu.: „Logika jest nauką o myśleniu zgodnym z prawidłami logiki”. Oto przykład takiej definicji: „Prokurator jest to pracownik prokuratury”. wyraz zaś B za pomocą wyrazu C. jeśli w definicjach napotykamy błędne koło pośrednie. popełnia błąd zwany idem per idem. Takie jednak błędne koło bezpośrednie każdy zauważy.

Błąd ten polega na tym. co mówiliśmy o definicjach nazw. mówimy. jako że do pracowników prokuratury należą także oprócz prokuratorów kanceliści. ołówków polakierowanych na żółto. gdy przy budowaniu definicji sprawozdawczej popełniamy błąd przesunięcia kategorialnego. Zbyt mało podano tu cech. woźni i sprzątaczki prokuratury. które przecież też są nazywane ołówkami. i za wąska jednocześnie. że w definiensie podajemy jako określenie rodzajowe genus zasadniczo odmienny od tego. że definicja taka jest i za szeroka. w której zakres definiensa nie obejmuje wszystkich przedmiotów należących do zakresu definiendum. bo dziecko. zbyt bogatą podano tu treść. i nasze sprawozdanie z dzisiejszego sposobu mówienia musi i ten fakt stwierdzić. Definicja sprawozdawcza „«Kusztyka» znaczy tyle co: «chodzi utykając»” odpowiada temu. Nie obejmuje on bowiem np. Definicją za wąską jest definicja. a więc za wąski jest zakres definiensa. którzy przecież prokuratorami nie są. a definicja „«Kusztyka» to znaczy: «chodzi niesprawnie»” byłaby za szeroka. by właściwie określić obiekty . choć z początku chodzi niesprawnie. jak się dziś używa słowa «kusztyka». Przykładem definicji za wąskiej może być definicja: „Zwykły ołówek to przyrząd do pisania złożony z pręcika grafitu umieszczonego w niebieskiej oprawce z cedrowego drzewa”. Będzie tak w szczególności wtedy. Niepotrzebnie powiedziano tu o kolorze oprawki i o rodzaju drzewa. To. który należałoby wskazać. przecież nie kusztyka. odnosi się też odpowiednio i do definicji innych kategorii wyrazów. jaki rzeczywiście ma dziś ta nazwa.nadrzędny w stosunku do zakresu definiendum. na czarno. że zakresy definiensa i definiendum wykluczają się. na zielono. wobec czego zakres słowa „prokurator” wedle tej definicji byłby szerszy niż zakres. Natomiast definicja „«Kusztyka» to znaczy: «chodzi utykając na lewą nog껄 byłaby za wąska. Zdarzyć się może. Jeśli zakresy definiensa i definiendum krzyżują się. zbyt ubogą treść nazwy „prokurator”. jeśli tylko ma zdrowe nóżki.

Od definicji sprawozdawczej wymagać można ponadto. że będzie to zła definicja. twierdziłby.. że: „czerń to tyle co rzecz czarna”. Fakt urodzenia stwarza stosunek pokrewieństwa między pewnymi ludźmi. by definiens i definiendum mogły być wzajemnie zastępowalne. powstanie stosunku to pewne zdarzenie. ale rzeczy nie są zdarzeniami.. ale fakt urodzenia nie jest stosunkiem. ani stan rzeczy. trwanie stosunku między rzeczami to pewien stan rzeczy. W rzeczach zachodzą zdarzenia. ale cechy nie są rzeczami.”. zasadniczo czym innym są rzeczy. która może przysługiwać różnym rzeczom. błąd przesunięcia kategorialnego ten. kategorii ontologicznej. żadna bowiem rzecz nie jest cechą. aby nie tylko wskazywała takie znaczenie zwrotu definiowanego. że pozostaje ona w pewnym stosunku do innej. Cechą pewnej rzeczy może być to. zdarzenia. Rzeczy mają te czy inne cechy.by definiens podawał znaczenie definiendum w sposób możliwie najprostszy. Popełnia np. a . przytrafiają się takie błędy teoretykom zbytnio oderwanym od zagadnień konkretnych.ale nie jest stosunkiem. ale sam stosunek to nie cecha. wiadomo już. ale sam stosunek to ani rzecz. Rzeczy mogą pozostawać do siebie w pewnym stosunku. W rozważaniach dotyczących zagadnień praktycznych rzadko się popełnia przy definiowaniu błąd przesunięcia kategorialnego.cechy rzeczy.definiowane przy przyjęciu dotychczasowego znaczenia definiendum. to nim skończę. kto twierdzi. poprzestaniemy na podaniu kilku prostych przykładów. Np. że norma (to znaczy wypowiedź nakazująca komuś coś czynić) jest jakimś szczególnym stosunkiem między ludźmi. ale też . Norma może stwarzać stosunek . bo w definiensie umieściłem zasadniczo nieodpowiedni genus. a czym innym . sama jest rzeczą taką czy inną . że pewna cecha (czerń). a mianowicie z innej tzw. Jeżeli zacznę definiować: „wybuch to taka rzecz. ani zdarzenie. Nie mogąc tu wdawać się w omawianie zawiłego filozoficznie problemu rozróżniania kategorii ontologicznych. stosunki itd. Otóż jeśliby ktoś definiował.a więc popełniłby właśnie błąd przesunięcia kategorialnego.

rudy metali. Wypisz osobno definiendum. Podaj definicję sprawozdawczą dla nazw: a) „prokurator”.ich treść leksykalną (por. Gdyby ktoś oświadczył. 3. czy konstrukcyjnymi: a) „Podręcznik jest to książka zawierająca zbiór wiadomości z pewnej dziedziny wiedzy. II § 5). że słowu „bibi” zamierza nadawać takie znaczenie.więc np. b) „długa podróż” . Od definicji konstrukcyjnych można wymagać tego. ułożonych tak. c) „organizacja”. Podaj definicje regulujące dla nazw: a) „duże miasto”. Jeśli jest to definicja klasyczna. jak wyrażeniu „kot ślepy na lewe oko”. Czy z punktu widzenia współczesnego języka polskiego poniższe definicje są definicjami sprawozdawczymi. by były z jakiegoś względu celowe. ropa naftowa i gaz ziemny”. kamień wapienny. podkreśl linią podwójną rodzaj. c) „Wysoki człowiek to człowiek. czy regulującymi. Scharakteryzuj co do budowy definicję: „Kopaliną jest węgiel. powierzyła organizowanie wspólnych wycieczek»”. a pojedynczą . Zadania 1. Wymagań stawianych definicjom sprawozdawczym nie można stawiać definicjom konstrukcyjnym. .różnicę gatunkową. Czy z punktu widzenia potocznego języka polskiego definicja ta jest definicją sprawozdawczą? 5. b) „«Włóczykij» to «taki student. b) „budzik”.przyjmując jako ustalone znaczenia słów „miasto” i „podróż”. by czytelnik mógł jak najłatwiej wiadomości te opanować”. łącznik i definiens definicji: „Zwrotem «pomyślany zespół cech konstytutywnych» można zastępować zwrot «treść konstytutywna»”. któremu jego grupa-. rozdz. jako że te w dowolny sposób projektują nowe znaczenie wyrazów czy wyrażeń. pożytek z takiej definicji byłby wysoce wątpliwy. 4. dla nazw . który liczy więcej niż 220 cm wzrostu”? 2.

które mogą być zastępowane przez metal”? 12. 2) kwantyfikatory. 3) «jest» w sensie «przynależy» oraz 4) wyrażenia dające się zdefiniować za pomocą wyrażeń wymienionych pod 1 . b) „Przez używane w rozporządzeniu niniejszym określenie «przedsiębiorstwo złotnicze» należy rozumieć przedsiębiorstwo trudniące się zawodowo wytwarzaniem. Co masz do zarzucenia poniższym dwóm definicjom łącznie: „Metal jest to substancja. to q» nazywa się wynikaniem”? . Czym różnią się co do formy definicje: a) „Nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności”. co każdy przedmiot stanowiący dowód prawa. sprawozdawczej albo konstrukcyjnej. stosunku prawnego lub okoliczności mogącej mieć znaczenie prawne”? 8. Czy definicja ta zawiera błędne koło? 7. Podaj przykład definicji przez postulaty. Co masz do zarzucenia definicji: „Notariusz jest to osoba pełniąca funkcje notariusza”? 13. przeróbką.6. 9. naprawą lub handlem przedmiotami z metali szlachetnych we wszelkiej postaci”. gdyby osoba A długu w terminie nie uiściła”. która zobowiązała się uiścić osobie C dług B w przypadku. Co masz do zarzucenia definicji: „Rzeka jest to naturalny ciek słodkowodny. Podkreśl definiendum w definicji: „Poręczycielem osoby A za dług B wobec osoby C jest taka osoba.3”? Czy jest to definicja klasyczna? Czy jest to definicja równościowa? 10. Jaki błąd popełniono w definicji jakoby sprawozdawczej: „Zdanie o budowie: «jeżeli p. która może zastępować jony wodorowe w kwasach”. „Kwas jest to substancja zawierająca jony wodorowe. większy od strugi. strumienia i potoku”? 11. stały lub okresowy. c) „Słowo «dokument» znaczy tyle. Co ze swego punktu widzenia masz do zarzucenia definicji: „Stałymi logicznymi nazywamy 1) funktory prawdziwościowe.

podzielić sprawy według ich rodzaju. poukładać odpowiednio akta na półkach. a więc np.to taki człowiek. gdy musi załatwiać wielką liczbę spraw różnego rodzaju. skierować interesantów do urzędnika właściwego do załatwienia ich sprawy.14. Pojęcie podziału logicznego Każdy. oglądał wielką liczbę przedmiotów jakiegoś rodzaju. które byłyby nie do uniknięcia. itd. Jaki błąd popełnia definicja: „Obowiązująca norma prawna jest to fakt prawnego obowiązywania normy”? 17. Jakiego rodzaju definicje występują w encyklopediach. wyznaczyć każdemu interesantowi czas odpowiedni do załatwienia z nim sprawy. musi wyodrębnić różne gatunki przedmiotów tego rodzaju. Trzeba sobie zorganizować robotę. a jakie w słownikach danego języka? Rozdział V PODZIAŁ LOGICZNY § 1. Co masz do zarzucenia definicji: „Wybuch jest to cecha charakterystyczna materiałów. W ten sposób ułatwi sobie zadanie i uniknie powtórzeń. aby każdy gatunek odpowiednio opisać.to platyna albo srebro”? 16. A znów badacz naukowy. którego używa się pisząc piórem”. znajduje się często w sytuacji. które ulegają gwałtownym reakcjom chemicznym”? 15. Wypadnie więc najpierw posegregować akta czy też zgłaszających się interesantów na różne ich rodzaje. b) „Atrament to niebieski płyn. Co masz do zarzucenia następującym definicjom sprawozdawczym: a) „Metro (miejska kolej podziemna) to środek komunikacji miejskiej poruszany siłą elektryczności”. gdyby opisywał poszczególne przedmioty z . c) „Człowiek leniwy . który nie bierze udziału w produkcji”. d) „Metal szlachetny . który np. kto ma organizować życie społeczne.

który zostaje poddany podziałowi. czy to do opisu naukowego. przeprowadzając podział logiczny zakresu pewnej nazwy. a co ważniejsze .. „pociągi elektryczne”. D. „ssak”. którą nazywamy podziałem logicznym zakresu pewnej nazwy. rozróżnić wśród ogółu studentów studentów studium stacjonarnego. Zakres.człowiek” na zakresy nazw: „osoba płci męskiej” i „osoba płci żeńskiej”. iż każdy desygnat nazwy N jest desygnatem jednej i tylko jednej z nazw A. których zakresy są podrzędne względem zakresu dzielonego. czyli wskazać mniejsze klasy w obrębie poddanego podziałowi zakresu nazwy. Trzeba więc.: „pociągi” (totum divisionis) dzielimy na: „pociągi o trakcji parowej”. C..osobna. studentów studium dla pracujących oraz eksternistów itd. to znaczy stwierdzić. B. Np. poborowy. których zakresy stanowią część tego zakresu: „polski przedpoborowy. Przeprowadzić podział logiczny zakresu jakiejś nazwy N na zakresy nazw A. zakres nazwy „kręgowiec” . § 2.. a wyróżniane w podziale zakresy nazw podrzędnych . Słowem. „płaz”. rezerwista. zwolniony z jakichkolwiek przyczyn od obowiązku służby wojskowej”..wyróżniając zakresy nazw: „ryba”.formułując zdania ogólne o przedmiotach pewnego gatunku ułatwi słuchaczom zapamiętanie przekazanej im wiedzy. musi zazwyczaj dokonać uprzednio czynności przygotowawczej. żołnierz służby czynnej. B. C. kto zamierza przystąpić czy to do posegregowania pewnych przedmiotów. „pociągi o trakcji spalinowej” i „pociągi inne” (membra divisionis). Warunki poprawności podziału logicznego . Wszystkie te nazwy są bowiem nazwami podrzędnymi w stosunku do nazwy .obywatel”.. Tak więc dzielę zakres nazwy „obywatel polski” wyliczając nazwy. D. a suma zakresów tych nazw tworzy zakres nazwy „obywatel”. Podobnie możemy podzielić zakres nazwy . „gad”.. nazywamy całością dzieloną (totum divisionis). „ptak”.członami podziału (membra divisionis).. wskazać dwie lub więcej nazw.

jeśli każdy z desygnatów nazwy. którzy poza nauką interesują się np. i sportem. to byliby tacy. którzy żadnych takich zainteresowań nie mają. Gdybyśmy podzielili studentów według ich zainteresowań pozanaukowych. której zakres dzielimy. gdybyśmy połączyli razem zakresy stanowiące człony podziału. którzy wykonują dwa różne zawody. to nie jest podziałem poprawnym. Gdybyśmy dzielili ogół pracowników według zawodu. to .Z samej definicji podziału logicznego wynika. Jeśli podział logiczny nie spełnia tych warunków. której zakres dzielimy. i polityką). i sztuką. byłoby w tym przypadku niezgodne z rzeczywistością. a w każdym razie nie mają określonych wyraźnie zainteresowań). W tych przypadkach. który wykonują. może być zaliczony do jakiegoś wyróżnionego członu podziału. nie może być zaliczony do dwóch członów podziału na raz. bo są oprócz takich także pociągi techniczne. jeśli żaden z desygnatów nazwy. nie otrzymalibyśmy całości zakresu dzielonego. Podział zakresu nazwy jest wyczerpujący. Podział zakresu nazwy jest rozłączny. Gdyby w jednym dniu o jednej godzinie zrobić zebrania studentów o różnych zainteresowaniach. że każdy desygnat nazwy. i ci byliby liczeni podwójnie. a ściślej biorąc: w ogóle nie jest podziałem logicznym. Nie jest wyczerpujący podział pociągów na pasażerskie i towarowe. Stwierdzenie. które spełniają zadania inne niż przewóz pasażerów czy towarów. której zakres dzielimy. należy do jednego i tylko jednego z członów podziału. że podział logiczny winien być wyczerpujący i rozłączny. to taki podział byłby i niewyczerpujący (bo są tacy. i nierozłączny (bo wielu jest takich.

tomos . Łatwo zrozumieć. jest w praktyce niewystarczający. który w obrębie zakresu dzielonego wyróżnia klasę przedmiotów posiadających pewną cechę i klasę przedmiotów.dosłownie: podstawa podziału). gdyż będzie i nierozłączny. Podziałem dychotomicznym według cech kontradyktorycznych nazywamy podział. według cech kontradyktorycznych. Dzielimy więc np. Jeśli podzielimy pracowników na urzędników i nie-urzędników. to podział ten jest na pewno i wyczerpujący. a drugi .wedle koloru włosów. Często jednak podział dychotomiczny.po grecku: „na dwoje”.niektórzy na żadne by nie poszli. że jeden człon podziału wyróżniliśmy wedle zawodu. które tej cechy nie posiadają (w określonej chwili oczywiście). Jeśli będziemy dzielili Polaków na blondynów i na rolników.„dział”) . . jest niejednokrotnie stosowany w praktyce prawniczej. trzeba trzymać się jakiejś jednej zasady podziału (fundamentum divisionis . np. Podział taki.dokonany według cech kontradyktorycznych (sprzecznych). zakres nazwy „mieszkaniec kraju” na zakresy: „mieszkaniec kraju umiejący czytać” i „mieszkaniec kraju nie umiejący czytać”. a to dlatego. karanych i nie karanych. że podział będzie wyczerpujący i rozłączny. i rozłączny. to znaczy musimy wyróżnić człony podziału wedle jakiegoś jednego sposobu. obywateli . wedle którego posegregujemy przedmioty albo też będziemy je opisywać. to każdy pracownik jest albo nie jest urzędnikiem w tym znaczeniu tego słowa. Jeśli wyróżnione człony podziału są zakresami nazw ostrych (a możemy to osiągnąć za pomocą odpowiedniej definicji regulującej). Aby zapewnić to. Najprostszym sposobem podziału jest podział dychotomiczny (dwudzielny: dicha . i niewyczerpujący. że tylko poprawny podział logiczny może być w praktyce przydatny jako plan. a inni staraliby się jakoś uczestniczyć w dwóch zebraniach na raz.na pełnoletnich i niepełnoletnich. to podział ten będzie całkowicie wadliwy. które to cechy nic ze sobą nie mają wspólnego. to jeśli wyraz „urzędnik” ma jakieś jedno tylko określone znaczenie.

Czy to. walcowatość itp. 45.czynnika kształtującego jakieś zjawisko.. którym nie można przypisać żadnej odmiany rozważanej cechy. ludność krajów egzotycznych) noszą buty. 44 i tak dalej. lecz w pozostałej części pomieszałyby się razem buty wszystkich innych rozmiarów. wyróżniając takich. i pręty o innym kształcie przekroju (które spotykamy rzadziej). Czy ten podział jest 1 . według której odmian (np. ołówki możemy podzielić według determinandy „kolor oprawki” na ołówki żółte. 46. Tę ogólniejszą cechę nazywamy determinandą. zielone. Pręty żelazne możemy podzielić według determinandy „kształt przekroju” na pręty o przekroju okrągłym.. są więc desygnaty nazwy „człowiek”.determinatami1. chcieli podzielić zakres nazwy „buty” na „buty nr 45” i „buty nie mające rozmiaru 45” i zgodnie z tym tylko podziałem ustawić buty na półce w sklepie. żeby podział był wyczerpujący i rozłączny? Trzeba tu poczynić zastrzeżenia. gdy rozważymy następujący przykład. Czy ten podział jest wyczerpujący? Nie. niebieskie i jakie tam jeszcze bywają kolory drewnianej oprawki ołówków. Należy odróżniać pojęcie „determinandy” od pojęcia „determinantu” .) wyróżniamy człony podziału. Podzielono wszystkich ludzi wedle zasady. kształt). czy podwójnego T (jak belki budowlane).Gdybyśmy np. bo nie wszyscy ludzie (np. to w części przeznaczonej na buty nr 45 panowałby porządek. czerwoność. o kształcie litery L czy T. jej odmiany . Np. Często więc zamiast wyróżniać w obrębie zakresu dzielonego przedmioty posiadające i przedmioty nie posiadające pewnej cechy. co nosili nr 47. aż do najmniejszego. którą jest cecha: „numer butów noszonych w ostatnim półroczu”. że dokonujemy podziału według różnych odmian jednej cechy. prostokątnym. wystarcza już. wyróżnia się człony podziału biorąc za podstawę jakąś ogólną cechę (np. lub odpowiednio: kulistość. zieloność. barwę. czarne. które zrozumiemy.

Trzeba . w każdym z tych znaczeń nazwy: „nowa książka” i „stara książka” są jaskrawo nieostre. Jeśli np. podział rodzin dzielnych na rodziny z 1 do 3 dzieci. to. zapewniając wyczerpujący charakter podziału. w których wielkość graniczna powtarza się. a innym razem nr 45. powinno się jeszcze wydzielić człon podziału: „Inni”. rodziny z 3 do 5 dzieci. Dzieląc studentów według ich zainteresowań. 5. bo ktoś mógł nosić w ciągu półrocza raz buty nr 44. uczelnia otrzymuje zarządzenie: „Podać liczbę nowych i liczbę starych książek w bibliotece”. wypadałoby zaliczyć go do dwóch różnych członów podziału. np. Stąd wniosek: podział logiczny zakresu pewnej nazwy wedle zasady. należy żądać. by brano pod uwagę cechę przeważającą. Aby zapewnić rozłączność podziału. najczęściej używany przez daną osobę język. podania w sprawozdaniu liczby pewnych przedmiotów z rozbiciem na pewne człony podziału. który dopełni wydzielone poprzednio człony. 7 dzieci byłyby liczone podwójnie. główne źródło utrzymania. którą są różne odmiany pewnej ogólniejszej cechy. którzy nie mają żadnych zainteresowań. Przy takim podziale rodziny z 3. będzie wtedy wyczerpujący. Jakie błędy w przeprowadzaniu podziału logicznego spotykamy najczęściej w praktyce prawniczej? Często żąda się np. itp. wyliczywszy wszystkie znane nam odmiany rozważanej cechy.rozłączny? Nie. do członu podziału „Inni” zaliczylibyśmy także tych. główny zawód. lecz bez wskazania w sposób ściśle określony zasady tworzenia członów podziału. rodziny z 7 i więcej dzieci. rodziny z 5 do 7 dzieci. pomijając wieloznaczność (nowa książka = niedawno wydana? niedawno zakupiona? zakupiona jako nie używana? nie zniszczona? niedawno napisana przez autora?). główny kierunek zainteresowań. najczęściej noszony numer butów. Dlatego też z ostrożności. jeśli każdy przedmiot należący do zakresu dzielonego będzie posiadał jakąś odmianę tej cechy. a rozłączny . Innym częstym błędem jest tworzenie członów podziału według pewnych przedziałów liczbowych. a więc np.jeśli żaden przedmiot należący do zakresu dzielonego nie posiada tej cechy jednocześnie w dwóch różnych jej odmianach.

Każde pismo skierowane do sądu wpływa do biura podawczego. Gospodarstwa rolne należy dzielić np. Przykład z aktami wskazał nam. Bez tego niemożliwa byłaby praca. na gospodarstwa od O do 5 ha.. iż zachodzi potrzeba dokonania dalszego podziału zakresów otrzymanych jako człony pierwszego podziału logicznego. aby należycie posegregować akta w archiwum sądowym. tj. podzielimy je według następującego schematu: Brak miejsca nie pozwala na pokazanie w całości tego podziału. § 3.1 do 15 ha. jaki jest z tego pożytek: po posegregowaniu akt wiadomo.1 do 10 ha. Tu następuje pierwszy podział: na sprawy rozsyłane do różnych wydziałów sądu. Taki wielostopniowy podział logiczny. nazywamy klasyfikacją.więc tworzyć w tym przypadku człony podziału rozróżniając rodziny z 1 do 2. W kancelarii każdego wydziału dokonuje się podziału pism wedle rodzaju spraw. przy czym pisma dotyczące spraw już wszczętych są dołączane do odpowiednich teczek. 7 i więcej dzieci. powyżej 15 ha. Klasyfikacja Niejednokrotnie po dokonaniu podziału zakresu jakiejś nazwy okazuje się. spisu spraw . Tak np. 5 do 6. podział logiczny z dalszym podziałem otrzymanych członów podziału. od 5. a pisma zapoczątkowujące nową sprawę są dzielone przez wciągnięcie ich do jednego z repertoriów. Prawnik w swej praktyce ma wielokrotnie do czynienia z klasyfikacjami. na jakiej półce i w jakiej przegródce szukać danych akt. zwłaszcza w dużym sądzie. 3 do 4. od 10.

a niepodobne na ogół do przedmiotów z innych . a co za tym idzie . Stwierdzamy wtedy. fakty prawne. jak następuje: Na zakończenie dodać należy. przy którym w każdym członie podziału grupują się przedmioty pod wieloma ważnymi dla nas względami podobne. Dalszy podział spraw z jednego repertorium może polegać na rozdziale spraw między sędziów danego wydziału. że to. Typowym podziałem naturalnym nazywamy taki. VIII § 4) przedmioty zaliczone do jednego członu podziału. Podziały logiczne i klasyfikacje można przeprowadzać również i wtedy. do czego się odnosi jakieś ogólniejsze pojęcie. w jakiej kolejności należałoby wymieniać człony podziału i jak uporządkować (uszeregować według kryterium stosunku porządkującego .może być „sztuczny” albo „naturalny”. Podział logiczny . Np. gdy mamy do czynienia z nazwami abstrakcyjnymi. które powodują skutki prawne. Niełatwo ustalić.por.jak mówimy . rozdz. czyli wszelkie fakty. wiadomo.również klasyfikacja. może być takiego albo takiego rodzaju.jednorodzajowych. niemniej rozróżnienie to jest potrzebne. rozróżnienie nie jest tu ostre. dzieli się z punktu widzenia nauki prawa cywilnego. to jest jakąkolwiek zmianę w istniejącej sytuacji prawnej. że przeprowadzenie podziału logicznego niekoniecznie łączyć się musi z porządkowaniem: nie zawsze np. co się przez te dwa określenia rozumie.

nazywamy przedmiotami typowymi. Będzie to podział naturalny w tym znaczeniu. A przecież tego rodzaju podział będzie podziałem całkowicie sztucznym. czy jakiś podział jest podziałem naturalnym. w jakim stopniu przedmioty z pewnego zbioru mają cechy zbliżone do przedmiotu o interesujących nas cechach (np. Natomiast typowym podziałem sztucznym jest taki. Ale również praktyczny może się okazać podział spraw na wpisane do repertorium pod numerem parzystym i wpisane pod numerem nieparzystym. jeśli idzie o segregowanie przedmiotów. przy którym do jednego członu podziału trafiają przedmioty podobne pod jakimś jednym tylko względem. do przedmiotu wzorcowego). Podziałem naturalnym w pewnym stopniu będzie podział ludzi wedle zawodu (bo z zawodem łączą się zwykle inne jeszcze cechy). które w odpowiednio małym stopniu różnią się od przedmiotu. że w każdej z wydzielonych klas znajdą się sprawy na ogół podobne co do problematyki prawnej. Akta spraw cywilnych procesowych można podzielić na sprawy eksmisyjne. W pewnych przypadkach byłoby rzeczą bardzo sporną. czy sztucznym. § 4. bo w małym tylko stopniu wiążą się z tym jakieś inne cechy. podziałem raczej sztucznym będzie podział mieszkańców Poznania wedle dzielnic. należącymi do tego typu przedmiotów. W tym drugim przypadku rozważamy. odszkodowawcze i inne.gdy chodzi o opis naukowy. w których mieszkają. Przedmioty. z którym je porównujemy. a pod wieloma innymi niepodobne do siebie. alimentacyjne. tła społecznego itd. Podział sztuczny jest przydatniejszy. podział naturalny . co ów przedmiot . jeśli idzie o to.członów podziału. by równo rozdzielić pracę między dwóch sędziów. Wyróżnianie typów a podział logiczny Od podziału logicznego należy odróżniać wyróżnianie typów przedmiotów.

Zupełnie inną czynnością myślową jest partycja. 4. ramy. Pewne przedmioty mogą znajdować się na pograniczu dwóch zbliżonych typów i można by je zaliczać do obu tych typów. Co masz do zarzucenia następującemu podziałowi: . a mogą być w ogóle nietypowe. a otrzymane człony podziału poddaj dalszemu takiemu podziałowi. Można zresztą poprzestać na wydzieleniu jednego tylko typu z ogółu przedmiotów danego rodzaju. według cech kontradyktorycznych? Uzasadnij odpowiedź. Podaj 3 przykłady podziału dychotomicznego. w zależności od tego. zupełnie odmienne od innych. Można przy tym mówić o przedmiotach mniej i bardziej typowych. Przedmioty. według cech kontradyktorycznych.dany. łodygę. Stąd przy wyróżnianiu typów nie wiąże nas wymaganie rozłączności i wyczerpującego charakteru tej operacji myślowego dzielenia. Jaka jest zasada podziału definicji na definicje sprawozdawcze. nie należą do tego typu przedmiotów: mogą one należeć do innego typu. Czy wyróżniając wśród ogółu liczb liczby dodatnie i liczby ujemne dokonujesz podziału dychotomicznego. 5.: „roślina dzieli się na korzeń. 3. siodełka. kierownicy i wyposażenia uzupełniającego”? 2. regulujące i konstrukcyjne? Na definicje równościowe i definicje przez postulaty? 6. które wyraźnie różnią się pod względem interesujących nas cech od owego przedmiotu. w jakim stopniu różnią się one od przedmiotu wzorcowego lub wyobrażanego sobie przez nas przedmiotu o pewnych określonych cechach. Czy to podział logiczny: „Rower składa się z kół. Zadania 1. liście i kwiat”. np. czyli wyróżnianie części składowych pewnego przedmiotu. według cech kontradyktorycznych. zakresu nazwy „pracownik”. Dokonaj podziału dychotomicznego. zakresu nazwy „budynek”.

twoim zdaniem. by podział był wyraźnie sztuczny. Jakie zasady podziału zakresu nazwy „student” dałyby podziały przydatne praktycznie.„Przestępstwa dzielą się na przestępstwa popełnione w dziedzinie przemysłu. może być przystosowane przez producenta do różnych celów.) 10. Dokonaj wieloczłonowego podziału zakresu nazwy „samochód” wedle kryterium: „budowa nadwozia (karoserii)”. aby można było ustalić słuszną. 9. a jakie nie miałyby życiowego sensu? (Sporządzanie statystyk nie jest samo przez się praktycznym celem podziału. dokonujemy podziału logicznego? . które. renesansowe. przestępstwa popełnione w związku z bezrobociem i przestępstwa związane z problemem mieszkaniowym w mieście”? 7. 8. by był naturalny. klasycystyczne itd. Dokonaj podziału zakresu nazwy „książka z twojej biblioteki” najpierw tak. Dokonaj wielostopniowego podziału (klasyfikacji) zakresu nazwy „pracownik fabryki N” wedle takich zasad. jak wiadomo. a potem tak. barokowe. Czy wyróżniając budowle romańskie. przestępstwa popełnione w związku z ustrojem rolnym. kolejność wydawania im odzieży ochronnej. gotyckie. by wydzielić grupy pracowników w taki sposób. 11.

Nie możemy prowadzić dalszych rozważań z zakresu logiki. w takiej a takiej chwili grzmi w naszej okolicy”). iż tak a tak jest albo że tak a tak nie jest1. Zatem nie będzie zdaniem w sensie logicznym wyrażenie: „Czy Piotr lubi logikę?”. Zdanie w sensie logicznym ma stwierdzać. czym jest zdanie w sensie logicznym.Rozdział VI ZDANIE § 1. Zdaniem w sensie logicznym będzie natomiast tzw.: „Jan Kowalski urodził się 5 VII 1937 roku w Warszawie”. czasem jednak rolę zdania może spełniać nawet pojedynczy wyraz. że ja go o to wtedy zapytałem. „Grzmi” (jeśli domyślamy się: „teraz. np. póki nie zrozumiemy należycie. wobec czego zdanie w sensie logicznym jest wyrażeniem prawdziwym albo jest wyrażeniem fałszywym. Jest ono zazwyczaj wypowiedzią złożoną z kilku słów.bo tu coś stwierdzam. mianowicie. zapytałem Piotra. np. bo to wyrażenie niczego nie stwierdza. pytanie zależne: „W grudniu 1993 r. Pojęcie zdania w sensie logicznym wymaga dokładnej analizy. Podobnie nie jest zdaniem w sensie logicznym wyrażenie nazywane w gramatyce zdaniem rozkazującym. . iż zdaniami w sensie logicznym są takie i tylko takie wyrażenia. Stwierdzenie takie bywa zgodne albo niezgodne z rzeczywistością. ale nie jest to zdanie w sensie logicznym. czy lubi logikę” .: „Zamknij drzwi. niż się tego uczyliśmy w gramatyce. na gruncie reguł danego języka. że tak a tak jest albo też nie jest. Pojęcie zdania w sensie logicznym W logice słowo „zdanie” używane jest w innym znaczeniu. Zdanie w sensie logicznym jest to wyrażenie jednoznacznie stwierdzające. jest to zdanie w sensie gramatycznym (mianowicie zdanie pytajne). które są prawdziwe albo fałszywe. Stąd niekiedy podaje się określenie. np.

„W Polsce w 1993 r. że zwróciłem się do Piotra z określoną prośbą.bo wszystkie te wyrażenia stwierdzają.Piotrze!”. W mowie potocznej jednoznaczność taką osiąga się na ogół tylko w przybliżeniu.”. np. będzie = jest w przyszłym układzie świata). że tak a tak jest lub było. nie głosi ono bowiem. Spośród zdań w sensie gramatycznym zdaniami w sensie logicznym mogą być tylko zdania oznajmujące. 1 . że tak a tak jest. obowiązują przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 25 II 1964 r.bo tu stwierdza się.: „Piotr Wiśniewski z Bielewa zapłacił podatek gruntowy za rok 1993”. Zdaniem w sensie logicznym będzie natomiast wyrażenie: „Przed kwadransem prosiłem Piotra. „W Wielkopolsce w XIX wieku nie powstały wielkie okręgi przemysłowe” . czy też nie jest lub nie było (było = jest w przeszłym układzie świata. by zamknął drzwi” .

Jeśli weźmiemy np. że tak a tak jest albo nie jest.wyrażenie prawdziwe albo fałszywe. musi być wyrażeniem przynajmniej praktycznie biorąc jednoznacznym albo wypowiedzią. to jest rejestrujemy zdarzenia albo stany rzeczy. § 2. i o innym zdaniu w sensie logicznym odpowiadającym temu napisowi w drugim jego znaczeniu. co mamy traktować jako zdanie w sensie logicznym. co znaczy „wielkoduszność” i co znaczy „wielka cnota”) będzie miała dziesiątki znaczeń.Poznawanie przez nas świata polega na rejestrowaniu w naszej świadomości faktów. że jakieś wyrażenie jest prawdziwe. na stwierdzaniu. ale którą my bierzemy w jakimś jednym znaczeniu.że jest fałszywe w . Zdanie w sensie logicznym ma jednoznacznie stwierdzać coś określonego. Stwierdzamy fakty. że tak a tak jest albo nie jest. gdyż wypowiedź ta (póki nie sprecyzujemy. Zdarzenie to fakt. istniała. Jeśli więc pewien napis o cechach zdania oznajmującego (według gramatycznego podziału zdań!) można rozumieć np. Wartość logiczna zdania Powiedzieliśmy. To zaś. iż rzecz czy osoba R w okresie od momentu T do momentu T1 nieprzerwanie wykazywała własność W (np. a w innym momencie T1 tej własności nie wykazywała (albo odwrotnie). wypowiedź: „Wielkoduszność jest to wielka cnota”. stale poruszała się ruchem jednostajnym itd. iż rzecz czy osoba R w momencie T wykazywała własność W. to nie może być ona traktowana jako jedno zdanie w sensie logicznym. pozostawała w pewnym stosunku do innych rzeczy. Stan rzeczy to fakt. to musimy osobno mówić o zdaniu w sensie logicznym. że zdanie w sensie logicznym to wyrażenie stwierdzające. czy też . Wymaga więc wyjaśnienia. co to znaczy. bardzo różnie bowiem można rozumieć obie użyte tu nazwy abstrakcyjne. które odpowiada temu napisowi branemu w pierwszym znaczeniu. a wobec tego . która wprawdzie może być różnie rozumiana. dwojako.).

jest jednak w każdym momencie tak a tak urządzony. wyd. że w tym momencie jest on w toku takich a takich zmian) i rzeczywiście tak w tej chwili ów „kawałek świata” jest urządzony. s. 2 Szerzej: Mała encyklopedia logiki. Poszczególne fragmenty świata mogą nawet przez dłuższy czas nie ulegać dostrzegalnym i ważnym dla nas zmianom.klasycznym rozumieniu tych słów 2. 215. . jaka ona jest. jest prawdziwe. Chociaż świat zmienia się z sekundy na sekundę. które opisuje rzeczywistość taką. zdanie.. które wypowiadamy. Jeżeli opisując pewien „kawałek świata” powiadamy. Zdanie prawdziwe jest to zdanie. że w pewnym momencie jest on tak a tak urządzony (np. cyt. to nasz opis jest prawdziwy.

bo to odpowiada rzeczywistości.bo to zdanie wiernie opisuje rzeczywistość. w Poznaniu nie było stacji telewizyjnej” . jeśli mamy na myśli okres kilkudziesięciu lat poprzedzających rok 1993): „Poznań jest miastem. bo w Poznaniu są autobusy miejskie. gdyby Piotr miał w rzeczywistości dwadzieścia jeden tysięcy pięćset piętnaście włosów na głowie w tym momencie. że jest ono „w przybliżeniu prawdziwe”. które wiernie „odbija” rzeczywistość. wtedy gdy w rzeczywistości tak właśnie nie jest. Fałszywe jest zdanie. stwierdzając. które głosi.) autobusów miejskich. że nie było wtedy takiej stacji. Prawdziwe czy fałszywe może być tylko jakieś zdanie. mając zdanie „o włos” fałszywe. że tak a tak nie jest. które opisuje rzeczywistość niezgodnie z tym. Biorąc ściśle. Prawdziwe jest zdanie: „W 1956 r. co owo zdanie głosi. to znaczy. że tak a tak jest. odbiega od rzeczywistości w stopniu dla nas nieistotnym.Obrazowo można by powiedzieć. fałszywe byłoby zdanie: „Piotr ma dwadzieścia jeden tysięcy pięćset szesnaście włosów na głowie”. Prawdziwość zdania albo jego fałszywość nazywamy wartościami . Natomiast zdanie fałszywe jest to zdanie. W praktyce w tym ostatnim przypadku. czemu dane zdanie przeczy. Fałszywe jest zdanie. lecz że odbywają się w tym mieście co pewien czas. że prawdziwe jest zdanie. bo tak nie jest w rzeczywistości. iż w Poznaniu nie ma (w 1993 r. Prawdziwe jest zdanie: „W 1955 r. że targi odbywają się w Poznaniu bez przerwy. że to. w Polsce pod koniec zimy były silne i długotrwałe mrozy” . gdy tymczasem właśnie zachodzi to. albo też głosi. A więc zdanie fałszywe głosi. Często spotykanym nonsensem jest wypowiedź: „ta rzecz jest prawdziwa” (chyba że ktoś chce odróżnić „prawdziwą kawę” od namiastki kawy).przy czym nie chodzi nam w tym zdaniu o to. jak się ona ma. powiedzielibyśmy. iż kodeks rodzinny nakłada na każdego dorosłego obywatela obowiązek ożenku. Prawdziwe jest też zdanie (przynajmniej. w którym odbywają się targi międzynarodowe” .

§ 3. choć dawniej wszyscy myśleli. Ale jeśli w tym a tym momencie położę ten ołówek na biurku. Prawdziwe jest zdanie. że pewne zdanie zawiera wierny opis jakiegoś fragmentu świata. że Słońce krąży dookoła Ziemi. Rozróżniamy w praktyce codziennego myślenia dwie wartości logiczne zdania. że można rozszczepić atom. to już żadną siłą nie mogę zmienić tego. To prawda. Jeśli . Wypowiedź „To zdanie jest dla Jana prawdziwe. że w pewnym stopniu możemy przekształcać świat: np. mogę położyć na biurku bądź na półce z książkami. że zdanie „Ten ołówek w tym właśnie momencie leży na biurku” jest prawdziwe. kto uważa. ołówek. Jakież znaczenie ma zwrot „zdanie prawdziwe dla kogoś”. nie zmienia się wartość logiczna zdania. czy też w sposób z tym stanem niezgodny. że nasza logika jest logiką dwuwartościową. bo wartość logiczna zależy tylko od tego. to znaczy nie zależy od poglądów tej czy innej osoby.logicznymi zdania. że to prawda. a zdanie „Ten ołówek w tym właśnie momencie leży na półce” jest fałszywe. skoro wiadomo. a dla Piotra fałszywe” należy rozumieć w ten sposób: „Jan uważa. lecz o czyjeś poglądy na wartość logiczną pewnych zdań. Od tego. stąd powiada się. a dla Piotra fałszywe”. czy ktoś dane zdanie uważa za prawdziwe. czy dane zdanie opisuje świat zgodnie z rzeczywistym stanem. Słyszy się często w potocznej rozmowie takie powiedzenia: „To zdanie jest dla Jana prawdziwe. a to całkiem co innego (np. a Piotr . Fałszywe było i jest zdanie. jest istotnie genialnym człowiekiem). co ktoś o ich wartości logicznej sądzi? W takiej wypowiedzi chodzi nie o wartość logiczną zdań. choć dawniej uważano to za fałsz. że jest genialnym człowiekiem.że opis zawarty w tym zdaniu nie odpowiada rzeczywistości”. nie każdy. Obiektywny charakter prawdziwości i fałszywości zdań Wartość logiczna zdania jest czymś obiektywnym. który trzymam w ręku. Nikt też nie może zmienić wedle swego widzimisię wartości logicznej jakiegokolwiek zdania. czy fałszywe. że zdania są prawdziwe niezależnie od tego.

któremu nie można zaprzeczyć bez naruszenia reguł określających znaczenie użytych w nim słów w danym języku. Ani też nikt znający znaczenie słów „minuta” i .. Wszelkie inne zdania. wykazywałby tylko. bo przecież definiuje się sekundę jako 1/60 część minuty. nie będzie przeczył.sekunda” nie będzie wątpił o prawdziwości zdania: „Minuta składa się z 60 sekund”. kto by temu przeczył. to według definicji nie jest ono manufakturą. że nie wie. iż któryś z nich ma rację. nazywamy zdaniem wewnętrznie kontradyktorycznymna gruncie danego języka. iż manufaktura jest to przedsiębiorstwo przemysłowe okresu wczesnokapitalistycznego oparte na podziale pracy i technice rękodzielniczej . ten nie będzie wątpić o fałszywości zdania „Sześcian jest linią”. to rzecz prosta. a któryś się myli. jakie znaczenie ma słowo . O wartości logicznej niektórych zdań przesądza sam sens użytych w nich słów. Dla zdań syntetycznych trzeba szukać sprawdzianów. Nikt np. których wartości logicznej nie możemy poznać w ten sposób. bo ktoś. czy to. co one . Jeśli bowiem przedsiębiorstwo nie opiera się na technice rękodzielniczej. którego prawdziwość jest przesądzona ze względu na samo znaczenie użytych w nim słów. Zdanie. że kwadrat ma cztery boki. kto zna znaczenie słowa „sześcian” w języku polskim.. W istocie to zdanie nie stwierdza niczego nowego. zdanie.kwadrat” w języku polskim. By określić wartość logiczną zdań analitycznych i zdań wewnętrznie kontradyktorycznych. którego fałszywość jest przesądzona ze względu na samo znaczenie użytych w nim słów. Z drugiej strony.rzeczywiście chodzi im obu o to samo zdanie (bo może każdy z nich nadaje inne znaczenie użytym w danej wypowiedzi słowom). to jeśli przyjąć definicję. nazywamy zdaniami syntetycznymi. Jeśli wygłaszam zdanie „Każda manufaktura opiera się na technice rękodzielniczej”. Zdanie. wystarczy odwołać się do reguł wyznaczających znaczenie użytych w nich słów w danym języku. nazywamy zdaniem analitycznym.prawdziwość wygłoszonego zdania jest niewątpliwa.

czy są one prawdziwe. chyba żebyśmy zmienili reguły znaczeniowe danego języka. lub też badania. jak stwierdzało owo zdanie (por. czyją. jeśli wykryto jakieś nowe dane. by ustalić. przepisy prawne przewidują możliwość wznowienia w pewnych przypadkach postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem. Niemniej któreś z tych trzech zdań. zwłaszcza poprzez zgodne doświadczenie wielu ludzi. które w świetle dawniejszych doświadczeń uważaliśmy za prawdziwe. bo oto okazało się w świetle innych doświadczeń. „B zranił”. jakiegoś probierza prawdziwość i. lub . czy fałszywe. która została zraniona jedną kulą. odpowiada rzeczywistości. Praktyczna nierozstrzygalność pewnych zdań może być związana z tym. rozdz.w odniesieniu do zdarzeń przeszłych . W przypadku tych zdań odwołujemy się w sposób bezpośredni lub pośredni do rozstrzygnięć poprzez doświadczenie. gdy nie mamy określonego poglądu na to. że w danej chwili nie mamy odpowiednich warunków do obserwacji lub odpowiednich przyrządów pomocniczych. uznać za fałszywe. że nie jest na świecie tak. XIII § 1). że wykrywamy. iż zdanie. § 4. i nie mamy żadnych danych. Jeżeli trzech osobników: A. które mogłyby mieć wpływ na dokonane w wyroku ustalenia. to nie umiemy rozstrzygnąć. trzeba odrzucić. a dwa pozostałe są fałszywe. które należałoby przeprowadzić. Zdania w sensie logicznym mają określoną wartość logiczną również i wtedy. choć nie wiadomo które. B i C strzelało jednocześnie do osoby. jest prawdziwe (odpowiada rzeczywistości).nie mamy odpowiednich przekazów co do danego faktu. „C zranił”. To kryterium nie jest wcale proste i może czasem okazać się zawodne. iż dostrzegamy nasze dotychczasowe omyłki. Natomiast zdania analitycznego obalić nie można. Postęp wiedzy ludzkiej polega między innymi na tym.głoszą. byłyby nieopłacalne bądź niedopuszczalne ze względów humanitarnych. Wypowiedzi niezupełne . jaka jest wartość logiczna zdań „A zranił”. Dlatego też np.

Ktoś. w okolicy Wrześni. deszcz nie jest pożyteczny. gdy domyślamy się. a gdy jakaś wypowiedź ma określoną wartość logiczną. lecz o tyle spełnia rolę zdania w sensie logicznym. Weźmy np. ale czy ono coś stwierdza? Nie mówi ono.Mogą powstawać wątpliwości. a jeśli deszcz ma być pożyteczny. pominiętych przez mówiącego. wyrażenie „Deszcz jest pożyteczny”. i zarazem fałszywe. to musi być pożyteczny dla kogoś ze względu na jakieś jego sprawy. i to zdaniem oznajmującym. które ma opalać się na słońcu. bo dla dziecka. Wypowiedź „Deszcz jest pożyteczny” spełnia rolę zdania w sensie logicznym np. czy rzeczywiście nie ma takich zdań. Wyrażenie „Deszcz jest pożyteczny” jest wprawdzie w gramatycznym sensie zdaniem. to jest zdaniem w sensie . że „wszelki deszcz zawsze i wszędzie jest pożyteczny ze względu na wszelkie sprawy każdej żywej istoty”. wtedy. o ile słuchacz zdaje sobie sprawę z pewnych domyślnych uzupełnień wypowiedzi. bo dla rolnika w czasie suszy deszcz jest pożyteczny. ale nikomu chyba nie przychodzi do głowy nadać takie znaczenie wypowiedzi „Deszcz jest pożyteczny”. Gdyby to wyrażenie rozumieć tak. które byłyby i prawdziwe. że to zdanie jest prawdziwe. Powie ktoś. np. wówczas bezspornie byłoby to zdanie fałszywe. lecz wypowiedzią niezupełną. które wprawdzie na gruncie danego języka nie jest zdaniem w sensie logicznym. dla kogo deszcz jest pożyteczny. że chodzi tu o łagodny deszcz w nocy z 2 X na 3 X 1993 r. gdyż ich obroty się wówczas zwiększają (przy takim uzupełnieniu powstałaby wypowiedź fałszywa. czy każde zdanie w sensie logicznym ma określoną wartość logiczną. albo że zimny deszcz jest pożyteczny dla sprzedawców lodów. co nazywamy zdaniem w sensie logicznym. i fałszywe zarazem. Wypowiedź ta nie jest zdaniem w sensie logicznym. W mowie potocznej miejsce tych uzupełnień nie jest wyraźnie zaznaczone (jak w funkcji zdaniowej por. § 5). kto tak powiedział. Wypowiedzią zdaniową niezupełną nazywamy takie wyrażenie. który tam byłby pożyteczny dla rolników ze względu na oziminy (choć szkodliwy ze względu na wykopki ziemniaków). nie rozumiał widać.

byłoby przesadną pedanterią wypowiadać się stale za pomocą w pełni sformułowanych zdań w sensie logicznym. starając się ją osiągnąć choćby w takim stopniu. ale śmierć biologiczna nastąpiła 25 III 1993 r. tym więcej powstaje wątpliwości co do tego. „Dałem 300 tyś. jak domyślnie uzupełniamy wypowiedź niezupełną. „To prawda.”. Dodajmy też. że . choć może się nam często wydawać.mówi dziecko.zależnie od tego. „To prawda.w jakim układzie odniesienia. Im lepiej poznajemy świat i im lepiej umiemy analizować sens naszych wypowiedzi. „Kupiłem”. że się nam to udało. złotych”. dzięki którym nawet tak skąpe. Gdy chodzi o sprawy błahe i gdy nie ma obawy nieporozumienia. Nawet przy największej staranności rzadko kiedy możemy sformułować nasze myśli w sposób całkowicie jednoznaczny. jak to odnosić: śmierć kliniczna nastąpiła 24 III 1993. „To prawda albo to fałsz . że szafa się nie porusza” . W mowie potocznej zwykle poprzestajemy na wypowiedziach niezupełnych. z których. jak widzieliśmy. „To prawda albo to fałsz odpowiada absolwent medycyny . słowa spełniać mogą rolę zdania w sensie logicznym.odpowiada maturzysta . powstają z niej całkiem różne zdania w sensie logicznym.logicznym).zależnie od tego. jak w naszym przykładzie. A gdy medyk twierdziłby. fizyk teoretyk zapytałby . W każdym razie należy na ogół zmierzać w naszych wypowiedziach do jak największej jednoznaczności.nie w pełni byłoby to możliwe. a względem Księżyca stale się porusza”. „Ładny”.mówi maturzysta. jaki jest nam potrzebny ze względu na stopień ścisłości konieczny . jedne mogą być zdaniami prawdziwymi. czy pewną wypowiedź możemy rozumieć w jeden tylko sposób i w jaki mianowicie. Zależnie od tego. zakładając. że Iksiński zmarł w Poznaniu 24 III 1993 r.oto jak nieraz przebiega potoczna rozmowa. jak tę wypowiedź odnosić: względem ściany szafa się nie porusza. a inne fałszywymi.” . „To drogo” . że jakieś dwa zjawiska nastąpiły równocześnie.ściśle biorąc . że nasi rozmówcy domyślają się właściwego uzupełnienia wypowiedzi.

z. W logice nazywa się funkcją zdaniową (formułą zdaniową) takie wyrażenie opisowe. że w danym przypadku odpowiednia konkretyzacja tych wypowiedzi jest domyślna. y. które pisał na pierwszym roku. głoszący „względność” prawdy. Taki pogląd. która głosi. W dalszych naszych rozważaniach zdania w sensie logicznym nazywać będziemy po prostu zdaniami. które zawiera zmienne (x. zdanie „Auta jeżdżą lewą stroną szosy” jest obecnie prawdziwe w Anglii i było dawniej prawdziwe w południowej Polsce pod zaborem austriackim. jakimi rozporządza nasza epoka. lecz względnym. a teraz zmieniło wartość logiczną i stało się fałszywe. Funkcje zdaniowe Charakter językowy zdaniowej wypowiedzi niezupełnej uwidoczni się szczególnie wyraźnie. że to. że prawdziwość zdań nie jest czymś bezwzględnym. co my uważamy za prawdę. wiele jest wypowiedzi wieloznacznych lub wypowiedzi niezupełnych bez określonej domyślnej konkretyzacji. Występowanie wypowiedzi niezupełnych staje się podstawą głoszonego przez niektórych twierdzenia. że np. M. że uzależnione od środków dochodzenia do prawdy. że w pracach. Takiego relatywizmu w pojmowaniu prawdy nie można jednak utożsamiać z zupełnie inną koncepcją.w naukach społecznych. . jest w tym sensie względne. zakładając. A jeśli kończący studia prawnicze spostrzeże. Dla uniknięcia rozwlekłości przykładów niejednokrotnie jednak będziemy podawać wypowiedzi niezupełne jako przykłady zdań w sensie logicznym. S. § 5. czyli relatywizm. jeśli nadamy jej postać funkcji zdaniowej3. że studia rozwinęły jego umysłowość. również określaną mianem relatywizmu. opiera się na błędnym traktowaniu pewnego napisu stanowiącego wypowiedź niezupełną dopełnianą coraz to innymi uzupełnieniami jako jednego i tego samego zdania. P itd). że zdania są prawdziwe albo fałszywe „zależnie od okoliczności”. będzie to wyraźnym dowodem.

albo fałszywe. jakich dokonamy konkretnych podstawień na miejsce zmiennych. Funkcja zdaniowa sama przez się nie ma określonej wartości logicznej: zazwyczaj w zależności od tego. „Każdy notariusz jest prawnikiem”.). otrzymywać będziemy z danej funkcji zdania prawdziwe albo fałszywe. aby otrzymać składne zdanie. „Każdy student jest piłkarzem”. by jakiś przedmiot był żółty i niekolorowy. to Piotr”.nie może bowiem być tak. ze względu na sam sens tych słów w języku polskim. że nie jest to funkcja zdaniowa ze zmiennymi nazwowymi.jakiekolwiek bowiem zdanie 3 . Podstawiając na miejsce zmiennych nazwy. Podobnie jest funkcją zdaniową wyrażenie „Jeżeli p. że przy wszelkich odpowiednio dokonywanych podstawieniach powstawać z nich będą tylko zdania prawdziwe. 9. jak w poprzednim przypadku. lecz funkcja zdaniowa ze zmiennymi zdaniowymi. gdyż jeśli dokonamy odpowiednich podstawień za zmienne S oraz P (w tym przypadku podstawiając jakieś nazwy generalne).dla odróżnienia od „funkcji” jako szczególnego rodzaju relacji zachodzącej między elementami dwóch zbiorów. lecz zdania. że p” .: „Jest tak. np. i zarazem nie jest tak. „Jeżeli x jest przedmiotem żółtym.00 dnia 4 VII 1993 r.z tym. Inne natomiast funkcje zdaniowe zawsze po podstawieniu zmieniają się w zdanie fałszywe. to Piotr czuwa” (domyślając się przy tym. np. to q” . np. W licealnych podręcznikach algebry używa się na określenie funkcji zdaniowej wyrażenia „forma zdaniowa” . „Jeśli Jan. wyrażenie „Każde S jest P”. o godz. iż chodzi np. Niektóre jednak funkcje zdaniowe mają tę szczególną właściwość. np. to x jest przedmiotem kolorowym” . to z wyrażenia tego powstanie zdanie: prawdziwe. otrzymalibyśmy w tym przypadku wypowiedź nieskładną. że p. Na miejsce zmiennych p oraz q należy bowiem w tym przypadku podstawiać nie jakieś nazwy. „Jeśli Jan śpi.Wyrażenie takie po dokonaniu odpowiednich podstawień na miejsce zmiennych staje się zdaniem w sensie logicznym. np. Funkcją zdaniową jest np. np.

że Jan teraz śpi. że Σx: x jest kolorowe i x jest żółte. to x jest kolorowe. że dla wszelkich podstawień nazw na miejsce zmiennej x w tej funkcji powstawać będą jedynie zdania prawdziwe. że wszystko. że dana funkcja zdaniowa przy niektórych przynajmniej podstawieniach nazw na miejsce danej zmiennej zmienia się w zdanie prawdziwe. to znaczy podstawienie odpowiednich wyrażeń na miejsce wszystkich występujących w danej funkcji zmiennych. jest żółte. ∃ x. że Jan teraz śpi. to x jest żółte. Kwantyfikator szczegółowy odnoszony do zmiennej x zapisuje się w postaci Σx albo \/ x. używa się w logice znaku zwanego kwantyfikatorem szczegółowym w odniesieniu do danej zmiennej czy zmiennych. powstawać z niej mogą zdania prawdziwe czy też zdania fałszywe.(x). W takim przypadku można byłoby orzec tylko. Dla oznaczenia. to w każdym przypadku otrzymamy z tej funkcji zdanie fałszywe. Kwantyfikator ogólny odnoszony do zmiennej x zapisuje się w postaci Π x albo /\x. 2) przez . Sama przez się funkcja zdaniowa „Jeśli x jest żółte. natomiast nie jest prawdą. odnoszonym do zmiennej czy zmiennych występujących w danej funkcji. to x jest żółte. Nie jest prawdą. i zarazem nie jest tak. ale prawdą jest. „Jest tak. Dla oznaczenia tej właściwości pewnej funkcji zdaniowej ze zmiennymi nazwowymi używa się w logice znaku zwanego kwantyfikatorem ogólnym. np. że pewien przedmiot jest kolorowy. że: Πx: Jeśli x jest żółte. choć sama funkcja zdaniowa nie jest wypowiedzią o określonej wartości logicznej. że: Πx: Jeśli x jest kolorowe. Zatem. Natomiast prawdą jest. to x jest kolorowe” nie jest ani prawdziwa. a nie jest żółty. co kolorowe.wpiszemy na miejsce zmiennej p. i to w dwojaki sposób: 1) przez konkretyzację. bo może być przecież tak. że jeśli x jest kolorowe. ani fałszywa. że dla niektórych x jest tak. Prawdą jest więc.

iż chodzi o wszelkie x czy przynajmniej niektóre x z klasy A. że kwantyfikatorem zwiążemy tylko część zmiennych: nie jest np.w którym zmienna z pozostała zmienną wolną. „Grzmi”). na miejsce których wpisywane być mają nazwy przedmiotów z określonej klasy. z jakiej klasy brane być mają elementy oznaczane daną zmienną. to znaczy przez poprzedzenie tej funkcji kwantyfikatorem ogólnym czy szczegółowym. Pojęcie funkcji zdaniowej jest jednak przede wszystkim dlatego przydatne w logice. w odniesieniu do wszystkich występujących w danej funkcji zmiennych nazwowych 4. zakładając. iż przez użycie zmiennych wyraźnie wskazuje się.kwantyfikację. Kwantyfikatory używane są w logice w odniesieniu do zmiennych nazwowych. Każda funkcja zdaniowa jest bowiem mniej czy bardziej ogólnym schematem. Funkcja zdaniowa tym różni się od równoznacznej zdaniowej wypowiedzi niezupełnej formułowanej w mowie potocznej (np. iż pozwala łatwo uwidocznić strukturę zdania. zdaniem wyrażenie: „Σx. Jako zdanie traktuje się też niekiedy taką funkcję logiczną ze zmiennymi zdaniowymi. y: x kocha y w chwili z” . że dokonywać się będzie „odpowiednich” podstawień na miejsce zmiennych. wyznaczonej przez zapis pod znakiem kwantyfikatora. planem budowy zdań powstających z niej przez odpowiednie podstawienia lub 4 . XIV § 3). Ze względu na ograniczone ramy wykładu logiki dla prawników nie będziemy szerzej omawiać reguł posługiwania się kwantyfikatorami i związanych z tym twierdzeń (patrz Aneks). że dane wyrażenie w tym właśnie czy innym miejscu wymaga odpowiedniej konkretyzacji („W chwili x w okolicy y grzmi”). nie związaną przez kwantyfikator. Nie wystarczy więc w tym przypadku. wskazujący np. Dla uproszczenia pomijać będziemy zapis. która przy wszelkich wartościach zdań podstawianych za zmienne staje się zdaniem prawdziwym (patrz rozdz.

nazywa się zdaniem prostym. np. że pewien przedmiot jest taki czy inny. czyli . Wyróżnianie zdań prostych i złożonych. czy zawierają one funktor zdaniotwórczy od argumentu bądź argumentów zdaniowych. „Ptak głośno śpiewa” itp. okazuje się. Rolę funktora . ale nie doszło jeszcze do katastrofy”. z których każde głosi. ale jest równoznaczne ze zdaniem złożonym: „To jest szare i to jest filcowe. „Jan jest studentem”. czy też nie. Choć formalnie biorąc jest to zdanie proste. Natomiast zdanie.: „Zaiste. okazuje się jednak często w odniesieniu do konkretnych zdań mowy potocznej kryterium budzącym wątpliwości. Jan dotychczas nie spełnił wyznaczonego mu zadania”. w zależności od tego. w związku z czym nie występują w nim funktory zdaniotwórcze od argumentów zdaniowych.wypowiedź niezupełna traktowana jako zdanie). w obrębie którego występuje część będąca odrębnym zdaniem (w praktyce mowy potocznej . którego żadna część nie jest odrębnym zdaniem.przez kwantyfikację. Np. „Jan dotychczas nie spełnił wyznaczonego mu zadania. i to jest kapeluszem. co ono głosi. Jeśli którekolwiek z tych zdań składowych jest fałszywe. § 6. Zdanie „Ten szary filcowy kapelusz pochodzi z Bułgarii” nie zawiera wprawdzie funktora zdaniotwórczego od argumentów zdaniowych. że należałoby traktować je jako szereg odrębnych zdań. to mylimy się twierdząc: „Ten szary filcowy kapelusz pochodzi z Bułgarii”.w tradycyjnej terminologii zdaniem kategorycznym. „Notariusz jest prawnikiem”. W najprostszym więc przypadku zdanie złożone składa się z funktora zdaniotwórczego uzupełnionego przez jeden czy dwa argumenty zdaniowe. Struktura zdania Najbardziej ogólne funkcje zdaniowe charakteryzują strukturę. i to pochodzi z Bułgarii”. to jednak przy uważniejszej analizie tego. Zdaniem złożonym nazywa się zdanie. budowę wewnętrzną zdania z punktu widzenia zainteresowań logiki. Ze względu na strukturę należy przede wszystkim odróżniać zdania proste i zdania złożone.

zdanie składa się z podmiotu i orzeczenia czasownikowego. które mają budowę podmiotowo-orzeczeniową. „Piotr bardzo pilnie uczy się logiki”. uczestnicy zebrania nudzili się”.: „Prelegent gadał. „Jest gaz lżejszy . skrótowo „ƒ(a)” (budowa podmiotowo-orzeczeniowa zdania). zdanie podmiotowo-orzeczeniowe „Jan śpi” trzeba byłoby traktować jako zdanie „Jan jest takim.„Piotr ma własność bycia studentem”). W dawniejszych dziełach logicznych spotkać się można z tendencją do tego. Czasami występuje ono jako funktor zdaniotwórczy od jednego argumentu. funktora zdaniotwórczego „jest” od argumentów nazwowych oraz orzecznika orzeczenia imiennego. Np. jak „Jest naturalny księżyc naszej planety”. jak by się to mogło wydawać. Zdania proste mogą być ujmowane bądź w schemat funkcji „a jest b” (budowa podmiotowo-orzecznikowa zdania). bądź w schemat funkcji „a ma własność f. W pierwszym z tych przypadków zdanie składa się z podmiotu. Ograniczymy się więc do przykładów możliwie prostych i bezspornych. przecinek czy też zawieszenie głosu. itd. „Jan śpi”. takie ujednolicenie struktury wszelkich zdań prostych (kategorycznych) prowadzi do formułowania ich w postaci wypowiedzi. które brzmią w sposób bardzo sztuczny. Okazuje się jednak. co znów daje dziwaczne redakcyjnie ujęcia zdań podmiotowo-orzecznikowych („Piotr jest studentem” .zdaniotwórczego od argumentów zdaniowych spełniać może w praktyce np. W drugim . Sprawa odróżniania zdań prostych od zdań złożonych nie jest więc tak oczywista. który śpi”. by wszelkie zdania proste. np. które nie zawsze występuje jako funktor zdaniotwórczy od dwóch argumentów nazwowych. itd. sprowadzać do schematu podmiotowo-orzecznikowego „a jest b”. „Kot łapie myszy” . np. nawet te. Odwrotnie w nowszych ujęciach logiki spotyka się niejednokrotnie tendencję do sprowadzania wszelkich zdań prostych do zdań o schemacie „ƒ(a)”. np. że słowo „jest” to słowo wieloznaczne.jako „Kot jest (zwierzęciem) łapiącym myszy”. „Jan jest urzędnikiem”. muchy brzęczały. mianowicie w zdaniach takich.

Słowo Jest” może więc znaczyć tyle.od powietrza”. Wypowiedź „Jest (istnieje) A” (skrótowo: „ex A”) znaczy tyle. że jakieś indywiduum x. co „Klasa psów zawiera się w klasie kręgowców”.co skrótowo zapisujemy znakiem „x ∈ A”. co: „Klasa przedmiotów A nie jest pusta (przynależy do niej przynajmniej jeden przedmiot)”.orzekające. „Niektórzy studenci nie są pilni” . Są to z jednej strony zdania atomiczne . średniowieczna logika. „Pies jest kręgowcem”. W formie przeczącej słowu „jest” branemu w tym znaczeniu odpowiada w języku polskim zwrot „nie ma” („brak. którzy lubią logikę”. w których słowo „jest” występuje jako funktor dwuargumentowy. „Nie ma ptaków zimnokrwistych”. „Żaden notariusz nie jest analfabetą”. Zdania orzekające o istnieniu (czy nieistnieniu) przedmiotów jakiegoś rodzaju nazywamy zdaniami egzystencjalnymi. jak i orzecznik są nazwami generalnymi. że jakaś klasa A w całości czy w części zawiera się (nie zawiera się) w jakiejś klasie B. określona jednostka oznaczona nazwą indywidualną. Wśród zdań prostych sprowadzanych do struktury „a jest b”. występując jako łącznik definicji odnosi się do dwustronnego zawierania się. co „Jan przynależy (nie przynależy) do klasy górników”. Słowo „jest” (odpowiednio „nie ma”) w tym przypadku znaczy tyle. np. przynależy albo nie przynależy do określonej klasy A .orzekające. „Są studenci. „Pies jest kręgowcem” znaczy w zdaniu subsumpcyjnym tyle. „zawiera się”. nie istnieje”). „Każdy notariusz jest prawnikiem”. co „istnieje” („nie istnieje”). orzecznikiem-jakaś nazwa generalna. co wiąże się z innymi znaczeniami tego słowa. W zdaniu takim zarówno podmiot.to przykłady zdań subsumpcyjnych. Strukturą zdań subsumpcyjnych zajmowała się zwłaszcza dawniejsza. Z drugiej strony. w której . „Jan jest (nie jest) górnikiem” znaczy tyle. „Niektórzy studenci są pilni”. Podmiotem zdania atomicznego jest jakaś nazwa indywidualna. „przynależy do”. co: „istnieje”. czyli zamienności klas. są to zdania subsumpcyjne . przy czym np. należy wyróżniać dwa rodzaje. „Jest Opera w Poznaniu”.

„Niektóre S nie są. jak w tradycyjnej logice rozumiano zdania subsumpcyjne ogólne. iż jakieś przedmioty rodzaju S istnieją (interpretacja mocna).”) oraz zdania subsumpcyjne szczegółowe . oraz zdania przeczące . że klasa wymieniona w podmiocie zawiera się w klasie P. 4) zdania szczegółowo-przeczące o budowie „Niektóre S nie są P”. 3) zdania szczegółowo-twierdzące o budowie „Niektóre S są P”.. e.”. Wyróżniono mianowicie: 1) zdania ogólno-twierdzące o budowie „Każde S jest P”. Jednocześnie „według jakości” dzielono zdania subsumpcyjne na zdania twierdzące .. „Żadne S nie jest.. np.szczegółowe. że klasa ta nie zawiera się w klasie P.określających rodzaj zdania ze względu na „ilość” oraz „jakość”.” rozumiano w ten sposób. Mianowicie zwrot „Każde S jest.. np. P) oraz wyrażeń symbolizowanych literami a. „Każdy notariusz jest . „klasyczne zdania kategoryczne” albo „zdania kwadratu logicznego”).orzekające. że jego użycie przesądzało o tym. Łącząc omówione dwa podziały zdań subsumpcyjnych rozróżniono w tradycyjnej logice cztery rodzaje zdań (tzw. których schematem budowy są funkcje zdaniowe złożone ze zmiennych nazwowych (S.: „Żaden sędzia nie jest prokuratorem” (funkcja S e P)..: „Każdy szpak jest ptakiem” (funkcja S a P)... 2) zdania ogólno-przeczące o budowie „Żadne S nie jest P”.: „Niektórzy studenci są pracowitymi ludźmi” (funkcja S i P).orzecznik).orzekające o całej klasie S („Każde S jest... Odróżniano „według ilości” zdania subsumpcyjne ogólne . np.orzekające.: „Niektórzy studenci nie są palącymi papierosy” (funkcja S o P).. o5 . Należy jeszcze dodać kilka uwag o tym. „Żadne S nie jest.”). np. a jak .”. i.”...orzekające o niektórych przynajmniej S („Niektóre S są. Nazwy składowe zdań subsumpcyjnych oznaczano literami S (subiectum podmiot) oraz P (praedicatum .wszelkie zdania proste usiłowano sprowadzić do jakichś zdań subsumpcyjnych.

które są notariuszami.. jak i zdanie głoszące. a nie w znaczeniu „tylko niektóre”. Zwrot „niektóre są.” czy też „niektóre nie są.. czy istnieją czy nie istnieją królowie szwajcarscy. iż formułując dane zdanie ogólne nie chcemy przesądzać o istnieniu przedmiotów rodzaju S.prawnikiem” znaczy tyle.a nadto. Prawdziwe jest tedy zarówno zdanie „Wszelki notariusz jest prawnikiem”. używając bowiem słowa „wszelki” nie przesądzamy o tym. Litery a. W tym znaczeniu prawdziwe jest zdanie „Niektóre wróble są ptakami”. że istnieje jakaś jedna choćby osoba. czyli „nie wszystkie”. e. i.gdyż zdania te brane w interpretacji mocnej zakładają. że istnieją jakieś takie osoby. czy notariusze istnieją czy nie istnieją. że jeśli ktoś jest notariuszem. 5 . iż „Wszelki król szwajcarski jest monarchą”.. to jest też prawnikiem .” w zdaniach szczegółowych rozumiano jako „przynajmniej niektóre”. podczas gdy byłoby ono fałszywe.” (interpretacja słaba). czyli „co najmniej niektóre”... „Żaden syn bezdzietnej matki nie jest kobietą” . o wzięte zostały z łacińskich słów: „affirmo” („twierdzę”) oraz „nego” („przeczę”). używać tedy będziemy zwrotu „Wszelkie S są. Z tego też względu należy uważać za fałszywe zdania: „Każdy syn bezdzietnej matki jest mężczyzną”. Zdanie „Tylko niektórzy studenci są sportowcami” należałoby ująć w formach klasycznych zdań kategorycznych jako zdanie złożone „Niektórzy studenci są sportowcami i niektórzy studenci nie są sportowcami”. gdyby rozumieć je jako „Tylko niektóre wróble są ptakami”. Dla zaznaczenia.. która jest synem bezdzietnej matki.

funktorów zdaniotwórczych od argumentów zdaniowych. jeśli chodzi o nazwy konkretne . Stopień złożoności może być zresztą dowolny: można budować zdania złożone ze zdań złożonych. Najważniejsze z logicznego punktu widzenia rodzaje funktorów zdaniotwórczych od argumentów zdaniowych i w związku z tym . ale też coś o tych przedmiotach orzeka. np. itp. Rodzaj tego funktora wyznacza rodzaj zdania złożonego. (Zauważmy. § 7. niemieckiemu Richter. że q]. to moja myśl ku czemuś się zwraca: mianowicie. że to samo pojęcie odpowiadać będzie równoznacznym nazwom w różnych językach.Co się tyczy zdań złożonych. Przeżycie odpowiadające wypowiedzianemu czy . to nie jest tak. francuskiemu juge i polskiemu „sędzia”). Jeśli czyjaś świadomość jest skłonna tak reagować na daną nazwę.najważniejsze rodzaje zdań złożonych omówione zostaną w następnym rozdziale.ku pewnej cesze występującej w pewnych przedmiotach. mówimy. nasza myśl nie tylko biernie zwraca się ku pewnym przedmiotom. nie tylko wybiera je spośród innych. czyli . W funkcjach zdaniowych przedstawiających schemat budowy zdania złożonego sposób powiązania wyrażeń funktorami oznacza się nawiasami. ku zdarzeniom pewnego rodzaju. że ów ktoś przyswoił sobie pojęcie odpowiadające danej nazwie6. analiza ich struktury sprowadza się przede wszystkim do analizy różnego rodzaju spójników międzyzdaniowych. a gdy chodzi o nazwy abstrakcyjne . Gdy wypowiadamy zdanie. że p.w języku logiki .: Jeżeli [(jeżeli p. to samo pojęcie odpowiada angielskiemu słowu judge. jak w algebrze. Odpowiedniki zdania w naszej świadomości Jeśli wypowiadam ze zrozumieniem pewną nazwę. funktorów służących do budowania zdań złożonych ze zdań prostszych. to q) i nie jest tak.ku osobom czy rzeczom posiadającym cechy wskazane w treści danej nazwy.

Natomiast pojęcie w sensie logicznym to tyle. że tak a tak jest czy też tak a tak nie jest. lecz po wahaniach. które jest odpowiednikiem zdań wypowiadanych „na serio” i z przekonaniem. przypominając sobie różne zdarzenia wczorajszego dnia. a ja nie mam żadnych przeświadczeń w tej kwestii: waham się z odpowiedzią. pytają mnie. co znaczenie danej nazwy generalnej. Wydaje sąd osoba. która żywi ugruntowane przeświadczenie. Zdania służą przede wszystkim do wyrażania naszych sądów. że tak a tak jest. Sąd jest przeżyciem. że sąsiad był wczoraj w domu. co głosi dane zdanie. że mój sąsiad był wczoraj w domu. które głosi. że tak a tak nie jest (czy odwrotnie). choć nie z każdym formułowanym zdaniem łączy się sąd osoby mówiącej czy słuchającej takiej wypowiedzi. że słyszałem przez drzwi głos sąsiada . jak głosi zdanie. aż wreszcie przypominam sobie. czy to prawda. sąd.usłyszanemu zdaniu może polegać na tym. 6 . Mowa tu o pojęciu w sensie psychologicznym. wiązać ktoś może sąd odrzucający to zdanie. że dana osoba wydaje sąd albo przypuszcza. Wydanie sądu następować może nie od razu. albo tylko rozumie.i wtedy dopiero wydaję sąd. że tak jest. Czasem zresztą ze zdaniem.

że ktoś kłamie (np. o co chodziłoby komuś. rozdz. ale w ogóle nie żywimy żadnych przeświadczeń co do jego wartości logicznej.to nie przeżywamy wtedy w związku z danym zdaniem ani sądu. że wypowiadamy jakieś zdanie. ale takiego sądu bynajmniej nie wydajemy. Zadania .co innego wtedy myślą. W tym przypadku nie mamy ustalonego przeświadczenia. to znaczy wypowiadać zdania fałszywe sądząc. ani nawet przypuszczeń: pomyśleliśmy sobie. gdy ktoś zeznając kłamie.mówi prawdę. I § 4). Jeśli powiadamy sobie: „To jasne. że wystarczy najlżejsze skrzywienie egzaminatora. ludzie mogą się mylić. albo brać zdania prawdziwe za zdania fałszywe. ale ponieważ myli się w swym sądzie (Piotr wbrew temu. ale kto tam wie. że Piotr jest w domu). który w czasie egzaminu „zgaduje” odpowiedź na pewne pytanie. karnego wyznacza karę za zeznawanie przed sądem nieprawdy . kto wydawałby taki sąd. więc kłamiąc . że tak jest. Art.oczywiście za świadome zeznawanie nieprawdy . to znaczy wypowiadać jakieś zdania wbrew swym przeświadczeniom . czy to prawda” . co ono głosi. by wzbudzić przeświadczenie (równie zresztą słabe!). choć myśli. co zapowiadał. Student. co tu napisano. iż rzeczywiście tak jest. ma tak słabe przeświadczenie. które wypowiadamy. jak głosi zdanie. W tym ostatnim przypadku może się zdarzyć. że tak właśnie jest. wybrał się jednak do kina). czasem może ono wyrażać tylko nasze przypuszczenie. że właśnie tak nie jest. Należy odróżniać kłamstwo od omyłki. Ludzie mogą kłamać. wyraża nasz sąd. A może być też i tak. Niezależnie od tego. że są to zdania prawdziwe. a co innego podają za prawdę. wbrew swym przeświadczeniom powiada. a przy tym mówi nieprawdę (por. że Piotr jest w kinie. lecz tylko skłonność do przyjmowania. 247 § 1 kod. jak mówi.a więc karze za kłamstwo w tych tylko przypadkach. rozumiemy.Nie zawsze jednak zdanie.

ze względu na wiek. która ukończyła 18 lat. 9. które poprzednio uznawał za fałszywe. „Zapada zmrok”. Dokonaj takich uzupełnień. że nie rozumie on. czy wypowiedzią niezupełną? 8. „Jan zawarł umowę”. Sformułuj własny przykład funkcji zdaniowej o 3 zmiennych nazwowych i dokonaj jej konkretyzacji . co to jest zdanie w sensie logicznym”? 2.” jest zdaniem w sensie logicznym? 4. Osobą pełnoletnią nazywamy osobę. Czy można rozstrzygnąć przez doświadczenie. Czy jeśli ktoś uzna za prawdziwe zdanie. jeśli umieścimy . jaka jest wartość logiczna wypowiedzi mającej postać zdania orzekającego. Czy napis „Jan widział babkę dnia 2 XI 1993 r. czy rozumie on. „Powiedz. lecz zawierającej słowo dla wszystkich niezrozumiałe? 3. by poniższe wypowiedzi niezupełne zmieniły się w zdania w sensie logicznym: „Przyszedł”. Czy powstanie zdanie prawdziwe. która według przepisów prawa obowiązujących w danym kraju ma. „Ewa Nowak dnia 27 VIII 93 r. zmieni się wartość logiczna tego zdania? 5. Czy to są zdania w sensie logicznym: „Czyżby ta wypowiedź Jana dowodziła w sposób całkowicie pewny.przez wykonanie odpowiednich podstawień. co to jest zdanie w sensie logicznym”. jest osobą pełnoletnią” jest zdaniem w sensie logicznym. jaka jest różnica między zdaniem w sensie logicznym a zdaniem w sensie gramatycznym?”. pełną zdolność do działań prawnych (wiek ten bywa różny w różnych krajach). 7. Czy wyrażenie „Osoba. zadała Janowi Barczowi pytanie.1. Czy przez odwołanie się do doświadczenia mógłby ktoś próbować wykazać fałszywość zdania „Wszystkie punkty okręgu narysowanego na płaszczyźnie są jednakowo odległe od jego środka”? O czym świadczyłoby podjęcie takiej próby? 6.

to y jest życzliwy dla x. „Jest wielu studentów. „Prokurator jest urzędnikiem”. Wśród następujących zdań wyróżnij zdania atomiczne. „Repertorium jest spisem spraw pewnego rodzaju według kolejności. 11.w zdaniach egzystencjalnych? 12. „jest to tyle. subsumpcyjne i egzystencjalne: „Ośrodkiem pewnego układu planetarnego jest słońce”.. który by wszystkim dogodził”. „Największe w Polsce miasto jest miastem nadrzecznym”. że nie uczył się logiki”.kwantyfikator ogólny. to Hanna”. „Bywa.. Czy zdaniu „Maciej Adamczewski jest . „Jeszcze się taki nie narodził. „Trafiają się dobrzy matematycy wśród studentów nauk humanistycznych”. co” (oczywiście przypadek rzeczowników związanych ze słowem . Rozstrzygnij. którzy już na pierwszym roku studiów myślą o przyszłej pracy magisterskiej”. w jakiej wpływają one do sądu”. czy poniższe wypowiedzi są zdaniami prostymi czy złożonymi: „Jan i Piotr byli wczoraj na wycieczce”. Sformułuj zdanie atomiczne. „Andrzej i Elżbieta są małżeństwem”. zawiera się w klasie”. Sprowadź do struktury zdania z kwadratu logicznego następujące wyrażenia: „Na Mazowszu co panna. b) Jeżeli x jest życzliwy dla y. przed funkcją: a) Jeżeli x jest krewnym y. 13. to y jest większe od x? 10. odnoszący się do zmiennych x oraz y. a ilu . c) Jeżeli x jest większe od y. 15. „Andrzej śpi lub czyta gazetę”. „istnieje”. „Czasem gra nie warta świeczki”.Jest” może ulec w związku z tym zmianie): „Piotr jest studentem”. w którym byłaby mowa o Twoich cechach osobistych. 14. „Ośrodkiem naszego układu planetarnego jest Słońce”. „Jest wiele słońc we wszechświecie”. że prawnik żałuje na starość. Zastąp słowo „jest” w poniższych zdaniach odpowiednio słowami: „przynależy do klasy”. to y jest krewnym x. Ilu argumentów wymaga funktor zdaniotwórczy „jest” w zdaniach atomicznych i subsumpcyjnych. „klasa.

Podaj przykłady zdań. Rozdział VII FUNKTORY PRAWDZIWOŚCIOWE A SPÓJNIKI MIĘDZYZDANIOWE MOWY POTOCZNEJ § 1. których sens rozumiesz. Taki właśnie charakter mają wprowadzane przez logikę funktory prawdziwościowe. Inaczej mówiąc. jaka jest wartość logiczna całego zdania zbudowanego za pomocą tego . że twierdzenia jej zaczęto formułować za pomocą wyrażeń branych w jakimś ściśle określonym znaczeniu. i takich. a niezależnie od treści tych zdań. zdań. Pojęcie funktora prawdziwościowego Rozwój nowoczesnej logiki stał się możliwy między innymi dzięki temu. stanowiącym uściślenie. a często uproszczenie sensu niedostatecznie jasnych wyrażeń mowy potocznej. przy którym na podstawie samej tylko wartości logicznej jego argumentów zdaniowych. Podaj własny przykład sytuacji. których znaczenie określane jest przez to. w której ktoś kłamiąc mówi prawdę. Są to takie funktory zdaniotwórcze o argumentach zdaniowych. którym odpowiadają przypuszczenia. można jednoznacznie określić. iż przy danej wartości logicznej argumentów zdaniowych takiego funktora jednoznacznie określona jest wartość logiczna całego zdania zbudowanego z tego funktora i z tych argumentów. funktorem prawdziwościowym nazywamy taki funktor zdaniotwórczy o argumentach zdaniowych. ale co do których prawdziwości nie żywisz żadnych przeświadczeń. którym naprawdę odpowiadają wydane przez Ciebie sądy.robotnikiem w fabryce chemicznej w Kędzierzynie” odpowiada jakiś sąd przez Ciebie wydany? Wyjaśnij to bliżej. 17. 16.

funktorów prawdziwościowych od jednego argumentu zdaniowego może być cztery (oznaczamy je tymczasowo ƒ1. Całe zaś zdanie zbudowane z tego funktora i zdania składowego nazywamy negacją tego zdania składowego. w której w zależności od wartości logicznej argumentu zdaniowego p określać się będzie wartość logiczną zdania złożonego zbudowanego z jednego z tych czterech funktorów oraz zdania p jako argumentu. Funktory ƒ1 oraz ƒ4 mają znaczenie. Funktor ƒ2 ma tę właściwość. że przyjęliśmy dwie tylko wartości logiczne zdań: prawdę (co oznaczać będziemy liczbą 1) albo fałsz (co oznaczać będziemy liczbą 0). stawianym przed argumentem zdaniowym (stosowano też znaki: p'. Natomiast istotną doniosłość ma funktor ƒ3. p ).zdanie fałszywe. Sporządzimy tedy odrębne zestawienie zależności między wartością logiczną dowolnego zdania p oraz wartością logiczną zdania złożonego z funktora negacji oraz zdania p. f2. łatwo zauważyć. taka mianowicie. a w połączeniu ze zdaniem fałszywym . Biorąc pod uwagę. Np. które trudno byłoby odtworzyć podając równoznaczne wyrażenie mowy potocznej. Skoro w ten sposób skonstruowaliśmy pojęcie funktora prawdziwościowego. bez którego zresztą w praktyce mowy potocznej możemy się obejść. że w połączeniu z dowolnym zdaniem prawdziwym tworzy zdanie prawdziwe. Znaczenie tych czterech funktorów określimy za pomocą tabeli. ile jest możliwych zestawień wartości logicznej zdań składowych oraz wartości logicznej zdania złożonego. . Piotr jest pracowity”). zbudowanego z danego funktora prawdziwościowego i danych zdań. który nazywamy funktorem negacji i oznaczamy znakiem ~.funktora. Można by odczytać ten funktor w języku polskim jako słowo „zaiste” („Zaiste. iż liczba takich funktorów musi być ograniczona. f3 oraz f4).

a zarazem warunkiem koniecznym fałszywości ~ p (jeżeli nie jest tak. w tym przypadku . Prawdziwość zdania składowego jest warunkiem wystarczającym fałszywości zdania ~ p (jeżeli p prawdziwe. to ~ p fałszywe). . które nazywamy matrycą funktora prawdziwościowego. iż funktor ten pod niektórymi względami ma właściwości podobne do właściwości znaku mnożenia). 2) jeżeli funktor negacji uzupełnia się zdaniem fałszywym. teoretycznie 16. Podobnie fałszywość p jest warunkiem i wystarczającym. składa się z czterech wierszy uwzględniających różne możliwości co do dwóch wartości logicznych dwóch zdań składowych. i koniecznym prawdziwości zdania złożonego ~ p. Z tych szesnastu funktorów omówimy tylko kilka. wreszcie . Funktorów prawdziwościowych dwuargumentowych może być. funktor dysjunkcji. to ~ p nie jest fałszywe). ze względu na to. Kpq. Mianowicie omówimy: funktor koniunkcji. powstaje zdanie fałszywe. funktor równoważności. które mają doniosłość praktyczną z tego względu. p&p. Funktor koniunkcji oznaczamy znakiem • stawianym między zdaniami składowymi (obecnie używa się też innych znaków: p ∧ q.przez dwa postulaty. jest w swej istocie jego definicją. że w mniejszym czy większym przybliżeniu odpowiadają im co do znaczenia niektóre spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej. ze względu na liczbę możliwych zestawień wartości logicznych. funktor alternatywy rozłącznej. ale w niniejszym podręczniku zachowujemy znakowanie p • q. Matryca funktora koniunkcji. 1) Jeżeli funktor negacji uzupełnia się zdaniem prawdziwym.funktor implikacji. jako funktora dwuargumentowego. powstaje zdanie prawdziwe. funktor alternatywy nierozłącznej.Zestawienie takie. że p jest prawdziwe.

przy czym taka wielokrotna koniunkcja będzie prawdziwa wtedy i tylko wtedy.Zdanie złożone zbudowane za pomocą tego funktora nazywamy koniunkcją. to dla prawdziwości całego takiego zdania złożonego wystarcza prawdziwość przynajmniej jednego zdania składowego. Natomiast warunkiem wystarczającym i zarazem koniecznym fałszywości alternatywy zwykłej jest fałszywość obu zdań składowych. Jak widać. Funktor alternatywy nierozłącznej oznaczany jest znakiem ∨ . Jeżeli kolejno znakiem alternatywy nierozłącznej łączymy kilka zdań. Matryca tego funktora dwuargumentowego składa się z następujących czterech wierszy: Zdanie złożone zbudowane za pomocą tego funktora nazywamy alternatywą nierozłączną (zwykłą). Jak widać z matrycy. Funktor koniunkcji może być kolejno stawiany między zdaniami o dowolnej liczbie (p • q • r • s • t • w). warunkiem wystarczającym prawdziwości alternatywy zwykłej jest prawdziwość choćby jednego argumentu zdaniowego (prawdziwość obu zdań składowych nie jest konieczna). Apq). ale dla fałszywości całego zdania . Pod pewnymi względami ma on właściwości podobne do właściwości znaku dodawania (używa się też znaków: p+q. Fałszywość obu zdań składowych nie jest warunkiem koniecznym fałszywości koniunkcji. warunkiem wystarczającym i zarazem koniecznym prawdziwości koniunkcji jest prawdziwość obu zdań składowych. gdy wszystkie jej zdania składowe będą prawdziwe. Natomiast fałszywość choćby jednego zdania składowego jest warunkiem wystarczającym fałszywości koniunkcji. gdyż już przy jednym zdaniu fałszywym całość jest fałszywa.

konieczna jest fałszywość wszystkich zdań składowych. Funktor alternatywy rozłącznej jest rzadko spotykany w logice formalnej, stąd nie ustalił się dlań odrębny znak. Dla prawników jednak rozróżnianie alternatywy rozłącznej i nierozłącznej ma często istotną doniosłość. Dla funktora tego używać będziemy znaku ⊥ .

Zbudowane za pomocą tego funktora zdanie złożone, zwane alternatywą rozłączną, jest prawdziwe, gdy jeden i tylko jeden z argumentów zdaniowych jest prawdziwy oraz jeden i tylko jeden jest fałszywy. Dla fałszywości alternatywy rozłącznej wystarcza, aby argumenty były tej samej wartości logicznej (oba prawdziwe albo oba fałszywe). Łącząc tym funktorem kolejno kilka zdań, należy użyć nawiasów wskazujących sposób powiązania par tych zdań, gdyż w przypadku braku nawiasów powstawałyby wątpliwości co do sposobu rozumienia takiego wyrażenia złożonego. Funktor dysjunkcji oznaczony jest znakiem /. Jego matryca przedstawia się następująco:

Zbudowane za pomocą tego funktora zdanie złożone, zwane dysjunkcją, jest prawdziwe, jeśli przynajmniej jedno ze zdań składowych jest fałszywe. Prawdziwość obu zdań składowych jest warunkiem wystarczającym fałszywości dysjunkcji. Funktor ten daje więc zdanie prawdziwe łącząc takie dwa zdania, które nie są oba prawdziwe, to znaczy jedno z nich albo oba są fałszywe. Wiązanie tym funktorem kolejno większej liczby zdań wymagałoby użycia nawiasów. Funktor równoważności oznaczamy znakiem ≡ . Jego matryca przedstawia się następująco:

Tak zbudowane zdanie złożone, zwane równoważnością, jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy oba zdania składowe są tej samej wartości logicznej, fałszywe - jeśli zdania są odmiennej wartości logicznej. Funktorem tym nie można łączyć kolejno więcej niż dwóch zdań bez użycia nawiasów, gdyż w przypadku braku nawiasów wyrażenie takie mogłoby być rozumiane na różne sposoby. Porównując matrycę równoważności i matrycę alternatywy rozłącznej spostrzegamy, że ta ostatnia przewiduje prawdziwość zdania złożonego wtedy tylko, gdy równoważność jest fałszywa, a fałszywość - gdy równoważność jest prawdziwa. Dlatego też można łatwo obyć się bez znaku funktora alternatywy rozłącznej, zastępując p ⊥ q przez ~ (p ≡ q). Podobnie zresztą dysjunkcję zastąpić można przez negację koniunkcji złożonej z tych samych zdań. Wszystkie omówione dotąd funktory prawdziwościowe dwuargumentowe mają tę właściwość, że rola każdego ze zdań składowych była przy budowaniu zdań złożonych jednakowa, kolejność tedy łączonych zdań składowych nie odgrywała roli. Odmiennie natomiast przedstawia się to przy posługiwaniu się funktorem implikacji, na który zwrócić trzeba szczególną uwagę. Funktor implikacji oznaczamy znakiem ⊃ skierowanym od pierwszego zdania, które nazywamy poprzednikiem implikacji, w stronę drugiego zdania, które nazywamy następnikiem implikacji. Matryca implikacji ujawnia, iż rola tych zdań jest odmienna.

Całość tak złożonego zdania zwana jest implikacją. Implikacja jest fałszywa jedynie wtedy, gdy pierwsze jej

zdanie składowe (poprzednik) jest prawdziwe, a drugie (następnik) - fałszywe. W pozostałych trzech przypadkach implikacja, według tej matrycy, jest prawdziwa. Można byłoby więc, inaczej to formułując, przyjąć definicję, że p ⊃ q jest równoznaczne ze stwierdzeniem, iż nie jest tak, że zarazem są prawdziwe: zdanie p oraz zdanie: nie jest tak, że q. Definicję tę zapisujemy, używając znaku - jako znaku df równoznaczności definicyjnej (łącznika definicji), następująco: Dla prawdziwości implikacji p ⊃ q wystarcza, aby zachodził przynajmniej jeden z dwóch warunków: 1) aby fałszem było zdanie p, 2) aby prawdą było zdanie q. Jeśli więc spełni się przynajmniej jeden z tych warunków, to nie zajdzie przypadek przewidziany w drugim wierszu matrycy, w którym to przypadku - i tylko w tym implikacja staje się fałszywa. Możemy więc też sformułować następującą definicję: Warunkiem wystarczającym prawdziwości implikacji jest więc fałszywość poprzednika. Jest nim także prawdziwość następnika. Warunkiem wystarczającym i koniecznym fałszywości implikacji jest, aby zarazem poprzednik był prawdziwy, a następnik fałszywy. O jakichkolwiek dwóch zdaniach, które tworzą prawdziwą implikację, mówimy, że pierwsze z nich implikuje drugie. Prawdziwy poprzednik implikacji implikuje tylko prawdziwy następnik (bo w przypadku przewidzianym w drugim wierszu matrycy implikacja jest fałszywa i wobec tego nie zachodzi stosunek implikowania między poprzednikiem a następnikiem); natomiast fałszywy poprzednik implikować może zarówno prawdziwy, jak i fałszywy następnik. Omówione funktory prawdziwościowe łączyć mogą nie tylko zdania, ale i funkcje zdaniowe. Implikację, równoważność itd. zbudowane ze zdań w sensie logicznym nazywamy implikacją, różnoważnością itd. materialną. Jest to oczywiście jakieś zdanie złożone. Natomiast implikację,

równoważność itd. zbudowaną za pomocą danego funktora prawdziwościowego z funkcji zdaniowych (czy w języku potocznym - wypowiedzi zdaniowych niezupełnych) nazywamy implikacją, równoważnością itd. formalną. Jest to oczywiście jakaś funkcja zdaniowa złożona z prostszych funkcji składowych, i stanowi ona ogólny schemat budowy dla wszelkich zdań złożonych, które powstawałyby przez konkretyzację - podstawienie określonych wyrażeń na miejsce zmiennych w tych funkcjach składowych. Nawiązując do informacji z rozdz. I § 3 zanotować należy, iż wyróżniliśmy następujące rodzaje funktorów:

Funktory prawdziwościowe są znakami wprowadzonymi w sposób umowny przez logikę formalną w drodze definicji projektujących. Tym z nich jednak, których matryce omawialiśmy, w przybliżeniu odpowiadają znaczeniem pewne spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej. Obecnie więc, co z punktu widzenia praktycznych zastosowań logiki ma szczególną doniosłość, rozważymy, jak te funktory prawdziwościowe mogą być odczytywane w mowie potocznej i jakie różnice zachodzą między tymi funktorami a spójnikami międzyzdaniowymi występującymi w mowie potocznej. Omówimy kolejno pojęcie negacji, koniunkcji, alternatywy nierozłącznej i rozłącznej, dysjunkcji, równoważności i implikacji (odpowiednio: spójników międzyzdaniowych i złożonych zdań), tak jak są one rozumiane w mowie potocznej1. Przypomnieć należy z kursu szkoły średniej, że znaki użyte do oznaczenia funktorów prawdziwościowych mogą być też rozumiane np. jako znaki dla typów połączeń elektrycznych, a 1 oraz O - jako wystąpienie czy brak
1

napięcia w danym fragmencie obwodu elektrycznego. Co do używanych w logice znaków patrz: Logika formalna. Zarys encyklopedyczny z zastosowaniem do informatyki i lingwistyki, red. W. Marciszewski, Warszawa 1987, s. 429. § 2. Negacja Znalezienie odpowiednika funktora negacji w mowie potocznej nie jest trudne. Odpowiada mu w języku polskim zwrot „Nie jest tak, że...”, a często również zwrot „Nieprawda, że...”. Ten drugi jest bardziej rozpowszechniony, choć jest mniej w tym przypadku właściwy, gdyż, gdyby go brać w ścisłym znaczeniu, powstawałyby przy jego użyciu zdania sformułowane w metajęzyku, języku II stopnia, orzekające coś o wartości logicznej zdania użytego jako argument - a nie twierdzenia w języku I stopnia, głoszące, że tak a tak nie jest. Nie bacząc jednak na tę istotną różnicę, ze względów stylistycznych używać będziemy, w braku innych zastrzeżeń, obu tych zwrotów zamiennie. Zresztą w mowie potocznej negację jakiegoś zdania formułuje się najczęściej nie w ten sposób, że zwrot negujący stawiamy przed zdaniem („Nie jest tak, że Jan jest obecnie sędzią”), lecz poprzez umieszczenie zwrotu negującego wewnątrz zdania („Jan nie jest obecnie sędzią”). W języku polskim reguły posługiwania się takimi zwrotami negacyjnymi wewnątrzzdaniowymi są nader zawiłe i nie zawsze konsekwentne. Wobec tego z takim wewnątrzzdaniowym umieszczaniem zwrotu negacyjnego wiązać się mogą liczne nieporozumienia, które omówimy bliżej w rozdziale XII. Konieczne jest przy tym uważne odróżnianie zdań względem siebie sprzecznych i zdań względem siebie przeciwnych. Taką parę zdań, z których jedno jest negacją drugiego, nazywamy parą zdań względem siebie sprzecznych. Parę zdań względem siebie sprzecznych będą więc tworzyć np. zdania:,,Ratusz poznański ma na szczycie orła” oraz „Nie jest tak, że ratusz poznański ma na szczycie orła”. Albo: „Wszyscy studenci lubią logikę” oraz „Nie jest

tak, że wszyscy studenci lubią logikę” (niektórzy nie lubią). Łatwo zauważyć, że zdanie sprzeczne względem zdania prawdziwego jest zdaniem fałszywym, a zdanie sprzeczne względem zdania fałszywego jest zdaniem prawdziwym. W związku z tym, w odniesieniu do zdań względem siebie sprzecznych można sformułować następujące ważne twierdzenia logiczne: zasadę sprzeczności, zasadę wyłączonego środka i zasadę podwójnego przeczenia. Zasada sprzeczności głosi, że dwa zdania względem siebie sprzeczne nie mogą być oba prawdziwe. Zasada wyłączonego środka głosi, że dwa zdania względem siebie sprzeczne nie mogą być oba fałszywe. Ta ostatnia zasada bywa też nazywana „zasadą wyłączonego trzeciego”, a to dlatego, iż głosi ona, że wyłączone jest to, by fałszywe było jakieś zdanie p i fałszywe było zdanie głoszące, że nieprawda, iż p (negacja zdania p), a prawdziwe - jakieś trzecie zdanie, pośrednie między zdaniami „p” i „nieprawda, że p”. Z zasady sprzeczności i zasady wyłączonego środka wziętych łącznie można wysunąć wniosek, iż z dwóch zdań względem siebie sprzecznych jedno (i tylko jedno) jest prawdziwe oraz jedno (i tylko jedno) jest fałszywe. Wniosku tego nie można jednak utożsamiać z żadną ze wspomnianych dwóch zasad i nie da się go wyprowadzić z którejś z tych zasad z osobna. Trzecia z zasad dotyczących negacji, zasada podwójnego przeczenia, głosi, że negacja negacji jakiegokolwiek zdania ma taką samą wartość logiczną, jak owo zdanie, które zostało podwójnie zanegowane. Wspomniane trzy twierdzenia (oznaczamy je jako T1, T2, T3) nazywano ongiś „podstawowymi zasadami myślenia”, ze względu na ich rolę w logice dwuwartościowej. Posługując się symbolami poznanych funktorów prawdziwościowych, twierdzenia te można zapisać następująco: T 1 Zasada sprzeczności: (p • ~ p) T 2 Zasada wyłączonego środka: ~

p

~p T 3 Zasada podwójnego przeczenia: ~ (~ p) p≡

„Zasady”, o których mowa, są oczywistymi konsekwencjami zdefiniowanego przez matrycę znaczenia znaku negacji w logice dwuwartościowej. Jeżeli bywają one przez kogoś kwestionowane, to albo wiąże się to z odrzuceniem koncepcji negacji w logice dwuwartościowej, albo z różnymi, niekiedy banalnymi, nieporozumieniami. To prawda, że deszcz jest pożyteczny, i zarazem to nieprawda, że deszcz jest pożyteczny - ale tylko w rozumieniu kogoś takiego, kto nie dostrzega, iż w różny sposób konkretyzując wypowiedź niezupełną „deszcz jest pożyteczny” otrzymuje się rozmaite zdania w sensie logicznym, z których jedne są prawdziwe, a drugie fałszywe. To prawda, że niektórzy studenci lubią logikę, i zarazem prawda, że niektórzy studenci nie lubią logiki tyle tylko, że te dwa zdania nie są wzajemnie negacjami. Negacją zdania „Niektórzy studenci lubią logikę” jest zdanie „Nie jest tak, że niektórzy studenci lubią logikę”, co jest równoznaczne ze zdaniem „Żaden student nie lubi logiki”, a nie ze zdaniem „Niektórzy studenci nie lubią logiki”. Można też twierdzić, że prawdą jest i to, że Piotr Nowak lubił logikę, i to, że Piotr Nowak nie lubił logiki jeśli się domyślnie odnosi tę wypowiedź do Piotra Nowaka z dwóch różnych okresów, między którymi nastąpiła zmiana stosunku Piotra Nowaka do logiki. Można też twierdzić, że prawdą jest, że na danym miejscu wybudowano dom, i prawdą jest, że nie jest tak, że na danym miejscu wybudowano dom - jeśli w danym miejscu postawiono dom w stanie surowym, a zwrotowi „wybudowano dom” raz nadaje się znaczenie: „wzniesiono mury i dach domu”, a drugim razem - znaczenie: „zakończono budowę domu”. Pamiętać jednak należy, że zasada sprzeczności i zasada wyłączonego środka dotyczą

zdań w sensie logicznym (a nie: wypowiedzi niezupełnych) sprzecznych względem siebie w omówionym poprzednio rozumieniu (a nie jakimś innym, np. takim, że są to zdania opisujące jakieś zjawiska ze sobą kolidujące, ścierające się w jakiś sposób). W szczególności należy odróżniać parę zdań sprzecznych, z których jedno jest negacją drugiego, wobec czego jedno z nich jest prawdziwe, a jedno fałszywe, od pary zdań przeciwnych, to jest takich, iż prawdziwość któregokolwiek z nich przesądza o fałszywości drugiego, ale fałszywość któregoś z tych zdań nie przesądza o prawdziwości drugiego zdania. Zdanie „Piotr jest obecnie czynnym lotnikiem” oraz zdanie „Piotr jest obecnie niewidomy” odnoszone do tego samego czasu na pewno nie są oba prawdziwe, ale nie jest wykluczone, że oba są fałszywe. Są to zdania przeciwne, a nie zdania sprzeczne. Zdaniem sprzecznym do zdania „Piotr jest czynnym lotnikiem” jest zdanie „Nie jest tak, że Piotr jest czynnym lotnikiem”, które ma zupełnie inne znaczenie niż zdanie „Piotr jest niewidomy” i może mieć odmienną wartość logiczną. Tylko niewielka część ludzi, o których można prawdziwie orzec, że nie są lotnikami, to ludzie niewidomi. Zdanie „Kruk jest czarny” i zdanie „Kruk jest biały” to zdania przeciwne, a nie sprzeczne. Co innego znaczy bowiem „jest biały”, a co innego - „nie jest tak, że jest czarny” (będąc białym, albo zielonym, czerwonym, pomarańczowym itd.). Do nieporozumień należy pogląd, iż zasada sprzeczności nie da się pogodzić ze zmiennością świata, jako że w toku zmian jakiś przedmiot jakoby zarazem jest jakiś i taki nie jest. Zasada sprzeczności dotyczy tego, że jakieś odpowiednio do naszego stopnia zainteresowania daną kwestią skonkretyzowane zdanie w sensie logicznym i dokładna jego negacja nie są oba zdaniami prawdziwymi, a nie tego, że jakieś dwa zdania, z których jedno orzeka coś o jakimś przedmiocie w chwili t, a drugie - o tymże przedmiocie, ale w chwili następującej po chwili t, oba są prawdziwe, choć jedno przypisuje temu przedmiotowi jakąś cechę, a drugie mu jej odmawia.

Nieporozumienia spowodowane być mogą przez pewne domyślne założenia, wiązane ze sformułowaniem danego stwierdzenia. Fałszem jest, że zgubiłeś rogi, oraz fałszem jest, że nie zgubiłeś rogów. Nie obala ten przykład (nad którym zastanawiali się już starożytni Grecy) zasady wyłączonego środka: skoro bowiem ktoś mówi, że zgubił rogi, to wypowiedź ta zmusza do domysłu, że miał on rogi. Domyślny sens przytoczonych zdań jest więc taki: „Miałeś rogi i je zgubiłeś” oraz „Miałeś rogi i nie zgubiłeś ich”. Skoro oba te zdania częściowo stwierdzają to samo, to nie są one zdaniami względem siebie sprzecznymi, nie narusza więc zasady wyłączonego środka to, że oba są fałszywe. Zasada podwójnego przeczenia każe wnosić, iż np. zdanie „Nieprawda, że nie jest tak, iż dziś jest niedziela” ma taką samą wartość logiczną, jak zdanie „Dziś jest niedziela”. Wiemy, że wypowiedź „Dziś jest niedziela” jest wieloznaczna, codziennie ma inne znaczenie, codziennie o godz. 24.00 staje się innym zdaniem w sensie logicznym. Jeśli zostanie wypowiedziana w niedzielę, to staje się zdaniem prawdziwym, a wtedy zdanie „Nie jest tak, że dziś jest niedziela”, jako negacja zdania prawdziwego, staje się zdaniem fałszywym, a znów negacja takiego zdania staje się zdaniem prawdziwym. Jeśli wspomniane słowa wypowiedziano w dzień roboczy, wypowiedź „Dziś jest niedziela” staje się zdaniem fałszywym, a więc negacja tego zdania jest prawdziwa, a negacja negacji jest fałszywa. W wypowiedziach mowy potocznej trzeba jednak bardzo uważać, gdyż język polski nie jest pod tym względem tak konsekwentny, jak inne języki, w których, jak mówimy, podwójne przeczenie znosi się. W języku polskim często używamy dwóch wyrazów zaprzeczających na raz, które jednak nie znoszą się wzajemnie i nie dają zdania twierdzącego: Np.: „Nigdy perpetuum mobile nie zostanie zbudowane” - to wypowiedź zaprzeczająca: gdybyśmy to wyrażenie słowo po słowie przełożyli na język łaciński czy francuski, wyrażałoby ono właśnie stwierdzenie. Ale gdy powiadamy po polsku: „Nieprawda, że Jan nie jest złodziejem”, to chcemy przez to stwierdzić właśnie, że Jan złodziejem jest.

§ 3. Koniunkcja Znalezienie odpowiednika funktora koniunkcji w mowie potocznej również nie sprawia większych trudności. Funktorowi temu odpowiadają w języku polskim takie słowa, jak „i” czy „oraz” traktowane jako spójnik międzyzdaniowy. Spotykamy w języku polskim inne jeszcze słowa, których używa się dla stwierdzenia, że oba wymienione zdania uważamy za prawdziwe, np. słowa „a”, „chociaż”. Słowa te mają jednak bardziej złożone znaczenie niż funktor koniunkcji jako funktor prawdziwościowy. Wyraźnie bowiem odwołują się one do treści zdań, które łączą. Używając spójnika „a” zaznaczamy ponadto, że drugie zdanie jest w jakiś sposób odmienne czy niezgodne z pierwszym. Używając spójnika „chociaż” zaznaczamy, że to, co głosi jedno zdanie, jest czymś nieoczekiwanym ze względu na drugie. Mówi się tedy po polsku: „Piotr śpi, a Jan czuwa”, natomiast nie mówi się: „Piotr śpi, a Jan śpi”. Mówi się: „Jan czuwa, chociaż jest zmęczony”, ale nie mówi się: „Jan śpi, chociaż jest zmęczony”. Spójniki „a” czy „chociaż” nie są więc równoznacznikami funktora prawdziwościowego koniunkcji, bo ich znaczenie jest wyznaczone nie tylko przez związki między wartością logiczną całego zdania złożonego oraz wartością logiczną zdań składowych, lecz i przez treść tych zdań. Warto zaznaczyć też, że kolejność zdań koniunkcji w mowie potocznej może określać następstwo czasowe zdarzeń opisywanych w tych zdaniach („Pobrali się i mieli dzieci”, „Mieli dzieci i pobrali się”), podczas gdy kolejność argumentów funktora prawdziwościowego koniunkcji jest obojętna. Nadto należy zwrócić uwagę na to, że słowo „i” w języku polskim jest wieloznaczne. Może być używane nie tylko jako spójnik międzyzdaniowy, a więc jako funktor zdaniotwórczy o argumentach zdaniowych, lecz także jako funktor nazwotwórczy o argumentach nazwowych. Rozróżnia się w szczególności trzy znaczenia tego słowa. W znaczeniu koniunkcyjnym mówi się, że A jest B i C,

mając na myśli to, że A jest B i A jest C, to znaczy, że przedmiot czy przedmioty A należą do klasy B oraz do klasy C, tworząc część dla tych klas wspólną, czyli iloczyn tych klas. W znaczeniu enumeracyjnym mówi się np.: „A i B są C”, mając na myśli to, że przedmiot A należy do klasy C oraz przedmiot B należy do klasy C - a nie to, że do tej klasy należą przedmioty będące zarazem przedmiotem A i przedmiotem B. Wreszcie w znaczeniu syntetyzującym mówi się, że A i B razem wzięte to C; np. mówi się, że zdanie i jego negacja to para zdań względem siebie sprzecznych, choć żadne przecież z tych zdań brane z osobna nie jest „zdaniem względem siebie sprzecznym”. Dla uniknięcia niejasności, czy chodzi o znaczenie koniunkcyjne czy znaczenie enumeracyjne, można np. używać zwrotów, z jednej strony, „A i B zarazem”, z drugiej strony - „A oraz B”. Jeśli mówimy: „Żołnierz oraz sportowiec musi zachowywać dyscyplinę” nie chodzi nam tylko o żołnierzy będących zarazem sportowcami, lecz o wszelkich żołnierzy oraz o wszelkich sportowców (znaczenie enumeracyjne). Jeżeli używamy słowa „i” jako funktora nazwotwórczego do utworzenia nazwy złożonej np. „żołnierz i poeta” (zarazem), to klasę, która stanowi zakres tej nazwy, tworzą te i tylko te przedmioty, które są zarazem desygnatami obu nazw składowych, w rozważanym przykładzie ludzie tacy, jak Cyprian Godebski, Krzysztof Baczyński, Lucjan Szenwald i inni, którzy byli zarazem i żołnierzami, i poetami (znaczenie koniunkcyjne). § 4. Alternatywa nierozłączna, alternatywa rozłączna, dysjunkcja Te trzy funktory prawdziwościowe nie mają w polskiej mowie potocznej wyraźnie określonych odpowiedników słownych. Używa się do ich wysłowienia takich zwrotów, jak „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...”, nie czyniąc między nimi czasem różnicy, i to nie tylko w wypowiedziach potocznych, ale nawet w formułujących przepisy prawne. A przecież nie jest sprawą nieistotną, czy np. według danego przepisu za pewien czyn przestępca

powinien zostać ukarany przynajmniej jedną z dwóch kar przy możliwości wymierzenia obu na raz, czy też jedną i tylko jedną, czy też co najwyżej jedną. Zarysowuje się jednak w mowie potocznej zasada, której będziemy przestrzegać, że słowa „lub” używa się jako przybliżonego równoznacznika funktora alternatywy nierozłącznej, natomiast słowa „albo” - alternatywy rozłącznej. Dla uniknięcia nieporozumień umówimy się też, że w niniejszym podręczniku używać będziemy na wysłowienie dysjunkcji zwrotu „bądź..., bądź...”. Wszystkie te spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej różnią się jednak pod tym względem od odpowiednich funktorów prawdziwościowych, iż używa się ich w mowie potocznej tylko wtedy, gdy nie wiemy, które ze zdań składowych jest prawdziwe, a które fałszywe. Nie powie nikt w mowie potocznej: „Jan czyta książkę lub słucha muzyki”, „Piotr mówi albo milczy”, „Bądź Paweł będzie jeździć na wszelkie delegacje, bądź będzie z pożytkiem studiować” (ale nie na raz) - wtedy, gdy już zna wartość logiczną zdań składowych. Nie powie się przecież: „Jan trzyma orzech w prawej albo trzyma orzech w lewej dłoni” wtedy, gdy już widzi się, że Jan trzyma orzech w prawej dłoni, a nie trzyma go w lewej. Według matrycy, jeśli prawdziwe jest zdanie p, to prawdziwe jest zdanie złożone p ∨ q (bo z dwóch zdań składowych przynajmniej jedno, mianowicie p, jest prawdziwe). Natomiast w mowie potocznej nie powie się, że jeśli prawdą jest, że p, to prawdą jest, że p lub q, gdyż znaczyłoby to nie tylko tyle, że przynajmniej jedno ze zdań p oraz q jest prawdziwe, ale nadto - że nie wiadomo które. Słowa „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...” w mowie potocznej nie są więc, ściśle biorąc, funktorami prawdziwościowymi, gdyż reguły posługiwania się tymi słowami w mowie potocznej nie ograniczają się do określania zależności między wartością logiczną zdań składowych a wartością logiczną zdania złożonego. W stosunku do znaczenia tych słów znaczenie odpowiedniego funktora prawdziwościowego jest uproszczone i zubożone. Należy o tym pamiętać odczytując znaki tych funktorów prawdziwościowych.

Przy podanym tu sposobie rozumienia słów „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...” porównajmy znaczenie następujących wypowiedzi: 1. Nabywca otrzymał części zamienne lub bon na bezpłatną naprawę. 2. Nabywca otrzymał części zamienne albo bon na bezpłatną naprawę. 3. Nabywca otrzymał bądź części zamienne, bądź bon na bezpłatną naprawę. W pierwszym przypadku stwierdza się, że nabywca otrzymał przynajmniej jedno, a nie wyklucza się, że otrzymał i części, i bon. W drugim przypadku stwierdza się, że otrzymał jedno i tylko jedno z tych dwóch. W ostatnim przypadku - że nie otrzymał zarazem i części, i bonu, co najwyżej jedno, a nie wyklucza się tego, że i nie otrzymał części zamiennych, i nie otrzymał bonu. Posługując się spójnikami „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...”, czy też funktorami prawdziwościowymi „ ∨ ”, „ ⊥ ”, „/”, nie orzekamy o wartości logicznej tego czy innego ze zdań składowych, lecz o pewnym związku, jaki zachodzi między wartościami logicznymi zdań składowych. Słowo „lub” może być używane nie tylko jako funktor zdaniotwórczy od argumentów zdaniowych, lecz także jako funktor nazwotwórczy od argumentów nazwowych, służący do zbudowania nazwy złożonej, np. „rybak lub marynarz”. Zakres tej nazwy to klasa złożona z wszystkich tych przedmiotów, które przynależą przynajmniej do jednej z dwóch klas: klasy marynarzy oraz klasy rybaków. Utworzoną w ten sposób klasę nazywamy sumą klas składowych. § 5. Równoważność Funktor prawdziwościowy „≡” odczytywać można w mowie potocznej za pomocą słów „zawsze i tylko wtedy, gdy...”. I tu jednak należy zwrócić uwagę, że tego rodzaju zwrot, spełniający w mowie potocznej rolę spójnika międzyzdaniowego, ma bogatsze znaczenie niż funktor

czyli są zdaniami względem siebie równoważnymi. nie można bynajmniej utożsamiać z tym. nie są więc one zdaniami równoznacznymi. jak to ma miejsce w przypadku funktora prawdziwościowego „≡”. gdyby jedno z tych zdań okazało się prawdziwe. „Kwadrat ma pięć boków ≡ Poznań leży nad Wisłą”. „Warszawa jest miastem ≡ 3 razy 3 równa się 9”. że dwa zdania tworzą prawdziwą równoważność. Spójnika międzyzdaniowego „zawsze i tylko wtedy. które są w jakiś sposób powiązane ze sobą treściowo. gdy. „Rozważana liczba jest podzielna przez 9 zawsze i tylko wtedy. Natomiast w mowie potocznej wypowiedź „Warszawa jest miastem zawsze i tylko. jeśli w ogóle dorzeczne. mają tę samą wartość logiczną. że zdanie „Jan teraz maszeruje mając czarny but na lewej nodze” jest równoważne zdaniu „Jan teraz maszeruje mając czarny but na prawej nodze”.” używa się bowiem w mowie potocznej do połączenia takich dwóch zdań o tej samej wartości logicznej. gdy 3 razy 3 równa się 9”. Oczywiście. a więc stwierdzające ten sam fakt (np. a drugie fałszywe (albo maszeruje się w obu czarnych butach.a nie do łączenia jakichkolwiek dwóch zdań prawdziwych czy jakichkolwiek dwóch zdań fałszywych. Natomiast każde z tych zdań ma inne znaczenie (jedno dotyczy lewego. Należy się spodziewać. Zgodnie z matrycą należy uznać za prawdziwe zdanie np. Praktycznie biorąc.. a więc zbudowane z dwóch .równoważności w znaczeniu określonym przez matrycę. gdy Poznań leży nad Wisłą” byłyby uznane za fałszywe. a więc są równoważne. Nie każde jednak dwa zdania równoważne są zdaniami równoznacznymi. że są to zdania równoznaczne. albo nie maszeruje wcale czy też nie w czarnych butach). a także zdanie np. gdy suma cyfr tworzących daną liczbę jest podzielna przez 9” . „Dana liczba jest podzielna przez 2”). „Dana liczba jest parzysta”.. np. większą doniosłość mają równoważności formalne.prawego buta danej osoby). każde dwa zdania równoznaczne. drugie . a już zwłaszcza wypowiedź „Kwadrat ma pięć boków zawsze i tylko. Dziwne bowiem byłoby. Tego.

. „Sekcja zwłok noworodka x ujawni powietrze w płucach zawsze i tylko. Wyjątkowo tylko używa się jako zwrotu retorycznego takich wypowiedzi. Prawdziwe są tedy implikacje: „2 razy 2 równa się 4 ⊃ Warszawa leży nad Wisłą”. że poprzednik tego zdania warunkowego jest tak niewątpliwie fałszywy. gdy noworodek x urodził się żywy” chcąc przez to stwierdzić ogólną prawidłowość typu: a mianowicie.. że pierwsze z tych zdań jest prawdziwe. to. Implikacja i stosunek wynikania Funktor prawdziwościowy implikacji „ ⊃ ” odczytuje się zazwyczaj w mowie potocznej jako spójnik międzyzdaniowy „jeżeli... a nie tylko takiej samej wartości logicznej dwóch zdań odnoszących się do jakichś konkretnych przypadków. jak np. jak fałszywy jest jego następnik.” w mowie potocznej zakładamy. Równoważności formalne służą bowiem do stwierdzenia pewnych prawidłowości ogólnych... chcąc wyrazić myśl. Natomiast używając spójnika „jeżeli. że dwa zdania składowe występujące w takim zdaniu złożonym (zdaniu warunkowym. niż równoważności materialne. § 6.. zbudowane z dwóch zdań w sensie logicznym.. Według matrycy implikacja materialna zbudowana z jakichkolwiek dwóch zdań jest prawdziwa. to. Jest to jednak tylko w przybliżeniu ścisły sposób odczytywania tego znaku.funkcji zdaniowych czy dwóch zdaniowych wypowiedzi niezupełnych. a drugie fałszywe. Poza tym szczególnym przypadkiem używa się w mowie potocznej spójnika „jeżeli. Mówimy np.. że każde zwłoki żywo urodzonego dziecka i tylko takiego zawierają powietrze w płucach. to mi kaktus na dłoni wyrośnie”. czyli hipotetycznym) są w jakiś sposób powiązane ze sobą rzeczowo lub formalnie... jeśli tylko nie jest tak....”.: „Jeśli to jest podpis Kowalskiego. a nawet „Poznań leży nad Tamizą ⊃ Bonaparte był cesarzem Francuzów”. to..” dla wyrażenia . „2 razy 2 równa się 5 ⊃ Bonaparte był Anglikiem”.

co głosi zdanie Z2. że pierwsze zdanie jest prawdziwe. cyw. Może to być związek tetyczny.: „Jeśli świeci żarówka. to według art. Ze zdania Z1 wynika Z2 wtedy i tylko wtedy. związek przyczynowy. które ze zdania p wynika.o skutku. Związek między tym. to po lewej ręce mam las. co głosi zdanie Z1. Może to być związek analityczny. nie ma tu więc związku przyczynowego).fałszywe. za który schowało się słońce”. co głosi jakieś zdanie q. np. Pojęcie wynikania wymaga szczegółowego omówienia. to znaczy związek powstały z takiego. że poprzednik jest zdaniem mówiącym o przyczynie. czyli że z pierwszego zdania składowego wynika drugie.fałszywe (a więc. że nie tylko nie jest tak. gdy: 1) implikacja zbudowana ze zdania Z1 jako poprzednika i ze zdania Z2 jako następnika jest prawdziwa. a tym. 415 kod. oraz 2) prawdziwość tej implikacji opiera się na jakimś związku między tym. lecz że nie może być tak. gdyż bywa i odwrotnie. w implikacji „Jeśli długo padają deszcze. jak np. a drugie . a nie innego rozmieszczenia przedmiotów w przestrzeni albo zdarzeń w czasie. co głosi jakieś zdanie p. obowiązany jest do jej naprawienia”.myśli. a następnik . dlatego też będziemy musieli poprzestać jedynie na podaniu przykładów takiego związku. a drugie . że ze względu na treść pierwszego zdania drugie musi być prawdziwe. może być bardzo różnorodnego charakteru. to gliniaste drogi stają się trudne do przebycia”. Może to być związek strukturalny. że deszcze stają się przyczyną rozmoknięcia dróg (nie znaczy to jednak. np.: „Jeśli patrzę w kierunku Gwiazdy Polarnej. np. to znaczy powstający z czyjegoś ustanowienia. że pierwsze implikuje drugie). a tym. to jest prąd w sieci”). „Jeśli teraz jest lato.: „Jeśli kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę. w której stwierdzamy. Może to być np. związany . to za pół roku będzie zima” (jedno drugiego nie powoduje. aby pierwsze było prawdziwe.

to Paweł jest młodszy od Jana”. Drugie zdanie wynika z pierwszego. Są zatem trzy możliwości co do wartości logicznej racji i następstwa: A . na jaki wskazano w ostatnim przykładzie. Ustalaniem takich właśnie ogólnych związków wynikania. zależności między wartością logiczną racji a wartością logiczną następstwa przedstawić można na wykresie (rys. a skoro nie zachodzi stosunek wynikania. z samym sensem użytych słów: „Jeśli Jan jest starszy od Pawła. aby racja mogła być prawdziwa. bo w każdym przypadku ze zdania o budowie S a P wynika odpowiednie zdanie o budowie P i S. o którym będzie szczegółowo mowa w rozdziale XIV § 3. zajmuje się logika formalna. By ułatwić zapamiętanie. to mówimy już tylko o zdaniach składowych prawdziwej implikacji: jeśli bowiem implikacja jest fałszywa. Racja i następstwo są to dwa człony stosunku wynikania. nie można mówić o racji i następstwie. a następnik implikacji następstwem. to poprzednik nazywamy racją. Dlatego też. Taki właśnie charakter ma związek wynikania pewnych zdań z innych ze względu na sens słów wyznaczających ich budowę wewnętrzną: „Jeśli każdy notariusz jest prawnikiem.racja fałszywa i następstwo fałszywe Wykluczone jest natomiast. Jeśli z poprzednika implikacji wynika jej następnik. Jak wynika z definicji. na mocy definicji.racja prawdziwa i następstwo prawdziwe B . jeśli wynikanie jakiegoś zdania z innego jest szczególnym przypadkiem takiego ogólnego związku. Jakież więc można stwierdzić zależności między wartością logiczną racji a wartością logiczną następstwa i odwrotnie? Weźmy sobie za modele ćwiczeniowe takie . w którym strzałka oznacza stosunek wynikania. to niektórzy prawnicy są notariuszami”. jeżeli używamy terminów „racja” i „następstwo”. że między zdaniami tymi zachodzi związek wynikania logicznego. 9). a następstwo fałszywe. mówimy.np. to z poprzednika nie wynika jej następnik.racja fałszywa i następstwo prawdziwe C .

Są to zdania warunkowe prawdziwe. że Piotr jest bandytą. to stąd jeszcze nie wiemy. 3) Jeśli następstwo jest prawdziwe (przypadek A i przypadek B). Może pada deszcz. czy racja jest prawdziwa. czy nie jest przestępcą. że na ulicy jest mokro. to nic stąd nie wiemy o tym. jak i fałszywa (przypadek B). Zatem prawdziwość racji przesądza o prawdziwości następstwa.prawda). gdyż w tym tylko przypadku racja jest prawdziwa. następstwo . Równie dobrze racja może być prawdziwa (przypadek A). a może nieprawda. w tym przypadku następstwo jest też prawdziwe. . 1) Jeśli racja jest prawdziwa. Równie dobrze może zachodzić przypadek B (racja . następstwo . Jeśli prawda. Może była rosa i jest mokro. Jeśli nawet stwierdzimy. jaka jest wartość logiczna następstwa. 2) Jeśli racja jest fałszywa. choć nie było deszczu. Jeżeli to nieprawda. a ponadto ich poprzednik jest racją dla ich następnika jako następstwa. a może przejechała miejska polewaczka i pokropiła ulicę. to nie wiemy stąd jeszcze. to nie wiadomo stąd jeszcze. to Piotr jest przestępcą”.fałsz. to z całą pewnością jest on przestępcą.Tu teraz pada deszcz”. Jeśli fałszywe jest zdanie: . że Piotr jest bandytą. czy prawdziwe. a może jest uczciwym człowiekiem. „Jeśli Piotr jest bandytą. więc przestępcą. to nie wiadomo. czy fałszywe jest zdanie: „Tu teraz jest mokro”. to widocznie chodzi o przypadek oznaczony wyżej literą A.prawdziwe okresy warunkowe: „Jeśli gdzieś pada deszcz. Fałszywość racji nie przesądza o fałszywości następstwa. że jest mokro. Jeśli prawda..fałsz. to na pewno jest tam wtedy mokro. czy jest on. czy pada deszcz. to tam wtedy jest na dworze mokro”. czy nie.fałsz). Może jest oszustem. że gdzieś pada deszcz. jak przypadek C (racja .

Powiedzieliśmy. że Piotr jest przestępcą. O właściwościach tego stosunku mówić będziemy jeszcze w następnym rozdziale. jaki odpowiednio zachodzi między wieloma tworzącymi pary zdaniami o określonej treści. Pojęcie wynikania ma podstawową doniosłość dla wielu problemów metodologicznych. a następnik . np. żeby ktoś był bandytą. Jeśli to nieprawda. „Jeżeli x jest . zbudowaną z dwóch funkcji zdaniowych. szczególnie nadają się implikacje formalne. to służy nam ona do stwierdzenia stosunku wynikania tylko między dwoma zdaniami składowymi.: „Jeśli Jan jest notariuszem. a nawet byli błędnie przeświadczeni. (W zupełnie innym sensie mówi się np. Do poinformowania o stosunku wynikania. to Jan jest prawnikiem”. więc i stosunek wynikania ma charakter obiektywny. czy Piotr jest bandytą? Prawdziwość następstwa nie przesądza o prawdziwości racji. to z pewnością nieprawda. Fałszywość następstwa przesądza o fałszywości racji. to na pewno i racja jest fałszywa. Natomiast jeśli formułujemy implikację formalną. Jeżeli wypowiadamy implikację materialną. choćbyśmy sobie z tego nie zdawali sprawy. gdy i racja jest fałszywa.fałszywy. Dane zdanie wynika z innego zdania. bo wykluczyliśmy.Jeśli to prawda. np. gdyby poprzednik implikacji był prawdziwy. Wynikanie jest stosunkiem zachodzącym między zdaniami. że między danymi zdaniami wynikania nie ma. Stosunek ten polega na pewnym związku między wartością logiczną pewnych zdań. że wartość logiczna zdania jest czymś obiektywnym. że nie byłoby wynikania (a więc racji i następstwa). że gdzieś na dworze jest mokro. to nieprawda. Jeśli więc nieprawdą jest. 4) Jeśli następstwo jest fałszywe. że Piotr jest przestępcą. to czyż wiemy stąd. że tam pada deszcz. a wobec tego. Dlatego też dokładne zapoznanie się z jego właściwościami jest sprawą szczególnie ważną.: „Z kłótni wynikła bójka”). a nie był przestępcą. Następstwo może być fałszywe tylko przy fałszywości racji. że Piotr jest bandytą. tylko w przypadku C.

że to fałsz. według której z każdego zdania powstałego przez pewne podstawienie nazwy indywidualnej na miejsce x w pierwszej funkcji wynika odpowiednie zdanie powstałe z takiego samego podstawienia na miejsce x w drugiej funkcji. a więc wyrażeń nie mających określonej wartości logicznej. wtedy.lecz to tylko. to jest mróz”. to ciało x pozornie utraci na ciężarze tyle. . to pada deszcz. Πx: x jest notariuszem ⊃ x jest prawnikiem. że dwa zdania łączy nie tylko stosunek implikowania. czyli wtedy. jak: „Jeśli ciało x zanurzymy w cieczy. iż jeśli są chmury. Jeśli jednak mówi się. traktuje się jako „prawdziwą”. że dla wszelkich konkretyzacji co do czasu i co do miejsca z tych dwóch wypowiedzi powstawać będą implikacje materialne prawdziwe. „Jeżeli wieje wiatr. że taka implikacja jest „fałszywa”. stwierdzamy prawidłowość ogólną. Implikację formalną zbudowaną z dwóch funkcji zdaniowych (czy wypowiedzi niezupełnych). dotyczącą wynikania odpowiednich zdań o występowaniu chmur ze zdań o padaniu deszczu. to x jest prawnikiem. ile waży wyparta przez nie ciecz”. Należy o tym pamiętać. że dla wszelkich konkretyzacji co do miejsca i co do czasu powstają z tych dwóch wypowiedzi niezupełnych implikacje fałszywe . itd. ma się na myśli nie to. gdy wszystkie implikacje materialne powstające z odpowiedniego podstawienia zmiennych są zdaniami prawdziwymi. np. gdy przed taką implikacją trafnie można postawić kwantyfikator ogólny w odniesieniu do wszystkich występujących w niej zmiennych. Gdy formułuje się implikację złożoną z dwóch wypowiedzi niezupełnych: „Jeśli pada deszcz.notariuszem. Wypowiadając taką implikację formalną domyślnie poprzedzamy ją kwantyfikatorem ogólnym. Stwierdzamy więc w ten sposób ogólną prawidłowość. ale także stosunek wynikania. gdy mówi się o prawdziwości czy fałszywości takich implikacji. to są chmury”. jeśli x jest notariuszem. iż dla wszelkich x. to ma się na myśli to. mianowicie rozumiemy ją jako wypowiedź. Dla odróżnienia. że nie zawsze powstają z niej prawdziwe implikacje materialne. to x jest prawnikiem”.

Zauważmy przy tym. to pada deszcz”. Sporządź matrycę dla funktora „tylko wtedy.. Wyrażenie „p p q” (zdanie p implikuje ściśle zdanie q) definiowano jako równoznaczne z wyrażeniem: „Nie może być tak.. który miałby odpowiadać znaczeniu spójnika „jeżeli.lecz biorą również pod uwagę treść zdań składowych. fakt. lecz jedynie w tych przypadkach. gdy. ale także wynikanie..... obok znaku implikacji „ ⊃ ” jako funktora prawdziwościowego. Sporządź matrycę dla funktora „ani. to nie może nie wystąpić.próbowano w logice wprowadzić. znak implikacji ścisłej „ p ”. to. że. prawdziwym o dowolnej treści.” w mowie potocznej.) 3....” jest funktorem prawdziwościowym? (Czy jeśli uzupełnię ten zwrot zdaniem np. gdy wystąpi fakt. Czy zwrot „myślę. natomiast nie zawsze zachodzi zależność odwrotna. ani. to.. Funktor „ p ” nie jest już oczywiście funktorem prawdziwościowym. (Zanalizuj przykład: „Tylko wtedy. to p ⊃ q. Stąd też budowanie logiki formalnej posługującej się pojęciem implikacji ścisłej natrafia na szczególne trudności. gdy między zdaniami tymi zachodzi nie tylko implikowanie.. musi wystąpić. o którym mowa w zdaniu p.. gdyż reguły posługiwania się nim nie ograniczają się tylko do określania związków między wartością logiczną zdania złożonego a wartością logiczną zdań składowych . Zadania 1. to już na podstawie prawdziwości argumentu mogę wnosić coś o wartości logicznej całego zdania... że zawsze jeżeli p p q.. o którym mowa w zdaniu q. gdy są gdzieś chmury.” jako funktora prawdziwościowego.. by zarazem było p i nie było q”: Niemożliwość (co oznaczamy przez ~ ◊) rozumiana jest w tym przypadku w tym sensie.. które powstanie?) 2. że ze względu na jakąś tego czy innego rodzaju prawidłowość.” jako .

(Wskazówka: koniunkcja jest równoważna negacji dysjunkcji. 8. nie była w Poznaniu sucha”. Czy konsekwentnie użyto spójników alternatywnych w redakcji art 210 § 2 k. Odczytaj za pomocą odpowiednich spójników międzyzdaniowych wyrażenia: (p • q) ⊃ (p ∨ q). 11.) 4. (Zanalizuj przykład: „Ani jest tak.: „Jeśli sprawca . 5. czy obostrzono. Następnie przedsiębiorstwo zawiadomiło bank. Jaką wartość logiczną ma negacja negacji zdania „Moskwa leży nad Tamizą”? 9. żeby poinformować. posługując się jedynie znakiem dysjunkcji. Przepisz podkreślając w jednakowy sposób zdania względem siebie sprzeczne oraz przeciwne: „Na Rynku Starego Miasta w Warszawie przeważają ciemne kolory”. „zdanie przeczące” i „zdanie fałszywe” mają to samo znaczenie? Daj szczegółowe wyjaśnienie. „Jesień 1993 r. 7.funktora prawdziwościowego. że w przyszłości prawo podpisu będą mieli łącznie kierownik i nadto zastępca kierownika albo kasjer. Czy wyrażenia „zdanie sprzeczne w stosunku do innego zdania”. „Teraz (gdy to czytasz) jest ranek”. W pewnym przedsiębiorstwie prawo podpisywania czeków miał kierownik albo łącznie zastępca kierownika i kasjer. „Teraz (gdy to czytasz) jest wieczór”. Spróbuj zastąpić koniunkcję jakichś dwóch zdań wyrażeniem równoważnym. na czym polega zmiana oraz czy wymogi co do ważności czeku złagodzono. Wytłumacz. 6. a negację jakiegoś zdania p można zapisać jako p / p). c) iż z dwóch zdań jedno i tylko jedno jest prawdziwe? 10. ani tak. „Jesień 1993 r. (p ≡ q) ≡ [(p ⊃ q) • (q ⊃ p)]. b) iż z dwóch zdań przynajmniej jedno jest prawdziwe. była w Poznaniu sucha”. Jakiego użyjesz spójnika międzyzdaniowego. że Jan śpi. że uważasz: a) iż z jakichś dwóch zdań oba są prawdziwe. że Jan pracuje”. (p / q) ≡ (~ p ∨ ~ q). „Na Rynku Starego Miasta w Warszawie przeważają jasne kolory”.k.

12. która posługuje się taką bronią lub takim narzędziem. że drugie zdanie składowe jest fałszywe? . Z dowolnego tekstu wybierz 5 przykładów zdań zawierających słowa „lub” względnie „albo” i ustal.rozboju posługuje się bronią palną lub innym niebezpiecznym narzędziem albo działa wspólnie z osobą. że prawdziwa jest alternatywa (nierozłączna) i że prawdziwe jest jedno z jej zdań składowych. to mogę stąd wnosić. Czy skoro stwierdzę. czy autorowi chodziło w danym przypadku o wyrażenie alternatywy rozłącznej czy nierozłącznej. podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5 albo karze śmierci”. 13.

Czy to poprawnie powiedziano: „Warunkiem . Pewna koniunkcja jest prawdziwa i prawdziwe jest jedno z jej zdań składowych. c) „Jeśli zdanie x jest fałszywe. c) związek tetyczny. Pewna koniunkcja jest fałszywa.14. Podaj przykłady prawdziwej implikacji. Pewna alternatywa jest prawdziwa. to w chwili x jest północ” (wg danego czasu). Co można powiedzieć o drugim członie tej alternatywy rozłącznej? 18. że prawdziwy jest jej następnik? 19.przez sensowne zastąpienie x jakimś konkretnym określeniem? 21. a tym.. jest prawdziwy. a jedno z jej dwóch zdań składowych jest fałszywe. to negacja zdania x jest prawdziwa” . zachodziłyby: a) związek przyczynowy. tzn. to w chwili x gałązki drzew w Parku Łazienkowskim poruszają się”. Czy może być fałszywe jakieś zdanie warunkowe. b) „Jeśli w chwili x wskazówki dobrze idącego zegara wskazują liczbę 12. to Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego”. Czy stwierdzając prawdziwość pewnej implikacji stwierdzamy przez to. Co można powiedzieć o drugim zdaniu składowym? 16. co głosi następnik.. b) zaczyna się słowami: „Jeśli pijaństwo rozwija intelekt. związek powstały w wyniku ustanowienia przez kogoś pewnej normy postępowania w pewnych okolicznościach. że prawdziwy jest jej poprzednik? Czy stwierdzamy. co głosi poprzednik. Co można powiedzieć o drugim? 17. które: a) kończy się słowami: „. d) związek o charakterze analitycznym. Jeden z członów fałszywej alternatywy rozłącznej. a jedno z jej dwóch zdań składowych jest prawdziwe. w której między tym. 22.. to.”. Co można powiedzieć o drugim? 15.. złożonej z dwóch zdań. 20. b) związek strukturalny. Jakie wartości logiczne mogą mieć różne zdania powstające z funkcji zdaniowych: a) „Jeśli w chwili x dmie w Warszawie silny wiatr.

że p jest zdaniem niewątpliwie prawdziwym? 26. że zdanie q jest fałszywe. że ze zdania p wynika zdanie q. by wykazać. Czy warto prowadzić dyskusję z kimś. bo zdanie p jest prawdziwe. „Zakresy jakiejkolwiek nazwy jednostkowej i jakiejkolwiek nazwy . a ze zdania p wynika zdanie q. Ktoś dowodził.koniecznym prawdziwości implikacji jest fałszywość poprzednika i prawdziwość następnika”. że q jest prawdziwe? 27. gdy nieprawda. Czy wystarczy wykazać fałszywość p. kto uznaje. a następstwo fałszywe”. 30. „Żaden sędzia nie wyrokuje w sprawach własnej rodziny”. Co można powiedzieć o wartości logicznej zdań p oraz q. „Warunkiem koniecznym fałszywości implikacji jest prawdziwość poprzednika l u b fałszywość następnika”? 23. Pewien student rozpatrując dwa zdania powiedział: „racja jest tu prawdziwa. „Wszystkie wyroki zasądzające w sprawach alimentacyjnych są doręczane powodowi z urzędu”. że są one zamienne”. a zarazem z q wynika p? 29. Czy wiedząc to można rozstrzygnąć o wartości logicznej zdania p? 28. Jaką wartość logiczną mają wypowiedzi: „Każda nazwa dla jakiejś osoby ostra jest nazwą dla niej wyraźną lub jest nazwą dla niej intuicyjną”. ale nie chce się zgodzić z tym. by wykazać fałszywość q w tym przypadku? 25. że ze zdania p wynika zdanie q oraz że p jest prawdziwe. że zdanie q jest prawdziwe. „Zakresy każdych dwóch nazw jednostkowych wykluczają się zawsze i tylko wtedy. że z p wynika q. Zamień na równoważne wyrażenia o postaci implikacji formalnej następujące zdania: „Każdy obywatel jest obowiązany znać prawo karne”. Dyskutanci uzgodnili. Ze zdania p wynika zdanie q i okazało się. Czy wystarczy wykazać prawdziwość q. jeśli wiadomo. Co wobec tego o tym studencie można powiedzieć? 24.

„Aby w jakimś przewodzie płynął prąd. .W Polsce jest w jakimś roku nieurodzaj na owoce zawsze i tylko wtedy. lub trzeba. 31. Czy we właściwy sposób użyto spójników międzyzdaniowych w wypowiedziach: . gdy na wiosnę są późne przymrozki”. trzeba. by istniało źródło prądu..ogólnej wykluczają się albo zakres nazwy jednostkowej jest podrzędny względem zakresu nazwy ogólnej”. aby przewód tworzył obwód zamknięty”. „Przyczyną niekończenia studiów są ciężkie warunki materialne studenta albo przyczyną tego jest brak zdolności”.

bo można powiedzieć: „To niemowlę jest potomkiem tego a tego”. przy analizowaniu stosunków prawnych.. wobec. itp. nazywamy następnikiem stosunku (relacji). Jeśli weźmiemy np. o czym w opisie stosunku może być mowa na drugim miejscu (na miejscu y).. wszystko to. stosunki trójczłonowe i więcej niż trójczłonowe (np. o czym w opisie stosunku może być mowa na pierwszym miejscu (na miejscu x). „Poznań leży nad Wartą”. Zdania opisujące stosunki dwuczłonowe mają ogólny wzór budowy: xRy. „wyższość”. „braterstwo”. jakieś niemowlę może być poprzednikiem w opisie tego stosunku. Zdania stwierdzające relację Pewne wyrazy i wyrażenia wskazują na stosunki.”). „przy”. „. „władza” itp. to np. wyrazy: „nad”. które właśnie oglądamy. czyli relacje. co do. Wszystko to.. Jan pozostaje w stosunku braterstwa do Piotra). „pod”. nie może być jednak następnikiem tej relacji.. Ograniczamy rozważania do stosunków dwuczłonowych opisywanych w zdaniach. jak np.. Stosunki między przedmiotami opisujemy w takich zdaniach.. Jakiś pies może być . „za”. co czytamy: przedmiot x pozostaje w stosunku R do przedmiotu y (R to skrót łacińskiego słowa relatio = stosunek). stosunek „jest potomkiem” (stosunek pochodzenia od). „Paweł jest starszy od Adama”. jest poręczycielem. w których mowa jest o dwóch elementach powiązanych daną relacją.: „Jan jest bratem Piotra” (tzn.Rozdział VIII PODSTAWOWE POJĘCIA DOTYCZĄCE RELACJI § 1. nazywamy poprzednikiem stosunku (relacji). iż jest potomkiem jakiegoś niemowlęcia.. np. jakkolwiek wyróżnia się często. bo nie można o nikim powiedzieć. „po”.. jakie zachodzą między różnymi przedmiotami. Do takich wyrazów należą np.

„jest dłużnikiem” i „jest wierzycielem”. Stosunek pomiędzy pewnymi przedmiotami x oraz y może być opisywany dwojako: jako stosunek x do y albo jako stosunek y do x. które aktualnie są poprzednikami danego stosunku. „jest przodkiem” i „jest potomkiem”. co: Piotr jest większy od Adama). ale coś czy ktoś nie może być właścicielem człowieka.następnikiem stosunku „jest właścicielem”. i następnikiem stosunku „jest właścicielem”. które mogą być członami tego stosunku. ale nie może być poprzednikiem tego stosunku. „jest obserwującym” i „jest obserwowany”. Jeśli mowa o ustroju społecznym. zachodzi odpowiednio odmienny stosunek R2 między tym y a tym x. Porównajmy np. Widzimy więc. że stosunek wyznacza pewne klasy przedmiotów. gdzie istnieje niewolnictwo. Natomiast w ustroju.to tyle. które są jego następnikami. przedmiotów. że stosunek R2 jest stosunkiem odwrotnym względem stosunku R1 (czyli konwersem stosunku R1). Człowiek może być właścicielem czegoś. Taką właściwość zauważyliśmy też mówiąc o stosunku podrzędności i stosunku nadrzędności zakresów nazw. przedmioty. Ktoś może być właścicielem psa. gdy pewien stosunek R1 zachodzi między jakimś poprzednikiem x a jakimś następnikiem y. takie stosunki. to mówimy. a przedmioty. Jeśli pierwszy z tych stosunków zachodzi między jakimś Janem i jakimś Piotrem. to drugi z nich także zachodzi między tymże Piotrem a tymże Janem. który nie uznaje instytucji niewolnictwa. tworzą klasę zwaną dziedziną tego stosunku (relacji). człowiek może być i poprzednikiem. tworzą klasę zwaną przeciwdziedziną tego stosunku. Tak więc stosunek niższości będzie stosunkiem odwrotnym względem stosunku . to człowiek może być tylko poprzednikiem stosunku „jest właścicielem”. Podobnie jest ze stosunkami: mniejszość i większość (Adam jest mniejszy od Piotra . Stosunek ten brany jako przebiegający w jednym kierunku może być w niektórych przypadkach nazywany inaczej niż stosunek brany jako przebiegający w drugim kierunku. Jeżeli w każdym przypadku. ale pies nie może być właścicielem czegoś. jak starszeństwo i bycie młodszym.

asymetryczne i nonsymetryczne Niektóre stosunki mają taką właściwość. że jeśli ów Jan jest rówieśnikiem Piotra. § 2.względem większości. co stwierdzić. stosunek rówieśnictwa: bo o jakimkolwiek Janie i Piotrze mowa. to w każdym przypadku zachodzą też między tym właśnie następnikiem a poprzednikiem.względem wierzycielstwa. itp. Np. Stwierdzić. że (w przypadku jakiegokolwiek x i jakiegokolwiek y) x pozostaje w stosunku R do y zawsze i tylko wtedy. że jeśli zachodzą między pewnym poprzednikiem i następnikiem. Porównajmy to z określeniem stosunku odwrotnego względem pewnego innego stosunku. Symetryczny jest np. Taki stosunek. że stosunek R jest stosunkiem symetrycznym. stosunek wykluczania się zakresów dwóch nazw jest symetryczny: zakres dowolnej nazwy x wyklucza się z zakresem nazwy y zawsze i tylko wtedy. bycia potomkiem . Przykładem może być stosunek pokrewieństwa: Jeżeli Paweł jest krewnym Piotra. to na pewno Piotr jest krewnym Pawła. mniejszości . gdy y pozostaje w stosunku R do x. który w każdym przypadku jeśli zachodzi między pewnym poprzednikiem a następnikiem. nazywamy stosunkiem symetrycznym. gdy zakres nazwy y wyklucza się z zakresem nazwy x. . wiadomo jest.względem bycia przodkiem. dłużnictwa .wyższości. to Piotr jest rówieśnikiem Jana. to zachodzi też między tym następnikiem a poprzednikiem. to tyle. Stosunki symetryczne.

bo Anna jest małżonkiem Adama zawsze i tylko wtedy. poprzednik tego stosunku jest zarazem następnikiem i następnik . że Piotr jest niższy od Pawła. Taki stosunek. że Jan jest przodkiem Piotra. by stosunek ten zachodził także między tymże y a tymże x. że stosunek asymetryczny R zachodzi między x oraz y. to nieprawda. nieprawdą jest. iż Zofia nie kocha Jana. Gdy napotykamy stosunek symetryczny. i w drugą stronę. ale w przeciwnym kierunku. mówimy. że Roman jest starszy od Jana. który nie jest ani stosunkiem symetrycznym. gdy zachodzi xRy. nie wynika. Stwierdzenie. że Adam szanuje Pawła. nazywamy stosunkiem nonsymetrycznym (niesymetrycznym)2. i tak. że zachodzi yRx. bo nie wynika z tego. ani to. Natomiast stosunek ojcostwa ma taką właściwość. że jeśli np. iż Piotr jest przodkiem Jana. iż nieprawda. że Paweł nie szanuje Adama. że nie szanuje - . to nieprawda. niższość . że Jan jest przodkiem Piotra. bycie wyższym od. ani nie wynika to. że Jan kocha Zofię. że Piotr jest przodkiem Jana. Jeśli Paweł jest niższy od Piotra. że stosunek ten jest stosunkiem asymetrycznym. że Zofia kocha Jana. np. to zachodzi on między danymi przedmiotami i w jedną. Starszeństwo. bynajmniej nie wynika. Stosunek szacunku jest stosunkiem nonsymetrycznym: z tego bowiem. bo z tego. iż nie zachodzi ten stosunek pomiędzy y a x. to na pewno Piotr nie jest ojcem Jana. jeśli Jan jest starszy od Romana. Czy stosunek taki. że nieprawda. Z tego. że szanuje. „Jan kocha Zofię”. Np.Określony stosunek i stosunek względem niego odwrotny (np. nie jest jednak równoważne stwierdzeniu. jak „x kocha y”. bycie niższym od) wiązały te same przedmioty. Stosunek „jest małżonkiem” jest stosunkiem symetrycznym. ale z tego. że Paweł szanuje Adama. może być i tak. Jan jest ojcem Piotra. wynika.poprzednikiem. Czy jest to stosunek asymetryczny? Też nie. gdy Adam jest małżonkiem Anny1. Jeśli pewien stosunek zachodzący między jakimś x a jakimś y wyklucza to. inaczej mówiąc: jeśli w każdym przypadku.to przykłady stosunku asymetrycznego. jest stosunkiem symetrycznym? Nie. ani asymetrycznym.

a może żarówka. Ważną sprawą jest to. który nie jest symetryczny. to pada tam deszcz”. by orzec. a przy takim rozumieniu stosunek asymetryczny byłby szczególną odmianą stosunku niesymetrycznego (odpowiednio do tranzytywności).trzeba byłoby to dopiero zbadać. Często wprawdzie w taki sposób wnioskujemy. nie wynika. Stosunek wynikania łączący dwa zdania jest stosunkiem nonsymetrycznym. Niekiedy niesymetrycznym nazywa się wszelki stosunek. ale takie wnioskowanie może okazać się zawodne. jak i do kobiety. ani też nie mamy podstaw do tego. że przepaliły się bezpieczniki: może przepaliły się bezpieczniki. Ze zdania „Jeśli pada deszcz. do jakiego z tych trzech rodzajów stosunków zaliczyć stosunek wynikania. Ustawa używa słowa „małżonek” w odniesieniu zarówno do mężczyzny. bo jeśli ze zdania p wynika zdanie q. to wcale nie wiadomo stąd. czy ze zdania q wynika zdanie p. że to zdanie jest fałszywe. Ze zdania „Przepaliły się bezpieczniki” wynika zdanie „Zgasło światło”. to jest mokro w danym miejscu” nie możemy wnosić. że zgasło światło. czy nie wynika. ale z tego. o czym będziemy obszernie mówić w drugiej części niniejszego podręcznika. 2 1 . iż prawdziwe jest zdanie „Jeśli w danym miejscu jest mokro.

że Paweł jest starszy od Gawła. stosunek. że Adam jest ojcem Czesława. Natomiast przechodni jest stosunek bycia potomkiem. to zachodzi też między owym x a owym z. dziadek byłby też krewnym dziecka. nazywamy stosunek. iż w każdym przypadku. y i z wzięto pod uwagę. iż w każdym przypadku jeśli xRy oraz yRz. jeśli zachodzi między jakimś x a jakimś y oraz między tymże y a jakimś z. taki. to na pewno Czesław jest potomkiem Adama. Nie jest przechodni stosunek pokrewieństwa. . niezależnie od tego. to nieprawda. bo z tego. również zdanie q jest równoważne zdaniu p. Gdyby zaś chodziło o dziadka. w którym zdanie p jest równoważne zdaniu q. ojciec jest krewnym dziecka. asymetrycznych czy nonsymetrycznych jest często konieczna. ale normalnie ojciec nie jest krewnym matki. czyli tranzytywnego. że x jest krewnym y oraz że y jest krewnym z. jakie trzy przedmioty x. bo jeśli Adam jest ojcem Bolesława. jest stosunkiem symetrycznym. przechodni jest stosunek starszeństwa. bo jeśli Czesław jest potomkiem Bolesława. Przy rozróżnianiu różnego rodzaju stosunków prawnych umiejętność zaliczenia tych stosunków do stosunków symetrycznych. Jest to stosunek atranzytywny. ojca i jego dziecko. nie wynika. że xRz.: „p zawsze i tylko wtedy. a Jan jest starszy od Gawła. że x jest krewnym z (ani też nie wynika w tym przypadku. bo w każdym przypadku. to wiadomo. że x nie jest krewnym z). Stosunkiem przechodnim. § 3. bo o kimkolwiek mowa. Np. który ma taką własność. to na pewno nieprawda. gdy q”. czyli tranzytywnym. Np. Nie jest przechodni stosunek ojcostwa. jeśli Paweł jest starszy od Jana. dziecko jest krewnym matki. Stosunek przechodni Ważnym dla prawnika pojęciem jest również pojęcie stosunku przechodniego. a Bolesław ojcem Czesława. jaki stwierdzamy wypowiadając równoważność. a Bolesław potomkiem Adama.Natomiast stosunek równoważności dwóch zdań. np.

Podobnie przy równoważności. co zdanie r. że ze zdania p wynika zdanie r. .Pokrewieństwo jest więc stosunkiem nontranzytywnym. jeśli zdanie p jest równoważne zdaniu q. a ze zdania q wynika zdanie r. Jeżeli ze zdania p wynika zdanie q. że stosunek wynikania oraz stosunek równoważności są stosunkami przechodnimi. Nontranzytywny jest stosunek przyjaźni itp. który nie jest ani tranzytywny. to rzecz jasna. że przy prawdziwości zdania p zdanie r nie może być fałszywe. a zdanie q równoważne zdaniu r. ani atranzytywny. to łatwo zauważyć. Ważną sprawą jest to. to znaczy takim. skoro bowiem przy prawdziwości zdania p zdanie q nie może być fałszywe. to zdanie p musi być tej samej wartości logicznej. a przy prawdziwości zdania q nie może być fałszywe zdanie r.

że pierwsza jest starsza od drugiej. jakiekolwiek bowiem weźmiemy dwie osoby z tej klasy. by już stosunek życzliwości nie był stosunkiem spójnym w kręgu tych osób. by już stosunek ten nie był spójny w danej klasie. to w tej klasie osób stosunek starszeństwa będzie stosunkiem spójnym.§ 4. albo że druga jest starsza od pierwszej. zawsze znajdziemy. z których ani pierwsza nie jest życzliwa drugiej. to dla każdych dwóch różnych. . Jeśli weźmiemy jako przykład dla rozważań klasę złożoną z kilkudziesięciu osób. Jeśli dobrano kompanię żołnierzy równego wzrostu. że w danej klasie jakiś element nie jest związany rozważanym stosunkiem z pewnym innym elementem tej klasy. ani też druga . Wystarczy jednak. dowolnie dobranych elementów x i y z tej klasy prawdą jest. Stosunek porządkujący i stosunek równościowy w danej klasie przedmiotów Aby wyjaśnić pojęcie stosunku porządkującego w danej klasie przedmiotów. każdy z nich bowiem będzie równy wzrostem dowolnemu innemu. że w pewnym kręgu osób wzajemnie względem siebie życzliwych znajdziemy taką parę osób. lub że yRx. A więc jeśli stosunek R jest spójny w pewnej klasie. dzieci) stosunek pokrewieństwa nie jest zazwyczaj spójny. to stosunek równości wzrostem będzie stosunkiem spójnym w klasie tych żołnierzy. wśród których nie ma osób urodzonych tego samego dnia.pierwszej. wiąże w jedną lub drugą stronę. każdy element tej klasy z każdym innym elementem. a więc nie każde dwa elementy rozważanej klasy osób są związane pokrewieństwem. W grupie rodzinnej (rodzice. Wystarczy. który zachodzi w jednym lub w drugim kierunku między każdymi dowolnie wybranymi elementami tej klasy. musimy uprzednio wprowadzić pomocniczo pojęcie stosunku spójnego w danej klasie przedmiotów. Dlatego właśnie taki stosunek nazywa się spójnym. że w pewnej klasie spaja on. Stosunkiem spójnym w danej klasie przedmiotów nazywamy taki stosunek. że xRy. gdyż ojciec nie jest zazwyczaj krewnym matki (nie mają wspólnych przodków).

miejsce. 3 Por. to dzięki tej zasadzie prawnik nie ma kłopotu z rozstrzygnięciem. w którym każdy będzie miał określone. s. w którym każdy przedmiot będzie zajmować określone. to A jest wyższy od C). to. 2) stosunkiem przechodnim i 3) stosunkiem spójnym w danej klasie przedmiotów3.Stosunkiem porządkującym w danej klasie przedmiotów nazywamy taki stosunek. Ułatwi to np. Aby jakiś stosunek był stosunkiem porządkującym w pewnej klasie przedmiotów. musi on być zarazem: 1) stosunkiem asymetrycznym. że B jest wyższy od A). Jeśli długi hipoteczne tego samego rodzaju pokrywa się wedle wcześniejszości ich wpisu. wcześniejszość jest zaś w tym przypadku stosunkiem porządkującym (nie może bowiem nastąpić dokładnie jednocześnie wpis dwóch długów do tej samej księgi wieczystej). że jest to stosunek przechodni (jeśli A jest wyższy od B i B jest wyższy od C. Mała encyklopedia logiki. a nie inne. Jeśli więc stosunek wyższości wzrostem jest spójny w kompanii żołnierzy. to. który pozwala ustawić (przynajmniej w myśli) wszystkie przedmioty należące do danej klasy w jeden szereg.wedle stosunku wyższości wzrostem. i jeśli zważyć. cyt. to możemy ustawić żołnierzy z tej kompanii w jeden szereg. miejsce . jeśli nie ma w tej kompanii dwóch ludzi tego samego wzrostu.. utrzymanie porządku przy wydawaniu strawy. a nie inne. 170. tzn. a przy tym asymetryczny (jeśli A jest wyższy od B. który dług hipoteczny musi być najpierw zaspokojony. . to nieprawda. wyd.

każdy człowiek jest rówieśnikiem samego siebie. to stosunek rówieśnictwa będzie stosunkiem spójnym w klasie osób stających jednocześnie po raz pierwszy przed komisją poborową dla danego rocznika. że nigdy nie zdarzy się tak. nazywamy stosunkiem równościowym w danej klasie. jakie stwarzają przyporządkowania pomiędzy x oraz y. równociężkich z przedmiotem z. że w przypadkach. stosunek małżeństwa w krajach europejskich). pod tym jednak warunkiem. który jest stosunkiem symetrycznym. to znaczy klasy przedmiotów pozostających w stosunku równościowym do jakiegoś określonego elementu tej klasy (np. każda liczba jest równa sobie samej). Stosunek rówieśnictwa jest stosunkiem zwrotnym w klasie istot żywych. Zwróćmy uwagę. mówimy. Niemniej stosunek rówieśnictwa nie jest stosunkiem porządkującym w tej klasie. bo jest to stosunek symetryczny. przechodnim i zwrotnym w danej klasie przedmiotów. Stosunek równościowy pozwala dzielić określoną klasę na klasy abstrakcji. że poszczególne stosunki różnią się co do tego. bo rówieśnik mojego rówieśnika jest moim rówieśnikiem. Taki stosunek. klasy rówieśników x-a. Stosunek rówieśnictwa jest przykładem stosunku równościowego. które pozostaje w danym . przedmiotów równobarwnych z przedmiotem y. będzie to też stosunek przechodni. które pozostaje z nim w tym stosunku. O stosunku mającym własność tego rodzaju. dla jednego i tylko jednego x istnieje w danym momencie jedno i tylko jedno y. że stwarza przyporządkowanie jedno-jednoznaczne (jak np. Stosunkiem zwrotnym w danej klasie przedmiotów nazywamy taki stosunek. gdy zachodzi. który zachodzi między dowolnym elementem pewnej klasy a nim samym (np. Jeśli dla każdego y istnieje co najwyżej jedno x. by dwóch ludzi nieustępliwych przybyło do ogonka jednocześnie.). Jeśli za rówieśników uważać ludzi urodzonych w tym samym roku. itp.Podobnie zasada wcześniejszości przybycia pozwala sprawnie ustawić się w „ogonek”.

z: [(xRy • yRz) • ~ (xRz)] . z: [(xRy • yRz) • xRz] • Σ x. to mówimy. y: xRy ≡ yRx Asymetrycznym ” Π x. y: xR1y ≡ yR2x R jest stosunkiem symetrycznym ” Π x. Na zakończenie przedstawimy charakterystykę omówionych rodzajów stosunków w zapisie symbolicznym: R1 jest konwersem R2 wtedy i tylko. x jest ojcem y. tranzytywnym wtedy i tylko. że stosunek ten stwarza przyporządkowanie wielo-jednoznaczne. Jeśli jest odwrotnie. y. z: (xRy • yRz) ⊃ ~ (xRz) nontranzytywnym ” Σ x. gdy: Π x. y: xRy ⊃ ~ (yRx) Nonsymetrycznym ” Σ x. lecz wiele x może pozostawać w tym stosunku do danego y. gdy: Π x. y. które pozostaje z nim w danym stosunku. z: (xRy • yRz) ⊃ xRz Atranzytywnym ” Π x. to znaczy dla każdego x istnieje co najwyżej jedno y. y. y. y: [xRy • ~ (yRx)] R jest stos. że stosunek ten stwarza przyporządkowanie jedno-wieloznaczne (np. a jedno x może pozostawać w tym stosunku do wielu y. y: (xRy • yRx) • Σ x. x jest sinusem y).stosunku do y. to mówimy.

b) asymetrycznego. e) nienawiści do.R jest stosunkiem spójnym w klasie Z wtedy i tylko. c) znajdowania się pod. że przyjaciele naszych przyjaciół są zawsze naszymi przyjaciółmi. jakie mają te osoby). Czy stosunek podobieństwa figur geometrycznych jest przechodni? Czy stosunek nienawiści jest przechodni? 7. które byłyby stosunkami porządkującymi w klasie studentów Twojego roku studiów (dokonując w miarę potrzeby dodatkowych zastrzeżeń co do właściwości. 4. 3. c) nonsymetrycznego. y: (x ∈ Z) • (y Π x: (x ∈ Z) ⊃ xRx. Gdyby to była prawda. . 2. f) następowania po. „Jan i Piotr wspomagają się nawzajem”. „Jan wspomaga Piotra”. Czy stosunek koleżeństwa na jednym roku studiów jest stosunkiem spójnym w klasie osób obecnych na sali wykładowej w czasie wykładu kursowego prowadzonego przez profesora uniwersytetu? 8. gdy: Zadania Π x. Podaj własne przykłady stosunku: a) symetrycznego. Czytelniku. 1. d) bycia kochanym. Czy stosunki wyrażone niżej wyróżnionymi słowami są stosunkami symetrycznymi: „Jan jest wujem Anny”. „Jan jest osobą spokrewnioną z Anną”. Wskaż stosunki odwrotne do stosunków: a) podrzędności. Podaj przykłady stosunków. to co można byłoby wtedy powiedzieć o właściwościach stosunku przyjaźni? 6. gdy: ∈ Z) ⊃ [xRy ∨ yRx ∨ (x = y)] R jest stosunkiem zwrotnym w klasie Z wtedy i tylko. „Jan jest w procesie z Piotrem”? 5.) Uzasadnij odpowiedź. aktualnie poprzednikiem stosunku „bycia dziadkiem”? Czy jesteś aktualnie następnikiem tego stosunku? (Zmarłych nie bierze się w rachubę. b) bycia przodkiem. Czy jesteś.

że wszyscy Polacy osiągnęli wysoką odporność na gruźlicę). a więc wypowiedziami spełniającymi w zasadzie role inne niż opisowe . jak i jakieś wytwory człowieka. Przedmiotem oceny mogą być zarówno stany rzeczy lub zdarzenia czysto przyrodnicze. wyobrażamy sobie fakt. Szerzej to słowo rozumiejąc mamy na myśli również czyjąś gotowość. dawniejsze. zwłaszcza w rozważaniach bardziej ogólnej natury. z którym się spotyka czy który sobie wyobraża. teraźniejsze czy . Niekiedy. Obecnie zajmiemy się natomiast wypowiedziami wyrażającymi przeżycia oceny oraz różnego rodzaju normami. Przeżyciem oceny czegoś nazywamy czyjeś przeżycie aprobaty czy dezaprobaty jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia faktycznie zachodzącego albo tylko wyobrażonego sobie przez tę osobę (np. lecz to. dyspozycję emocjonalną do oceniania w pewien sposób jakiegoś stanu rzeczy lub zdarzenia. niezależnie od tego. a w związku z tym nadającymi się do wyrażania naszych przeświadczeń. że tak a tak jest albo nie jest.Rozdział IX WYPOWIEDZI OCENIAJĄCE I NORMY § 1. a nawet myśli ludzkie. kto pewien stan rzeczy poddaje ocenie.choć skądinąd w różnorodny sposób powiązanymi z wypowiedziami opisowymi. W ścisłym znaczeniu „ocena” oznacza konkretne przeżycie przez kogoś aprobaty czy dezaprobaty czegoś w określonej chwili. oceną nazywamy nie czyjeś konkretne przeżycie czy też czyjąś dyspozycję do takich przeżyć emocjonalnych. czyny ludzi. co stanowi wspólną treść wielu podobnych przeżyć tego rodzaju. Wypowiedzi oceniające i ich powiązania z wypowiedziami opisowymi W poprzednich rozdziałach zajmowaliśmy się wypowiedziami pełniącymi rolę opisową.

przyszłe. mniejsze zło jest lepsze od większego. Oczywiście nie może tu być mowy o jakimś ściśle rozumianym rachunku dobrych i złych stron. gorsze nie tylko od jakiegoś aprobowanego stanu rzeczy. mamy mieszkać w jednym pokoju z kimś. kto jest bardzo inteligentny. Oceny polegają niekiedy po prostu na aprobowaniu czy dezaprobowaniu jakiegoś stanu rzeczy rozpatrywanego z jakiegoś punktu widzenia. polegających na tym. w innym . lecz też porównawczo rozstrzyga. Mając możliwości wyboru będziemy preferować takie stany rzeczy. Pewien stan rzeczy rozpatrywany z różnych punktów widzenia może się spotykać z różnymi ocenami jakiejś osoby: w jednym aspekcie jest to stan budzący aprobatę. to znaczy ani zły. ale nie dba o porządek. ciągle zaprasza jakichś swoich znajomych i w dodatku chrapie w nocy. który uważamy za obojętny (indyferentny aksjologicznie). Jeśli przyjmiemy. ale często mają charakter ocen preferencyjnych. choć samo przez się jest oceniane jako zło. oceniamy go globalnie dodatnio . Niekiedy nie potrafimy dokonać oceny globalnej i wtedy oceniamy dany stan rzeczy ambiwalentnie: jako zły i dobry zarazem. że jakiś stan rzeczy jest lepszy czy gorszy od innego. Przeżywając dodatnią ocenę globalną jakiegoś stanu rzeczy skłonni jesteśmy na ogół podjąć działania zmierzające do jego spowodowania lub utrwalenia. uprzejmy. że chrapie w nocy. że dany stan rzeczy w większym stopniu zasługuje na aprobatę niż na dezaprobatę. choć samo przez się budzi naszą aprobatę. W takich przypadkach musimy dokonać oceny globalnej danego stanu rzeczy. ani dobry z punktu widzenia naszych ocen. bo jakże porównywać np. jeśli to .dezaprobatę. iż nie tylko coś się aprobuje czy dezaprobuje. Mniejsze dobro jest gorsze od większego dobra. Np. serdeczność jakiejś osoby z tym. serdeczny. biorąc pod uwagę wszystkie jego dobre i złe strony w danej sytuacji.albo odpowiednio odwrotnie. a nie mają żadnych złych stron albo wykazują je tylko w stosunkowo niewielkim stopniu. ale nawet od takiego. które mają dobre strony.

Oceny w podstawowym tego słowa znaczeniu mogą polegać na różnego rodzaju odniesieniu emocjonalnym do stwierdzanego czy wyobrażanego stanu rzeczy: mogą to być oceny estetyczne . Nie tu miejsce na omawianie czynników wpływających na kształtowanie się ocen i dyspozycji do oceniania w określony sposób. ocena deszczu padającego w czasie suszy lub powodzi).do jego zlikwidowania lub do zapobieżenia powstaniu takiego stanu (biorąc pod uwagę przy tym koszty i różne skutki uboczne). iż ten sam człowiek w różnym czasie skłonny jest odmiennie oceniać pewien stan rzeczy. Oceny mogą polegać na aprobowaniu czy dezaprobowaniu jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia samego przez się (samoistne oceny zasadnicze . W przypadku ocen podbudowanych instrumentalnie przeżycie takie jest niejako dwuelementowe.możliwe.np. podręcznika. a co nieprzyjemne.co ładne. że dany stan rzeczy czy zdarzenie prowadzi do powstania.co godne. oceny moralne . ocena pozyskania lekarstwa. a w szczególności na podstawie podobnych ocen składowych skłonny jest żywić odmienne oceny globalne ze względu na zmianę ocen preferencyjnych. narzędzia. oceny hedonistyczne . ocena estetyczna barwnego zachodu słońca). Należy zwrócić uwagę. a co niegodne dobrego człowieka itd. czy też utrzymania się . opiera się na przeświadczeniu (prawdziwym albo fałszywym). formułując ocenę ujemną . Oceny w podstawowym znaczeniu polegają na emocjonalnym ustosunkowaniu się jakiejś osoby (człowieka czy istoty nadprzyrodzonej) do jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia.np.co przyjemne. Jeśli jakąś osobę uznajemy za niepodważalny autorytet. są więc czyimiś ocenami i w tym sensie są relatywne. W przypadku oceny ambiwalentnej często jesteśmy niezdecydowani. co czynić. a co brzydkie. to przypisywane jej oceny traktujemy jako oceny absolutne. częściej jednak polegają na aprobowaniu albo dezaprobowaniu jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia ze względu na związane z nim dobre bądź złe skutki (oceny zasadnicze podbudowane instrumentalnie .

np. np. „Podoba mi się twój kapelusz” to wypowiedź oceniająca związana z założeniem. Nadto słowo „ocena” ma kilka dalszych znaczeń. poniekąd myląco. które kursują w Kutnie. Z reguły jednak wypowiedź oceniająca zawiera również element opisu tego stanu rzeczy. . skądinąd fałszywe. jak ładnie”. „Tramwaje. które oceniamy dodatnio czy ujemnie. Wypowiedzi takie mogą być rozpatrywane jedynie jako szczery czy nieszczery przejaw ocen żywionych przez wypowiadającą się osobę. nie podając opisu tego. są ładne” to wypowiedź nadająca się do wyrażenia czyjejś oceny estetycznej.a wypowiedzią wyrażającą aprobatę czy dezaprobatę danego stanu rzeczy czy zdarzenia. Niekiedy. że zna ona znaczenie ekspresywne takich wypowiedzi w języku polskim. ale zawierająca stwierdzenie opisowe. które pośrednio tylko łączą się z ocenami w podstawowym rozumieniu tego wyrazu.po prostu dlatego. że wypowiedzi te niczego nie opisują. W znaczeniu pochodnym od znaczenia podstawowego słowa „ocena” nazywa się niekiedy ocenami wypowiedzi wyrażające przeżycie oceny. przy założeniu. jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia. Tego rodzaju wypowiedzi nie mogą być traktowane jako prawdziwe czy fałszywe . czyli wypowiedzi oceniające. Wypowiedzi oceniające wyrażają aktualne przeżycie oceny lub co najmniej nadają się do wyrażania przeżyć tego rodzaju. nazywa się „ocenami” same przez się przeświadczenia o skuteczności czegoś jako środka do spowodowania pożądanego stanu rzeczy. „Brawo”. do którego ocena się odnosi. Jednak w praktyce mowy potocznej taka sama wypowiedź. do czego ocena się odnosi. Z punktu widzenia semiotyki istotna jest różnica między zdaniem psychologicznym opisującym fakt przeżywania przez kogoś w pewnej chwili aprobaty czy dezaprobaty czegoś . „Fuj” itp. Wypowiedź oceniająca w pewnych przypadkach może jedynie wyrażać jakąś ocenę. iż w Kutnie kursują tramwaje. iż nasz rozmówca jest posiadaczem kapelusza (co może być zgodne albo niezgodne z rzeczywistością).lub zniknięcia. wypowiedź: „Ach.

że dany stan rzeczy czy zdarzenie powoduje jakieś inne interesujące nas zjawisko. albo jako zdanie stwierdzające. czy dany orzecznik ma charakter orzecznika . nie wdając się w to. np. czy na fałszywej wiedzy o tym. czy jest ono pożądane. a także zdania stwierdzające zgodność jakiejś oceny z pewnymi regułami (kryteriami) oceniania.„Podoba mi się teraz ten budynek” bywa rozumiana bądź jako wypowiedź wyrażająca przeżycie aprobaty estetycznej widoku pewnego budynku. że dany stan rzeczy pociąga za sobą jakieś aprobowane czy dezaprobowane skutki. iż obraz ten podoba się zdecydowanej większości ludzi z jakiegoś kręgu społecznego. Wypowiedź „Ten obraz jest ładny” może być rozumiana nie tylko jako wypowiedź wyrażająca czyjąś ocenę estetyczną. przy zakupach obrazów przez instytucje państwowe. Innego rodzaju wypowiedzi oceniające lub wypowiedzi dotyczące ocen zawierają w takiej czy innej postaci element opisu rzeczywistości. stwierdzające. Stąd też trudności odróżniania w sposób bezsporny np. z tego punktu widzenia. iż ten obraz ma cechy odpowiadające zbiorowi kanonów estetycznych przyjmowanych w określonym środowisku artystycznym czy też oficjalnie narzuconych.in. Wypowiedziami oceniającymi nie zawierającymi w ogóle elementu opisowego są więc wypowiedzi wyrażające samoistne oceny zasadnicze nie odnoszone do określonego stanu rzeczy. lecz oceny zasadnicze podbudowane instrumentalnie mogą być rozpatrywane m.. ale także jako zdanie opisowe. bądź jako zdanie opisujące fakt. Niekiedy używa się terminu „ocena instrumentalna” na określenie samego przez się stwierdzenia. Można przyjąć. Wypowiedzi wyrażające nie oceny zasadnicze samoistne. zakładanego jako istniejący. iż tego rodzaju wypowiedzi są zdaniami opisowymi. iż takie to a takie przeżycie występuje w danym momencie w mojej świadomości. czy oceny te opierają się na prawdziwej. czy niepożądane. prawdziwymi albo fałszywymi w zależności od tego. Mogą być też formułowane zdania opisujące treść przeżywanej oceny. czy dany stan rzeczy lub zdarzenie rzeczywiście pociąga za sobą takie skutki.

iż ktoś jest prawdomówny. czy „kobieta”.. którego cenimy ze względu na jego szlachetny charakter i życzliwość dla innych.dobry klucz” do naszego mieszkania ma złodziej. wypowiedzi opisowe mogą zawierać zwroty o szczególnym zabarwieniu uczuciowym. że wypowiedź. w których nie dokonuje się (przynajmniej bezpośrednio) aprobowania czy dezaprobowania czegoś. Po drugie. ale orzecznik „tłusty” określa cechę obiektywną. iż słowa „ocena” używa się niekiedy w odniesieniu do takich sytuacji. „Dobry klucz” to po prostu klucz pasujący do określonego zamka. że my na ogół chwalimy ludzi za prawdomówność. Tłusta kaczka to dobra kaczka. Wielu ludzi skłonnych jest uznawać. co „duży”. iż ktoś nigdy albo prawie nigdy nie wypowiada twierdzeń wbrew swoim przeświadczeniom .. czy oceniającego. oszacowania jakiejś wielkości („ocena odległości”.opisowego. „baba” mają w zasadzie taki sam zakres. Natomiast w idiomie „dobry kawał drogi” słowo „dobry” znaczy po prostu tyle. a nie nasze smakoszowskie ustosunkowanie się do tego. W istocie wypowiedź taka jest jedynie opisem faktu. natomiast nie ma takiego charakteru wypowiedź „jesteś kobietą”. co moglibyśmy mieć na talerzu. „niewiasta”. że mamy „dobry klucz” do naszego mieszkania. słowo „szkapa” zabarwienie ujemne. Wypowiedź „jesteś babą” może być potraktowana jako znieważająca. chyba że posługujemy się tymi słowami w sposób ironiczny. . a źle jest. słowo „rumak” ma zabarwienie uczuciowe dodatnie („koń. „Dobry człowiek” to człowiek. Należy zwrócić uwagę na dwie zwłaszcza postaci splątania wypowiedzi o charakterze opisowym i charakterze ocennym. „szkapa”. Słowo „koń” jest neutralne uczuciowo. a wygłoszona przez brodatych malarzy współczesnych jest wyrazem pogardy.a inna sprawa. ale różne zabarwienie uczuciowe. że . a tłusta szynka to zła szynka. Nazwy „koń”. to wypowiedź wyrażająca ocenę. lecz np. Wypowiedź „Ten obraz olejny jest jak kolorowa fotografia” w handlu jarmarcznym wyraża pełną aprobatę.rumak”. przy czym dobrze jest. który się nam podoba”). „ocena szkód gradowych”) . Należy zwrócić także uwagę.

gdyby dana osoba uważała wszystkie i tylko czyny nakazane przez prawo za dobre. które formułują tak czy inaczej ujęte wskazania określonego postępowania nazywamy wypowiedziami dyrektywalnymi. Jeśli ktoś globalnie aprobuje pewien stan rzeczy czy zdarzenie. oby się tak stało. a wszystkie czyny przez nie zakazane . Por. Np. np. co zapewne stanie się w przyszłości. „ocena materiału dowodowego”). zamiast „kwalifikacja prawna czynu”. by ten stan rzeczy czy zdarzenie miały miejsce. Spośród takich wypowiedzi zajmować się będziemy głównie normami postępowania.„oby było tak a tak” 1. W szczególności używa się mylącego zwrotu „ocena prawna czynu”. Takie posługiwanie się słowem „ocena” nie nastręczałoby wątpliwości jedynie wtedy. Należy jednak podkreślić. że dobrze by to było. s. Opałek. to zazwyczaj chce. § 2. Z teorii dyrektyw i norm. K. reguły dotyczące dokonywania czynności . jako zgodnego czy niezgodnego z normami określonego systemu prawnego. 84 i n. Życzenie wyrażamy przez wypowiedź optatywną . Inne rodzaje takich wypowiedzi: dyrektywy techniczne.w podstawowym znaczeniu słowa „powinien” . jako życzenie. jako prognoza.jako norma postępowania. które może być potocznie rozumiane: jako ocena. Warszawa 1974. a także . wyrażenie „On powinien dać się złapać” to wyrażenie. „Oby były obfite zbiory ziemniaków” czy też „Powinny być obfite zbiory ziemniaków”. Pojęcie normy postępowania Wypowiedzi. 1 Wypowiedzi optatywne jako typ wypowiedzi pośredni między wypowiedziami oceniającymi a normami postępowania rzadko są przedmiotem analizy semiotycznej. że słowo „powinien” jest wieloznaczne.za złe.czy też stwierdzenia określonych właściwości obiektywnych („ocena nasion”.

„Piotr powinien uruchomić syrenę alarmową dnia 3 VIII 1993 r. powinien stanąć do poboru wojskowego”. powinien rozpalić ogień” .. komu wskazuje się to działanie. zł jako odszkodowanie za uszkodzenie samochodu w wypadku. „Jan powinien comiesięcznie płacić Piotrowi 900 tyś. kto posiada określone cechy.to norma generalna i konkretna. Np. jeśli wybuchnie pożar”). Norma postępowania jest to wyrażenie. „Kto z uczestników wycieczki pierwszy wróci dziś do schroniska. który skręca w lewo. o godz. normy drugiego rodzaju normami generalnymi (czasem nazywa się je normami ogólnymi. Normy mogą różnić się indywidualnym czy generalnym określeniem nie tylko adresata. czy . który ukończył 20 lat.to norma indywidualna i konkretna. w których wskazywany czyn ma być podjęty (np. a nie inaczej postąpił czy wielokrotnie postępował. powinien włączyć lewy kierunkowskaz” . bowiem adresat o takich cechach może znaleźć się faktycznie tylko jeden. Jeśli norma nakazuje adresatowi określonemu indywidualnie czy generalnie postąpić jednorazowo w pewien sposób. W podanym przykładzie adresatem normy jest Jan. ale adresat może też być wskazany generalnie.Każdy kierowca.: „Jan powinien po każdym posiłku wypić lekarstwo”. „Jan powinien zapłacić Piotrowi 100 tyś. np.to norma indywidualna i abstrakcyjna. .00” czy też: „Piotr powinien uruchomić syrenę alarmową.konwencjonalnych . ale też okoliczności. zł renty alimentacyjnej” . aby w określonych okolicznościach tak. które bezpośrednio komuś nakazuje (zakazuje).to norma generalna i abstrakcyjna.: „Każdy mężczyzna. co może być mylące. osoba indywidualnie wskazana w normie. W poszczególnych przypadkach w praktyce nasuwają się jednak istotne wątpliwości. Adresatem jest tu każdy. nazywamy ją normą konkretną. nazywa się adresatem normy. 17. Normy pierwszego rodzaju nazywamy normami indywidualnymi. albo wcale może nie być takiego). Jeśli nakazuje postępować w pewien sposób stale czy wielokrotnie.omówimy tylko pobieżnie2. nazywamy ją normą abstrakcyjną. gdy wystąpią określone okoliczności. Ten. który miał miejsce w dniu 4 VII 1993” .

wskazywane przez normę postępowania traktować jako jednorazowe. czy też nie jest. wobec czego nie jest to ani wypowiedź prawdziwa. ani fałszywa. aby 2 . Jeśli jest to organ państwa ustanawiający normy prawne. Warszawa 1992. czy ciągłe lub powtarzające się. nie stwierdza. Biblioteka Myśli Semiotycznej. a z drugiej strony sugeruje. Dyrektywy i sposób ich wypowiadania. która daną normę wyraźnym aktem ustanowiła. że w tym ostatnim przypadku proces ustanowienia normy jest bardzo złożonym zjawiskiem społecznym (por. czy normy są czy też nie są zdaniami w sensie logicznym. a także to. Pelc. wskazać można osobę. kto ma cechy A. którym można przypisać prawdziwość albo fałszywość. Gdy wypowiedź taką wygłasza ktoś ustanawiając normę. że wypowiedź kształtu „x powinien czynić C” czy też „Każdy. jako że dokonuje się poprzez nią akt ustanowienia normy.niech x czyni C” nie opisuje rzeczywistości. że tak a tak jest.. J. która ustanawia normę postępowania dla innych (względnie dla siebie). pamiętać jednak należy. Szerzej: Z. Jednocześnie wypowiedź taka wyraża jego myśl. nazywa się normodawcą. że sam termin „norma postępowania” bywa różnie rozumiany. Zieliński. rozdz. w której jest wypowiadana. które naszym zdaniem zależy od jej woli . nazywamy go prawodawcą. t. Sama przez się wypowiedź „x powinien czynić C” czy też wypowiedź . Spotyka się spory co do tego.i zresztą tylko co do takich zachowań celowe jest formułowanie norm postępowania. jego życzenie. jak będzie o tym jeszcze mowa. M. a w każdym razie nadaje się do tego. Osobę. to jest wyrażeniami. jak adresat normy powinien postąpić. XX § 2). Postępowaniem nazywamy takie zachowanie się jakiejś osoby. 17. może spełniać różne role. Nie w każdym zresztą przypadku. Przyczyną tych sporów bywa to. red. wypowiedź ta spełnia rolę performatywną. Ziembiński. powinien czynić C” w zależności od sytuacji.

że ma postąpić tak właśnie czy inaczej. że zawiera wskazanie postępowania na przyszłość.powinien” ma w tym przypadku sens jedynie oceniający. która zresztą mogłaby się odnosić nie tylko do zachowań przyszłych. żądanie zachowania się w pewien sposób. na które można odpowiedzieć. Pytaniu temu jednak nadajemy w gruncie rzeczy taki sens: „Czy to prawda. ocenę. że Kowalski powinien wygłosić referat na następnym seminarium?”. że w polskim systemie prawnym taka właśnie . wypowiada zdanie informujące o fakcie.. potwierdzając albo zaprzeczając. że taka norma została ustanowiona. Nie jest to więc zdanie w sensie logicznym. lecz wyrażenie swoistego rodzaju. ale i obecnych czy też poprzednich. czy też. Równobrzmiącą wypowiedź sformułowaną w polskim podręczniku prawa cywilnego traktuje się jako wypowiedź w języku prawniczym. mianowicie jako zdanie informujące. Gdy ktoś tymi samymi słowami odpowiada potwierdzająco na pytanie „Czy to prawda. a słowo . kierowaną do ongiś żyjącego Cezara.sugerować adresatowi normy. wypowiedź w języku prawnym. obecnie poprzestaniemy na kilku przykładach podwójnej roli zwrotu „x powinien czynić C”. lecz wypowiedzią oceniającą jego czyn. wypowiada normę postępowania. że norma «x powinien czynić C»jest normą obowiązującą?”. O tym. Wypowiedź „Cezar powinien był nie przekraczać Rubikonu” nie jest oczywiście normą postępowania. obowiązany jest do jej naprawienia”. a nie jedynie aprobatę czy dezaprobatę pewnego postępowania. Gdy kierujący zajęciami profesor ustanawia: „Kowalski powinien wygłosić referat na następnym seminarium”. Niemniej pytanie „Czy to prawda. będzie mowa w następnym paragrafie. że dana norma obowiązuje. wypowiedź tę traktuje się jako ustanowioną przez Sejm normę postępowania. że x powinien czynić C?” uważane jest za pytanie dorzeczne. Gdy w kodeksie cywilnym czytamy: „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę. Od wypowiedzi oceniającej jedynie jakieś postępowanie norma różni się tym. że taka norma obowiązuje. co ma się na myśli mówiąc.

z której możemy się domyślać tego. iż „odbijają rzeczywistość społeczną”. gdybyśmy natomiast przeczytali w podręczniku tym wypowiedź „Po śmierci męża jego brat powinien poślubić wdowę” byłaby ona w tym kontekście rozumiana jako zdanie. aby osiągnąć określony skutek. oznaką.: „Jeśli chcesz. Dyrektywa „Jeśli chcesz mieć światło. co należy czynić. Trzeba też zwrócić uwagę na szczególny charakter wskazań tego rodzaju.przeciwnie. Od norm postępowania wskazujących adresatowi powinność takiego czy innego postępowania w jakiejś sytuacji odróżnić należy dyrektywy techniczne.jeśli chce utrzymać maksymalną sprawność fizyczną. powinieneś przekręcić wyłącznik” jest swoistym odwróceniem twierdzenia „Jeśli przekręcisz wyłącznik. jak ma postąpić.norma obowiązuje. Dyrektywy techniczne same przez się nie są normami wskazującymi komuś. Jeśli chce zrujnować zdrowie . ale są podstawą do ustanowienia odpowiedniej normy dla kogoś. że normy te są opisem rzeczywistości społecznej. że we współczesnym prawie polskim taka norma obowiązuje. reguły dotyczące czynności prawnych. Jeśli ktoś chce bić rekordy sportowe. jakie stosunki społeczne panują w danym społeczeństwie. Są to wypowiedzi wskazujące. lecz że obowiązywanie takich czy innych norm jest symptomem. Ale to powinność tylko warunkowa . to powinieneś przekręcić wyłącznik”. Piotr chce bić rekordy sportowe. Czasem mówi się o jakichś normach. powinien palić jak najwięcej. W tym przypadku jest to informacja prawdziwa. np. jak np. Taki obrazowy zwrot należy rozumieć oczywiście nie w ten sposób. by żarówka świeciła się. to zapali się światło”. palenie papierosów bowiem obniża sprawność fizyczną. co oczywiście jest fałszem. reguły posługiwania się jakimś językiem. to powinien powstrzymać się od palenia papierosów. . kto pragnie spowodować określony stan rzeczy. Ze względu na to dążenie i ze względu na wiedzę stanowiącą podstawę sformułowania wspomnianej dyrektywy technicznej Piotr powinien powstrzymać się od palenia papierosów.

i tak dalej. Tak więc zrekonstruowane reguły jakiegoś języka nakazują wiązać z wypowiedzeniem czy napisaniem jakichś słów określone znaczenie. według reguł obowiązujących w grze w szachy. aby ruch ten uzyskał charakter „ruchu wieżą”. Przy tym.charakter rozegrania partii szachów z określonym wynikiem. Konsekwencją przykładowo wymienionych reguł są dyrektywy wyznaczające określony sposób dokonywania jakiejś czynności. Reguły dotyczące ruchów figury szachowej nakazują m. czyli jeśli ma być ona dokonana „ważnie” jako czynność konwencjonalna. Reguły obyczajowe nakazują dokonanemu w określonych okolicznościach ruchowi zdjęcia czapki z głowy przypisywać charakter aktu pozdrowienia czy uczczenia czegoś . na podstawie dyrektyw nakazujących w taki.in. nadając przez to sformułowaniu tych wypowiedzi charakter wytworzenia odpowiedniego znaku językowego. traktować przesunięcie walcowatego klocka równolegle do brzegu szachownicy jako ruch wieży. Reguły gry w szachy nakazują przesunięciom określonego kształtu klocków po odpowiednio kratkowanej desce przypisywać charakter dokonania ruchów figury szachowej. aby . a całej serii takich ruchów . tak jak proste czynności psychofizyczne stają się ze względu na odpowiednie reguły substratem jakiejś czynności konwencjonalnej. a nie inny sposób dokonywać określonej czynności. Konsekwencją tego rodzaju reguły jest dyrektywa nakazująca w taki. a nie inny sposób dokonywać ruchu takim klockiem. napisanie wypowiedzi określonego rodzaju (czynność konwencjonalna prostsza) staje się substratem czynności konwencjonalnej sporządzenia testamentu itd. jeśli się chce.itd. jeśli czynność ta ma być uważana za czynność konwencjonalną danego rodzaju. jeśli się chce. Odpowiednio zresztą. tak też czynności konwencjonalne prostszego rodzaju mogą stawać się substratem bardziej złożonej czynności konwencjonalnej: np. Należy mianowicie wyróżnić wyrażenia traktowane jako reguły nakazujące określonym zachowaniom jakichś osób przypisywać sens dokonania określonej czynności konwencjonalnej.

ważne” jako czynność konwencjonalna (np. które to reguły dopiero pośrednio prowadzą do sformułowania zwykłych norm nakazujących czy zakazujących jakiegoś postępowania. lub . Kto napisze swój testament na maszynie. Z tymi to regułami sprzężone są dyrektywy wskazujące. że system prawny składa się z elementów dwojakiego rodzaju: 1) zwykłych norm nakazujących czy zakazujących dokonania jakichś czynności oraz 2) reguł nakazujących określonym zachowaniom (ewentualnie wytworom tych zachowań) przypisywać sens dokonania określonej czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie. można odtworzyć regułę nakazującą tak a tak dokonanej czynności przypisywać charakter czynności konwencjonalnej danego rodzaju. nie zdobędzie bramki dla swojej drużyny. jeśli określony przez daną regułę podmiot (podmiot uzyskujący upoważnienie. ustają czy też zmieniają się obowiązki prawne jakichś podmiotów 3. kompetencję) w odpowiedni sposób dokona określonej czynności konwencjonalnej. „ważne”. to podmiot podległy kompetencji (adresat normy kompetencyjnej) ma obowiązek zachować się w wyznaczony sposób. „nie liczą się” w grze w szachy czy w piłkę nożną. Kto wykona czynność nieodpowiednią. dokonanie czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie powstają.była ona „ważnie” dokonana jako czynność konwencjonalna w ramach określonego układu. bo takie działania w tych grach są „nieważne”. jak należy wykonać określone działania. reguły. opatrując go datą i podpisem. Kto wykona odpowiednią czynność w sposób wskazany przez tego rodzaju dyrektywy. i odpowiednie dyrektywy wskazujące. ten dokona czynności konwencjonalnej danego rodzaju. co należy uważać za „ważnie” sporządzony testament. Przez należyte. ten nie wykona ruchu szachowego. w grze w szachy przesunie wieżę w skos po szachownicy albo w piłce nożnej wrzuci piłkę ręką do bramki.. aby były one . np. jak należy „ważnie” sporządzić testament). Testament należy napisać własnoręcznie. Istotne jest w szczególności to. Mianowicie.

a więc to. Czynności konwencjonalne w prawie. Jeśli na wykładzie podam jako przykład normy: „Królowa angielska powinna zawsze nosić suknię złotego koloru”.jak łatwo zauważyć .ma się na myśli jej skuteczność społeczną (behawiorystyczne4. W pewnych przypadkach mówiąc o obowiązywaniu normy ma się na myśli to. M. 1972. cyw. 33.mówiąc o obowiązywaniu jakiejś normy . Należy przede wszystkim rozróżnić dwa zasadniczo odmienne sposoby rozumienia tego zwrotu. nie będzie więc musiało być brane pod uwagę jako podstawa podziału spadku. by spełniła rolę sugestywną w stosunku do tej osoby. ani nie ma najmniejszych choćby szans na to. iż zwrot „norma N obowiązuje” jest wieloznaczny. lub nie opatrzy datą (poza wyjątkami przewidzianymi przez art. ten narazi się na to. Nowak. czy owa norma jest z jakiegoś punktu widzenia odpowiednio uzasadniona. Zieliński. jest pustym dźwiękiem bez jakiejkolwiek doniosłości społecznej.nie podpisze. to wprawdzie tak brzmiąca wypowiedź nadaje się do wskazania przez kogoś w języku polskim określonego postępowania dla określonej osoby.). Trzeba jednak zwrócić uwagę. 3 § 3. 73-99.w rzeczywistości ani nie wyraża takiego żądania z mojej strony. ale . Wronkowska. Obowiązywanie normy Nie każdą normę postępowania uważa się za normę obowiązującą. W innych przypadkach . Z. Ziembiński. Szerzej: L. S. że jego rozrządzenie ostatniej woli będzie „nieważne” jako testament („sankcja nieważności”) w świetle polskiego kodeksu cywilnego. s. poza spełnieniem roli przykładu normy nieobowiązującej. że ze strony jakichś ludzi wskazania tej normy spotykają się z posłuchem w . „Studia Prawnicze Instytutu Nauk Prawnych PAN” z. objawowe pojmowanie obowiązywania normy). 949 § 2 kod.

że obowiązuje go taka norma postępowania. W rzeczywistości jednak sprawa nie jest prosta: z tego. to jest w odpowiednio wysokim stopniu prawdopodobne. nie zaś niedostępne dla zewnętrznej obserwacji zjawiska świadomości. z jakiego względu ktoś postępuje w ten. 4 . że przedmiotem naukowych badań psychologicznych mogą być tylko dostrzegalne zewnętrznie zachowania człowieka. lecz do faktów zachowania się w dany sposób ze względu na wskazania danej normy . czy daną normę należy uważać za obowiązującą w danym środowisku. który głosi. Mówiąc o obowiązywaniu normy pojmowanym behawiorystycznie. można byłoby wnosić. że ktoś zawsze gwiżdże przy goleniu. nie jest na ogół sprawą bezpośrednio rozstrzygalną w drodze obserwacji faktów zewnętrznych. że spotka go za to jakieś zło ze strony członków społeczeństwa (w szczególności . a jeśli ewentualnie adresat nie realizuje wskazań tej normy. Behawioryzm (ang. „zachowanie się”) .kierunek w psychologii.a to.każdym przypadku albo przynajmniej dostatecznie często. W gruncie rzeczy w koncepcji tej odwołujemy się nie do samych faktów zachowania się zgodnego ze wskazaniami jakiejś normy. na pozór łatwo jest znaleźć obiektywne kryterium rozstrzygania.ze strony wyznaczonych do tego organów państwa). a nie inny sposób. behaviourism od behaviour. czy też za nieobowiązującą.

że czyn. że czyn. Np. jest czynem złym. którego dana norma zakazuje. której obowiązywanie uzasadniamy odwołując się do faktu. Zdarzało się i tak. że norma N obowiązuje ze względu na uzasadnienie tetyczne jej obowiązywania. czy na innych jeszcze podstawach. to znaczy. ze względu na które mówi się o jej obowiązywaniu: z uzasadnieniem tetycznym oraz z uzasadnieniem aksjologicznym. których tu omawiać nie możemy. mamy na myśli to. to studenci powinni przynieść na te ćwiczenia przybory do pisania. można też ująć sprawę w taki sposób. że norma N obowiązuje z aksjologicznego punktu widzenia.W przypadku odwoływania się do uzasadnienia spotkać się możemy z dwoma przede wszystkim typami uzasadnienia normy. gotowi jesteśmy zazwyczaj uznać też za obowiązujące normy. krótko: normą tetyczną. Normę. Czyjeś czyny możemy uważać za dobre same przez . że taki jest układ stosunków między adresatami tej normy a normodawcą. że normę N ustanowił i dokonanego ustanowienia nie odwołał ktoś. kto ma władzę w stosunku do adresatów normy. jeśli profesor ustanowił. Uznając normę za obowiązującą z czyjegoś opartego na władzy ustanowienia. jakim rozporządza normodawcą. że uważano za obowiązujące takie normy. Czy jest to władza oparta na rzeczywistych czy też wyobrażonych tylko zależnościach adresatów. Mówiąc. czy na szacunku. że ustanowienia normodawcy uważane są za wiążące dla adresatów. jest czynem według czyjejś oceny dobrym czy też najlepszym z jakichś względów w danej sytuacji. Mówiąc. że studenci powinni na ćwiczeniach napisać pracę klauzurową. mamy na myśli to. że ustanowił ją ktoś. nazywamy normą mającą uzasadnienie tetyczne. to już problemy socjologiczne. jaki zyskał. które rzekomo ustanowić miał mityczny założyciel państwa czy miasta. czy władza opiera się na przymusie. które nasuwają się jako konsekwencje normy wyraźnie przez normodawcę ustanowionej. który norma ta nakazuje jej adresatowi. kto ma władzę nad adresatami tej normy.

„Piotrowski powinien uprzejmie odnosić się do sąsiadów” .że niszczy kwiaty). że dobrze. Zwrócić należy uwagę.się lub dobre ze względu na ich skutki.by sczezły). znającego związek przyczynowy między poddaniem się szczepieniu a uniknięciem choroby. ma ono skutki uznawane za dobre przez każdego rozsądnego człowieka. by kwiaty się rozwijały. znacznie częściej odwołujemy się do oceny skutków pewnego czynu niż do oceny czynu samego przez się. Jeśli więc np. lub według czyjejś wiedzy powoduje skutki oceniane dodatnio. ale i do pewnego stanu wiedzy o związkach między określonym zachowaniem się adresata normy a powstającymi z tej przyczyny stanami rzeczy. to przyczyny sporu co do obowiązywania tej normy mogą być dwie: 1) może to być różnica ocen (jeden uważa.to norma. „Piotrowski przed wycieczką kajakową powinien poddać się szczepieniu przeciw durowi brzusznemu” . co zasługuje na ocenę dodatnią. krótko: normą aksjologiczną. że popiół z papierosów wzmacnia. którą uważamy za obowiązującą. Może się zresztą zdarzyć zgoda między nimi co do tego. bo samo przez się uprzejme odnoszenie się do innych uważamy za coś. 2) może to być różnica w stanie wiedzy (jeden sądzi. nazywamy normą mającą uzasadnienie aksjologiczne.to norma. dwóch ludzi spiera się o to. której obowiązywanie uzasadniamy odwołując się do czyichś ocen. jak powinni postąpić. drugi z nich . Normę. bo choć samo szczepienie przeciw durowi jest połączone z pewną dolegliwością. przy jednoczesnej różnicy ocen i przeświadczeń. Dlatego też uzasadniając obowiązywanie normy musimy często odwoływać się nie tylko do żywionych przez kogoś ocen. że wskazywane przez nią postępowanie jest dobre. że jakaś norma może być uważana za obowiązującą z jednego tylko albo z kilku . którą uznajemy za obowiązującą z aksjologicznego punktu widzenia. Uznając normy za obowiązujące z aksjologicznego punktu widzenia. drugi z nich . czy powinni wrzucać popiół z papierosów do doniczki z kwiatami w ich pokoju.

Najczęściej jeśli ktoś ustanawia dla siebie lub dla innych pewną normę postępowania.z parzystym. prezes sądu ma rozłożyć równo pracę między dwóch sędziów. Ustanawia więc normę.nieparzyste. nie wnikamy w to. która połowa komu do sądzenia przypadnie.we wtorki. Po prostu jakoś trzeba pracę równo podzielić i rozstrzygnąć. Norma postępowania. że sędzia A będzie lepiej rozpatrywać sprawy z numerem nieparzystym. że sędzia A powinien rozpatrywać wszystkie sprawy opatrzone numerem nieparzystym. że dane postępowanie jest samo przez się dobre lub prowadzi do dobrych skutków.A. a więc przyjmując ją tylko jako normę tetyczną. uważając tę normę za obowiązującą ze względu na samo to. a nie byle kto. to znaczy przyjąć jako normę aksjologiczną (np. że ktoś tak ustanowił. ktoś taki. to uważa. że z powierzonych mu spraw sprawy opiekuńcze rozpatrywać będzie w piątki. Np. że adresaci powinni tak a tak postępować. Podobnie jak sędzia może ustanowić sam dla siebie normę. bo ocenia. którą ktoś ustanawia dla innych czy dla siebie. Jedynym zaś uzasadnieniem tego. a jakie . . bo nie wiadomo. że tak ustanowił ich zwierzchnik. bądź też podporządkować się tylko. a sędzia B . Przyjmując ustanowioną dla nas normę wyłącznie jako normę tetyczną. gdy żywią podobne oceny i mają taką samą wiedzę). a nieparzyste . kogo musimy słuchać. Wskazać można takie normy. które ustanawia dla nas ktoś. czy wskazane w niej działanie jest dobre według naszej oceny.punktów widzenia. aby przypuszczać. rzadko jest jednak normą z jego punktu widzenia wyłącznie tetyczną. które uważa się za normy wyłącznie tetyczne. Oczywiście jesteśmy skłonni podporządkować się tylko tym normom. że parzyste sprawy powinien rozstrzygać B. jakie sprawy otrzymają numery parzyste. to adresaci tej normy mogą bądź uznać ją. Nie ma żadnych podstaw. kto ma nad nami z takich czy innych powodów władzę. Jeśli ktoś stanowi normę dla innych uważając ją za aksjologiczną. jest to. a sędzia B sprawy z numerem parzystym. ani też czy do czegoś dobrego prowadzi. a sprawy spadkowe .

że to. Powinienem pomagać chorym. każdy rozsądny obywatel tak odnosi się do norm nakazujących szczepienia ochronne. choć zdaniem obserwatora ustanowienie normy przez tego normodawcę powinno być dla jej adresata wiążące. bronić słabych. która ma być adresatem tej normy. że co do obowiązywania jednej i tej samej normy różnić się mogą poglądy np. iż powinni tak postępować. uważa. Normy prawne są na ogół przyjmowane przez adresatów jako normy tetyczne. jak nakazuje norma prawna. Przykładem norm aksjologicznych są uznawane przez nas normy moralne. pracę przy wałach przeciwpowodziowych. że dla danej normy wskazać można odpowiednie uzasadnienie. że te działania lub ich następstwa uważam za dobre w pewnym szczególnym znaczeniu. odpłacać dobrem za zło nie dlatego. oraz jakiejś trzeciej osoby obserwującej powstałą sytuację. którą ustanowił. sytuacja się zazwyczaj upraszcza: prawnika interesują jednak przede wszystkim normy ustanowione przez kogoś dla innych osób. osoby. że lepiej jest słuchać kogoś. co ona nakazuje. że norma. z tego względu. że ktoś dla mnie takie normy ustanowił. troskę o dzieci itp. liczyć się należy z tym. Normodawca np. Ale w wielu przypadkach adresaci norm prawnych mają poczucie. jest dla jej adresata obowiązująca.Pośrednio tylko kierujemy się w tym przypadku oceną. Oczywiście jeśli ktoś sam dla siebie ustanowił pewną normę postępowania. bo brudne ściany brzydko wyglądają. a ten ostatni nie liczy się zupełnie z tym faktem. kto ma nad nami władzę. ale dlatego. Mówiąc o obowiązywaniu normy w tym sensie. bo ustanowione zostały przez organ państwa. Np. Jeśli ktoś uznaje normę prawną za normę nakazującą coś . uważają za godne aprobaty. niż narażać się na skutki nieposłuszeństwa. osoby. która taką normę ustanowiła (normodawcy). Podporządkowują się im. Podobnie uzasadnione są normy estetyczne: powinienem nie brudzić ścian. którego aparat może zmusić do posłuszeństwa tym normom.

Z drugiej strony. daje w tej formie wyraz przekonaniu. o co im chodzi. który głosi. dlaczego często są spory o to.lecz obowiązują niezależnie od czyichkolwiek poglądów i niezależnie od jakichkolwiek faktów społecznych. skazane byłoby na upadek i zagładę. którego członkowie odrzucaliby daną normę. nie wszyscy z nich jednak to czynią. czy jakaś norma obowiązuje. iż student powinien systematycznie się uczyć. nie można jednak stwierdzić tego stanowczo. iż tak postępować jest dobrze. że są i tacy. że z punktu widzenia jego moralności ta norma prawna jest normą słuszną. ani dlatego. iż kto danej normy nie słucha. ale nadto każde z wielu jego znaczeń jest trudne do precyzyjnego sformułowania.nie dlatego. że pewne normy „obowiązują absolutnie” . na podstawie obserwacji czyjegoś postępowania można wprawdzie domyślać się. że jest tak w społeczeństwie. w jaki sposób ustanowione normy mają być uważane za normy prawne obowiązujące w danym . jakie normy uznaje on za obowiązujące. tj. Warto wreszcie nadmienić. którzy uważają. jeśli dyskutanci nie uzgodnią. mówimy. Normy te mają obowiązywać „z samej natury rzeczy”. „z nakazu samego rozumu ludzkiego”. Zwrot „norma N obowiązuje” jest nie tylko wieloznaczny (nie omówiliśmy tu wszystkich jego znaczeń). Dlatego też prawnicy wiele uwagi poświęcają możliwie precyzyjnemu ustaleniu. Spory takie ciągnąć się mogą w nieskończoność. Łatwo więc zrozumieć. nie przesądza jeszcze o tym. czy nie obowiązuje. ani dlatego. tego spotyka za to jakieś zło . Po uważniejszym zbadaniu takich wypowiedzi dojść można do wniosku. że człowiek. że ktoś uznaje jakąś normę za obowiązującą ze względu na takie czy inne jej uzasadnienie. To. że ktoś ocenia. iż taka a taka norma „obowiązuje absolutnie”. że ustanowił je jakiś człowiek obdarzony władzą czy ewentualnie jakaś istota nadprzyrodzona. czy będzie on postępować w sposób przez normę wskazany. Zapewne wielu studentów uznaje za obowiązującą normę. co jest „źródłem prawa”. iż społeczeństwo.dobrego moralnie. ustaleniu tego.

.i do takiej postaci słownej. ale też próśb.. Może być ona wysłowiona w postaci wyrażenia. Postać słowna i struktura norm postępowania W rozważaniach z zakresu teorii prawa bierze się najczęściej pod uwagę normy sformułowane za pomocą zwrotów tego rodzaju. „Rozporządzenie z dnia. O tym. Rady Ministrów czy innego odpowiedniego organu państwowego. a więc ustanowionymi przez właściwy organ państwa.. w którym czasownik użyty jest w trybie rozkazującym.” co oznacza. która nakazuje czy zakazuje danych czynów. Rolę sformułowania normy może też pełnić zdanie informujące. w których ta norma jest zawarta. Prawnicy interesują się normami prawnymi. Czytamy więc w Dzienniku Ustaw lub innym dzienniku służącym do urzędowego ogłaszania norm prawnych: „Ustawa z dnia. Wskazywanie postępowania wyznaczonego przez normę może przybrać postać słowną nakazu zachowania się w określony sposób lub zakazu określonego zachowania . przede wszystkim jako normami tetycznymi. np. jako postaci wzorcowej. ściśle biorąc. Nie jest to wszakże jedyna postać sformułowania normy w języku potocznym5. jest informacją o kwalifikacji pewnych czynów ze względu na określoną normę. że wszystkie zawarte w przepisach poniżej ogłoszonych normy obowiązują na podstawie wymienionego w nagłówku aktu normodawczego Sejmu.”. ale często. w tekście ustawy. błagań czy zachęt). jak „powinien czynić” oraz zwrotów równoznacznych . jaki akt stanowienia jest podstawą obowiązywania danej normy.państwie. że dany czyn jest nakazany czy zakazany. co nadaje wypowiedzi charakter szczególnie sugestywny (choć może być formą sformułowania nie tylko rozkazów. sprowadza się wszelkie normy postępowania. takie zdanie. § 4.. bywa traktowane jako wyrażenie równoznaczne z normą. dowiadujemy się z nagłówka zbioru jednocześnie ustanowionych przepisów prawnych.

Wybór tej czy innej postaci słownej jest w tym przypadku sprawą jedynie redakcyjną. Z tego punktu widzenia rozróżniamy normy nakazujące określone postępowanie oraz normy zakazujące. 79-90. W każdym przypadku norma postępowania jest wypowiedzią. 5 . [w:] Dyrektywy i sposób ich wypowiadania. Często bywa. cyt. że norma wyznacza adresatowi obowiązek spowodowania pewnego stanu rzeczy (obowiązek jakichś działań zmierzających do spowodowania pewnego stanu rzeczy i zaniechania działań z tym niezgodnych) nie określając bliżej.i odpowiednio odwrotnie. a zamiast formułować nakaz powstrzymania się od jakiegoś działania możemy prościej sformułować normę zakazującą danego działania . w jaki sposób ten stan rzeczy ma zostać spowodowany. a zaniechania zachowania z tamtym niezgodnego. Wypowiedzi dyrektywalne w praktyce językowej.się. Zieliński.a więc wyznacza mu obowiązek podjęcia pewnego postępowania. Te dwie postaci słowne normy mogą się zresztą wzajemnie zastępować. Szerzej: M. która adresatowi wyznacza jakieś ściślej czy bardziej ogólnie określone zachowanie się. które zabraniają jakiegoś postępowania. ss.. wyd. we wszelkich czy też bliżej określonych okolicznościach . Zamiast formułować nakaz podjęcia określonego działania możemy sformułować równoznaczny zakaz powstrzymania się od danego działania.

jak i szczególnego rodzaju normy zakazujące ingerować w jakąś sferę działań osoby. która takie zezwolenie („zezwolenie mocne”. jak też po prostu wypowiedzi stwierdzające. tak strukturę normy najprościej przedstawić w postaci wyrażenia zawierającego znaki zmiennych. . Niezbędnymi elementami każdej normy są określenie jej adresata oraz określenie postępowania. w której jest możliwe. „chronione”) w tej postaci uzyskuje. XX § 2). czy też tzw. że jakaś norma postępowania nie obowiązuje. przy czym wyznaczone postępowanie ma być spełniane albo w każdej sytuacji. jest wieloznaczny i w związku z tym należy go unikać. strukturę normy indywidualnej można ogólnie przedstawić za pomocą schematu: „Osoba x w okolicznościach W powinna czynić (nie czynić) C”. jeśli na ich miejsce podstawimy jakieś odpowiednie wyrażenia. który zresztą trudno byłoby pogodzić z ogólnie przyjmowaną definicją normy postępowania.jaka jest struktura norm tego rodzaju. a więc .za pomocą schematu: „Każdy.Czasem spotkać się można w literaturze prawniczej z użyciem wyrażenia „norma zezwalająca”. normy kompetencyjne. otrzymujemy wyrażenie będące normą postępowania. Przedmiotem zainteresowania prawników są w pierwszym rzędzie normy generalne i abstrakcyjne. czy wypowiedzi ograniczające poprzednio sformułowany zakaz. Powstaje problem. które adresat ten ma spełnić. albo tylko w jakichś okolicznościach bliżej określonych. Stąd np. natomiast normę generalną . o których bliżej mowa będzie w trzeciej części podręcznika6 (rozdz. „Normą zezwalającą” nazywa się bowiem zarówno wypowiedzi uchylające poprzednio obowiązującą normę. gdyż powodować może liczne nieporozumienia. Tak jak strukturę różnych rodzajów zdań w sensie logicznym najprzejrzyściej uwidacznia odpowiednia funkcja zdaniowa. jakie elementy treściowe zawiera każda tego rodzaju norma postępowania. Termin ten.

Dopóki norma nie znajduje zastosowania. że dana norma takie zachowanie mu nakazuje . Jeśli więc spotykamy się z wypowiedzią o schemacie „x powinien czynić C”. to w sformułowaniu normy zazwyczaj po prostu pomija się wzmiankę o tym. będąc świadomy tego. czyli przekracza (narusza) normę. Gdy powstanie sytuacja. że pośrednio. można powiedzieć.mówi się. w której norma nakazuje postąpić czy postępować w określony sposób. Adresat w takiej sytuacji albo zachowuje się w sposób wyznaczony przez normę. Dopóki norma nie znajduje zastosowania. że przestrzega on danej normy. mówimy. która nakazuje jakieś postępowanie we wszelkich okolicznościach (jak np. w których jest to możliwe. 6 Szerzej patrz: K. a więc sytuacja. to dorozumiewa się. O normie. znieważania innych. że norma ta znajduje zastosowanie. że jej adresat realizuje czy też przekracza normę (chyba. rozpowszechniania wydawnictw pornograficznych. której wyznacza ona jakieś postępowanie. albo zachowuje się w sposób niezgodny z normą. w której adresat normy ma postąpić we wskazywany mu sposób. gdy w przyszłości znajdzie ona zastosowanie). czyniąc coś takiego. czyli realizuje obowiązek wyznaczony mu przez normę. Jeśli adresat normy zachowuje się w wyznaczony sposób. że stale znajduje zastosowanie. że x ma obowiązek tak postąpić w każdej sytuacji. Wronkowska. Jeżeli powstaje wymieniony w normie zespół okoliczności.kto ma cechy T. Świrydowicz. osoba. obowiązek adresata staje się obowiązkiem już zaktualizowanym.i ze względu właśnie na tę normę tak się zachowuje . co uniemożliwiłoby mu zrealizowanie normy. jest tylko potencjalnym adresatem normy. obowiązek jej jest tylko potencjalny. itp. M.). lecz jeszcze nie zaktualizowany. nie można orzekać. w okolicznościach W powinien czynić (nie czynić) C”. krócej: realizuje normę. powstrzymanie się od fałszowania pieniędzy. . Jeśli spełnienie wskazywanego postępowania ma następować we wszelkich sytuacjach. S.

to znaczy mające więcej niż jednego adresata). oraz z części negatywnej obejmującej zachowania się zakazane ze względu na tę normę (a więc działania zamiast nakazywanych zaniechań. czy ogólne. oraz normy faktycznie jednostkowe. w których dana norma znajduje zastosowanie. Klasę sytuacji (to znaczy zespołów powstających okoliczności). ze względu na pewną powstałą sytuację. O nieporozumieniach dotyczących tzw.z klasy zachowań niezgodnych z zachowaniem nakazywanym przez tę normę. Z. W przypadku normy konkretnej zakres normowania w części pozytywnej składa się z jakiegoś jednego tylko czynu.. czyli normy faktycznie bezprzedmiotowe.Zieliński. „Państwo i Prawo” 1975 nr 7. nazywamy zakresem zastosowania tej normy. ss.np. że naruszone zostały istotne interesy państwa). nie związane z osobą adresata (W. Klasę zachowań. Możemy przy tym w tego rodzaju zespołach okoliczności wyróżniać okoliczności dotyczące cech charakteryzujących adresata normy (T . 57-64. nazywamy jej zakresem normowania.norm zezwalających”. których dana norma dotyczy. które są jej potencjalnymi czy też. że jest urzędnikiem) oraz okoliczności sytuacyjne. Norma generalna określa rodzajowo zakres podmiotów. czy też zaniechania zamiast nakazywanych działań). przy czym zakres normowania składa się z dwóch części: z części pozytywnej obejmującej w ten czy inny sposób określone zachowania się nakazywane przez normę. .np. aktualnymi już adresatami (z tego punktu widzenia odróżnić można normy faktycznie nie znajdujące adresata o przewidywanych cechach. . a w części negatywnej . Ziembiński.

to powinna czynić C” .przy czym domyślne jest. możemy przedstawić poglądowo za pomocą wykresu (patrz obok. której adresatem jest podmiot A.Zakres zastosowania i zakres normowania normy. że w poprzedniku tego rodzaju okresu warunkowego (nazywanym tradycyjnie. w których powstaje taka sytuacja. Zaletą takiego ujęcia redakcyjnego jest to. że byłoby niecelowe zwracać się do kogoś z nakazem czy zakazem takich zachowań. choć niezbyt właściwie. 10). zachowania osoby głęboko uśpionej) lub miałyby być zrealizowane w przeszłości. . jak określona w normie. karać za nie bądź nagradzać. które nie są dowolne (jak np. że wypowiedź ta dotyczy wszelkiej osoby o takich właściwościach i wszelkich przypadków. nie można jednak oddziaływać na to. co już się stało. rys. W rozważaniach prawniczych uważa się za dogodne przedstawienie norm generalnych i abstrakcyjnych w postaci gramatycznej okresu warunkowego: „Jeśli jakaś osoba ma właściwości T i powstały okoliczności W.czynów każdego takiego podmiotu) odnosi się dlatego do przyszłości i do czynów uważanych za zachowania dowolne danego podmiotu. Zachowania już zrealizowane możemy jedynie chwalić albo ganić. Wydzielanie zakresu zastosowania z klasy możliwych przyszłych sytuacji oraz zakresu normowania z klasy możliwych przyszłych czynów podmiotów A (odpowiednio .

to powinien zamknąć okna w czasie burzy”.”. Zaznaczyć jednak należy. tyle że dotyczy podjęcia działania dopiero po wystąpieniu określonych okoliczności. kto jest woźnym w danym gmachu. . że norma tak sformułowana jest równoznaczna z normą sformułowaną bez użycia spójnika „jeżeli. Czy przykładowo rozważana norma wysłowiona w postaci okresu warunkowego „warunkowo” wyznacza powinność danego działania? Powinność jest bezwarunkowa. co redagując ją umieszczono w poprzedniku okresu. a nie sprawą o istotnym znaczeniu. Spory prawników dotyczące tego. co ma być według redakcyjnego ujęcia danej normy zaliczane do jej „hipotezy”. jaki element treści określają dane słowa... kto ma właściwości T i znalazł się w okolicznościach W. „Jeśli jest czas burzy. to. Równoznaczne są np.„hipotezą normy”7) ujmowane są elementy określające cechy adresata oraz zakres zastosowania normy. a co do „dyspozycji”. „Jeśli ktoś jest woźnym w danym gmachu i jest czas burzy. Można przy tym charakterystykę właściwości adresata ujmować jako element okoliczności zastosowania (TW) albo okoliczności zastosowania ująć w charakterystyce wskazywanego czynu (CW).. natomiast w następniku (zwanym „dyspozycją”) ujmowane są elementy określające zakres normowania.. są więc w znacznej części sporami jałowymi. a mianowicie: „Każdy. że przy takim ujęciu redakcyjnym powstawać mogą nieporozumienia i zawile spory co do charakteru powiązania pomiędzy poprzednikiem a następnikiem takiego okresu warunkowego. Pamiętać wszakże należy.Jeśli ktoś jest woźnym w danym gmachu. Użycie takiej czy innej formy słownej jest w tym przypadku sprawą dogodności stylistycznej. normy: „Każdy. to powinien zamknąć okna”.. powinien czynić C”. . to woźny w danym gmachu powinien zamknąć okna”. lecz to. Przy ujmowaniu normy w strukturę okresu warunkowego nie tyle ważne jest. a co w następniku. powinien zamknąć okna w czasie burzy”.

całkiem odmienne znaczenie słowa „hipoteza”. Kryterium odróżniania norm „hipotetycznych” i „kategorycznych” nie stanowi więc to. a nie okoliczności takie. żądamy spełnienia obu tych czynów. i powinno być tak. Normy mogą zawierać wskazania złożone („Powinno być tak. lecz forma redakcyjna wskazania okoliczności. że nie wiadomo. Chodzi tu przy tym o jakieś okoliczności dodatkowo określone przez normę. Nie jest to więc taka powinność. jak powinność wyznaczona przez dyrektywę techniczną „Jeśli chciałbyś osiągnąć B. Poprzednik normy „Jeśli okno jest otwarte. nie można zamykać zamkniętego okna ani otwierać na oścież otwartego). przez którego spełnienie dana norma zostaje zrealizowana. w których nakazane czyny mają być przez adresata normy realizowane.że się jej nie pozostawia). a drugie .Por. XVI § 5. których powstanie jest jedynie warunkiem umożliwiającym podjęcie danego czynu (np. że A czyni C. to powinieneś je zamknąć” mógłby być bez przeszkód pominięty. że adresatowi pozostawia się swobodę wyboru. W rozważaniach z zakresu logiki norm dogodnie jest przyjmować taki schemat struktury normy. a następnie umieszcza się opis czynu.„bezwarunkową”. to powinieneś czynić C”. czy podjęcie nakazywanego działania będzie w ogóle potrzebne z jego punktu widzenia. że A czyni C lub D. kto ma właściwości T i znalazł się w okolicznościach W. a także mogą być łączone spójnikami w wyrażenia bardziej złożone („Powinno być tak. że A czyni P”). czyni C”. iż powinno być tak. bo służy tylko wyrażeniu myśli normodawcy. iż powinno być tak. że A czyni C i D”). albo . że każdy. że pierwsze wyznaczają powinność „warunkową”. iż zwrot powinnościowy umieszcza się na początku wypowiedzi. Formułując normę. żądamy spełnienia przynajmniej jednego z tych czynów (przy czym wypowiedź tę możemy rozumieć albo w ten sposób.: „Powinno być tak. a więc np. że A czyni C i D. rozdz. 7 . Formułując normę głoszącą.

gdyby ktoś nie zrealizował swego obowiązku wyznaczonego przez pierwszą normę. fotografii lub innych przedmiotów mających charakter pornograficzny” (norma sankcjonowana). jest pewnym zabiegiem socjotechnicznym ze strony normodawcy.do organów wymiaru sprawiedliwości. Np. iż: „Kto rozpowszechnia pisma. druków. Ludzie nie zawsze skłonni są spełniać swe obowiązki i z tego powodu norma ustanawiana dla innych bez ich zgody jest zwykle połączona w systemie prawnym z inna normą. polegająca na tym. Ta druga norma wtedy znajdzie zastosowanie. druki. podlega karze pozbawienia wolności do lat 2. że kto nie przestrzega . powiązanie jakiejś normy (normy sankcjonowanej) z odpowiednią normą sankcjonującą. które ma zmusić adresata pierwszej normy do posłuszeństwa (sankcja egzekucji) lub spowodować dlań jakąś dolegliwość za niezrealizowanie normy (sankcja kary). 173 § 1 k. Mamy więc powiązane ze sobą dwie normy: jedną odnoszącą się do zachowań ogółu osób podlegających danemu systemowi prawnemu. fotografie lub inne przedmioty mające charakter pornograficzny. która w przypadku. o których wspomina się w trzeciej części podręcznika) albo powiązaniami pozalogicznymi. Wystarczy zresztą podać do wiadomości.). nakazuje innemu podmiotowi (w przypadku norm prawnych .: „We wszelkich okolicznościach każdy obywatel powinien nie rozpowszechniać pism. ograniczenia wolności albo grzywny” (norma sankcjonująca). „sankcja nieważności”.organowi państwa) wykonać takie działanie.k. czego powinien nie czynić. gdy pierwsza norma zostanie przez kogoś w sposób oficjalnie stwierdzony naruszona. „A jeśliby ktoś naruszał tę normę. to organy państwowe powinny mu wymierzyć karę pozbawienia wolności do lat 2.Normy mogą być powiązane ze sobą związkami natury logicznej (co jednak przedstawia swoiste i trudne problemy. by już każdy mieszkaniec kraju wiedział. ograniczenia wolności albo grzywny” (art. Do tych ostatnich należy np. drugą . Całkowicie odmienny charakter ma tzw. Powiązanie takie ma charakter funkcjonalny.

o Piotrze? 4. zloty. Co masz na myśli.normy prawnej wskazującej. że obowiązuje norma: a) „Każdy powinien zdjąć czapkę wchodząc do pokoju”. b) indywidualnej i abstrakcyjnej. 5. gdy stwierdzasz. c) generalnej i abstrakcyjnej. b) „Osoby rejestrujące motocykl powinny uiścić opłatę rejestracyjną”. czy podbudowane instrumentalnie. Podkreśl wśród następujących orzeczników te. 2. olśniewający. szpetny. c) „Każdy zdrowy człowiek powinien codziennie robić gimnastykę poranną”. wskazując. twardy. 7. „Jan popełnia zasadniczą omyłkę w tej prelekcji”. czy są to oceny zasadnicze samoistne. 3. dziurawy. ten nie osiąga przez swoje działanie zamierzonych skutków prawnych. wieczorem nadzwyczaj uroczy” jest wypowiedzią jednoznaczną? Uzasadnij dokładnie odpowiedź. Podaj przykład normy zarazem: a) indywidualnej co do określenia adresata i konkretnej. smaczny. a następnie w pełni rozwinięte zdanie w sensie logicznym opisujące przeżywaną ocenę. zacny. Czy wypowiedź „Jan Kowalski był w dniu 27 VIII 1993 r. silny. w szczególności traci w związku z tym możność uzyskania ochrony pewnych swych interesów ze strony organów państwa. Sformułuj oceny jakiegoś faktu z różnych punktów widzenia. „Piotr łże”. „Jan plecie głupstwa”. które Twoim zdaniem wyrażają ocenę: kwadratowy. „Piotr świadomie mija się z prawdą”. brązowy. Sformułuj wypowiedź oceniającą. długi. tłusty. a następnie sformułuj ocenę globalną. atrakcyjny. d) . szczery. Zadania 1. potężny. 6. burzliwy. wstrętny. w jaki sposób dokonać pewnej czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie. Czy i ewentualnie jaka jest różnica między znaczeniem pierwszej i drugiej wypowiedzi o Janie?.

c) „Sprzedawca obowiązany jest udzielić kupującemu potrzebnych wyjaśnień o stosunkach prawnych i faktycznych dotyczących rzeczy sprzedanej oraz wydać posiadane przez siebie dokumenty. Sformułuj też zdanie opisujące fakt ustanowienia tej normy. Sformułuj jakąś normę w postaci: a) wypowiedzi rozkazującej. c) „Powinienem znać bieg linii tramwajowych w moim mieście uniwersyteckim”. e) „Każdy pełnoletni obywatel RP powinien posiadać dowód osobisty”. 9. .„Osoby bardzo otyłe powinny nie ubierać się na biało”. które jej dotyczą”. b) „Powinienem ucząc się z mojego podręcznika zaznaczać na marginesie miejsca niezrozumiałe dla mnie”. na których podstawie uznajesz normy: a) „Powinienem przejrzeć notatki z wykładu jak najprędzej po jego zakończeniu”. f) „Każdy powinien być surowy w ocenach samego siebie”? 8. c) wypowiedzi charakteryzującej daną czynność jako nakazaną czy zakazaną. 10. Wskaż dyrektywy techniczne lub zespół dyrektyw technicznych. Przedstaw w postaci wypowiedzi warunkowej normy wyrażone w następujących przepisach kodeksu cywilnego: a) „Użytkownik obowiązany jest dokonywać napraw i innych nakładów związanych ze zwykłym korzystaniem z rzeczy”. b) wypowiedzi powinnościowej. b) „Za szkodę wyrządzoną przez zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części odpowiedzialny jest samoistny posiadacz budowli”.

. Podaj przykład normy nakazującej połączonej z normą wyznaczającą sankcję za niezrealizowanie pierwszej. Wskaż zakres zastosowania oraz zakres normowania dla normy: „Na żądanie interesanta każdy urzędnik powinien poinformować o podstawie prawnej wydanej przez niego decyzji”. że norma (wyrażona w art.) nakazująca sędziemu wymierzyć karę więzienia do lat 10 osobie. XI przep. wprowadzających k. aby dokonać rabunku na morzu.k. 14. Czy prawodawca ustanawiający normę: „W razie pożaru na terenie zakładu pracy każdy pracownik powinien brać udział w zwalczaniu skutków pożaru” pragnie. która uzbraja statek morski. aby ta norma znalazła zastosowanie? 12.11. została przez jakiegoś polskiego sędziego zrealizowana w bieżącym roku? 13. Czy sądzisz.

Interpretacje słów „musi” i „może” Często mówi się nie. Zarówno zwrot „musi być”.Rozdział X WYPOWIEDZI MODALNE § 1. przeciwprostokątna musi mieć 5 cm”. Jakie jest znaczenie zwrotu „musi” w tym przykładzie? Chcemy tu stwierdzić. Zgodzi się na to każdy. z których wynika. kto zna twierdzenie Pitagorasa. że tak a tak „musi” być. Niejednokrotnie przy tym użycie zwrotu „może” czy „musi” w pewnej wypowiedzi łączy w sobie elementy kilku zasadniczych znaczeń.taka implikacja jest bowiem prawdziwa i zachodzi odpowiedni związek między tym. jak i zwrot „może być” są wieloznaczne. w którym przyprostokątne mają odpowiednio 3 cm i 4 cm. „W trójkącie prostokątnym. czy też. że jeśli przyprostokątne mają 3 cm i 4 cm. Taki sposób rozumienia zwrotu „musi” nazywamy jego interpretacją logiczną. to przeciwprostokątna ma 5 cm . jeśli kto woli: „Założenie. a częste posługiwanie się tymi zwrotami przez prawników wymaga uważnego rozróżniania przynajmniej kilku podstawowych znaczeń tych słów. a tym. co głosi następnik. W tej interpretacji „musi być A” znaczy: „Wśród zdań uznanych przez nas za prawdziwe są zdania. co głosi jej poprzednik. aby wskazać na pewien związek między zdaniami: mianowicie na stosunek wynikania między zdaniami już uprzednio uznanymi przez nas za prawdziwe a zdaniem głoszącym. lecz że tak a tak być musi. iż nie jest A. że tak a tak być może. Użyliśmy tu więc słowa „musi”. prowadzi do sprzeczności ze zdaniami uznanymi przez nas uprzednio za . że ze zdań: „W każdym trójkącie prostokątnym suma kwadratów boków przyprostokątnych równa się kwadratowi przeciwprostokątnej” oraz „Suma kwadratów liczb 3 i 4 równa się kwadratowi liczby 5” (które to zdania uznajemy za prawdziwe) wynika. że tak a tak jest. że A” albo.

skoro wiadomo. Kiedy indziej zwracamy uwagę nie tylko na to. „Ciało nie podparte musi (w zwykłych warunkach) spadać”. W interpretacji aksjologicznej używamy zwrotu „musi być A” dla wyrażenia oceny. Zdanie „Temperatura w pokoju musi wynosić 18°C” wzięte w interpretacji aksjologicznej nie znaczy. że Zofia jest młodsza od swego ojca. że ta wysokość temperatury jest nieuchronnie spowodowana przez . Interpretacja dynamiczna jest więc węższa niż logiczna. W tej interpretacji „musi być A” znaczy: „W istniejącym zespole okoliczności są czynniki. że musi wystąpić. Nie można natomiast powiedzieć. VII § 6) stwierdzając związek wynikania nie zawsze stwierdzamy odpowiedni związek przyczynowy między faktami. Np. że Piotr musi być (w interpretacji dynamicznej) starszy od Zofii. Skoro teraz jest dzień w Poznaniu. że fakt. iż zdanie stwierdzające taką wysokość temperatury wynika z innych zdań uznanych za prawdziwe. że aprobujemy stan A. iż wynika ono ze zdań już stwierdzonych. które nieuchronnie powodują. itd. nie jest przyczyną urodzenia się Zofii w latach późniejszych. lecz o powodowaniu faktu opisywanego w zdaniu przez inne fakty. ale dzień nie jest przyczyną nocy. że realizuje się fakt A”. Taki sposób rozumienia zwrotu „musi być A” nazywamy jego interpretacją dynamiczną. inaczej: że byłoby źle z jakiegoś względu. że Piotr urodził się przed ojcem Zofii. to wkrótce musi nastąpić noc. jest spowodowany w sposób nieuchronny przez jakieś istniejące czynniki. iż „konieczność” zdania A polega na tym. gdyby było inaczej niż A. Od logicznej i dynamicznej interpretacji słowa „musi” różnią się zasadniczo jego dwie inne interpretacje: aksjologiczna i tetyczna. bo to. a dezaprobujemy stan nie-A. lecz także na to. o których mowa w zdaniach składowych implikacji. to Piotr musi być (w interpretacji logicznej) starszy od Zofii: wynika to. Mowa tu więc nie o wynikaniu zdania ze zdań. ani też.prawdziwe”. Jeżeli Piotr jest o miesiąc starszy od ojca Zofii.: „Oddział nie posiadający amunicji musi ulec dobrze uzbrojonemu wrogowi”. gdyż (jak mówiliśmy w rozdz. o którym mówi się.

co: „zrealizowanie stanu rzeczy A jest komuś nakazane przez jakąś normę”. chroni przed większym jeszcze bólem i chorobami. o czym mowa.a mianowicie normę wyrażoną w przepisie art 40 § 1 k. bo nikt nie narzucił mu normy nakazującej grę. Brany w interpretacji tetycznej zwrot „musi być A” znaczy tyle. Jeżeli sędzia orzeka karę śmierci. lecz myśl. choć z tego powodu zapewne nic złego się nie stanie.do istniejącego układu czynników. gdyby temperatura w pokoju była inna niż 18°C . czy gdy będzie tak a tak. w tym przypadku . bo zaszkodziłoby to naszemu zdrowiu itp. 2) przy interpretacji dynamicznej .do czyichś ocen. że byłoby źle. że wymierzenie w tym przypadku kary utraty praw nakazane jest przez obowiązującą sędziego normę . że będzie przestrzegać reguł tej gry. jeśli sędzia tej kary nie orzeknie.do obowiązujących w danej . a więc do stanu naszej wiedzy. wymagały w każdym przypadku relatywizacji.do zdań uprzednio przez nas stwierdzonych. które mają być przyczyną czegoś. i gra białymi. Musimy leczyć zęby. „Musi” (w interpretacji tetycznej). i dokonujemy oceny globalnie. bierzemy w jakiś sposób pod rozwagę wszystkie strony dobre i wszystkie złe. bo tak nakazują jakieś normy. Pamiętajmy przy tym. odniesienia do czegoś: 1) przy interpretacji logicznej . że źle będzie. bo choć to bywa bolesne. które dotąd omówiliśmy. Zwrot „musi” nie wyraża w tym przypadku myśli. to musi zrobić pierwszy ruch. to musi też orzec karę pozbawienia praw publicznych. nic złego się nie stanie. Piotr nie musi (w interpretacji aksjologicznej) grać w szachy: jak nie będzie grał.bo nie udałoby się nam jakieś doświadczenie. 3) przy interpretacji aksjologicznej . ale to.k. Nie musi też (w interpretacji tetycznej) grać w szachy. Ale jeśli gra. to będzie dobrze czy będzie źle. Te cztery interpretacje słowa „musi”. 4) przy interpretacji tetycznej . Jeśli nie zrobi pierwszego ruchu.normy obowiązujące tego. to nie dojdzie do gry w szachy zgodnej z regułami. kto przystąpił do gry w szachy przyjmując tym samym.działające w danej sytuacji czynniki. że zazwyczaj zastanawiając się nad tym.

inaczej . Analogicznie wieloznaczny jest też zwrot „może być A”. wypowiedź „Aresztowany musi iść z policjantem na posterunek” . i myśl. że A. iż nieprawda. że jesteśmy silnie przeświadczeni o tym. grozi mu zło. to używamy zwrotu „musi” po prostu dla wyrażenia tego. możemy w tej wypowiedzi wyrazić i myśl. że z p wynika q. że jeśli spróbuje ucieczki. przewyższające zło płynące z faktu aresztowania. np. niebezpieczeństwo utraty życia. z którego wynikałoby.dziedzinie norm. i jesteśmy przekonani. co: „Wśród zdań naszej wiedzy (tj. z którego wynikałoby. gdybyśmy mieli wątpliwości co do prawdziwości zdania p. że o prawdziwości q jesteśmy mocno przeświadczeni. nakazujących zrealizowanie rozważanego stanu rzeczy. Zwrot „może być A” znaczy w interpretacji logicznej tyle. wśród zdań uznanych przez nas za prawdziwe) nie ma zdania. Zapewne nie bylibyśmy mocno przeświadczeni o prawdziwości q. iż A. iż tak nie jest. że 2 x 2 = 4. że wszystkie jego kąty są kątami ostrymi”. poza tym. Podobnie dwojako możemy interpretować np. że „musi być q”. że jesteśmy silnie przeświadczeni o tym. że q wynika ze zdania poprzednio uznanego za prawdziwe. Użyty w interpretacji dynamicznej zwrot „może być A” wyraża myśl. który powodowałby to. iż nie zrealizuje się A.„musi”. że jest A”. że w danej sytuacji brak czynnika. to wtedy zwrot ten służy nam po prostu do wyrażenia tego. nie prowadzi do sprzeczności ze zdaniami poprzednio uznanymi za prawdziwe”. bo tak nakazują normy prawne oraz ze względu na to. Mówiąc: „Trójkąt może być taki. mówimy: „Dwa razy dwa musi być cztery”. Jeśli np. chcemy wyrazić myśl. a nie mielibyśmy innych argumentów przemawiających za prawdziwością zdania q. Natomiast gdy używamy zwrotu „musi być A” w interpretacji psychologicznej. Oczywiście jeśli wydaliśmy sąd. iż nie znamy takiego zdania prawdziwego. to mówiąc. iż jest p (uznaliśmy zdanie p za niewątpliwie prawdziwe). Inaczej mówiąc: „Założenie. że wynika ono ze zdania p.że brak .

Prawdą jest też. że: „Latem w Polsce temperatura w południe przy długotrwałym silnym wietrze północnym może wynosić 30°C”. W tych przypadkach zwrot „może”.czynnika. że: „Latem w Polsce w południe temperatura może nie wynosić 30°C”. że nie będzie jadł.jeśli zdanie to rozumiemy jako informację.to jest interpretacji uwzględniającej związek faktu A (jakiegoś ludzkiego zachowania się) z jakimiś normami. „Przy schorzeniach wątroby chory może jeść miód” znaczy: „Nie będzie źle. które trzeba starannie rozróżniać w rozważaniach . jeśli chory będzie jeść miód”. pora letnia.: „Ktoś może czynić C” . Szczególne trudności sprawia posługiwanie się zwrotem „może” w interpretacji tetycznej. że przy schorzeniach wątroby chory może nie jeść miodu .nie zaszkodzi mu to. które byłyby przyczyną wystąpienia tej temperatury. bowiem w podanych okolicznościach brak jest też czynnika. jeśli w inny odpowiedni sposób ułoży swój jadłospis. że nie powstanie temperatura 30°C. iż przy długotrwałym silnym wietrze północnym temperatura może nie wynosić 30°C. który byłby przyczyną powstania stanu nie-A. jeśli będzie A. Wśród stwierdzonych faktów żadne z osobna ani wszystkie razem nie są przyczyną ani w ogóle warunkiem wystarczającym wystąpienia temperatury 30°C. godzina południowa) brak jest czynnika. iż nie wystąpi ta temperatura w tym układzie. który sam przez się powodowałby wystąpienie temperatury 30°C. gdy używamy zwrotu „może być A” w interpretacji aksjologicznej. Nie jest natomiast prawdą. Prawdą jest natomiast. to czynnik ten powoduje. np. Zresztą można też stwierdzić. który by powodował. nie zaszkodzi choremu. bo przy tej dodatkowej okoliczności niewątpliwie brak zespołu czynników. bywa używany w co najmniej dwóch różnych znaczeniach. np. Np. że w podanym zespole okoliczności (obszar Polski. Chcemy wówczas wyrazić myśl.: „Latem w Polsce temperatura w południe może wynosić 30°C” . że nie będzie źle wedle czyjejś oceny. bo jeśli sytuacja obejmuje dodatkowo wymieniony czynnik. O co innego idzie nam.

W tym przykładzie zwrot „może” znaczy po prostu tyle. jeśli przez słowo „może” rozumieć: „ma kompetencję. „Sędzia może wydać wyrok. Jeśli ojcem dziecka kobiety niezamężnej jest Piotr. a wyrok wydany przez prokuratora jest nieważny. upoważnienie do wydania wyroku. a sąd go o to pyta). a innym jest to zakazane (poza określonymi przez prawo przypadkami). „ma kompetencję”). To oczywiście wcale nie wyklucza takiej sytuacji.prawniczych. zmuszając czytelnika ustawy do bacznego śledzenia. że właściciel nie może (w interpretacji dynamicznej) używać rzeczy. nie pociąga za sobą żadnych skutków prawnych. naszych wątpliwości. co: „nie jest mu zakazane”. gdy ktoś ukradnie daną rzecz jej właścicielowi i jest w takiej sytuacji. Gdy mówimy: „Właściciel rzeczy może używać jej. a szeregowiec w czasie służby nie może”. czy rzeczywiście jest . powoduje skutki prawne. jeśli mu o tym wiadomo. a prokurator tych kompetencji nie ma: inaczej . o które ze znaczeń chodzi. „Osoba cywilna może nosić kapelusz. a nawet ma obowiązek to stwierdzić. W tym przykładzie chodzi o to. Świadek nie może jednak tego stwierdzić. to zapytywany przez sąd świadek może stwierdzić. a inni nie mogą” znaczy to. a prokurator nie może wydać wyroku”. W tym przypadku używamy słowa „może” dla wyrażenia naszej niepewności.. jest upoważniony do stwierdzenia w sposób powodujący skutki prawne”.że wyrok wydany przez sędziego jest według obowiązujących przepisów „ważny”. a inni (w tejże interpretacji) mogą: będzie tak np. Wreszcie zwrotu „może być A” używamy czasem w jego interpretacji psychologicznej. Niejednokrotnie w jednej i tej samej ustawie prawodawca używa zwrotu „może” w różnych interpretacjach i w różnych odmianach interpretacji tetycznej („wolno mu”. iż tak jest (wolno mu. w której nic nie przeszkadza mu ukradzionej rzeczy używać. bo w przypadku spornym kompetencję do takiego stwierdzenia ma tylko sąd wydający wyrok. że obowiązujące normy prawne stwarzają dla sędziego kompetencję. że właścicielowi nie jest zakazane używać danej rzeczy.

iż jest A. czyli według tego. a po tamtej stronie ulicy” znaczy tyle. ze względu na istniejący w danej sytuacji układ czynników.: „Może Kowalski mieszka nie po tej.A. „Tak mi się wydaje. że przypuszczamy. że może być A ze względu na nasz stan wiedzy. o czym będzie mowa dalej. Np. choć tego nie twierdzimy. czy A. Podstawą rozróżniania tych rodzajów zdań jest to. konieczności czy możliwości uznawania jakichś zdań za prawdziwe. i inne1.że tak a tak być musi. apodyktyczne i problematyczne (modalności aletyczne). jest w jakiś sposób związany z prawdopodobieństwem zrealizowania się A. np.: „Jutro może być pochmurnie”.ale o to. co: „Przypuszczam. Pominęliśmy np.o czym będzie mowa w następnym paragrafie. czy też . ze względu na czyjeś oceny lub ustanowione przez kogoś normy . Modalność zdań Często spotkać się można z dzieleniem zdań według ich modalności. Zdania asertoryczne po prostu stwierdzają to a to. § 2. natomiast zwrot ten używany jest często na określenie możliwości dwustronnej (w danej interpretacji) .że tak a tak być może (w logicznej lub ewentualnie w dynamicznej interpretacji tych słów).: „Warszawa jest stolicą Polski”. Natomiast zdania problematyczne orzekają. że tak a tak być może. w jaki sposób zdania te stwierdzają pewne fakty. Zdania apodyktyczne stwierdzają. . Nie chodzi nam wtedy o to. np. że tak a tak być musi. Ten nasz stopień pewności co do tego.: „Kwadrat musi mieć cztery boki”. Należy też zwrócić uwagę. Rozróżnia się z tego względu zdania asertoryczne. czy . że tak a tak jest. że Kowalski mieszka po tamtej stronie ulicy”. że omawiane w tym paragrafie znaczenia zwrotu „może być A” określają możliwość jedynie jednostronną. czy zdania głoszą. sprawę dyskutowanej w filozofii konieczności czy możliwości istnienia jakichś bytów. np. Podane tu wyliczenie znaczeń słów „musi być tak a tak” oraz „może być tak a tak” nie jest bynajmniej wyczerpujące. nie jestem tego pewien”.

nie prowadzi do sprzeczności z posiadaną wiedzą. że musi być A. Jeśli przyjmiemy. że zdania problematyczne. Gdybyśmy natomiast rozumieli zwrot „może” w ten sposób. Skoro musi być A. że zachodzi A.że może być nie-A (przy jednostronnym rozumieniu możliwości). albo mówiąc. z których wynika A (musi być A). że może być A. że: 1) uznajemy za prawdziwe zdania. nie wynikałoby. to z tego. że musi być A. że możliwości zawsze chodzą w parze (to. to niewątpliwie stwierdzamy. bywają rozumiane dwojako: albo chodzi nam tylko o to. z tego zaś . to niewątpliwie może być A. iż przyjęcie. Marciszewski. że może być nie-A). to brak nam wiadomości. Jeśli bowiem ze stwierdzonych przez nas zdań wynika. wynikać będzie. że jest A.Należy przy tym zauważyć. Patrz: W. Pomieszanie tych dwóch znaczeń zwrotu „może” prowadzi nieraz do nieporozumień. że chodzi o możliwość jednostronną. 183. że może być A. głoszące. a nie zastanawiamy się nad tym. że może być A. iż zakładalibyśmy. to wtedy z tego. że A. to widocznie jest A. że musi być nie-A. 2) uznajemy za prawdziwe zdania. wynika. Zatem ze zdania apodyktycznego wynika odpowiednie zdanie asertoryczne. że może być A. że jest nie-A. Gdy mówimy. a więc że A jest możliwe. z których wynika negacja A (musi być nie-A). mamy na myśli i to. czy może być nieA (możliwość jednostronna). że może być A. mianowicie. że musi być A. wiążemy zawsze z tym. czy że musi być A. iż może być A. Podstawy logicznej teorii przekonań. s. że może być nie-A (możliwość dwustronna). Byłyby wtedy trzy wyłączające się wzajemnie sytuacje. Warszawa 1972. Odpowiednio z tego. ale to z założenia wykluczamy). Nie zachodzi natomiast wynikanie w kierunku odwrotnym: z tego. a skoro jest A. że może być A. i to. że nie-A (chyba że nasza wiedza nie jest wolna od sprzeczności. a z asertorycznego problematyczne (przy jednostronnym pojmowaniu możliwości). nie wynika. z których by wynikało. że może być A. 3) nie uznaliśmy dotąd 1 .

ani takich. że jest A. Tę ostatnią wyrażamy potocznie np. a linia przerywana . ale może też nie być A”. jest zależne od stanu wiedzy. Natomiast gdy mowa o możliwości dwustronnej. musimy też zakładać. choć w pewnych przypadkach są oba prawdziwe (przy założeniu oparcia treści wszystkich tych zdań modalnych na tej samej wiedzy). linia ciągła łączy pary zdań sprzecznych. zdanie „Może być A i może być nie-A” oraz zdanie „Musi być A” są zdaniami względem siebie przeciwnymi. z których wynika negacja A. że to. zdanie „Musi być A” nie wyklucza zdania „Może być A”. czy też: „Może być. Na wykresie tym strzałka oznacza wynikanie zdań. lecz jest zaprzeczeniem zdania „Może nie być A” czy „Może być nie-A”. czy można je uznać za prawdziwe. Za pomocą pojęcia możliwości jednostronnej łatwo jest bowiem wytłumaczyć pojęcie możliwości dwustronnej. na który się powołujemy. linia podwójna .możliwości dwustronnych. ani przyjęcie. że każdorazowo odwołujemy się do tego samego stanu wiedzy. że nie jest A. Zapamiętajmy więc. W naszych dalszych rozważaniach używać będziemy słowa „może” mając na myśli możliwość jednostronną. że gdy mowa o możliwości jednostronnej. które nigdy nie są oba fałszywe. nie prowadzi do sprzeczności z przyjętymi dotąd stwierdzeniami. z których wynika A (może być A i może być nie-A). .takie zdania. Rozstrzygając o wartości logicznej zdań apodyktycznych czy problematycznych trzeba zawsze pamiętać. tzn.za prawdziwe ani takich zdań. słowami: „Może być. ale nie musi być A”. Stwierdzając związki logiczne między zdaniami modalnymi odnoszącymi się do tego samego stanu rzeczy A. a trójkąta .zdania stanowiące pary zdań względem siebie przeciwnych. że ani przyjęcie. na którym kształt prostokąta dotyczy możliwości jednostronnych. czy za fałszywe. Przedstawiamy to na wykresie. ani tym bardziej nie jest jego zaprzeczeniem. ze względu na który tak być musi czy może.

używane w tylu różnych znaczeniach. Jeśli dana norma n nakazuje osobie x postąpić w określony sposób. to wszelki taki czyn C osoby x. że dany czyn C jest osobie x ze względu na normę n nakazany (co skrótowo zapiszemy Nncx). Zamiast więc mówić. że zdania orzekające o kwalifikacji danego czynu danej osoby ze względu na jakąś normę (zdania deontyczne) charakteryzują modalność normatywną czynów. indyferentny czy też być przedmiotem obowiązku (pozytywnego albo negatywnego). Stąd mówi się. zakazany.§ 3. że ktoś tak a tak „musi” czy „może” postąpić ze względu na jakąś normę. który byłby czynem w taki czy inny sposób niezgodnym z tym. dozwolony. co nakazuje ta norma. W szczególności zachodzą podobieństwa między zdaniami modalnymi aletycznymi orzekającymi. fakultatywny. oraz zdaniami orzekającymi. że „musi” czy też „może” tak a tak być w rzeczywistości. jest czynem tej osobie zakazanym . Ograniczymy się w tym miejscu do omówienia tylko sześciu podstawowych modalności normatywnych (deontycznych): ze względu na pewną normę rozważany czyn danej osoby może być nakazany. że ze względu na jakąś normę dana osoba „musi” tak a tak postąpić. Modalności normatywne (deontyczne) Zdania zawierające słowa „musi” oraz „może”. jaśniej jest powiedzieć. mają jednak pewne wspólne właściwości formalne.

który nie jest osobie x przez normę n zakazany. Jeśli dany czyn danej osoby nie jest indyferentny. Oczywiście wyklucza się. Między zdaniami deontycznymi określającymi kwalifikacje jakiegoś czynu C osoby x ze względu na normę n (czy też jakiś wolny od wewnętrznej niezgodności zespół norm) zachodzą związki przedstawione na poniższym wykresie (oznaczenia związków między zdaniami . co uniemożliwia jego spełnienie. . i niezakazany. że taki czyn jest przedmiotem obowiązku tej osoby ze względu na tę normę (Oncx). jest czy to nakazany.(Zncx). i fakultatywnym. Czyn C. jest czynem dozwolonym tej osobie (Dncx). Jeżeli ze względu na normę n dany czyn C osoby x jest czynem i dozwolonym. czy zakazany przez rozważaną normę. to mówimy. który nie jest nakazany. to znaczy.jak na wykresie dotyczącym modalności aletycznych). to czynem zakazanym jest zaniechanie danego działania lub uczynienie czegokolwiek. choćby dlatego. że dana norma w ogóle danego działania czy zaniechania nie dotyczy. Jeśli norma nakazuje zaniechać pewnego działania. natomiast czyn. mówi się. Często jednak mówi się o czyimś obowiązku mając na myśli jedynie czyny nakazane tej osobie. że ten czyn jest czynem indyferentnym ze względu na tę normę (Incx). zakazane jest podjęcie tego działania itd. i zakazany przez tę samą dorzecznie sformułowaną normę (lub wolny od niezgodności wewnętrznej zespół norm) może być jednak i nienakazany. nazywać będziemy czynem fakultatywnym (Fncx). by jeden i ten sam czyn był i nakazany. Jeśli norma nakazuje działać w pewien sposób.

„Mysz nawet najdelikatniej poruszając przynętę musi zwolnić zatrzask pułapki”. lecz także jako stwierdzenie. że zachowanie się. czy zakazującej. „Muszę zarejestrować kupiony radioodbiornik”. by zdążyć na wykład”. zakazane byłoby i czynienie czegoś. „W krajach naszej szerokości geograficznej po dniu musi nastąpić noc”. że x ma kompetencję do dokonania czynu C. jest zakazane. Jak rozumieć zwrot „musi” w następujących wypowiedziach: „Jan musi się poddać operacji żołądka”. inaczej nie zakładałbym się”? . że czyn C jest przez daną normę niezakazany (dozwolony) osobie x. „Prezydent musi zwołać pierwsze posiedzenie Sejmu w ciągu miesiąca od wyborów”. co do pewnego zachowania się. Zadania 1. „Jutro muszę wstać dostatecznie wcześnie. „Ja muszę wygrać ten zakład. Czyn. musi być uznany za dozwolony. o którym normy milczą. czy też jest indyferentny. Do analizy pojęcia kompetencji powrócimy w trzeciej części podręcznika. i zaniechanie tego. Z tego samego powodu należy też uznać ten czyn za fakultatywny ze względu na rozważaną normę czy normy. co do którego nie wypowiada się żadna norma. nakazującej. Gdyby bowiem uznać. że zwrot „x może czynić C” bywa rozumiany nie tylko jako stwierdzenie. gdy brak jest jakiejkolwiek normy.Należy przy tym pamiętać. Warto zwrócić uwagę na pewną istotną konsekwencję sytuacji.

„Można zbierać znaczki pocztowe. może wnieść akt oskarżenia i jest to jego obowiązkiem”. albo dlaczego uważasz. „Czworobok może mieć wszystkie kąty proste”. które w wyniku badania lekarskiego zostały uznane za zdolne do tej pracy”.przy różnych interpretacjach słowa „musi”? 4. a więc liczba gości. że liczba gości na przyjęciu będzie parzysta. gdy stwierdzi. „Prokurator. 6. „Może jutro pójdę na spacer”. gdy się na to ma czas i ochotę”? 3. Jaki sens będzie miała wypowiedź „Moja siostra musi otworzyć drzwi. b) „Osoba uznana za niezdolną do pracy na statku handlowym oraz armator mogą w terminie 7 dni od dnia wystawienia świadectwa . Podaj własne przykłady zdań apodyktycznych i problematycznych i wskaż. liczbie i czasie tych czasowników) i postaraj się ustalić. „Kto złożył egzamin na prawo jazdy samochodem może jeździć po drogach publicznych”. „Beczka z wodą może pęknąć w czasie mrozów”. gdy zadzwonię” . Ktoś powiedział: „Wydaje mi się. Zinterpretuj sens słowa „może” w następujących przepisach: a) „Na statkach handlowych mogą być zatrudnione osoby. 5. „Właściciel może rzecz sprzedać”. że ktoś popełnił przestępstwo. w jakiej interpretacji użył autor tych słów w tym tekście. że tak a tak być może. Jak rozumieć zwrot „może” w następujących wypowiedziach: „Opiekun może przyjąć darowiznę w imieniu dziecka”. Z dowolnego tekstu wybierz 5 przykładów zdań zawierających zwroty „musi” albo „może” (oczywiście w dowolnej osobie. gdyby użyty przez mówiącego zwrot „musi” brać w interpretacji psychologicznej? 7. Jaką wartość logiczną ma takie zdanie zawierające zwrot „musi” wzięty w interpretacji logicznej? Co można by sądzić o wartości logicznej zdania. że tak a tak być musi.2. którzy przyjdą musi być podzielna przez dwa”. ze względu na jakie poprzednio uznane twierdzenia uważasz.

a jaką . iż przerwany został przewód zasilający żarówkę. które mogą ulec pogorszeniu wskutek służby na morzu”. Na podstawie informacji.zdrowia żądać komisyjnego badania lekarskiego”. Jaką wartość logiczną ma to zdanie przy jednostronnym rozumieniu możliwości.przy rozumieniu dwustronnym? . sformułowano zdanie „Żarówka może zgasnąć”. 8. c) „Świadectwo zdrowia powinno stwierdzać brak albo istnienie stanów chorobowych.

ale nie możemy tutaj się tym zajmowaćl. z jakimi spotykamy się w mowie potocznej. jakie zaszły zdarzenia. Rozstrzygnięcie sprawy sądowej poprzedzone winno być zazwyczaj umiejętnym zebraniem informacji przez stawianie różnym informatorom pytań co do tego. że fakt postawienia określonego pytania przez rozsądnego człowieka jest oznaką. że poprzednio rozmówca się upijał. nazywamy założeniem . to zakłada widocznie. Charakter wypowiedzi pytajnych Przegląd różnych rodzajów wypowiedzi. Pytania stawiane na serio wyrażają właśnie pragnienie uzyskania informacji co do stanu świata. Jeśli ktoś pyta kogoś: „Czy przestałeś się upijać?”. z jakich pobudek i w jaki sposób uczynił. zaznajomienie się z problematyką semiotyczną wypowiedzi pytajnych ma istotne znaczenie. Co innego. Twierdzenie. że jest on przeświadczony o określonym stanie rzeczy. co. uzupełnić należy uwagami o wypowiedziach pytajnych.Rozdział XI PYTANIA I ODPOWIEDZI § 1. że miała miejsce kradzież pierścionka. Stawianie pytań może służyć innym jeszcze celom niż zbieranie informacji na temat. formułują żądanie czy prośbę o udzielenie określonego rodzaju informacji. Dla prawnika. Pytania nie są zdaniami w sensie logicznym. kto. Pytania nie są więc ani prawdziwe. czyli krótko: o pytaniach. kiedy. pytania dydaktyczne). itp. którego pytanie dotyczy (np. albo upija się w dalszym ciągu. stawiając na serio dane pytanie. ani fałszywe. które zakłada się. to widocznie zakłada. bo nie opisują rzeczywistości. zwłaszcza związanego z pracą w sądownictwie. pytania retoryczne. bo nie wiem tego i chciałbym się dowiedzieć. Pytam „Która jest godzina?”. a obecnie albo przestał. Jeśli ktoś na serio pyta: „Kto ukradł ten pierścionek?”.

Giedymin. Na pytanie „Jakiego koloru jest uczucie?” nie można udzielić żądanej odpowiedzi. że Jan umarł w jakimś szpitalu. Jeśli stawiamy komuś pytanie „W jakim szpitalu umarł Jan?”.danego pytania. że jacyś ludzie mają wątrobę. iż ma jakiś kolor. lecz należy dać odpowiedź znoszącą mylne założenie pytania. że pytanie to jest pytaniem niewłaściwie postawionym. a inni nie mają itd. Problemy. lecz odpowiedzieć należy. to pośrednio może się on stąd dowiedzieć. mówimy. Poznań 1964. Na takie pytanie nie można udzielić oczekiwanej przez pytającego odpowiedzi. rozstrzygnięcia. że stawianie pytań jest oznaką przyjmowania określonych założeń przez stawiającego pytanie. 1 . bo zakłada ono. ss. pośrednio pytanie może o czymś informować. że zapytywany jest w stanie udzielić mu prawdziwej odpowiedzi. 11-103. Niewłaściwie jest postawione pytanie: „Który z ludzi ma wątrobę?”. założenia. że o uczuciu nie można prawdziwie orzekać. polegającej na wskazaniu koloru. Jeśli to założenie jest niezgodne z rzeczywistością. Właśnie przez to. Szersze omówienie problematyki wypowiedzi pytajnych .J. Stawiający pytanie zakłada ponadto zazwyczaj.

Pytania do rozstrzygnięcia są to takie pytania. „kto”. np. które taką modę ukształtowały. Rodzaj użytej partykuły pytajnej określa. „jak”. Pytanie „Dlaczego w 1992 r. Pytania mogą mieć postać pytań do rozstrzygnięcia albo pytań do uzupełnienia. Sposób stawiania pytań Z przytoczonych przykładów widać. wskazującego przyczyny społeczne. na czym polegać ma odpowiedź na dane pytanie. „jaki rosyjski poeta”. „Co kto komu ukradł w tym hotelu?”. „Czy na ostatniej Olimpiadzie najwięcej złotych medali zdobyła Rosja. „Komu ktoś coś ukradł w tym hotelu?”. np. że wypowiedzi pytajne w ich zwykłej postaci zawierają taką lub inną partykułę pytajną. czy Stany Zjednoczone. które domagają się wyboru jednej z danych wypowiedzi wykluczających się. czy Japonia. § 2. Natomiast trzecie pytanie nie wyznacza określonego schematu udzielania odpowiedzi: takie pytania nazywamy pytaniami otwartymi2.Rozumieć znaczenie postawionego pytania znaczy tyle. czy Niemcy. co wiedzieć.np. „gdzie”. Pierwsze dwa pytania wyznaczają określony schemat udzielania odpowiedzi: pytania takie nazywamy pytaniami zamkniętymi. „którędy”. Pytanie określa rodzaj oczekiwanych odpowiedzi. „kiedy”. iż jeden i tylko jeden z . Pytanie „Czy rozwiązałeś zadanie?” każe oczekiwać odpowiedzi potwierdzającej albo zaprzeczającej. co w istocie jest skrótową formą wysłowienia trzech pytań: „Co ktoś komuś ukradł w tym hotelu?”. Założeniem takiego pytania jest. Partykuł pytajnych może być w jednej wypowiedzi pytajnej kilka. że żąda się od nas udzielenia informacji określonego rodzaju. czy Francja?”. w Polsce modne jest noszenie dżinsów przez młodych ludzi?” wymaga przedstawienia jakiegoś dłuższego wywodu. „Kto coś komuś ukradł w tym hotelu?”. Pytanie „Kiedy uniwersytetowi w Poznaniu nadano imię Adama Mickiewicza?” wymaga odpowiedzi polegającej na podaniu daty. „czy” itp.

W. „Czy dzisiaj jest ładna pogoda?”. 296-302. które żądają rozstrzygnięcia. co wymaga wyboru między odpowiedzią „Tak. np. 2 . red. Pytania do rozstrzygnięcia są pytaniami zamkniętymi. czy tak a tak jest. Marciszewski. W najprostszym przypadku mamy do czynienia z takimi dwuczłonowymi pytaniami do rozstrzygnięcia.tych krajów uzyskał największą liczbę złotych medali. ss. Warszawa 1987. Szerzej: Logika formalna. dzisiaj jest ładna pogoda” a odpowiedzią „Nie jest tak. Zarys encyklopedyczny. Założenie pytania jest tu banalne: że jest ładna pogoda albo jej nie ma. czy nie jest. że dzisiaj jest ładna pogoda” (skrótowo: „tak” i „nie”).

a w wyniku tego uzyskiwać się będzie odpowiedzi prawdziwe albo fałszywe na dane pytanie. wyznaczają bowiem schemat udzielenia odpowiedzi na nie. Są jednak również takie pytania do uzupełnienia. w każdym jednak razie odpowiadające żądaniu sformułowanemu w pytaniu. polegającego na uzupełnieniu luki powstałej w pytaniu po usunięciu partykuły pytajnej przez wpisanie odpowiedniego wyrażenia (czyli na zastąpieniu niewiadomej pytania jakimś określonym wyrażeniem). W najprostszym przypadku odpowiedź na pytanie do uzupełnienia będzie polegała na wpisaniu odpowiedniego wyrażenia na miejsce. cech. do której się z pytaniem zwracamy. np. w których nie wyznacza się określonego schematu udzielenia odpowiedzi. w których żąda się nie wyboru jednej z danych pod rozwagę odpowiedzi (w najprostszym przypadku . Jeśli pytanie do uzupełnienia brzmi: „Kto z polskich poetów pisał dramaty?”.„Węgiel przywieziono”. rzeczy.charakterystyczne dla pytań do rozstrzygnięcia). w którym w pytaniu występowała partykuła pytajna (inna niż partykuły typu „czy” lub „który z wymienionych” . A więc np. zdarzeń. stosunków itp. „Jakiego koloru jest bursztyn?” „Żółty jest bursztyn” (albo odpowiedź fałszywa: „Niebieski jest bursztyn”). „Kto z polskich malarzy namalował obraz bitwy pod Grunwaldem?” . które mogą być dorzecznie wpisane na miejsce partykuły pytajnej w pytaniu. to znaczy takie. lecz sformułowania odpowiedzi przez osobę. są więc one pytaniami otwartymi. Takie pytania do uzupełnienia określają kategorię wyrażeń.„Matejko namalował obraz bitwy pod Grunwaldem” itd. Tego rodzaju pytania do uzupełnienia są pytaniami zamkniętymi.Wszelkie inne pytania. W zależności od treści pytania na miejsce niewiadomej pytania wpisuje się określenia dotyczące jakichś osób. nazywane są pytaniami do uzupełnienia. „Co przywieziono?” .wyboru między odpowiedzią potwierdzającą a zaprzeczającą). „Jak doszło do wybuchu drugiej wojny światowej?”. to schemat odpowiedzi .

czy przecząco.to oskarżony może odpowiedzieć „nie” nawet wtedy. do jakich celów zmierzamy stawiając pytanie. że udzielający odpowiedzi wpisywać będzie na miejsce niewiadomej x nazwiska jakichś poetów polskich. to w niektórych przypadkach może być niejasne. powstanie odpowiedź fałszywa. mogą mieć nieraz istotne kłopoty z dokonaniem wyboru odpowiedzi.zważywszy niedostateczne skonkretyzowanie tego pytania . jeśli ktoś odpowiada „nie” na postawione mu dwuczłonowe pytanie do rozstrzygnięcia.wielu ludzi nie będzie mogło zdecydować się. oblewając go kubłem brudnej wody?” . układamy jakąś ankietę i stawiamy w niej pytania do rozstrzygnięcia. którzy nie pisali dramatów. nazywamy zakresem niewiadomej pytania. jakiej żąda się w pytaniu. Przy tym. gdy za chwilę zamierza się przyznać. którzy pisali dramaty. Ale osoby. że nie rozumie. to łatwo nam będzie sporządzić zestawienie odpowiedzi. iż pytanie domagało się wskazania jakiegoś poety polskiego. 14 w Poznaniu naruszył nietykalność cielesną Piotra Nowaka. Jeśli np. ale w każdym razie odpowiedź tego rodzaju.przy czym oczekuje się. które odpowiadają na tak sformułowane pytanie. że . postawimy pytanie „Czy jesteś zwolennikiem przymusowego leczenia alkoholików?”. około godz. Gdyby jednak ktoś na miejscu niewiadomej pytania wpisał w tym przypadku nazwisko „Szekspir” albo „Schiller”. Jeśli sędzia zapytuje: „Czy oskarżony przyznaje się do tego. czy odpowiedzieć twierdząco. to . czego pytanie dotyczy. których nazwy można wstawić na miejsce niewiadomej pytania zgodnie z tym. Jeśli np. Jeśli wpisze on nazwiska takich poetów polskich. że leczenie takie byłoby w określonych warunkach wskazane. wykazałby. zliczając po prostu odpowiedzi wybrane przez odpowiadających na takie pytanie. Wybór formy pytania do rozstrzygnięcia czy formy pytania do uzupełnienia zależy od tego. powstanie odpowiedź prawdziwa jeśli takich.przedstawia wypowiedź „x pisał dramaty” . Klasę tych elementów. a w innych warunkach byłoby niewskazane. Wielu bowiem uważa. czemu w szczególności zaprzecza. że dnia 21 IX 1993 r.

że otrzymać możemy wiele różnorodnych odpowiedzi. ani nie mają doniosłości zestawienia odpowiedzi zebranych od osób. z których każda inaczej zrozumiała pytanie. Tak np. jak daną odpowiedź należy rozumieć i do jakiej kategorii odpowiedzi ją zakwalifikować. Za to pytania do uzupełnienia pozwalają zapytywanemu udzielić odpowiedzi w sposób swobodniejszy. to należy liczyć się z tym. dokładniej wyrażający jego pogląd na jakieś zagadnienie. w jakiej formie mają być stawiane pytania. 332 § 1 k. Źle ułożone. oblał Piotra Nowaka. lecz także źródło gromadzenia materiałów całkowicie bezwartościowych dla osoby czy urzędu. z jakimi tak często spotykamy się np. w postępowaniu karnym (art. w sprawozdawczości urzędowej. Nie są bowiem na ogół przydatne odpowiedzi osoby. to nie tylko mitręga dla tych. Jeśli np. którzy je wypełniają. niejasne kwestionariusze. ogłosimy ankietę zawierającą pytanie „Co jest główną przyczyną chuligaństwa wśród młodzieży?”. ale czystą wodą. Jeśli natomiast stawiamy pytanie do uzupełnienia. Jest to bowiem w istocie pytanie złożone z wielu pytań składowych. o co ją pytają.a dopiero po umożliwieniu osobie przesłuchiwanej swobodnego wypowiedzenia się w danej sprawie ewentualnie zadaje się pytania do rozstrzygnięcia . które trudno będzie uporządkować i zliczyć. który domaga się wypełniania takich kwestionariuszy. zwłaszcza pytanie otwarte. to zapewne otrzymamy odpowiedzi bardzo różnorodne co do treści i co do formy słownej: trudno będzie nieraz ustalić. która nie zrozumiała należycie. Pytanie powinno być sformułowane tak. czy przyznaje się do zarzucanego mu czynu.k. aby zapytywany mógł należycie zrozumieć. Natomiast świadkom zadaje się zazwyczaj początkowo otwarte pytanie do uzupełnienia „Co świadkowi wiadomo w tej sprawie?” . nieprzemyślane.) po odczytaniu aktu oskarżenia sędzia zapytuje oskarżonego.owszem.p. Przepisy postępowania sądowego wyznaczają nieraz. jakiej informacji się od niego żąda.

Ten rygorystyczny formalizm jest jednak uciążliwy w praktyce. skłonny będzie raczej potwierdzić. gdy ten szczegół zauważył i zapamiętał.licząc na to. który uciekał. 157 § 1 k. który zapytuje mężczyznę pozwanego o ustalenie jego ojcostwa i alimenty dla dziecka: „Czy pozwany zgodziłby się płacić 50000 zł miesięcznie dla swego dziecka?” . jak to było. aby świadkowi zeznającemu przed sądem nie stawiano pytań do rozstrzygnięcia. Jeśli go natomiast zapytamy: „Jakie miał nakrycie głowy ten mężczyzna.p. że uciekający miał jakieś nakrycie głowy. takie jest bowiem założenie tego pytania. w których pytający zmierza do uzyskania odpowiedzi. jak odpowiedzieć.(art.). czego odpowiadający zeznać nie chciał. czy było tak a tak. Niedopuszczalne są też pytania podchwytliwe. który uciekał?”. że w ten sposób przyznaje się do ojcostwa dziecka. że pytania do rozstrzygnięcia. nieświadom zaś tego. . W postępowaniu sądowym. który niezbyt dobrze pamięta. zadowolony. Jeśli świadka pytają: „Czy ten mężczyzna. gdy nie jest on pewny.to świadek. z której w sposób niepostrzegalny dla odpowiadającego wynika coś.k. Pytaniem sugestywnym nazywamy takie pytanie. Podchwytliwe będzie np. Rozpoczynania przesłuchań świadków od pytań do rozstrzygnięcia unika się dlatego. w przepisach proceduralnych angielskich skrupulatnie przestrzega się. że ten wyrazi zgodę. a mianowicie czy oskarżony jest winien. niedopuszczalne jest stawianie pytań sugestywnych. które niepostrzeżenie narzuca zapytywanemu jakąś określoną odpowiedź wtedy. czy nie jest winien zarzuconego mu czynu. stają się często pytaniami sugestywnymi. że tak drobną kwotą pozbędzie się nieprzyjemnej sprawy. Z tych względów np. pytanie sędziego. to świadek odpowie zapewne tylko wtedy. to znaczy takie. natomiast ławie przysięgłych stawia się jedno tylko pytanie do rozstrzygnięcia. miał na głowie brązowy kapelusz?” . którego nie uważa za swoje. i to jednak sugeruje. które według przepisów naszego prawa zmierzać ma do ustalenia prawdy obiektywnej.

Odpowiedzią właściwą na wieloczłonowe pytanie do rozstrzygnięcia jest wskazanie wybranej odpowiedzi. odpowiedzią właściwą jest zdanie takie. ani Goethe nie należą do zakresu niewiadomej pytania. nie możemy udzielić w przypadkach. Rodzaje odpowiedzi Odpowiedzią właściwą na dane pytanie do uzupełnienia nazywamy każde zdanie (a więc zarówno zdanie prawdziwe. Wszelką inną odpowiedź nazywamy niewłaściwą odpowiedzią na dane pytanie. bo pytaliśmy o polskich poetów. Odpowiedzią całkowitą jest taka odpowiedź. a więc ani Staszic (choć pochodził z Wielkopolski). Odpowiedzi właściwych. Ogólnie mówiąc. a przy najprostszym pytaniu dwuczłonowym . Odpowiedziami właściwymi na pytanie „Jacy wielcy polscy poeci pochodzili z Wielkopolski?” będą odpowiedzi: „Słowacki pochodził z Wielkopolski”. pozostałe są fałszywe. gdy pytanie jest niewłaściwie postawione. „Mickiewicz pochodził z Wielkopolski”. która wprawdzie nie jest . Jeśli więc pytają nas: „Dlaczego bijesz swoją matkę?”. Rozróżniać należy odpowiedzi całkowite i odpowiedzi częściowe.potwierdzenie albo zaprzeczenie. a przy tym takich. należy odpowiedzieć: „Nie biję swojej matki”. to znaczy opiera się na błędnym założeniu. druga tylko jest odpowiedzią prawdziwą. Z tych odpowiedzi właściwych. Nie można więc utożsamiać odpowiedzi właściwej z odpowiedzią prawdziwą. choć pytający domaga się odpowiedzi. jak wiadomo. które byłyby odpowiedziami prawdziwymi. Odpowiedzią niewłaściwą byłoby: „Staszic pochodził z Wielkopolski” albo „Goethe pochodził z Wielkopolski”. „Kasprowicz pochodził z Wielkopolski”. Na takie pytanie trzeba dać odpowiedź znoszącą owo mylne założenie pytania.§3. jak i fałszywe) powstałe przez zastąpienie partykuły pytajnej jakimś wyrażeniem należącym do zakresu niewiadomej tego pytania. jakiego żąda sformułowane pytanie. która wskazywałaby jakąś przyczynę bicia matki. która stanowi odpowiedź właściwą na dane pytanie (taką odpowiedź nazywamy odpowiedzią całkowitą wprost) albo taka.

Inaczej mówiąc. bo skoro wszystkie indeksy są szare.pytaniem do rozstrzygnięcia: „Do . ale z której jakaś odpowiedź właściwa wynika (odpowiedź całkowita nie wprost). Pytają np. że szare są indeksy studentów I roku prawa. Czy pytanie „W jaki sposób Jan podrabia podpisy na wekslach?” może stanowić podstawę wyroku skazującego za zniesławienie uczciwego człowieka. nie wskazuje określonego napastnika. a które . b) „Kto jest uprawniony do bezpłatnego korzystania z państwowej opieki lekarskiej?”. ale wystarcza. z której wynikają negacje niektórych odpowiedzi właściwych. to jednak ma tę wartość informacyjną. Wskaż założenia pytań: a) „O której godzinie jutro wyjeżdżasz do Krakowa?”. by umorzyć śledztwo przeciwko podejrzanemu.. odpowiedź częściowa to taka. Pytają nas np.odpowiedzią właściwą. osobę poturbowaną przez opryszka: „Kto pana wtedy uderzył?” Odpowiedź „Uderzył mnie jakiś wysoki brunet” nie jest wprawdzie odpowiedzią właściwą na to pytanie. jakim jest Jan? Dlaczego? 3. która choć nie jest odpowiedzią właściwą ani nie kieruje nas na tę czy inną odpowiedź właściwą. który jest niskim blondynem. Na podstawie takiej odpowiedzi bowiem można wykluczyć. że to podejrzany uderzył pokrzywdzonego. Czy pytanie „Kto z górników zatrudnionych w Polsce jest uprawniony do korzystania z bezpłatnej opieki lekarskiej?” jest pytaniem właściwie postawionym? 4. Zadania 1. że pewne odpowiedzi właściwe pozwala wykluczyć. Odpowiedzią częściową nazywamy taką. Była to odpowiedź całkowita nie wprost. c) „Czy zacząłeś przygotowywać się do egzaminu?” 2. to wynika. a my odpowiadamy jakby na inne pytanie: „Wszystkie indeksy studenckie są koloru szarego”. Które z poniższych pytań jest pytaniem do uzupełnienia. jakiego koloru są indeksy studentów I roku prawa.

„Jeden z przedmiotów historycznych jest najtrudniejszym przedmiotem na studium prawa”. b) „Naród czeski jest najliczniejszym narodem słowiańskim”. „Logika nie jest najtrudniejszym przedmiotem na studium prawa”. a które .odpowiedziami niewłaściwymi na pytanie „Jaki naród słowiański jest najliczniejszy?”: a) „Naród węgierski jest najliczniejszym narodem słowiańskim”. Które z poniższych odpowiedzi są odpowiedziami właściwymi. „Kiedy zaczniesz przygotowywać się do egzaminu z logiki?”. czy przygotowując własne przykłady pojęć i operacji logicznych?”? 5.jakiego egzaminu przygotowujesz się obecnie?”. 6. „Prawo cywilne materialne jest na studium prawa przedmiotem najobszerniejszym i najbardziej zawiłym. całkowite nie wprost i odpowiedzi częściowe na pytanie „Jaki przedmiot jest najtrudniejszy na studium prawa?” wśród odpowiedzi: „Medycyna sądowa jest najtrudniejszym przedmiotem na studium prawa”. . Wyróżnij odpowiedzi całkowite wprost. Wskaż zakres niewiadomej pytania „Jaka roślina iglasta rosnąca w polskich lasach dostarcza najczęściej drewna budowlanego?”. „Znaszli dzieje powstania współczesnej logiki?”. „Jaką metodą lepiej przygotować się do egzaminu z logiki: ucząc się podręcznika na pamięć. d) „Naród polski jest najliczniejszym narodem słowiańskim”? 7. którego opanowanie jest możliwe tylko przy stałym śledzeniu orzecznictwa i piśmiennictwa prawniczego”. c) „Naród chiński jest najliczniejszym narodem słowiańskim”. „Czy uczysz się systematycznie logiki?”.

Takie słowa o wielu znaczeniach nazywamy homonimami. względnie nawet żartobliwymi. gdy zamierzają oni ścisnąć z dwóch stron siedzącego w ławce kolegę. „Twój pies to wilk”. . którego chce nakarmić. gdy grupka chłopców nachylona jest nad znalezionym jeżem. Oto kilka przykładów: „Wilk żyje w lesie”. które mają więcej niż jedno znaczenie. „koza” itp. inne są znaczeniami pobocznymi (mniej używanymi albo używanymi tylko w pewnym. słowa: „zamek”. Jak już o tym była mowa. które mogłoby powodować nieporozumienia. Spośród kilku znaczeń takiego słowa jedno jest zazwyczaj znaczeniem głównym. Prawnik powinien szczególnie unikać takiego formułowania swych myśli na piśmie lub w wypowiedziach ustnych. „Patrzył wilkiem”. wiele jest słów. Wieloznaczność słów Dokonując przeglądu różnego rodzaju wyrażeń naszej mowy przygotowaliśmy się do omówienia najważniejszych i najczęstszych przyczyn nieporozumień słownych. Podobnie znane są jako wieloznaczne np. ograniczonym kręgu osób). a on woli kozią macierz”.Rozdział XII PRZYCZYNY NIEPOROZUMIEŃ § 1. „Stary wilk morski niejednokrotnie pływał po Oceanie Indyjskim”. „Ogrodnik wycina wilki na jabłoniach”. Co innego znaczy okrzyk „Dajmy mu sera”. „klucz”. a co innego. „Mów wilkowi pacierz. Jedną z przyczyn nieporozumień jest wieloznaczność słów. Wieloznaczne mogą być też całe zwroty językowe. znaczeniami przenośnymi. „Szmaty przerabiane na papier wrzucono do wilka (maszyny rozdrabniającej)”.

gdyż poszczególne różne znaczenia tych słów są do siebie niepodobne i ze względu na całość wypowiedzi łatwo domyślamy się. czy mowa o możliwości ponownego rozpatrzenia sprawy. prawem człowieka jest. w takim zdaniu: „Według poglądów filozofów Oświecenia. w przytoczonych zdaniach zawierających słowo „wilk”. to z tej niedbałej wypowiedzi nie wiadomo. „zamek”.: „Według poglądów filozofów Oświecenia. tzw. Istotne niebezpieczeństwo. jak np. W dyskusji powstać może wielki zamęt. jak „wilk”. gdy różne znaczenia jednego wyrazu są do siebie w pewnym stopniu podobne.. np. «prawo naturalne» zawiera postulat. Ale i w tych przypadkach należy uważać. jeśli dyskutujące osoby nie widzą różnicy między zasadniczym znaczeniem słowa „prawo” (normy ustanowione przez państwo) a jego znaczeniem pobocznym. w którym mówimy o „prawach .Powstaje pytanie. o co w danej wypowiedzi chodzi . by prawo dawało mu prawo korzystania z opieki prawa. Oczywiście pracownik naukowy czy prawnik muszą wyrażać się w sposób niedwuznaczny. w sposób w miarę możności pozwalający uniknąć nieporozumień. grozi zazwyczaj dopiero wtedy. bo jeśli powiemy: „Kodeks postępowania karnego przewiduje możliwość rewizji”. „rewizja” itp. by system obowiązujących w państwie norm prawnych stwarzał dla obywatela kompetencję żądania od odpowiednich organów państwowych zastosowania odpowiedniego przymusu względem osób naruszających normy prawne na niekorzyść tego właśnie obywatela”. czy też o możliwości przeszukania odzieży i mieszkania osoby podejrzanej. w której już zapadł wyrok. w jakich warunkach wieloznaczność słów czy zwrotów językowych prowadzić może do nieporozumień. „koza”. by doszło do nieporozumień w związku z wieloznacznością takich słów. gdy jego prawo zostało naruszone”. Rzadko się zdarza. iż powstanie nieporozumienie.jak np.

to znaczy jako nazwa dla niego samego. § 2. a poprzednio słyszano. Mówiąc: „Ta belka trzeszczy”. bierzemy ten wyraz w supozycji materialnej. kto zaniedbywał życie rodzinne. II § 5). Każdy wyraz może być brany nie tylko w zwykłej roli znaczeniowej. został otruty ktoś.przyrody” czy o „prawach rozwoju społeczeństwa” (zdania stwierdzające. że mogą one występować w trzech rolach znaczeniowych: w supozycji prostej (zwykłej). rozdz. Zajmując się nazwami generalnymi stwierdziliśmy.to dokładne ustalenie znaczenia tego zwrotu (zabić? zerwać z kimś? postawić wobec kogoś sprawę na ostrzu noża?) w związku z innymi słowami danej wypowiedzi będzie mieć pierwszorzędne znaczenie dla wyniku sprawy karnej. Dlatego też tak wielki nacisk kładzie się na to. iż w przyrodzie lub w życiu społecznym występuje taka a taka prawidłowość). by prawnik umiał bardzo subtelnie i dokładnie analizować znaczenie słów i zwrotów językowych. Ktoś mówi: „Pies przyjaźni się z kotem” i spotyka się z powszechnym protestem słuchających. a . Mówiąc. bo mówimy o właściwościach samego tego wyrazu. że wyraz „trzeszczy” trudny jest do wymówienia dla cudzoziemca. że jego żona mówiła: „Trzeba z nim skończyć!” . ale też w supozycji materialnej. Pomieszanie supozycji może prowadzić do nieporozumień. o pewnym psie (supozycja prosta). formalnej i materialnej (por. Jeśli np. Szczególne rodzaje wieloznaczności słów i zwrotów językowych Wieloznaczność słów jest zjawiskiem znacznie częstszym niż się to zwykle dostrzega: w pewnym sensie bowiem każde słowo jest wieloznaczne. używamy słowa „trzeszczy” w zwykłej roli znaczeniowej -jako słowa opisującego przejawy cech pewnej belki w momentach. gdy ulega ona odkształceniom. który jest wyjątkiem w tej mierze. Myślał bowiem ów ktoś o swoim psie.

Myślał bowiem ów ktoś o słowie „kajet”. „To przeproś jego partnerów i poproś go na chwilę do telefonu”. je. a przez resztę czasu śpi. który mamy na myśli. jak „ty”. że ten kajet. W znaczeniu potencjalnym ten sam zwrot znaczy tyle. a jego rozmówca . Podobne nieporozumienia mogą powstać w związku z podwójną rolą znaczeniową zwrotów czasownikowych. który to wytwór naszych myśli miałby w sobie łączyć wszystkie cechy przeciętnego psa. w którym mówimy. Są to słowa. czyli zeszyt. czyta itp. Zupełnie szczególny rodzaj wieloznaczności łączy się z takimi słowami. że w okresie czasu. Łatwo o nieporozumienie. że kajet jest pochodzenia francuskiego.o tym. „tam”. gdy to piszę. W tym znaczeniu wypowiedź „Wojtek pięknie śpiewa” wyrażać ma myśl. Wojtek pięknie śpiewa. „on”.” Zwroty czasownikowe mogą być brane w znaczeniu aktualnym albo w znaczeniu potencjalnym. że w tym okresie czasu. Wzięta w tym znaczeniu wypowiedź „Wojtek pięknie śpiewa” wyrażać ma myśl. że właśnie. który leży na stole. które w ogóle nie mają określonego stałego znaczenia. bo Tadek teraz twardo śpi. „Nie mogę.w aktualnym. ktoś czy coś ma zdolność czy nawet skłonność do wykonywania danej czynności. gdy jedna osoba bierze zwrot czasownikowy w znaczeniu potencjalnym. wspomniana osoba ma zdolność śpiewania w sposób. W znaczeniu aktualnym zwrot czasownikowy oznacza. które pochodzi od francuskiego „cahier”.jego rozmówcy . który mamy na myśli. jest produktem polskiej wytwórni. a dopiero wtedy. „taki” itp.o „psie w ogóle”. „wtedy”.„Gra”. a więc i przysłowiową nieżyczliwość względem kotów. gdy się zna sytuację . który się ludziom podoba. że dana czynność jest czy była wykonywana w tym momencie. a druga . Ktoś inny mówi. i spotyka się ze sprzeciwem rozmówcy. choć oczywiście czasem tylko w tym okresie śpiewa w sensie aktualnym. „Czy Tadek gra w brydża?” .

Jan wyszedł. jakie znaczenie nadaje się tym słowom w danym przypadku. można ustalić. to taki protokół nie byłby nic wart. Dlatego też należy w miarę możności unikać w sformułowaniach prawniczych słów okazjonalnych. iż nie wywołują nieporozumienia. Spory słowne Wieloznaczność pewnych słów może powodować kłopoty zarówno wtedy. przyszedł Piotr: teraz używam słów „ty” i „on” nadając im odwrotne znaczenie. że tego a tego dnia w tej a tej miejscowości ukradł temu a temu taką a taką rzecz w taki a taki sposób. który polega na tym. a jakie nie są desygnatami danej nazwy. co mu wiadomo o danej sprawie. odpowie: „On to wtedy tam tak zrobił”. jakie przedmioty są. § 3. iż pewna osoba w jednym i tym samym rozumowaniu kilkakrotnie używa pewnego słowa wieloznacznego w różnych znaczeniach. Takie słowa nazywamy słowami okazjonalnymi. można by mówić o tylu znaczeniach takiej nazwy. a o Piotrze mówię „on”.osoby mówiącej. Ekwiwokacje. Szczególny rodzaj wieloznaczności przedstawiają nazwy nieostre. sądząc błędnie. to obowiązkiem sędziego jest upewnić się. Błąd ekwiwokacji jest to błąd. chyba że jesteśmy zupełnie pewni. Jeśli tedy świadek zapytany przez sędziego. nie notując przy tym. iż używa tego słowa jednoznacznie (jak tego wymaga poprawność tego . Rozmawiam z Janem: do niego mówię „ty”. czy rzeczywiście świadek mówi o oskarżonym. gdy rozumujemy choćby nie komunikując nikomu innemu toku naszego rozumowania (ekwiwokacja). na kogo pokrzywdzony pokazuje. Jeśliby protokolant zapisał w protokole konfrontacji: „Ten z nich trzech mnie uderzył”. Łatwo przy tym sposobie mówienia o nieporozumienie. ile może być sposobów arbitralnego rozstrzygnięcia o tym. jak i wtedy. gdy użyjemy takich słów w dyskusji z innymi (spór słowny).

na co praktycznie nie można mieć wpływu. czyli mieszaniną metali. ma połysk metaliczny. a co innego . dla kogo sprawy odeń niezależne układają się w sposób niepomyślny.brak przykrości. których znaczenia nie ustaliliśmy. pierwsze zdanie stwierdza. którzy nie mają szczęścia. że ktoś „nie ma szczęścia”. że ten. co ma skład chemiczny jednorodny i może występować na miejscu wodoru w cząsteczkach kwasu. grozi nam zawsze to niebezpieczeństwo. W pierwszym zdaniu mówimy. że to ich własna wina”. że co innego powodzenie. a w drugim zdaniu stwierdzamy. kto nie spostrzega. jest metalem w rozumieniu fizyka. układają się dlań niepomyślnie. że słowo „szczęście” jest słowem wieloznacznym. choć dla chemika nie jest metalem. czy w każdej sytuacji społecznogospodarczej jest to dla wszystkich możliwe. itd. popełnia tu błąd ekwiwokacji. Oto np. Weźmy inny przykład. Mosiądz jest metalem. by życie sprawiało mu raczej przyjemność niż przykrość.rozumowania). z naiwnej filozofii: „Każdy jest kowalem swojego szczęścia. iż jakoś „przeciętnie biorąc” każdy człowiek może wywierać wpływ na swoje losy w ten sposób. co jest z punktu widzenia chemika czystym metalem. Wynika więc. Mówiąc. Dwa razy użyliśmy słowa „metal”. jest sam tego „kowalem”! Jeśli przeprowadzamy jakieś rozumowanie używając słów. a więc jest pierwiastkiem”. Błędny wynik rozumowania powstał tu stąd. przewodzi elektryczność. iż w pierwszym zdaniu używamy słowa „metal” w innym znaczeniu niż w drugim. że ktoś nie ma powodzenia. Pomijając już zasadniczą kwestię. ale za każdym razem w nieco innym znaczeniu i nie zauważyliśmy tego. lecz stopem. to.). . jest pierwiastkiem. że mosiądz ma fizyczne własności metalu (jest kowalny. Ten. dochodząc w następstwie do nonsensownego wniosku. chcemy powiedzieć. takie rozumowanie: „Każdy metal jest pierwiastkiem. że przypadki. że to. jest sam temu winien. Są ludzie.

że każdy z nich używa pewnego wieloznacznego słowa w innym jego znaczeniu.Niejednokrotnie zdarza się. dyskusja ich może trwać bez końca. Taką beznadziejną dyskusję. jak i słowo „szczęście” są bardzo wieloznaczne i trzeba tęgiej głowy. . czyli (z grecka) logomachią. by wszystkie te znaczenia starannie porozróżniać. że zarówno zwrot „żyć zgodnie z naturą”. że trzeba uzgodnić znaczenie używanych w sporze słów. Można by się w ten sposób spierać np. na temat „Czy człowiek żyjący zgodnie z naturą jest szczęśliwy?”. Ponieważ każdy z nich mówi o czymś innym niż drugi. iż dwóch ludzi spiera się o coś nie dostrzegając. a to dlatego. nazywamy sporem słownym. w której każdy nadaje inne znaczenie użytym słowom. jeśli oczywiście nie przyjdzie im do głowy.

trzeba uzupełnić pewną obserwacją dotyczącą potocznego wyrażania się. gdy podnosi się ich temperatura”. W szczególności mogą tu powstawać nieporozumienia co do tego. czy pewna wypowiedź ma charakter ogólny. wie. gdy się poda pewne uzupełnienie domyślne. trudno o porozumienie. wypowiadając czy słysząc wypowiedź niezupełną. To. gdy doskonale zdajemy sobie sprawę. między ludźmi. Wieloznaczność wypowiedzi złożonych Wieloznaczne mogą być nie tylko poszczególne słowa i zwroty językowe. Wieloznaczność ta. gdyż nie dotyczy np.. czy szczegółowy. co mówiliśmy poprzednio (rozdz.: „Ciała zwiększają swoją objętość. wody w temperaturze od O do 4 stopni Celsjusza. Niewątpliwie w intencji naszej wypowiedzi leży sformułowanie zdania ogólnego „Wszystkie ciała zwiększają swą. czy nie jest zimno. Mówimy np. a potem w razie potrzeby wskazać wyjątki. a drugi o temperaturze na dworze (por. a z których jeden myśli o temperaturze w pokoju. że od stwierdzenia ogólnego są pewne wyjątki. czy dziś jest. w praktyce mówi się „Wszystkie S są P” nawet wtedy. że zdanie to jest ściśle biorąc fałszywe.. gdy chodzi tylko w przybliżeniu o wszystkie przedmioty danego rodzaju.§ 4. bo prościej jest wypowiedzieć zdanie ogólne.” Każdy jednak. Jeśli każdy z dyskutantów czego innego się domyśla. ale też całe zdania. VI § 6) o rozróżnieniu zdań ogólnych i szczegółowych. że wypowiadamy często zdania ogólne wtedy. jak np. jak już o tym mówiliśmy. może mieć swoje źródło w tym. kto choć trochę zna fizykę. VI § 4). rozdz. które dopiero wtedy coś określonego stwierdzają.itd. Otóż zauważyć trzeba. że w mowie potocznej zdania orzekające (w sensie gramatycznym) nie są zdaniami w sensie logicznym. niż dokonywać . którzy kłócą się o to. lecz wypowiedziami niezupełnymi. niedopowiedzeniami.

wyliczenia szczegółowego. nie wiadomo. w drugim . który pobił pokrzywdzonego. choćby nawet poszczególne użyte w niej słowa były jednoznaczne. Nieporozumień unikniemy w tym przypadku dodając słowa „łącznie” albo „z osobna”. by obalić jego twierdzenie. I dlatego. Nie wiadomo z takiej wypowiedzi. aby uniknąć nieporozumień. czy tu chodzi o osiedle złożone z malutkich domów szeregowych.bo póki tego nie ustalimy. wzmiankę w gazecie: „Domy na nowym osiedlu zbudowane są wedle projektu typowego. czy ma na myśli ściśle wszystkich.Czytamy np. z których każdy z osobna zajmuje 0. Musimy też przypomnieć. iż dane twierdzenie nie ostoi się nawet wtedy. Wszystkie zajmują obszar 0. że mogą powstać nieporozumienia co do tego. czy przynajmniej niektórych. które łącznie zajmują 0. czy pokrzywdzony był . Skoro więc ktoś z domorosłych polityków zaczyna wywody.2 ha. czy w przybliżeniu ogólne. czy wypowiedź dotyczy elementów pewnej klasy.: „Oskarżony.2 ha”. Wieloznaczna może być budowa składniowa wypowiedzi złożonej. o co mówiącemu idzie. „przynajmniej niektóre”). czy prawie wszystkich. pozbawił go przytomności i zdolności do pracy na okres przeszło dwóch tygodni”. Nie wiadomo. to znaczy. W pierwszym bowiem przypadku wystarczy mu wskazać choćby jeden wyjątek od reguły. że wypowiedź jako całość może być różnie rozumiana ze względu na ten czy inny sposób powiązania słów. które się wiążą z dwojakim rozumieniem słowa „niektóre” („tylko niektóre”. czy o osiedle zbudowane z olbrzymich bloków. Np. Przypominamy tu też nieporozumienia. trzeba w razie wątpliwości wyjaśnić. czy tylko niektórych Francuzów .że wyjątków tych jest tyle.2 ha. gdy traktujemy je jako zdanie tylko w przybliżeniu ogólne. czy agregatu złożonego z tych elementów. trzeba go uprzejmie prosić o wyjaśnienie. iż „Francuzi są tacy a tacy”. czy nasz rozmówca uważa swą wypowiedź za zdanie ściśle ogólne.

Błędem amfibologii obciążony jest np. Amfibologie Wieloznaczność budowy składniowej wypowiedzi złożonych powodować może błędy amfibologii. która wygłasza wypowiedź wieloznaczną ze względu na składnię. Nieporozumienia takie mogą się łączyć z nieumiejętnym posługiwaniem się słowem „tylko” czy słowem „nie”. „Odwołuję obelgę i zaprzeczam. ale do pracy był niezdolny przez okres dłuższy niż dwa tygodnie. choć duży). czy tylko po jakiejś krótkiej utracie przytomności odzyskał ją. Podobnie jest. „Masz klucze!”. Np. Błąd amfibologii popełnia osoba. nie zdając sobie z tej wieloznaczności sprawy. nie jest wygodny. który może łatwo pozostać niezauważony. co może wyrażać myśl: „Jest to nieduży i wygodny lokal” albo myśl: „Nieprawda. by obywatel Iksiński nie był wart tego. gdy pewną wypowiedź napisano bez odpowiednich znaków przestankowych. Nieporozumienia mogą powstawać zwłaszcza wtedy. gdy pewna wypowiedź wieloznaczna nabiera określonego znaczenia w zależności od sposobu jej wygłoszenia. wyrok: „Pozwany płacić będzie małoletniemu powodowi miesięcznie 90 złotych renty alimentacyjnej łącznie z zasiłkiem rodzinnym”. a zwłaszcza po napisaniu wyrażenia zawierającego jakieś zaprzeczenia czy wskazania wyjątkowości. czy nasza wypowiedź nie jest składniowo dwuznaczna.: „Masz klucze”. sprawdzić. żeby go spoliczkować”. ktoś mówi: „Nie jest to duży i wygodny lokal”. § 5. „Masz klucze?”.nieprzytomny dłużej niż dwa tygodnie. sędzia widocznie nie . Kłopoty te łączyć się mogą z brakiem konsekwencji w języku polskim co do znaczenia podwójnego przeczenia. które czasem nie wiadomo do czego w danej wypowiedzi się odnoszą. Należy więc po wypowiedzeniu. że ten lokal jest duży i wygodny” (bo np. jak w depeszy „Jechać dalej nie wolno zatrzymać się”. Np. Np.

jeśli ktoś jest świadomy wieloznaczności swej wypowiedzi. które starają się . „nie starcza na chleb” w znaczeniu obrazowym. którą kierował”). że możesz kupić 0. w sensie: „Masz tyle pieniędzy. Zwykle łatwo się wprawdzie domyślić. że pozwala ci to na luksusowe życie” oraz „Nie mam pieniędzy. ty masz dziennie na utrzymanie tyle.: „Rekompensowanie cierpień i uszkodzeń ciała przez odpowiednie przyjemności dzięki otrzymanej kwocie pieniężnej nie narusza zasad moralności”. jakie wystarczałyby na wydatki uznawane za niezbędne w moim środowisku społecznym”. podkreślenie sensu naszej wypowiedzi (np. § 6. kto się tak nieudolnie wyraża. czy pozwany ma płacić 90 złotych oraz nadto zasiłek rodzinny pobierany na utrzymanie dziecka (rozwiązanie prawidłowe ze względu na przepisy o zasiłkach rodzinnych). podczas gdy druga wypowiedź bierze te zwroty w sensie dosłownym. a świeżych nie można dostać. niedosłownym. Znaczenie dosłowne i niedosłowne Możemy sobie wyobrazić taką rozmowę: „Ty jesz ananasy. pierwsza wypowiedź bierze zwrot „jesz ananasy”.zdawał sobie sprawy z tego. ja nie lubię ananasów z puszki. Używanie zwrotów obrazowych upiększa nasz sposób wypowiadania się. Wypowiedzi.8 kg chleba”. Pomijając to. a mnie na chleb nie starcza”. czy chodzi tu o nieporozumienie. Oczywiście.: „Żarły go wszy i nędza” zamiast „Jego sytuacja życiowa była znacznie gorsza od przeciętnej”) lub na złagodzenie sensu wypowiedzi (np. czy też ma uzupełnić otrzymywany zasiłek rodzinny dopłatą ze swej strony do wysokości 90 złotych. „Zrobił fałszywy krok finansowy” zamiast: „Przywłaszczył sobie pieniądze instytucji. które znaczenie miał mówiący na myśli. to nie popełnia błędu amfibologii. niemniej tego rodzaju dwuznaczność ośmiesza kogoś. czy o szyderstwo. a po drugie. „To nieprawda. pozwala na zaostrzenie. bo po pierwsze. Np. iż powstają tu wątpliwości.

nazywamy wypowiedziami eufemistycznymi. ma „głowę”. Ale jeśli ktoś tę wypowiedź zaczyna brać dosłownie i dochodzić. albowiem powinność i byt są wzajemnie powiązane i powinność rodzi się z bytu”. Ale posługiwanie się wypowiedziami użytymi w sensie obrazowym grozi w pewnych przypadkach złymi następstwami. bierze w znaczeniu dosłownym i wysnuwa stąd dziwaczne lub fałszywe konsekwencje. to staje się przedmiotem anegdotki naukowej. 1 . s. eufemizmami (np. czy państwo jest organizmem płci męskiej czy żeńskiej. ABC porządnego myślenia. 12. Zanalizowany szczegółowo w rozprawce: A. zamiast: „Jest głupi”). jest spójną całością elementów składowych o zróżnicowanych funkcjach. że ktoś pewne zwroty obrazowe. Warszawa 1957. Posługiwanie się wyrażeniami. Oto przykład1: „Nie ma żadnej przepaści między bytem a powinnością i trzeba przeciwstawić się stawianiu między nimi chińskich murów. które mają sens obrazowy. sformułowane przez siebie czy przez kogoś innego. różne „organy” (czego używa się bez cudzysłowów). że wypowiedź taka stanie się całkowicie niezrozumiała. Możemy czasem obrazowo powiedzieć.swą formą złagodzić z tych czy innych względów niemiłą treść. Błąd myślenia figuralnego polega na tym. Malewski. że jakaś grupa ludzi jest pewnego rodzaju „organizmem”. „Nie grzeszy nadmiarem intelektu”. może też grozić tym.

suszące się na płocie. np. Na kłótnię przyszedł policjant i zabrał je do komisariatu.drugiej? 2. które mają sens obrazowy.fałszywym? 3. W protokole zapisano zeznania: „Jan był członkiem związku. przystąpił do . których wyrazem są wypowiedzi streszczające w kilku słowach myśl znacznie bardziej zawiłą. Skarpetki obecnie mam ja”. posługujemy się niejednokrotnie pewnymi skrótami myślowymi. Posługiwanie się takimi skrótami myślowymi nie powoduje ujemnych skutków.: „Jedź wolniej . bo w magazynie broni zaciął się zamek i trzeba było niezwłocznie go naprawić”. Wskaż przyczyny niejasności następującego protokołu rozprawy: „Pokrzywdzona wyjaśnia.dojedziesz szybciej”. w którego zarządzie zasiadał Piotr. że nie można tej wypowiedzi brać bez domyślnych uzupełnień. 4. Przy jakiej supozycji nazwy i przy jakim znaczeniu czasownika wypowiedź „Starosta grupy studenckiej stale broni jej interesów” jest zdaniem prawdziwym. a czym . na czym polega związek opisywany w wypowiedzi. Gdy zarząd ten został usunięty. a więc z tego. że zginęły jej skarpetki. Czym jest spowodowana wieloznaczność pierwszej wypowiedzi. 2) „Podoficer uzbrojenia spóźnił się na odprawę. W tydzień później znalazła skarpetki u oskarżonej i zażądała zwrotu. Jak można rozumieć wypowiedzi: 1) „Piotr od dawna chodzi z Anną”. jeżeli wypowiadający się i adresat wypowiedzi zdają sobie sprawę z tego. Jak można wielorako rozumieć wypowiedź „prokurator wnosi akt oskarżenia”? 5. a przy jakich . Zadania 1.Obok wypowiedzi.

6. a więc Dżyngis-chan odegrał poważną rolę w pewnej nauce humanistycznej”. a więc to. Żaden nie kwestionuje argumentów drugiego. na ob. „Historia jest nauką humanistyczną. Czy sędzia może dopuścić do ogłoszenia w gazecie przeprosin: „Z żalem odwołuję obelgę rzuconą w dniu 5 V 1993 r. że dezurbanizacja zawsze łączy się z dezintegracją funkcjonalną miasta? 10. by prawdziwość jej nie budziła wątpliwości? . Co odpowiedziałbyś. tworzy stos wagi 20 ton”. że powstrzymywał od bicia Jana”? 8. Jak rozumieć należy wypowiedź stanowiącą wniosek tego rozumowania. a więc dobry stopień z logiki zawiera nasiona”? 12. „Ziarna zboża w pewnym zaatakowanym przez wołka zbożowego magazynie tworzą stos wagi 20 ton. Wypisz wszystkie możliwe sposoby rozumienia tej wypowiedzi. co zjada każdy okaz wołka zbożowego. Co trzeba przede wszystkim wiedzieć. czy ofiarność wobec społeczeństwa jest cnotą naturalną u człowieka. czy to prawda. być może. by móc brać udział w dyskusji na temat: „Czy obraz naturalistyczny jest realistyczny”? 9. czy też nie. Na czym polega błąd w tym rozumowaniu? 13. W czym. gdyby cię zapytano. Iksińską”? Jaki tu popełniono błąd. jeśli mają to być szczere przeprosiny? 7. Dżyngischan odegrał poważną rolę w historii.demaskowania popełnionych nadużyć przez nowy zarząd”. wyrażając je jednoznacznie. Jaki błąd popełniono w sformułowaniu protokołu: „W czasie bójki Piotra z Janem rola Pawła polegała na tym. Dobry stopień z logiki jest owocem systematycznej pracy. tkwi przyczyna przeciągania się sporu? 11. Twoi koledzy spierają się przez długi czas o to. Jaki błąd popełniono w rozumowaniu: „Każdy owoc zawiera nasiona. Każdy okaz wołka zbożowego zjada ziarna zboża.

16. ten może sam kupić samochód. „Ogłasza się przetarg na sprzedaż samochodu marki «Polonez» uszkodzonego w wypadku.”. . Jak rozumiesz wypowiedź „Grupa ma inną moralność niż tworzące ją jednostki”. ten ma pieniądze na kupno samochodu. A więc. Dokładnie zanalizuj sens. Kto może sam kupić samochód. Podkreśl zwroty użyte obrazowo: „Wiśniewski to nie orzeł”. Część druga UZASADNIANIE TWIERDZEŃ Rozdział XIII UZASADNIANIE BEZPOŚREDNIE § 1. kto ukończył osiemnaście lat. Sformułuj jednoznacznie wypowiedzi: „Psy na ulicy mogą znajdować się tylko pod odpowiednim nadzorem osoby dorosłej na smyczy i w kagańcu”. Sposoby uzasadniania Umiejętność jasnego formułowania sądów łączyć powinniśmy z umiejętnością ich należytego uzasadniania. 10 dnia 31 bm. „Dla złodziei i wałkoniów nie ma miejsca w naszym społeczeństwie”. Nierozsądnie jest bezpodstawnie uznawać jakieś zdanie za prawdziwe. który odbędzie się o godz. 15. to znaczy wskazywania podstawy uznania za prawdziwe zdań.14. bo wówczas łatwo się omylić. który daje często ludziom wykształcenie prawnicze”. w których formułujemy żywione przez nas sądy. „Niemal niewidomy stary generał rozpędził i zniszczył trzy korpusy przeciwnika”. „Dyskusje na temat stosunku prawa i moralności cechuje na ogół specyficzny werbalizm. ten ma pieniądze na kupno samochodu”. Należy przyjąć postulat racji dostatecznej (zasadę racji dostatecznej. jaki przypisujesz tej wypowiedzi. „Kto ukończył osiemnasty rok życia. Wskaż błąd tego rozumowania. 17.

że jeśli w termometrze zewnętrznym rtęć opadnie nisko.postulat krytycyzmu). a wiem z nauki szkolnej i z wielu własnych obserwacji. że słupek rtęci w termometrze za oknem opadł nisko. chyba że chodzi o zdania analityczne (por. jakie uzasadnienie zdania uważa się za należyte. to moje stwierdzenie jest uzasadnione bezpośrednio przez doznania. że dane zdanie syntetyczne odpowiada dokonanym spostrzeżeniom. VI § 3). Zauważmy. który domaga się. i na podstawie tych doświadczeń dochodzę w drodze wnioskowania do uznania za prawdziwe zdania. to na dworze jest chłodno. które uznajemy za prawdziwe. abyśmy za prawdziwe uznawali tylko takie zdania. a twierdzeń geometrii . że oto otworzywszy okno zetknąłem się z falą zimnego powietrza. mogą być bezpośrednio oparte na doświadczeniu. w następnych - . jakie otrzymałem za pośrednictwem odpowiednich komórek w mojej skórze. że są wywnioskowane z innych zdań przyjętych poprzednio za prawdziwe. reagujących na zimno i ciepło. W niniejszym rozdziale zajmować się będziemy uzasadnieniami bezpośrednimi.uzasadnić przez odwołanie się do obserwacji i pomiaru. dla których umiemy wskazać należyte uzasadnienie. lub też mogą być uzasadnione pośrednio w ten sposób. iż na dworze jest chłodno .to to ostatnie zdanie jest uzasadnione pośrednio. Mogą one być odmienne dla zdań różnego rodzaju: np. czy też że dane zdanie ma charakter zdania analitycznego zgodnie z regułami znaczeniowymi danego języka. na tej podstawie. zależy od przyjmowanych w danym środowisku metod poznawczych. Jeśli natomiast spostrzegam. Wskazujemy np. są w końcu zdaniami opartymi bezpośrednio na doświadczeniu. że zdania. mogą być uzasadnione bezpośrednio naszymi doznaniami. że na dworze jest zimno. rozdz. twierdzeń historii nie można wywnioskować z jakichś pewników. Jeśli stwierdzam. do których kolejno odwołujemy się uzasadniając pośrednio jakieś inne zdanie. Nasze sądy wyrażane w zdaniach. To.

Spostrzeżenia nasze mogą być zewnętrzne. smaku. nie jest jeszcze tożsame z przeżyciem spostrzeżenia. w których zwracamy się ku przebiegom zachodzącym w naszej własnej świadomości: np. Z doznaniem danego zespołu wrażeń łączy się zazwyczaj od razu i samorzutnie określone przeświadczenie. Spostrzeganie Ze względu na to. jak wrażliwa na barwy błona fotograficzna. ale mimo to jestem w pogodnym nastroju. rejestrują plamy barwne różnego kształtu. Nie będziemy oczywiście wdawać się w problemy psychologiczne procesu spostrzegania. Nasze oczy. poznawanego za pomocą narządów wzroku. . czyli introspekcyjne. Omawiać będziemy przykłady dotyczące przede wszystkim spostrzeżeń opartych na doznaniach wzrokowych. koloru i jasności. a więc różnymi rodzajami wnioskowania z jednych zdań o drugich. co ma miejsce w świecie zewnętrznym lub w naszym ciele. Człowiek bowiem nie tylko rejestruje barwy i kształty.uzasadnieniami pośrednimi. należy poświęcić nieco uwagi procesowi spostrzegania. odbierają wiele bodźców pochodzących od przedmiotów świata zewnętrznego. itd. iż znaczna część zdań. słuchu. które uważamy za należycie uzasadnione. doznanie określonego zbioru prostych wrażeń zmysłowych. Samo jednak odebranie bodźców określonego rodzaju. lecz odpowiednio można mówić o spostrzeżeniach opartych na działaniu innych zmysłów. § 2. a więc np. w którym ten zespół wrażeń wiążemy z czymś. czyli zmysłowe. spostrzegam. czy odpowiednio receptory innych zmysłów.albo wewnętrzne. opiera się bezpośrednio czy pośrednio na dokonywanych przez nas czy przez innych ludzi spostrzeżeniach. dotyczące świata zewnętrznego. że jestem zmęczony. . jako procesowi poznawania świata. lecz zastanowimy się jedynie nad wartością poznawczą wyników tego procesu.

Nie wiadomo. że aby należycie rozpoznawać oglądane przedmioty. że przede mną jest jasnożółta plama. do jakich innych wrażeń mam się odwołać. w których dopatrują się oni obrazów jakichś przedmiotów realnych czy fantastycznych. Wiadomo. rozpoznaję jako jabłko. Wystarczą mi dla sformułowania spostrzeżeń wrażenia wzrokowe. Ja „widzę”. co w takich przypadkach rzeczywiście widzimy. trzeba oczekiwać. że jeśli jabłko przytknę do nosa. że na tym jest brunatna plama. Na talerzu . więc wydaję sąd. że nad czymś. Aby spostrzec rysy na szybie. trzeba być obeznanym ze szkłem okiennym. że jabłko jest nadgniłe. że to jabłko. ale gdybym im nie ufał. że w tym miejscu smak jabłka jest wstrętny. a także za pomocą naszej wyobraźni. W drugim przykładzie ściśle biorąc widzę tylko tyle. że zupa jest gorąca. Wiadomo. Widzę. którą ze względu na kształt. którą rozpoznaję jako parę i na podstawie wielokrotnych doświadczeń w sposób niejako bezwiedny wnioskuję. jest zwiewna szara plama. widzę tylko tyle. połysk itd. Przywykłem do tego. co rozpoznaję jako talerz z zupą. że wyobraźnię bada się pokazując ludziom różne plamy atramentowe. poczuję charakterystyczny niemiły zapach. Rozpoznawanie przedmiotów w toku spostrzeżeń łączy się niepostrzeżenie z coraz to bardziej złożonymi wnioskowaniami. że jabłko jest nadgniłe. a nie atrapa ze sklepowej wystawy. to wiem. że takiego koloru plamy występują na gnijących jabłkach. a w dotyku jabłko jest miękkie. aby rozpoznać przewody telefoniczne. że zupa jest gorąca. Zastanówmy się. trzeba mieć o nich jakąś wiedzę. kto o jabłkach słyszał tylko z opowiadań. Ściśle biorąc. Widząc w półmroku w otworze okna ciemne kreski możemy je rozpoznawać jako rysy na szybie albo jako przewody telefoniczne za oknem. również rozpoznałby. i jestem przeświadczony. Ja „widzę”. czy ktoś. że w pobliżu ludzkiego osiedla znajduje się coś tego rodzaju.Odebrane wrażenia zostają przez naszą świadomość w określony sposób uporządkowane na podstawie naszej dotychczasowej wiedzy.

że barokowy kościół ma sklepienie. nawet jeśli jest ono w jakimś miejscu przekręcone. wreszcie . że ktoś komuś się kłaniał. Co więcej. natychmiast odrzuciłbym. świadomie czy nieświadomie. 2) że bodźce te będą źle odebrane przez niesprawne receptory zmysłowe (np. to wrażenia tego rodzaju zostałyby z czasem nieświadomie wyeliminowane z syntetyzującego spostrzeżenia. czy sądy ukształtowane na podstawie naszych doznań zmysłowych są nieomylne. nadmiernie zmęczonego lub zatrutego alkoholem). podczas gdy w rzeczywistości zdjął on tylko na chwilę cisnący go kapelusz). że myśl taką. że również w przypadku tego rodzaju uzasadniania naszych twierdzeń należy być odpowiednio ostrożnym. a już zwłaszcza gdy chodzi o nader złożone z natury postrzeganie zjawisk społecznych.mógłby wprawdzie być „dymiący” kwas albo ciecz o bardzo niskiej temperaturze . urojone plamy zakłócają obraz widziany przez człowieka chorego. spostrzegamy. Gorzej dostrzega się błędy literowe w korekcie dobrze znanego tekstu. Możemy się mylić ze względu na to. 3) że odebrane choćby poprawnie wrażenia zmysłowe zostaną rozpoznane źle. W każdym zaś przypadku dokonując spostrzeżeń opieramy się. Powstaje pytanie. Okazuje się. 1) że bodźce pochodzące od dostrzeganych przedmiotów dochodzą do naszych organów zmysłowych zdeformowane czy stłumione (np. jeśli w ogóle przyszłaby mi do głowy. okazuje się jednak.ale to tak mało prawdopodobne w tym układzie. z którymi mamy do czynienia. bo pobieżne spojrzenie na wiersz druku pozwala nam uchwycić sens zdania. że na szosie leży przeszkoda). że to tylko odpowiednio pomyślane malowidło na płaskim suficie).co może być czasem najtrudniejsze do wykrycia . jeśli w zespole uzyskiwanych wrażeń coś „nie pasowałoby” do rozpoznawanej całości. na . czy zdania uzasadnione przez odwołanie się do wyników naszych spostrzeżeń są na pewno prawdziwe.4) że prawidłowo rozpoznając przedmioty fizykalne. jako wrażenia pochodzące od przedmiotów innych niż to ma miejsce w rzeczywistości (np. mylimy się co do ich charakteru kulturowego (np. wydaje się nam. nie widzimy przez mgłę.

przy tym . jakich dokonali oni w odpowiednich warunkach fizycznych. Cóż z tego. a przecież nie czuliśmy bólu. Zważmy bowiem np. Spostrzeżenia jednych zmysłów korygują spostrzeżenia innych albo też przy sprzecznych informacjach tego samego zmysłu rozumowo umiemy rozstrzygać. Opierając się na dokonanych spostrzeżeniach należy zachować odpowiedni krytycyzm. kiedy widzimy jedno i dotykając zwyczajnie.bez jakiegoś szczególnego podniecenia czy nastawienia psychicznego. że patyk włożony do wody nie łamie się w punkcie zanurzenia. Bo wsadźmy rękę do wody. a wzrok powie. rozum każe dać wiarę temu drugiemu. Obserwacja . lecz w ostatniej chwili wstrzymał cios. Oczywiście nie łamie się. a atakowana osoba w tej właśnie chwili się przewróciła. posiadających odpowiednią wiedzę w danej dziedzinie i normalnych psychicznie ludzi.co ważne . że dotknięcie skrzyżowanymi palcami ziarnka grochu melduje nam o dwóch ziarnkach. które ze spostrzeżeń były błędne i dlaczego. to świadkowie zajścia gotowi będą zeznać. Z dwóch sprzecznie informujących spostrzeżeń: wzrokowego i dotykowego. czy wiosło łamie się w miejscu zanurzenia w wodę. że jest złamana. który uległ panice. Można wszakże mieć zaufanie do zgodnych spostrzeżeń kilku zdrowych. Dlaczego możemy być pewni. że jeśli ktoś zamierzył się kijem na kogoś. Jeśli słucha się relacji żołnierzy z oddziału. wyczujemy dotykiem jedno ziarnko. To wzrok widocznie mylnie nas informuje w tym przypadku. że uderzenie nastąpiło. ani że nie ma dwóch ziarnek grochu. np. że strach ma wielkie oczy. która może być błędna. Spostrzeżenia tedy korygują się wzajemnie.naszej dotychczasowej wiedzy. bo tego właśnie można było w tej sytuacji oczekiwać. § 3. gdy dotykając palcami złożonymi na krzyż jedno ziarnko leżące na stole najwyraźniej czujemy dwa ziarnka? Sprawdźmy dotykiem. łatwo przekonać się. porównując doznane wrażenia różnego rodzaju.

któremu przyporządkowaliśmy miarę 36 takich jednostek. ile ubrań wyjdzie z drugiego kawałka. którego prawdziwość wydaje się nam zagwarantowana przez przeżyte w owej chwili wrażenia. że jeśli pewien kawałek materiału ma miarę 3 (to znaczy. bo skupiając uwagę na pewnym przedmiocie spostrzegamy dokładniej niż wtedy. czy też zbliżający się tramwaj jest „piątką”. Czekam np. Znaczy to np. bo chcę sobie odpowiedzieć na pytanie. Bowiem 1 /12 = 3/36. więc widzę. Obserwacja jest to dochodzenie na podstawie rozmyślnego spostrzegania do sądów. przypadkowe spostrzeżenia i 2) obserwację. Spostrzeżenia z góry zamierzone są zwykle pewniejsze. czy łokciom. na przystanku na „piątkę” i pilnie patrzę w kierunku nadjeżdżającego tramwaju. idą ludzie i przejeżdża tramwaj nr 5. gdy uwaga nasza jest rozproszona. można uszyć takich ubrań 12. lecz może być także obserwacją ilości: może polegać na policzeniu pewnych przedmiotów lub ich pomiarze za pomocą pewnych jednostek miary. Lecz przy obserwacji sąd ten jest odpowiedzią na pewne pytanie. w której przedmiotom obserwowanym przyporządkowujemy pewne liczby w ten sposób. Natomiast przy zwykłym spostrzeganiu nie stawiam sobie takiego pytania: ot. to nie krając możemy być pewni. że jego długość równa się trzem jednostkom miary: obojętnie czy metrom.Rozróżnić należy: 1) zwykłe. w danej chwili stawiane sobie pytanie. Obserwacja może dotyczyć jakości oglądanego przedmiotu. idę ulicą i mam oczy otwarte. jeśli z pierwszego dało się wykroić jedno. . iż z kawałka materiału. że ze stosunków między liczbami możemy wnioskować o stosunkach między przedmiotami zmierzonymi. bez resztek.. Pomiar jest to taka obserwacja. czy arszynom) i z tego kawałka materiału można uszyć jedno ubranie pewnego rodzaju. które sobie z góry postawiliśmy. W jednym i w drugim przypadku dochodzimy do sądu. które mają być odpowiedzią na pewne. że jadą samochody. Przyporządkowaliśmy tu kawałkom materiału pewne liczby wedle odłożeń miarki na długości materiału i to pozwala nam przewidzieć.

Warszawa 1985.Obserwacja może być dokonana także w ten sposób. czy nastąpią określone zmiany. żeby zaobserwować. Eksperyment jest to więc złożona czynność polegająca na tym. s.. XIX § 3). II. jakie będą ich skutki. Powstaje tu jednak problem. iż staramy się wpłynąć na określone zjawisko. Eksperymentowanie w dziedzinie zjawisk społecznych jest jednak sprawą zbyt zawiłą. Szerzej: K. Ajdukiewicz. a przy tym osoba A jest wiarygodnym informatorem. odwołując się do swych spostrzeżeń. by zbadać. w których ono przebiega. czy i jakie zmiany wystąpią w tym zjawisku przy powodowanej przez nas zmianie warunków jego przebiegu. Cały ten zabieg nazywamy eksperymentem. Stąd częstokroć zmuszeni jesteśmy dawać wiarę temu. w rozdziale poświęconym uzasadnianiu twierdzeń faktycznych w procesie sądowym (rozdz. Elementy metodologii badań psychologicznych. Warszawa 1 . po to żeby zaobserwować. Stosunkowo niewielką tylko liczbę twierdzeń bylibyśmy zwykle w stanie uzasadnić naszymi własnymi spostrzeżeniami. by można było ją tutaj omawiać1. Problem ten omówimy w trzeciej części podręcznika. by obserwować niszczącą siłę wybuchu. Brzeziński. nazywając to „eksperymentowaniem”. Logika pragmatyczna. wywołujemy wybuch mniejszej czy większej ilości pyłu węglowego w określonym układzie kopalni doświadczalnej. głosi. W praktyce prawniczej niekiedy wydaje się pewne zarządzenia „na próbę”. iż specjalnie staramy się wpłynąć w określony sposób na przebieg jakiegoś zjawiska . jako że warunki te są bardzo złożone.po to. że p. Np. wyd. zmieniając w sposób przez nas kontrolowany warunki. lecz na podstawie wnioskowania: ponieważ osoba A. 227 i n. W takich jednak przypadkach nie uzasadniamy twierdzeń bezpośrednio. kogo i w jakiej dziedzinie uważać można za wiarygodnego informatora. co mówią inni ludzie o wynikach ich spostrzeżeń. trudno jednak w tych przypadkach mówić o kontrolowaniu warunków kształtujących zachowania adresatów norm. więc uznać należy zdanie p za prawdę. a także np. J.

Na jakiej podstawie uważasz za prawdziwe zdania: „Testament Krzywoustego spowodował rozbicie Polski”. s. Czy można by wykonać eksperyment. Czy wtedy. ale przebiegających w znanych nam warunkach. „Cytryna jest kwaśna”. Wskaż przykłady złudzeń dźwiękowych. 5. że winda jest w ruchu. Opisz kilka obserwacji i kilka niezamierzonych spostrzeżeń. „Dokument «Dagome iudex» odnosi się do Polski Mieszka I”? Które z tych zdań wydaje ci się najpewniejsze. Jak dochodzisz do przekonania. 6. „W północnej Norwegii dnia 21 czerwca słońce nie zachodzi”. w którym czytasz to zadanie. a które najbardziej wątpliwe? 2. POJĘCIA OGÓLNE . rusza w pewnej chwili? Sformułuj ogólną metodę rozstrzygania podobnych wątpliwości. Zadania l. że czysta woda wrze przy ciśnieniu 760 mm Hg w innej temperaturze niż 100°C? Rozdział XIV WNIOSKOWANIE DEDUKCYJNE I JEGO PODSTAWY LOGICZNE A.1978. że to stojący na sąsiednim torze pociąg. gdy widząc czerwone światełko stwierdzasz. który by wykazał. 60 i n. „Kwadrat ma cztery boki”. W mniej ścisłym znaczeniu eksperymentem nazywa się niekiedy po prostu obserwację dokonywaną w odniesieniu do zjawisk przez nas nie spowodowanych. jakich dokonałeś w dniu. 4. siedząc w wagonie. a nie twój. opierasz się tylko na spostrzeżeniu? 3.

iż jestem przekonany. nazywamy przesłankami tego wnioskowania. iż jutro jest niedziela. wnioskuję.40 tego dnia. że ilekroć rano jest rosa.§ 1. po którym wypowiadamy przesłanki. bo choć widziałem. Zdanie. Przesłanki tej nie wypowiadaliśmy. nie ma więc potrzeby tego powtarzać. myślałem wówczas o czymś innym niż pogoda w tym dniu. Taką przemilczaną. że z tego. Wnioskowanie jest to proces myślowy polegający na tym. Wnioskowanie Jeżeli na tej podstawie. bo wszyscy wiedzą o tym. a wnioskiem było zdanie: „Jutro jest niedziela”. i byłem przeświadczony. że rano była rosa.31 wnioskowałem: „Ponieważ dziś rano była rosa. Dnia 4 lipca 1993 r. znaczy to. że jeśli dziś jest sobota. a więc zachodzi w pewnym określonym momencie w czyjejś świadomości.15 tak nie wnioskowałem. iż dziś jest sobota. ale domyślna. 10. Opisujemy ten proces w zdaniu zaczynającym się najczęściej od słowa „ponieważ”. Dnia 4 lipca 1993 r. od których zaczyna się wnioskowanie. a następnie po słowie „więc” wypowiadamy wniosek. na których podstawie uznajemy inne zdania za prawdziwe. które uznajemy za prawdziwe w rezultacie procesu wnioskowania. nazywamy wnioskiem. że jutro jest niedziela. o godz. że dziś jest sobota. to jutro jest niedziela. Ściślej biorąc. że ktoś przyjmując pewne zdanie lub kilka zdań za prawdziwe dochodzi na tej podstawie do przeświadczenia o prawdziwości innego zdania1. zajęty innymi myślami. Oto opis mojego wnioskowania z pewnej chwili. . Wnioskowanie jest procesem myślowym. o godz. 10. domyślną przesłankę czyjegoś wnioskowania nazywamy przesłanką entymematyczną (zatrzymaną w umyśle. O godz. choć. również nie wnioskowałem o pogodzie. jest piękna pogoda. we wnioskowaniu tym była jeszcze jedna przesłanka. więc będzie dziś piękna pogoda”. dochodzę do przekonania. Zdania. W przytoczonym przykładzie przesłanką było zdanie: „Dziś jest sobota”. 10. po grecku: en thymo). że prawdziwe jest zdanie warunkowe: „Jeśli dziś jest sobota. to jutro jest niedziela”. czyli te zdania. nie wypowiedziana.

że się mylę. ss. wskazujących sposoby wnioskowania niezawodnego czy przynajmniej uprawdopodobniąjącego. którego bądź dotychczas nie uznawaliśmy wcale. że rano była rosa. Logika pragmatyczna. bądź uznawaliśmy mniej stanowczo. cyt.w tym sensie. Oczywiście błąd mógł też tkwić w przesłance. Jest to wąskie rozumienie terminu „wnioskowanie”. 106. K. Wnioskowałem w opisany sposób. które w rozumowaniu z nimi zgodnym od prawdziwych przesłanek zawsze prowadzą do fałszywego wniosku. 18. wyd.według których wnioskując od prawdziwych przesłanek nie zawsze dochodzimy do prawdziwego wniosku2. Ajdukiewicz. przeprowadziłbym takie wnioskowanie na nowo albo przypomniałbym sobie wywnioskowany sąd. Natomiast dnia 4 lipca 1993 r. że myliłem się uznając tę przesłankę entymematyczną za prawdziwą. lecz później przekonałem się.. Są zresztą i takie schematy. dokładniej: K.wnioskowań uprawdopodobniających tylko (zawodnych) . zwanych schematami inferencyjnymi. że nie zawsze po rosie jest piękna pogoda. przy czym stopień stanowczości uznania wniosku nie przewyższa stopnia uznania przesłanek”. Schematy te stanowią podstawę do sformułowania dyrektyw (reguł) inferencyjnych. bo uważałem dane przesłanki za prawdziwe.23 nie powtórzyłbym poprzedniego wnioskowania. iż w rozumowaniach z nimi zgodnych zawsze od prawdziwych przesłanek prowadzą do prawdziwego wniosku..115 (wnioskowanie 2 1 . Wnioskowania mogą przebiegać według różnych schematów ogólnych. bo padający deszcz przekonał mnie. 106) przyjmuje znaczenie szersze: „Wnioskowanie jest to proces myślowy. s. cyt. Ajdukiewicz (Logika pragmatyczna. o godz. inne .zapytany. Jedne z nich są schematami wnioskowań niezawodnych . w którym na podstawie mniej lub bardziej stanowczego uznania przesłanek dochodzimy do uznania wniosku. Por. wyd.

iż pada deszcz. . że jest mokro na podwórzu. które tego kogoś (choć może nie kogo innego) skłaniają do uznania za prawdziwy pewnego „jego wniosku”.człony stosunku wynikania. § 2. czy ktoś tę zależność spostrzega. w których prawdziwość przesłanek nie przesądza o prawdziwości wniosku. a więc uznając pierwsze zdanie. stosunku zachodzącego między dwoma zdaniami. że pada deszcz. to z tego zdania wynika. Ktoś może rozumować tak: Ponieważ widzę. ale nie odwrotnie. a co innego racja oraz następstwo . Proces wnioskowania a stosunek wynikania Nasze wnioskowania nawiązują często w pewien sposób do stosunku wynikania między zdaniami. wynika zdanie.etapy czyjegoś wnioskowania w pewnej chwili. opartych na związku wynikania logicznego wniosku z przesłanek (i stąd niezawodnych). z których drugie nie może być fałszywe przy prawdziwości pierwszego niezależnie od tego. skłonni jesteśmy uznać i drugie za prawdziwe.w szczególności wnioskowaniami redukcyjnymi (do których należą też wnioskowania przez indukcję niezupełną) oraz wnioskowaniami przez analogię. co racja. co następstwo? Wcale nie. Co tu jest racją. uznaliśmy za prawdziwe zdanie „Jan jest prokuratorem”. to jest urzędnikiem). o prawdziwości racji. a więc wnioskowaniami zawodnymi . bo prawdziwość następstwa nie przesądza. że „Jan jest urzędnikiem” (bo jeśli jest prokuratorem. czy jej nie spostrzega. jak wiemy. Ale tak rzadko podwórze bywa mokre mimo braku deszczu. „czyjeś przesłanki”. Po omówieniu w tym rozdziale wnioskowań dedukcyjnych. Co innego tedy przesłanka oraz wniosek . w następnym zajmować się będziemy takimi wnioskowaniami. że widok mokrego podwórza skłania do sądu. Czy więc przesłanka to to samo. Jeśli np. że podwórze jest mokre (przesłanka). a co następstwem? Ze zdania.subiektywnie pewne oraz subiektywnie niepewne). Wniosek ten może okazać się fałszywy. więc pada deszcz (wniosek). a wniosek to samo.

Tak więc np. twierdzeń logiki formalnej. Prawa logiczne Dla kogoś. odwołując się jedynie do wyrażeń wymienionych poprzednio pod pozycjami 1-3. aby z przyjętych przezeń przesłanek wynikał przyjmowany przez niego wniosek. Obecnie wprowadzimy do dalszych rozważań termin „stała logiczna”. które można zdefiniować. o użyć należy jedynie znaku e. kto chce wnioskować w taki sposób. i. W rozdziale VII zapoznaliśmy się z pojęciem funktora prawdziwościowego. Zmienne S oraz P oznaczają w tym przypadku jakieś nazwy generalne niepuste. konieczna okazuje się znajomość praw logicznych.używane w tradycyjnej logice na określenie zwrotów służących do zbudowania czterech rodzajów funkcji zdaniowych z kwadratu logicznego. W rozdziale VI zapoznaliśmy się z pojęciem funkcji zdaniowej oraz pojęciem kwantyfikatora oraz przynależenia elementu do klasy (co oznaczaliśmy znakiem e).§ 3.oraz odpowiednich zmiennych. i. Mianowicie dla zdefiniowania znaczenia symbolów a. W definiensie podanych definicji występuje wprawdzie dodatkowo zmienna x. e. o . funktorów prawdziwościowych i kwantyfikatorów .ale ta dodatkowa zmienna jest związana występującym w definiensie . który oznaczać będzie następujące wyrażenia: 1) funktor ∈ . 4) wszelkie takie wyrażenia. 2) funktory prawdziwościowe. stałymi logicznymi są symbole a. e. 3) kwantyfikatory. zastępująca jakąś nazwę indywidualną .

Funkcją logiczną jest więc np. stwarza schemat dla wielkiej liczby wnioskowań. jest znak implikacji albo równoważności. odnoszonego do wszystkich występujących w niej zmiennych. Dla zaznaczenia. Funkcję taką traktujemy jako twierdzenie logiki formalnej. Przykładami takich twierdzeń są sformułowane poprzednio: zasada sprzeczności. Prawo logiczne. Nie jest natomiast funkcją logiczną funkcja: x ∈ student . Do twierdzeń logiki formalnej należy np. które nie jest ani stałą logiczną. w których ze zdań powstałych w drodze odpowiedniego podstawienia poprzednika takiego prawa wnioskować się będzie odpowiednie podstawienie następnika. ani nie występuje w roli zmiennej. poprzedzimy je literą T. Funkcję logiczną. jest więc tylko zmienną pozorną.bo zawiera słowo „student”. bo składa się jedynie ze zmiennych: x. Funkcja zdaniowa zbudowana jedynie ze stałych logicznych oraz ze zmiennych nazywana jest funkcją logiczną. to znaczy funktorem podporządkowującym sobie wszystkie pozostałe występujące w tym prawie. że z przesłanki czy przesłanek takiego wnioskowania wynikać będzie jego wniosek. prawo transpozycji: . która przy dokonywaniu wszelkich składnych podstawień za występujące w niej zmienne daje zdanie prawdziwe. P oraz ze stałych logicznych: ∈ . w którym głównym funktorem. Taki sam sens ma postawienie przed funkcją logiczną ze zmiennymi nazwowymi kwantyfikatora ogólnego. Spośród wielkiej liczby praw logicznych interesować nas będą szczególnie te. iż te funkcje logiczne są prawami logicznymi. które jako całość mają postać implikacji albo równoważności (którą możemy traktować jako koniunkcję dwóch implikacji: pierwszego zdania i drugiego oraz drugiego i pierwszego). wyrażenie: x ∈ P ⊃ x ∈ S. S. nazywamy prawem logicznym czy też tautologią logiczną. ⊃ . zasada wyłączonego środka czy też zasada podwójnego przeczenia. mając pewność.kwantyfikatorern.

Dowolne podstawienie jakichś zdań na miejsce zmiennych p oraz q zamieni tę funkcję w zdanie prawdziwe: znaczy to w tym przypadku. choć w przypadku prawa transpozycji można byłoby użyć nawet znaku równoważności. to jest mokro” implikuje więc zdanie: „Jeśli nie jest tak. że jest mokro.w sformułowaniu poprzednika oraz następnika prawa transpozycji bowiem występuje znak zwykłej implikacji materialnej. w których związek implikacji jest zagwarantowany przez prawo transpozycji. moglibyśmy dowolnie powiększać. że Bonaparte był Anglikiem”. Ze względu na to prawo. Nawet zdanie: „Poznań leży nad Wartą ⊃ dwa razy dwa jest pięć” implikuje zdanie: „Nie jest tak. że Poznań leży nad Wartą” . to jest podzielna przez dwa” implikuje: „Jeżeli rozważana liczba nie jest podzielna przez dwa. to nie jest tak.Zapisaliśmy je używając znaku implikacji jako funktora głównego. że pada deszcz”. Podobnie prawem logicznym jest prawo kontrapozycji zdań typu SaP: (funktor negacji nazwowej „nie” można zdefiniować przy użyciu negacji zdaniowej ~). to Jan nie chrapie”. że zdanie powstałe z dowolnego podstawienia zmiennych w pierwszym nawiasie implikować będzie zdanie powstałe z odpowiednio takiego samego podstawienia zmiennych w drugim nawiasie. że zdanie „Bonaparte był Anglikiem ⊃ dwa razy dwa jest cztery” implikuje zdanie: „Nie jest tak. Liczbę przykładów. że dwa razy dwa jest cztery ⊃ nie jest tak. Zdanie: „Jeżeli Jan chrapie. „Jeżeli rozważana liczba jest parzysta. implikowanie bowiem zachodzi tu również i w kierunku odwrotnym. to Jan śpi” implikuje zdanie: „Jeżeli Jan nie śpi. że dwa razy dwa jest pięć ⊃ nie jest tak. to rozważana liczba nie jest parzysta”. zdanie: „Każdy samochód jest pojazdem” jest równoważne zdaniu: „Każdy niepojazd jest nie-samochodem” (pierwsze więc zdanie . Zdanie: „Jeżeli pada deszcz. Należy przy tym zwrócić uwagę. Nieistotne jest to. że obie te ostatnie implikacje są fałszywe. a nie znak implikacji ścisłej (odnoszący się do stosunku wynikania).

iż w takim przypadku z pierwszego zdania jako racji logicznej wynika logicznie drugie zdanie jako następstwo logiczne. nakazującej jeśli się uznało jako przesłankę zdanie czy zdania powstające przez określone podstawienie w poprzedniku takiej implikacji . zdanie „Każdy słoń jest ptakiem” równoważne jest zdaniu: „Każdy nie-ptak jest nie-słoniem”. bo od prawdziwych przesłanek nigdy nie prowadzą do fałszywego wniosku (co oczywiście nie znaczy. W przypadku prawa o postaci równoważności mówimy. a drugie implikuje pierwsze). jako że oba są fałszywe. a drugie zdanie powstaje przez takie same podstawienia w następniku takiego prawa. wyrażenie: Π S.a to nawet nie zważając na treść tych zdań. lecz ze względu na samą ich strukturę (formę). Nie jest natomiast prawem logicznym np. to mówimy. że nie zawsze zdanie ogólno-twierdzące implikuje zdanie ogólno-twierdzące powstające zeń przez przestawienie podmiotu i orzecznika. i tak dalej.uznać jako wniosek zdanie powstające przez odpowiednie podstawienie w następniku. to drugie nie jest fałszywe . że myląc się co do przesłanek mamy również gwarancję uzyskania prawdziwego . że te dwa zdania są logicznie równoważne.implikuje drugie. Każde prawo logiczne o postaci implikacji służyć więc może jako podstawa sformułowania dyrektywy wnioskowania (dyrektywy inferencyjnej). Jeśli jakieś zdanie powstaje przez właściwe podstawienia jakichś wyrażeń na miejsce zmiennych występujących w poprzedniku prawa logicznego o postaci implikacji (czy równoważności). Stąd prawa logiki formalnej zawierają wielką liczbę informacji o stosunkach wynikania (mianowicie wynikania logicznego) zachodzących między różnymi zdaniami. że jeśli pierwsze z tych dwóch zdań jest prawdziwe. Takie dyrektywy wnioskowania są niezawodne. to znaczy. Podobnie zdanie: „Każdy notariusz jest prawnikiem” równoważne jest zdaniu: „Każdy nie-prawnik jest nie-notariuszem”. Prawo logiczne o postaci implikacji gwarantuje nam. P: SaP ⊃ PaS.

obok zwykłego zapisu tych praw logicznych formułować będziemy odpowiednią dyrektywę inferencyjną. P zastępujące nazwy generalne)3.zastępujące jakieś nazwy indywidualne. poprzednik nie tylko implikuje.pod kreską. Wnioskowanie dedukcyjne Jak już wiemy. Np. ani też że jest wykluczone to. nie zawsze wnioskowania nasze 3 . prawo transpozycji uzasadnia dyrektywę inferencyjną: Prawo kontrapozycji zdań typu SaP uzasadnia dyrektywę: W obu zresztą podanych przykładach można byłoby dodać przy tych schematach wnioskowania: „i odwrotnie”. schemat odpowiedniego wnioskowania. na których te schematy opierają się. iż na podstawie fałszywych przesłanek dojdziemy na podstawie prawa logicznego o postaci implikacji do prawdziwego wniosku). s.) . w przybliżonym sformułowaniu w mowie potocznej. q. § 4. O rachunku kwantyfikatorów (rachunku predykatów) patrz: Aneks do niniejszego tekstu. bowiem w prawach logicznych.oraz prawa zaliczane do rachunku nazw. ale jest równoważny następnikowi. Dla uwidocznienia... y. w których występują zmienne nazwowe (x. S. a mianowicie prawa zaliczane do rachunku zdań. Omówimy dwa rodzaje praw logicznych. w których to prawach występują zmienne zdaniowe (oznaczane małymi literami: p. a schemat budowy odpowiedniego wniosku . w jaki sposób prawo logiczne o postaci implikacji służyć może jako podstawa przeprowadzania wnioskowań. r. zachodzi więc wynikanie logiczne dwustronne. z . umieszczając schemat budowy przesłanek nad poziomą kreską. M.wniosku.

a w szczególności wynika logicznie. Wnioskowaniem dedukcyjnym jest więc np. Wnioskowanie to przebiega bowiem według schematu: Schemat ten odpowiada prawu logicznemu zwanemu modus ponendo ponens: T [(p ⊃ q) • p] ⊃ q które omówimy w następnej części niniejszego rozdziału. Wnioskowanie dedukcyjne należy więc do wnioskowań niezawodnych. iż wniosek wynika. Ale wśród ogółu wnioskowań na uwagę zasługują szczególnie te wnioskowania.następstwem logicznie wynikającym z tej racji: wnioskowanie przebiega tu zgodnie z kierunkiem wynikania. z którego przesłanek wynika logicznie jego wniosek. to dziś jest lód na stawie. Prawo logiczne. wnioskujemy: . Takie wnioskowanie. z przyjmowanych przesłanek. gwarantuje niezawodność wnioskowania dedukcyjnego: jeśli tylko w danym przypadku wnioskowania dedukcyjnego prawdziwe są przesłanki. a wniosek jest zdaniem uzyskanym przez takie same podstawienia w następniku tego prawa. i dziś jest tęgi mróz . Np.więc: dziś jest lód na stawie”. według którego przebiega wnioskowanie. nazywamy wnioskowaniem dedukcyjnym. w których przesłanki są zdaniami uzyskanymi przez odpowiednie podstawienia w poprzedniku prawa logicznego o postaci implikacji. W potocznej praktyce wnioskowań dedukcyjnych trudno jest nieraz ustalić. a wniosek . wnioskowanie: „Ponieważ: jeśli dziś jest tęgi mróz. według jakiego wzoru ogólnego przebiega dane wnioskowanie. We wnioskowaniu dedukcyjnym przesłanka czy koniunkcja przesłanek jest racją. to musi być prawdziwy i wniosek. z których przesłanek wynika logicznie wniosek.przebiegają w ten sposób. a które szczególnie często stanowi podstawę wnioskowań dedukcyjnych i jest najprostszym ich schematem. to jest takie.

więc każdy z obecnych na sali jest z zawodu prawnikiem”. przesłankę entymematyczną: „Każdy adwokat jest prawnikiem”. Jeśli tedy z przesłanki „Każdy władca jest człowiekiem” dochodzimy do wniosku. Stosując we wnioskowaniach dedukcyjnych wspomniany już poprzednio modus ponendo ponens opuszczamy najczęściej domyślną przesłankę implikacyjną „jeżeli p. który najwyraźniej nie jest prawem logicznym. iż „Każdy władca jest śmiertelny”. M = małpa oraz P = pawian.ze względu na domyślną. to wnioskujemy dedukcyjnie. M = adwokat. entymematyczną. Nie jest przecież prawem logicznym wzór: „Jeśli każde S jest M. która jest fałszywa. Wydaje się. nazywamy wnioskowaniem dedukcyjnym entymematycznym. P = prawnik): Jeżeli każde S jest M oraz każde M jest P. w którym z wypowiedzianych przesłanek wniosek nie wynika logicznie. to q” i wypowiadając jedynie przesłankę. ale też drugą jeszcze przesłankę.a łatwo zauważyć. Wnioskowanie według wspomnianego wzoru może prowadzić od prawdziwej przesłanki do fałszywego wniosku. przesłankę. że wnioskujemy tu według wzoru. iż „Każdy człowiek jest śmiertelny”. która w koniunkcji z przesłanką „Każdy władca jest człowiekiem” tworzy rację dla wynikającego z niej logicznie wniosku. Przy takim . to otrzymamy implikację: „Jeżeli każdy szympans jest małpą.„Ponieważ każdy z obecnych na sali jest adwokatem. to każdy szympans jest pawianem”. to każde S jest P . iż jest q. a więc jest zawodne. że w naszym wnioskowaniu przyjmujemy nie tylko wypowiedzianą przesłankę: „Każdy z obecnych na sali jest adwokatem”. a więc nie wnioskujemy dedukcyjnie. Rzecz w tym. dochodzimy do wniosku. S = szympans. Jeśli podstawimy np. że jest to prawo logiczne (omówimy je w części C niniejszego rozdziału). iż jest p. Takie wnioskowanie. lecz entymematycznie . Nasze wnioskowanie przebiega w rzeczywistości według wzoru (biorąc S = obecny na sali. ale wynika logicznie z koniunkcji przesłanek wypowiedzianych i pewnych przesłanek domyślnych. to każde S jest P”.

Można więc wnioskować dedukcyjnie i w kierunku odwrotnym. Pierwsze prawo de Morgana dotyczy negowania koniunkcji: Skoro zaprzeczamy. lub nieprawda. Często popełniamy błąd utożsamiając negację koniunkcji („Nieprawda. że Jan jest miły i jest usłużny. które wskazują. że zarazem p i q” oraz „nieprawda. Niewykluczone wprawdzie. to znaczy z tego. Zaprzeczanie zdaniom złożonym W tym paragrafie przypomnimy prawa logiczne. iż pewne zdanie złożone jest fałszywe. jakie można we wnioskowaniu dedukcyjnym wysnuć wnioski z tego. Jeśli nieprawda. iż Jan jest usłużny. lecz wniosek ten nie wynika logicznie. że prawdziwa jest negacja pewnego zdania złożonego jako całości. dopóki nie dodamy przesłanki entymematycznej. to z tego wynika. zdania te są równoważne. że p. lub nieprawda. Dodaliśmy po napisaniu tego prawa logicznego „i odwrotnie”. że nieprawda. to wnioskować można. by koniunkcja „p oraz q” była prawdziwa. że q” zachodzi wynikanie obustronne.wnioskowaniu dedukcyjnym entymematycznym z przesłanki wypowiedzianej może wprawdzie wynikać wniosek. iż Jan jest miły. nie można mieć co do tego pewności. gdyż między wyrażeniami: „nieprawda. B. ale nie wynika on logicznie (nie można wskazać prawa. PRAWA LOGICZNE ZE ZMIENNYMI ZDANIOWYMI § 5. że fałszywe mogą być oba zdania składowe tej koniunkcji. które gwarantowałoby to wynikanie). że przynajmniej jedno z jej zdań składowych jest nieprawdziwe. Zaprzeczenie koniunkcji dwóch zdań jest równoważne logicznie alternatywie zaprzeczonych zdań składowych tej koniunkcji. że zarazem Jan ukradł i Piotr .

że był on członkiem SS. iż nieprawda. które może być przydatne w praktyce: Skoro stwierdzamy. że Piotr ukradł”). że był on pracownikiem Gestapo. i nieprawda. by samo to zdanie było fałszywe. wybierając to. że Jan czyta gazetę. Podamy tu tylko jedno z kilku możliwych. lub nieprawda. niezależnie od wartości logicznej drugiego zdania. i nieprawda. Prawo negacji implikacji. Zaprzeczenie alternatywy dwóch zdań jest równoważne logicznie koniunkcji jej zaprzeczonych zdań składowych. a Piotr nie ukradł). że Jan ukradł. a koniunkcja negacji tychże zdań fałszywa (np. iż jeżeli p. że negacja jednego zdania jest prawdziwa. iż nieprawda. Z tego. to na pewno jest tak. że każde ze zdań tej alternatywy uważamy za fałszywe. wynika. że negacja koniunkcji będzie prawdziwa. . gdy nieprawdziwe są wszystkie jej zdania składowe. to q. skoro więc zaprzeczamy alternatywie. by alternatywa ta była fałszywa. a więc wystarczy. gdy Jan ukradł. że nieprawdą jest. alternatywa (nierozłączna) jest fałszywa tylko wtedy. Może być przecież tak. Dla prawdziwości negacji alternatywy trzeba. że Jan pali papierosa”). Drugie prawo de Morgana dotyczy negowania alternatywy: Jak przypominamy sobie. to znaczy. iż gdy zdanie p jest prawdziwe.ukradł”) z koniunkcją negacji („Nieprawda. a więc by fałszywe były oba jej zdania składowe. że Jan czyta gazetę lub pali papierosa”) z alternatywą negacji („Nieprawda. Natomiast dla prawdziwości alternatywy zdań zanegowanych wystarczy. że oskarżony był członkiem SS lub był pracownikiem Gestapo. Popełniamy błąd utożsamiając negację alternatywy („Nieprawda.

iż z negacji zdania warunkowego wnioskować można. gdybyśmy byli przekonani. (Por. Jeśli 1 listopada jest piątek. to pada deszcz. iż jeśli są chmury.. Wypowiadający się chce w tym przypadku stwierdzić. Jak już o tym była mowa. to pada deszcz” wtedy tylko bylibyśmy gotowi uznać za prawdziwą. iż litery p oraz q we wzorze oznaczać mają jakieś zdania w sensie logicznym. A stąd przecież wedle ostatnio podanego wzoru wynikałoby. Rzecz leży w tym. że jeśli są chmury. Omawiany tu wzór wnioskowania odnosi się natomiast do implikacji zbudowanej z dwóch zdań w sensie logicznym (implikacji materialnej). rozdz. które powstało w drodze konkretyzacji wypowiedzi niezupełnej zawartej w poprzedniku. wypowiadane przez nas implikacje często zbudowane są z dwóch wypowiedzi niezupełnych (implikacje formalne). musimy podsunąć pewne wątpliwości. że jeśli są chmury. Aneks. Przytoczone prawo wskazuje. Zgodzi się on przecież. tam też wtedy pada deszcz (por. iż nieprawda. że w każdym miejscu i chwili gdy są chmury.zdanie q jest nieprawdziwe. My zaś. który bezkrytycznie zgodził się. podstawiliśmy na miejsce p oraz q wypowiedzi niezupełne: „są chmury” oraz „pada deszcz”. to 2 listopada jest niedziela”. to 2 listopada nie jest niedziela”. iż z każdego zdania. Ponieważ jesteśmy przekonani. gdzie są chmury. że w każdym przypadku (w każdym miejscu i czasie). to pada deszcz. że poprzednik tego zdania implikuje negację następnika. nie można go więc krytykować. VII § 6). to wynika stąd. Wypowiedź „Jeśli są chmury. to pada deszcz. to nieprawda. iż nie jest tak. iż to nieprawda. powiadamy. iż to nieprawda. Jeśli stwierdzamy. że wskazany mu tu wzór wnioskowania jest prawem logicznym. to pada deszcz. iż tak nie jest. wynika odpowiednia konkretyzacja wypowiedzi niezupełnej zawartej w następniku rozważanej implikacji.) Przy innych omawianych tu wzorach takie . co czytelnik uzna za fałsz. że pada deszcz. że nieprawdziwe jest zdanie warunkowe: . Czytelnikowi. że jeśli są chmury. mając na myśli to. iż „Jeśli 1 listopada jest piątek. stwierdzając. iż zawodzi przy nieprawidłowym podstawieniu.

bynajmniej nie wynika. że ze zdania q wynika zdanie p. że jeśli p to q. gdyby ktoś z tego. że ze zdania q zdanie p nie wynika. wynika. to p”. ale wcale z tego nie wynika. jak i to. Z tego. ani też zdanie ~ p ⊃ ~ q. to znaczy. Mógłby on wprawdzie trafić na równoważne sobie zdania p oraz q („Dziś jest czwartek”. że q. Transpozycja Stwierdziliśmy już poprzednio. Jeśli jest świt. iż jeśli jest szaro na dworze. lecz gdyby trafił na zdania nierównoważne. że Jan jest oszustem. natomiast z każdego zdania warunkowego wynika jego transpozycja. wnioskował. że Jan nie jest przestępcą (może przecież być np.podstawienie wypowiedzi niezupełnych za zmienne w implikacji występującej we wzorze nie powoduje na ogół nieporozumień. które powstaje z poprzedniego przez przestawienie poprzednika z następnikiem oraz zanegowanie każdego z nich. Transpozycją jakiegoś zdania warunkowego nazywamy takie zdanie warunkowe. że Jan nie jest oszustem. ale z tego. że p. iż jeśli nieprawda. wnioskowanie takie mogłoby się okazać zawodne. gdyby ktoś stwierdziwszy. „Jutro jest piątek”) i wówczas wynikanie byłoby obustronne. to jest świt (może być zmierzch. że: „Jeśli p. to jest szaro na dworze. wnosił stąd. ale przecież nie zawsze zdania tworzące prawdziwą implikację są sobie równoważne. a zdarzają się też zaćmienia słońca). złodziejem). Zawodne więc byłoby wnioskowanie. Ze zdania warunkowego p ⊃ q nie wynika logicznie ani zdanie q ⊃ p. Takie wnioskowanie nie zawiodłoby nas wtedy. gdybyśmy trafili na dwa zdania równoważne. że jeśli ze zdania p wynika zdanie q. to możliwe jest zarówno to. że Jan jest przestępcą. to q”. Również zawodne byłoby wnioskowanie. § 6. Związek logiczny między wartością logiczną dowolnego zdania warunkowego a jego transpozycją stwierdza wspomniane już poprzednio prawo transpozycji: . że: „Jeśli q. to nieprawda. że stosunek wynikania ma charakter niesymetryczny.

to r»”). które są podstawą szczególnego rodzaju wnioskowań z koniunkcji dwóch przesłanek. że ktoś naciska na przycisk. Sylogizmem nazywamy wypowiedź o postaci zdania warunkowego (implikację materialną albo formalną) mającego w poprzedniku koniunkcję dwóch zdań (funkcji zdaniowych). to q» i «Jeżeli q. z tego. w których powtarza się pewien składnik wspólny. że dzwonek dzwoni. wynika. iż fałszywa jest racja p. Formułując prawo transpozycji dodaliśmy „i odwrotnie”. ale jest temu zdaniu równoważna. Prawa o budowie sylogistycznej Omówimy tu prawa logiczne. § 7. to nieprawda. wynikanie jest więc obustronne.Podawaliśmy już poprzednio kilka przykładów stosowania tego prawa. bo transpozycja danego zdania warunkowego nie tylko z tego zdania wynika. iż jeśli nieprawda. Tę sylogistyczną budowę najlepiej widać na przykładzie prawa sylogizmu hipotetycznego: Jak widać. jak sobie przypominamy. następnik zaś jest zdaniem (funkcją zdaniową) zbudowanym ze składników nie powtarzających się w poprzedniku. Skoro jest tak. Niektóre prawa logiczne opierają się na funkcji o budowie sylogizmu. to dzwonek dzwoni. iż fałszywe jest następstwo q. że jeśli ktoś naciśnie na przycisk dzwonka. Jeśli ze zdania p wynika zdanie q. a zdanie q następstwem. które nie powtarzają się w poprzedniku. Jeżeli p = „dany . wnosić stąd można. czyli zdanie p jest racją. mamy tu wypowiedź o postaci zdania warunkowego mającego w poprzedniku koniunkcję dwóch zdań („«Jeżeli p. natomiast w następniku występują te zdania (p oraz r). to. w których pewien składnik (mianowicie zdanie q) powtarza się.

a drugie implikuje trzecie. że prawa sylogizmu zawierające w sformułowaniu ich poprzednika jakąś implikację dotyczą stosunku wynikania. Prawo sylogizmu hipotetycznego może więc być traktowane jako informacja o tym. mówić można. W praktyce wnioskowań bierzemy jednak pod uwagę zazwyczaj takie zdania.prostokąt ma boki równe”. choć to niezupełnie ścisłe. to z p wynika s. wiąże je więc nie tylko stosunek implikowania. to pierwsze implikuje trzecie. r. to i ostatnie będzie wynikało z pierwszego. że jeżeli pierwsze z nich implikuje drugie.i jeśli q = „dany prostokąt jest kwadratem”. to r = „jest figurą. ma wielką doniosłość praktyczną. Prawo. gdzie litery p. „Jeżeli każde S jest M i każde M jest P. A więc jeżeli z p wynika r oraz z r wynika s. której przekątne są prostopadłe”. w których występować będą zmienne nazwowe S. ale i stosunek wynikania. Jeżeli z p wynika q oraz z q wynika r. P (np. q. pozwala nam bowiem utworzyć długie łańcuchy zdań. W praktyce więc. s. na podstawie prawa sylogizmu hipotetycznego. M. Obok praw sylogistycznych należących do rachunku zdań. w których jeśli każde następne będzie wynikało z poprzedniego. to każde S jest P”). rozdz. że stosunek wynikania jest stosunkiem przechodnim: jeżeli z p wynika q oraz z q wynika r. stąd. której przekątne są prostopadłe”. to q = „dany prostokąt jest kwadratem” . q oraz r podstawiać można dowolne zdania. o którym tu mówimy. omawiać będziemy w dalszej części tego rozdziału prawa sylogistyczne rachunku nazw. to możemy stąd wnosić. W prawie sylogizmu hipotetycznego za zmienne zdaniowe p. to w każdym takim przypadku z p wynika r (por. Jeżeli wiemy. Czasem przez nieuwagę ktoś podstawia nazwy na miejscu . VIII § 3). że z r wynika s. że z p wynika t . występują jako zmienne zdaniowe. to z p wynika r. iż jeśli p = „dany prostokąt ma boki równe”. nawet nie powiązane treściowo: prawo to głosi. to r = „jest figurą. Stwierdzamy. że z s wynika t. między którymi zachodzi związek treściowy. wnioskować można.i tak dalej. t itd.

w czym popełnił błąd. korzystamy co chwila4.w tradycyjnej terminologii kategorycznego (choć na miejsce pojedynczej zmiennej zdaniowej możemy. Z prawa tego. czyli hipotetyczne. Obecnie omówimy dwa prawa sylogizmu hipotetyczno-kategorycznego. że zazwyczaj budujemy implikacje ze zdań treściowo ze sobą powiązanych. w którym po podstawieniu wystąpi w poprzedniku koniunkcja jakiegoś zdania hipotetycznego i zdania prostego. gdzie ona w prawie występuje. Są to prawa zwane: modus ponendo ponens. wnioskujemy dedukcyjnie. czyli . to jest takiego. a q następstwem). oraz modus tollendo tollens. nie wychodząc na dwór stwierdzamy w drodze wnioskowania. że po dokonaniu podstawień na miejsce zmiennych zdaniowych. Modus ponendo ponens stanowi zasadniczy schemat praktycznego . że prawdziwość racji przesądza o prawdziwości następstwa. Jeżeli Jan Kowalski jest notariuszem. świadomie czy nieświadomie. a ponieważ stwierdziliśmy. to jest na dworze mroźno. Modus ponendo ponens głosi: Jeśli zważyć. Wiemy. w poprzedniku jego wystąpią dwa zdania warunkowe. że ze zdania p wynika zdanie q (a więc p jest racją. że ma wykształcenie prawnicze. czyli tryb przez zaprzeczanie (tollendo) zaprzeczający (tollens). Jeśli przyjmiemy. reguła odrywania).zmiennych zdaniowych . że w danym momencie rtęć opadła poniżej zera. wszędzie. Prawo sylogizmu hipotetycznego nazwano tak dlatego. że jest notariuszem. to z tego. stwierdziwszy więc. że p jest prawdziwe. to ma wykształcenie prawnicze. że jeśli w danym momencie rtęć w termometrze za oknem jest poniżej zera. podstawić jakieś zdanie złożone).i nie może się potem zorientować. że jest na dworze mroźno. czyli tryb przez stwierdzanie (ponendo) stwierdzający (ponens). wnioskować możemy niezawodnie o prawdziwości q (por. prawo to pozwala zwięźle wyrazić znaną nam już prawdę.

gdzie a1 oznacza jakiś określony indywidualny obiekt. Modus tollendo tollens głosi: 4 Jeśli z p wynika q (tzn. Po omówieniu modus ponendo ponens i modus tollendo tollens zwróćmy jeszcze raz uwagę. że fałszywość racji nie pozwala wnosić niezawodnie o fałszywości następstwa: następstwo może być wtedy fałszywe. Jeśli Piotr zasztyletował kogoś. iż q. Bierzemy wówczas pod uwagę strukturę wewnętrzną zdań tworzących przesłanki. Okazuje się. Wnioskuję więc. Niektóre wnioskowania dedukcyjne opierające się na modus ponendo ponens przedstawić można również jako wnioskowania przebiegające według wzoru „Dla każdego x: jeśli x jest A. Zaprzeczając następstwu zaprzeczamy racji. W takim wnioskowaniu jedną z przesłanek byłaby implikacja formalna związana kwantyfikatorem. że jeśli pada deszcz. a nie implikacja zbudowana ze zdań p oraz q. Wiadomo. to x jest B. a może . że nieprawda. gdy popełniono przestępstwo) opiera się właśnie na modus tollendo tollens. to jest mokro na dworze. że chodniki nie są mokre. Wykazywanie przez oskarżonego „alibi” (obecność gdzie indziej w chwili. że na pewno nie on zasztyletował. Inaczej: fałszywość następstwa pociąga za sobą fałszywość racji. Wnioskujemy więc. i a1 jest A. Obawiam się. jak w modus ponendo ponens (patrz Aneks). a wyglądając na ulicę spostrzegam. że pada deszcz. wykorzystując prawo logiczne o zmiennych nazwowych zwane dictum de omni. q jest następstwem) i stwierdzimy. że z pewnego zdania wynika inne. więc a1 jest B”. że nie pada deszcz. że nie było go na miejscu zbrodni (był wtedy gdzie indziej). p jest racją. to był na miejscu zbrodni.wykorzystywania przez nas wiedzy o tym. to nieprawdziwe jest zdanie p.

że zostanie zrobiony wazonik.też być prawdziwe. że przynajmniej jedno z nich jest prawdziwe. Sylogizmem jest również prawo zwane modus tollendo ponens. Natomiast z fałszywości jednego z członów prawdziwej dysjunkcji nie można niezawodnie wnosić o prawdziwości drugiego. to niewątpliwie nie zostanie zrobiona figurka z tej porcji gliny. i wiadomo. że jeśli racja. Skoro więc dowiadujemy się o fałszywości jednego ze zdań składowych prawdziwej alternatywy. to jest biało na dworze. które dotyczy zdań alternatywnych: Stwierdzając prawdziwość alternatywy złożonej z dwóch zdań stwierdzamy. może być szron. Np. bo np. bądź zostanie zrobiona figurka. to i samo zdanie musi być fałszywe a tak nie jest. Jeśli wiadomo. to musimy z takich przesłanek wyciągnąć wniosek. bo jesteśmy skłonni sądzić. jeśli spadł obfity śnieg. Modus ponendo tollens jest sylogizmem mówiącym o właściwościach dysjunkcji: Prawdziwość jednego ze zdań składowych prawdziwej dysjunkcji pozwala wnioskować o fałszywości drugiego. Śnieg nie spadł. Natomiast z prawdziwości jednego z członów prawdziwej alternatywy nierozłącznej nie można niezawodnie wnosić o fałszywości drugiego. że Jan go nie popełnił. że dane przestępstwo popełnił Jan lub popełnił Piotr. Pamiętajmy o tym. że racja była prawdziwa. i stwierdzono. . że z pewnej porcji gliny bądź zostanie zrobiony wazonik. Jeśli wiadomo. iż dane przestępstwo popełnił Piotr. ale może być biało. że widocznie drugie z tych zdań jest prawdziwe. jest fałszywa. Również prawdziwość następstwa nie daje nam pewności. którą wskazano dla jakiegoś zdania. to musimy dojść do wniosku.

: Jeżeli pójdę do kawiarni. jeżeli pójdę do restauracji. Wnosić więc można. to jeżeli ktoś naciska na spust. to wypiję kawę. Do bardziej złożonych praw logicznych należą dylematy. gdzie dwa warunki konieczne pewnego stanu rzeczy tworzą łącznie warunek wystarczający. to pada strzał. Prawo dylematu konstrukcyjnego złożonego głosi: Np. że jeśli karabin jest gotowy do strzału i ktoś naciska na spust. więc był na poczcie. Inne prawa rachunku zdań Spośród innych praw logicznych teorii zdań zasługuje na zapamiętanie prawo eksportacji i importacji: Wiadomo. to był na poczcie. Prawo to będzie mieć zastosowanie zwłaszcza w takich przypadkach.: Jeżeli Jan nadawał list polecony. a że nadawał list polecony lub wysyłał przekaz. a wiadomo. choć mogą być one formułowane przy użyciu odpowiednio alternatywy rozłącznej w pierwszej części wzoru. iż jeśli karabin jest gotowy do strzału. co interesować nas będzie przy rozważaniach dotyczących związku przyczynowego.§ 8. i jeśli Jan wysyłał przekaz. Prawo dylematu konstrukcyjnego głosi: Np. formułujemy je tu przy użyciu alternatywy nierozłącznej. pada strzał. że pójdę do . to wypiję herbatę. czyli wzory wnioskowania z „założenia dwojakiego” (po grecku: dilémmaton). to był na poczcie.

to q) będzie wtedy i tylko wtedy zdaniem fałszywym. a następnik był zdaniem fałszywym. stwierdzić możemy. Można by podać znacznie więcej praw teorii zdań. czy może się stać tak. oraz q = „wyrok podlega wykonaniu”. Mówią nam. czy przy takich zdaniach p oraz q poprzednik naszego wzoru (q lub nie jest tak. że p) może stać się zdaniem prawdziwym. czy wzór. że takie wnioskowanie przebiegałoby wedle schematu: Aby stwierdzić. czy nie jest prawem logicznym. to podlega wykonaniu? Biorąc p = „wyrok jest prawomocny”. mającym postać implikacji. by w tym wzorze. a q będzie zdaniem fałszywym. Następnik (jeżeli p. Gdyby jednak Czytelnikowi wypadło kiedyś wnioskować wedle ogólnego wzoru. który nie został tu omówiony.wnioskować więc można. to omawiany wzór nie jest prawem logicznym. gdy p będzie zdaniem prawdziwym. żeby następnik wzoru (jeżeli p. poprzednik był zdaniem prawdziwym. i zbadamy. że wyrok podlega wykonaniu lub nie jest tak. musimy rozważyć. to prawdziwość poprzednika przesądzałaby o prawdziwości następnika i wzór byłby prawem logicznym. to bez większego wysiłku może on sam zbadać. niezawodnym wzorem wnioskowania. lecz ograniczamy się tu do wskazania tych. W takim przypadku jednak poprzednik też będzie zdaniem fałszywym. Oto przykład. to q) stał się zdaniem fałszywym. że wypiję kawę lub herbatę. jest.kawiarni lub pójdę do restauracji . Jeśliby to było możliwe. Dobierzemy więc takie zdania p oraz q. czy wzór ten jest prawem logicznym. Czy można stąd wnioskować. że jeżeli wyrok jest prawomocny. że wyrok jest prawomocny. jest zawodnym wzorem wnioskowania. Jeśliby to jednak było niemożliwe. Jeśli bowiem q . wedle którego wnioskuje. które mogą mieć znaczenie w codziennej praktyce.

następnie (2) wartości. że poprzednik wzoru nie może być prawdziwy przy fałszywości następnika. jakie wartości logiczne przybiera np. stanowiącej implikację złożoną z wyrażeń zbadanych jako (2) i (3). Stąd wniosek. III p = 0. Mamy zbadać.jest zdaniem fałszywym oraz negacja p jest zdaniem fałszywym (skoro p jest prawdziwe). . IV) p = 0. występująca jako składnik wyrażenia zawartego w pierwszym nawiasie. że najpierw (1) ustalimy wartości. II) p = 1. potem (3) wartości. to znaczy czy przy wszelkich podstawieniach zdań na miejsce zmiennych daje zdanie prawdziwe. q = 1. gdy: I) p = 1. W każdym przypadku Łatwo się przekonać. Badanie. q = 0. czy dana funkcja logiczna o zmiennych zdaniowych jest prawem logicznym. jak wiadomo. jakie przybiera cała funkcja zawarta w pierwszym nawiasie. funkcja zdaniowa Skoro występują tu dwie zmienne zdaniowe: p oraz q. ująć możemy w zestawienia tabelowe. że można też niezawodnie wnioskować w kierunku odwrotnym . fałszywa. q = 1.co pozostawiamy samodzielności Czytelnika. jakie przybiera funkcja zawarta w drugim nawiasie. Uczynimy to w ten sposób. a więc wzór nasz jest prawem logicznym. które mogą przybierać dwie wartości logiczne: 1 oraz 0 (wartość prawdy albo wartość fałszu). to alternatywa dwóch zdań fałszywych jest. q = 0. jakie przybiera funkcja ~ p. jakie wartości przybierać będzie badana funkcja w przypadkach. wreszcie (4) wartości całej badanej funkcji. to rozpatrzyć należy.

to nie jest prawem logicznym i nie może stanowić wzoru wnioskowań niezawodnych. System dedukcyjny . nie wymaga jakiejkolwiek pomysłowości. Ma on charakter algorytmu. dla trzech zmiennych wchodzi w grę już osiem różnych możliwości (2×2×2) co do wartości logicznej zdań podstawianych za zmienne. zwany metodą matrycową albo metodą zero-jedynkową. Ten sposób sprawdzania staje się niedogodny przy większej liczbie zmiennych. funkcję Skoro funkcja ta nie przy wszystkich podstawieniach daje zdanie prawdziwe. to znaczy postępowania pozwalającego na rozstrzygnięcie jakiegoś typowego zadania logicznego czy matematycznego według planu przewidzianego z góry określoną stałą instrukcją. Zbadajmy np. bo np. że badana funkcja przy wszelkich podstawieniach daje zdanie prawdziwe. Ten sposób badania. czy dana funkcja logiczna jest prawem logicznym.Tabela ta wykazała nam. a więc jest prawem logicznym. § 9.

Zdania takiego systemu zapisujemy w postaci funkcji logicznych (ze zmiennymi zdaniowymi w przypadku rachunku zdań. zdania oczywiste. Następnie do systemu wolno przyjmować jedynie twierdzenia wyprowadzone według określonych reguł dowodowych (a więc w sposób sformalizowany). W miarę potrzeby wzbogaca się słownik systemu definicjami opartymi na wyrażeniach pierwotnych. Współcześnie jednak za aksjomaty bywają przyjmowane również i zdania bynajmniej nie intuicyjne. to znaczy zbioru zdań składającego się ze zdań wyjściowych przyjętych bez dowodu. co łatwo jest sprawdzić metodą zero-jedynkową. aby aksjomaty systemu stanowiły pewniki. Od należycie zbudowanej teorii wymaga się. a nazwowymi . Zdania takiego systemu zbudowane są z pewnego zasobu wyrażeń pierwotnych oraz z wyrażeń zdefiniowanych przy użyciu tych wyrażeń pierwotnych. zwanych aksjomatami. Najbardziej precyzyjna postać systemu dedukcyjnego to system aksjomatyczny sformalizowany. czy też z twierdzeń poprzednio w ten sposób wyprowadzonych z aksjomatów. to zalicza się do niego również i wszelkie następstwa tych zdań. czy to bezpośrednio z aksjomatów. Ongiś wymagano. oraz ze zdań przyjętych jako bezpośrednie czy dalsze konsekwencje tych aksjomatów. to znaczy w pewien sposób uporządkowanego zbioru zdań. aby nie zawierała zdań ze sobą sprzecznych . prawo: (p • ~ p) ⊃ q (czyli: koniunkcja zdań sprzecznych implikuje każde zdanie). które miałyby następstwa wzajemnie sprzeczne. jak np. że funkcje te przy wszelkich dopuszczalnych podstawieniach za zmienne tworzą zdania prawdziwe. W logice formalnej teoria przybiera postać systemu dedukcyjnego. domyślnie przyjmując. Jeśli przyjmuje się do takiego zbioru pewne twierdzenia. Reguły dowodowe przyjmuje się zazwyczaj następujące: .W logice formalnej ogół twierdzeń rachunku zdań ujmowany jest w postaci teorii.w przypadku rachunku nazw).a więc i takich zdań. jak pewniki w geometrii Euklidesa. Aksjomaty przyjmowane na początku budowy systemu wyznaczają znaczenie wyrażeń pierwotnych.

Reguła odrywania. w myśl reguły odrywania. implikację zawartą w nawiasie w twierdzeniu T02 możemy zastąpić wyrażeniem równoważnym według definicji D01. otrzymując w ten sposób twierdzenie T03: . wolno uznać następnik twierdzenia T01 za twierdzenie systemu. to wolno też przyjąć funkcję. Jeśli jako aksjomat albo twierdzenie przyjęto do systemu jakąś funkcję o postaci implikacji i przyjęto też jej poprzednik. W ten sposób wyprowadzamy twierdzenie T02: T02 p ⊃ (~p ⊃ q) W myśl reguły zastępowania. Reguła zastępowania: Jeśli jako aksjomat albo twierdzenie przyjęto do systemu jakąś funkcję. Dla przykładu5 przyjmijmy jako dwa aksjomaty systemu: A01 [(p • q) ⊃ r] ⊃ [p ⊃ (q ⊃ r)] A02 (p• ~ p) ⊃ q oraz definicję: D01 (p ∨ q) df (~ p ⊃ q) W aksjomacie A01 dokonujemy następujących podstawień: zamiast q podstawiam ~ p.byleby podstawienie było konsekwentne. która powstaje z tej pierwszej przez zastąpienie jakiegoś jej fragmentu wyrażeniem (definicyjnie) równoważnym. to wolno też przyjąć do systemu jej następnik. a zamiast r podstawiamy q . to jest stosowane we wszystkich miejscach. to wolno też przyjąć funkcję. która powstaje z tej pierwszej przez podstawienie w niej na miejsce określonej zmiennej jakiejś dowolnej funkcji sformułowanej w języku danego systemu .Reguła podstawiania: Jeśli jako aksjomat albo twierdzenie przyjęto do systemu jakąś funkcję. gdzie występuje dana zmienna.i otrzymujemy w ten sposób twierdzenie T01: T01 [(p • ~ p) ⊃ q] ⊃ [p ⊃ (~ p ⊃ q)] Jak łatwo zauważyć. Wobec tego. poprzednik tego twierdzenia o postaci implikacji jest już przyjęty do systemu jako aksjomat A02.

każdego prawdziwego twierdzenia teorii zdań. i układ niesprzeczny. np. żeby dawały układ pełny. wyd. ss. żeby nie można było wyprowadzić któregoś z nich z pozostałych aksjomatów). tzn. według przyjętych reguł. 168 -169. tzn. cyt. C. Współczesny a tradycyjny rachunek nazw Czytelnikowi znane są z licealnego kursu matematyki niektóre wyrywkowo wybrane definicje i twierdzenia logiczne dotyczące przynależności jakichś elementów do określonych zbiorów (klas).T03 p ⊃ (p ∨ q) Oczywiście aksjomatów systemu nie można przyjmować w dowolny sposób. jak w podanym tu przykładzie.. by z aksjomatów tych nie można było wyprowadzić dwóch twierdzeń względem siebie sprzecznych. lecz w sposób odpowiednio przemyślany. pozwalały na wyprowadzenie. O historii rachunku zdań patrz: Mała encyklopedia logiki. żeby aksjomaty były od siebie wzajemnie niezależne (tzn. PRAWA LOGICZNE ZE ZMIENNYMI NAZWOWYMI § 10.: Πx: [(x ∈ A) • (x ∈ B)] ≡ x ∈ (A i B)] Πx: [x ∈ (A lub B)] ≡ [x ∈ (B lub A)] Πx: [(x ∈ (A i B)] ⊃ [x ∈ 5 (A lub B)] . W szczególności wymaga się tego.

SoP (por. Istotną sprawą jest rozważenie. Natomiast tradycyjny rachunek nazw. Zdania atomiczne i egzystencjalne sprowadzano w tradycyjnym rachunku w sposób nieraz bardzo sztuczny do struktury zdań subsumpcyjnych. VI § 6). znane już od starożytności. „A lub B” to oznaczenie sumy tych klas (por. historycznie wcześniej zresztą sformułowany niż rachunek zdań.W zapisie tych funkcji użyliśmy odpowiednio słów „i” oraz „lub” na określenie odpowiednich funktorów nazwotwórczych służących do zbudowania nazw złożonych. ogranicza się do ustalania związków między wartością logiczną różnych zdań subsumpcyjnych o budowie SaP. a w każdym razie od czasów średniowiecza. SiP. czy . które zazwyczaj intuicyjnie wykorzystujemy w potocznych wnioskowaniach. W zdaniach kwadratu logicznego nazwy generalne występujące odpowiednio jako podmiot albo jako orzecznik zdania subsumpcyjnego nazywano terminami zdania (stąd upowszechniło się użycie słowa „termin” zamiast „nazwa”). kiedy to ustalił się pewien sposób ich wykładania mianowicie te twierdzenia. Współcześnie punktem wyjścia w budowaniu odpowiedniej teorii logicznej są funkcje logiczne odpowiadające strukturze zdania atomicznego. lub te. Omówimy w ograniczonym zakresie niektóre twierdzenia tradycyjnego rachunku nazw. SeP. a nie jest dopuszczalne podstawianie nazw pustych (a także nazw uniwersalnych)6. że we wzorach będących twierdzeniami tej logiki dopuszcza się podstawianie na miejsce zmiennych tylko nazw ogólnych i jednostkowych. VII § 3 i 4). rozdz. orzekającego o przynależności indywiduum do określonego zbioru (klasy). dla odróżnienia od odpowiednich funktorów prawdziwościowych. Wadą tradycyjnego rachunku nazw jest to. rozdz. co pozwala przejść do badania związków logicznych między zdaniami o bardziej złożonej strukturze wewnętrznej. które mogą okazać się przydatne do sformułowania określonej myśli w dogodnej w danym przypadku formie redakcyjnej. „A i B” to oznaczenie iloczynu klas A oraz B.

. W zdaniu ogólno-twierdzącym (o budowie: każde S jest P) rozłożony jest termin stanowiący podmiot (S). termin P nie jest w zdaniu ogólno-twierdzącym rozłożony. 6 Por. Nie mówimy tu jednak czegoś o wszystkich P. W tradycyjnej logice nazw niedopuszczalne jest uznanie za prawo logiczne takiej implikacji. zatem oba terminy zdania są w tym przypadku rozłożone. że termin ten jest terminem rozłożonym w danym zdaniu. Jeśli z samej budowy zdania subsumpcyjnego (funkcji zdaniowej) widać. podczas gdy w jej poprzedniku występowałoby zdanie nie zawierające informacji o całości zakresu danego terminu. wyd. o którego całym zakresie zawarta jest informacja w danym zdaniu. O wszystkich S stwierdzamy. s. . jeśli nie mamy dodatkowych informacji. a może tylko S są P . choć ze zdania informującego o wszystkich wynika zdanie informujące o niektórych. Mała encyklopedia logiki. że w zdaniu tym mowa o wszystkich desygnatach któregoś z terminów tego zdania. a więc mówimy tu o wszystkich S oraz o wszystkich P. tzn. że nie znajdziemy ich w całej klasie P. W zdaniu ogólno-przeczącym (o budowie: żadne S nie jest P) mówimy o wszystkich S. to mówimy. 90. czy też nie można tego na podstawie samej struktury wypowiedzi ustalić. jest terminem. w której następniku występowałoby zdanie informujące ze względu na samą swą budowę o całości zakresu któregoś z występujących w nim terminów. że należą do klasy P.można ustalić na podstawie samej struktury danej wypowiedzi to. cyt. które są zarazem elementami klasy S. czy w danym zdaniu albo funkcji zdaniowej z kwadratu logicznego formułuje się informacje dotyczące całości zakresu odpowiedniej nazwy. Może są inne P oprócz tych.tego nie wiemy. Ze zdania zawierającego informację dotyczącą niektórych przedmiotów danego rodzaju nie wynika logicznie zdanie informujące o wszystkich.

ani o wszystkich P. zd. które są P S o P zd. szczeg. W zdaniu szczegółowo-przeczącym (niektóre S nie są P) termin S jest terminem nierozłożonym.W zdaniu szczegółowo-twierdzącym (niektóre S są P) stwierdzamy. Oba terminy są w tym przypadku nierozłożone. ogólno-twierdzące S a P przeczące zd. szczeg. mówimy tu o wszystkich desygnatach nazwy P.S e P zd. że rozłożone są podmioty (S) zdań ogólnych i orzeczniki (P) zdań przeczących. ogólno- . że nie ma wśród nich niektórych S. zgodnie z tradycją. rozdz. że w zdaniach tych na miejscu S oraz na miejscu P mogą występować tylko nazwy niepuste) głoszą: SaP . podkreślając w nich terminy rozłożone.nie istnieją S. § 11. XIV § 3) ustaleń co do znaczenia każdego z czterech rodzajów zdań z kwadratu logicznego. jakie zachodzą pomiędzy wartością logiczną zdań subsumpcyjnych różnego rodzaju. iż część desygnatów nazwy S stanowi jakąś część desygnatów nazwy P. Wypiszemy te cztery rodzaje zdań. rozłożony jest termin P. które są nie-P SeP . stwierdzić można. iż zdania o takiej budowie (przy założeniu. Pojęcie terminu rozłożonego w danym zdaniu kwadratu logicznego stanie się wkrótce niezbędne w naszych rozważaniach.-twierdzące S i P przeczące Łatwo zapamiętać. a więc nie mówi się tu ani o wszystkich S. VI § 6.nie istnieją S. Związki kwadratu logicznego Rozpatrzymy obecnie związki. mających ten sam podmiot S i ten sam orzecznik P. Nawiązując do przeprowadzonych poprzednio (rozdz.

to łatwo dostrzec. które są nie-P.istnieją S. to zdanie o budowie S e P musi być. a zdanie „Żaden student nie jest analfabetą” równoważne jest negacji zdania „Niektórzy studenci są analfabetami”. i nie istniały S. jako zdanie przeciwne. że część przedmiotów S należeć będzie do klasy przedmiotów P. Zdania o budowie S a P oraz odpowiednie zdania o budowie S e P są zdaniami względem siebie przeciwnymi.SiP . które są nie-P . sprzeczne w stosunku do dwóch pierwszych. lub istnieją takie S. to nie może być zarazem prawdą. które są P. Jeśli zakres podstawień na miejsce S ograniczymy do nazw niepustych.P. Natomiast nie mogą być oba takie zdania zdaniami prawdziwymi: skoro zakładamy. a zdania o budowie S e P są zdaniami sprzecznymi względem odpowiednich zdań o budowie S i P. to znaczy przynajmniej jedno z nich jest prawdziwe. żeby i nie istniały S. Jeśli zdanie o budowie S a P jest prawdziwe. które są P SoP .P.przy czym jakieś S oraz jakieś P istnieją. które są P. Parę zdań o budowie S i P oraz S o P nazywamy parą zdań podprzeciwnych: nie wykluczają się one. Jeśli zdanie o budowie S a P oraz odpowiednie zdanie o budowie S e P nie mogą być oba prawdziwe. że odpowiednie. kiedy istnieją zarówno S będące P. że zdania o budowie S a P są zdaniami sprzecznymi względem odpowiednich zdań o budowie S o P. Będą one oba prawdziwe w takich przypadkach. to łatwo zauważyć. Np. jeśli S oraz P będą nazwami tak dobranymi. Ze zdania o budowie S a . że jakieś S istnieją. to istnieją takie S. jak i S będące nie-. które są nie-. choć mogą być oba fałszywe. a inna część . zdania o budowie S o P oraz o budowie S i P nie mogą być oba fałszywe.do klasy nie-P. Mianowicie mogą one być oba zdaniami fałszywymi.istnieją S. zdanie: „Każdy student jest uczniem” jest równoważne negacji zdania: „Niektórzy studenci nie są uczniami”. jest to przy tym równoważność logiczna. choć mogą być oba prawdziwe. a więc sprzeczne z nim zdanie o budowie S i P musi być zdaniem prawdziwym. Skoro bowiem jakieś S istnieją. zdaniem fałszywym. lecz dopełniają.

Ze zdania o budowie S e P wynika więc zdanie o budowie S o P. . Przy prawdziwości zdania o budowie S i P zdanie o budowie S o P może być albo prawdziwe. kwadratu logicznego. a stąd zdanie o budowie S a P musiałoby być fałszywe. Nie zachodzą jednak zależności odwrotne. Odpowiednio fałszywość S o P przesądza o fałszywości odpowiedniego zdania o budowie S e P. ale fałszywość racji nie przesądza o fałszywości następstwa. o których była tu mowa. o których mowa. Związki. Podobnie prawdziwość S e P przesądza o fałszywości S a P. Podobnie na podstawie prawdziwości S o P nie można określić wartości logicznej odpowiedniego zdania o budowie S e P. Zdanie o budowie S i P nazywane bywa zdaniem podporządkowanym zdaniu o budowie S a P. a to przesądza o prawdziwości S o P. ani o fałszywości S o P.P wynika więc zdanie o budowie S i P. to S o P jest prawdziwe. Podobnie fałszywość S e P nie przesądza ani o prawdziwości. Gdyby jednak S i P było fałszywe. ani o fałszywości S . a to nie przesądza ani o prawdziwości. tradycyjnie ujmowano w postaci tzw. to S e P jako sprzeczne z nim byłoby prawdziwe. Jeśli S a P jest fałszywe. Jak sobie przypominamy. jaka jest wartość logiczna zdania S a P. będącym dla niego racją. albo fałszywe. a zdanie o budowie S o P zdaniem podporządkowanym zdaniu o budowie S e P. a stąd nie można też określić. W kwadracie tym Czytelnik winien odszukać wszystkie pary zdań.i P. fałszywość następstwa przesądza o fałszywości racji.

że istnieją S. że x1 przynależy do klasy P (dictum de omni . które są S. Zdanie o budowie S e P głosi. które są S. które są P . a x1 przynależy do klasy S. to można orzec o poszczególnym przedmiocie z tej klasy). który poprzednio był orzecznikiem. zdanie o budowie S i P równoważne jest jego konwersji. Przy takim ograniczeniu zakresu podstawień za S oraz P sformułować możemy następujące prawa logiczne rachunku nazw (tzw. iż jeśli prawdziwe jest zdanie subsumpcyjne „Każde S jest P” i prawdziwe jest też zdanie atomiczne. Konwersją jakiegoś zdania subsumpcyjnego nazywamy zdanie powstałe zeń w ten sposób. że nie istnieją S. stawiamy na miejscu podmiotu . zdaniu o budowie P i S. że jakiś indywidualny przedmiot x1 przynależy do klasy S. prawa opozycji w kwadracie logicznym): ] § 12. kontrapozycja W paragrafie tym omówimy pewien rodzaj praw rachunku nazw. to x1 nie przynależy do klasy P (dictum de nullo).a wobec tego nie istnieją też P. Wszystkie te zależności zachodzą jednak przy założeniu. iż w funkcjach zdaniowych przedstawiających budowę zdań z kwadratu logicznego na miejsce zmiennych S oraz P podstawiane będą jakieś nazwy niepuste. oraz.Należy dodać. jeśli żadne S nie jest P. Zdanie o budowie S i P głosi. mające co najmniej jeden desygnat. zdaniu o budowie P e S. Żaden student nie jest analfabetą .a wobec tego istnieją P. Podobnie. że termin. to prawdziwe musi być zdanie. obwersja. Konwersja. w których stwierdza się zależności logiczne między określonymi zdaniami z kwadratu logicznego a zdaniami powstającymi przez pewne ich przekształcenie.i odwrotnie. Zdanie o budowie S e P jest więc równoważne jego konwersji. które są P .co można orzec o wszystkich przedmiotach danej klasy.

by zakres nazwy S był zamienny z zakresem nazwy P: wystarczy.jako termin rozłożony. Dla prawdziwości zdania o budowie S a P nie jest wszakże konieczne. czy mówi się w nim o całej klasie P. nie wiadomo natomiast. gdy niektórzy ludzie pracowici są studentami. popełnilibyśmy błąd. a w następniku . Niektórzy studenci są ludźmi pracowitymi zawsze i tylko. zdanie „Każdy student jest uczniem” nie jest równoważne. Ze zdania „Wszelki syn bezdzietnej matki jest mężczyzną” bynajmniej bowiem nie wynika zdanie: „Niektórzy mężczyźni są synami . że w prawach teorii nazw nie może być tak. Możemy więc dla zdań S e P oraz zdań S i P sformułować prawa konwersji prostej: Gdybyśmy jednak chcieli sformułować takie samo prawo konwersji dla pozostałych zdań kwadratu logicznego. W zdaniu o budowie P a S zawarta byłaby informacja o całej klasie P . w których trafilibyśmy na takie nazwy S oraz P. to znaczy przyjmuje się. że zdanie ogólne „Każde S jest P” implikuje (jednostronnie tylko) zdanie szczegółowe „Niektóre P są S”: Przypomnieć należy o założeniu. ale nie do zwiększania ogólnego ich zasobu.a taka informacja nie jest zawarta w zdaniu o budowie S a P. Np. a nawet nie implikuje zdania „Każdy uczeń jest studentem”.zawsze i tylko wtedy. gdy żaden analfabeta nie jest studentem. W zdaniu S a P terminem rozłożonym jest tylko termin S. Przypomnieć należy. Brak więc podstaw do orzekania na podstawie prawdziwości S a P o wartości logicznej zdania o budowie P a S. Prawa logiki służą do pewnego przeobrażania posiadanych informacji. aby w poprzedniku implikacji występował jakiś termin jako termin nierozłożony. Zdanie o budowie S a P byłoby równoważne zdaniu o budowie P a S tylko w tych przypadkach. Dla zdań o budowie S a P można sformułować tylko prawo konwersji ograniczonej. że za S oraz P przyjmujemy nazwy niepuste. których zakresy są zamienne. że S będzie podrzędne w stosunku do P.

że pozwalają przesunąć zaprzeczenie w ramach zdania. a także pozwalają zastępować zdanie przeczące zdaniem zredagowanym jako twierdzące (albo odwrotnie).i odwrotnie. Każde zdanie z kwadratu logicznego jest równoważne zdaniu stanowiącemu jego obwersję. natomiast zdania rodzaju i zmieniamy na zdania rodzaju o . jakości zdania: z twierdzącego na odpowiednie przeczące .bezdzietnej matki”. a zdanie „Niektórzy studenci nie są stypendystami” jest równoważne zdaniu „Niektórzy studenci są niestypendystami” 7. Np. przy jednoczesnej zmianie tzw. Kontrapozycją jakiegoś zdania subsumpcyjnego nazywamy zdanie powstające zeń przez przestawienie i zanegowanie obu jego terminów. prawie konwersji i ponownie prawie obwersji. czy niektóre P nie są S. Dla zdań o budowie S o P nie można sformułować w sposób bezpośredni prawa konwersji prostej. co stwierdzają następujące prawa obwersji: Prawa obwersji są przez to przydatne. że niektóre S nie są P. Zdania o budowie S a P oraz zdania o budowie S o P równoważne są swym kontrapozycjom. Można to wykazać kolejno opierając się na prawie obwersji. zdanie „Żaden sędzia nie jest adwokatem” zastąpić można równoważnym zdaniem twierdzącym „Każdy sędzia jest nie-adwokatem”.i odwrotnie. nie można rozstrzygnąć o tym. co nieraz okazuje się dogodne.oraz odwrotnie. Obwersją jakiegoś zdania subsumpcyjnego nazywamy zdanie powstające zeń przez wpisanie na miejsce dotychczasowego orzecznika nazwy w stosunku do tego ostatniego negatywnej. na podstawie tego. . a więc zdania rodzaju a zmieniamy na zdania rodzaju e .

Mianowicie: ΠS. iż chodzi o nazwę negatywną w stosunku do danej nazwy. a nie zmienne nazwowe. Dla zdań o budowie S e P przyjąć można jedynie prawo kontrapozycji ograniczonej. że na oznaczenie negacji całości zdania używamy znaku ~. gdy wiedząc. P: S e P ⊃ nie-P o nie-S Dla zdań S i P analogicznego prawa kontrapozycji sformułować nie można. a by zaznaczyć. a więc zawierającego zmienne zdaniowe. kto takiego numeru nie miał.Biorąc pod uwagę przechodni charakter stosunku równoważności przyjąć można na tej podstawie dwa prawa kontrapozycji prostej: Prawo kontrapozycji dla zdań S a P może być dla nas przydatne zwłaszcza wtedy. P: nie-P i S ≡ nie-P o nieS. że nie należy on do przedmiotów danego rodzaju. Warto tu zwrócić uwagę na strukturalne podobieństwo prawa kontrapozycji zdań rodzaju S a P należącego do teorii nazw oraz prawa transpozycji należącego do teorii zdań. poprzedzamy ją słowem „nie-”. mające w następniku zdanie szczegółowe zamiast zdania ogólnego. ΠS.P: S e P ≡ S a nie-P mocą prawa obwersji.konwersji ograniczonej tylko. i stwierdzając u jakiegoś przedmiotu brak tej cechy wnosimy. nie był więźniem takiego obozu. że korzystaliśmy w drugim przypadku z prawa konwersji tylko ograniczonej. w tym przypadku . Przypomnieć należy. 7 . Ze względu na to. w której zachodzi implikacja tylko jednostronna. że wszystkie przedmioty pewnego rodzaju mają pewną cechę. a nie znaku równoważności: ΠS.P: S a nie-P ⊃ nie-P i S mocą prawa konwersji. każdy więc. Następnie ponownie na podstawie prawa obwersji: Π S. Każdy więzień niemieckich obozów koncentracyjnych miał wytatuowany numer. formułując prawo kontrapozycji dla zdań o budowie S e P możemy użyć tylko znaku implikacji jednostronnej.

która zawiera termin mniejszy. Tradycyjnie. w której poprzedniku występuje koniunkcja dwóch funkcji zdaniowych. Przykładowo. nazywa się przesłanką mniejszą. a w następniku funkcja zdaniowa.przesłanką większą. stąd oznacza się go zmienną M). wobec tego tę przesłankę. który ewentualnie dopiero na podstawie takiej implikacji formalnej mógłby nastąpić. w innych przypadkach funkcje te zmieniają się w prawdziwą implikację materialną przy niektórych tylko podstawieniach za zmienne nazwowe.wnioskiem. nazywamy terminem mniejszym. choć nieściśle.§ 13. myląc w ten sposób człony implikacji z etapami procesu wnioskowania. albo nawet zawsze powstają z nich zdania fałszywe. Terminy S oraz P nie powtarzają się w przesłankach. a następnik . Termin (zmienna nazwowa S). W funkcjach zdaniowych tworzących w koniunkcji poprzednik takiego wzoru sylogistycznego powtarza się określony termin wspólny (nazywano go terminem średnim. wzorem o budowie sylogizmu kategorycznego jest funkcja: W tradycyjnym wykładzie o sylogizmie . a przesłankę zawierającą termin większy . natomiast nie powtarzające się w poprzedniku wzoru zmienne nazwowe występują jako podmiot (S) oraz orzecznik (P) funkcji zdaniowej tworzącej następnik wzoru. a więc wzorów o postaci implikacji. zdania czy funkcje zdaniowe umieszczone w poprzedniku takiego wzoru nazywano przesłankami. terminus medius. który występuje jako podmiot w następniku (wniosku) wzoru sylogistycznego. orzecznik wniosku (P) nazywamy terminem większym. Prawa sylogizmu kategorycznego W tradycyjnym rachunku nazw występuje pewna liczba wzorów o budowie sylogistycznej. Niektóre funkcje zdaniowe o takiej budowie sylogistycznej są prawami logicznymi. wszystkie trzy odpowiadające budowie zdań z kwadratu logicznego (a więc zdań kategorycznych).

które nie zawsze. i. Można też rozstrzygać o tym metodą graficzną. Pierwszy przykładowo wymieniony tryb sylogistyczny jest trybem słusznym. P . oraz zważywszy. mogą być wyprowadzane z kilku aksjomatów w ramach systemu aksjomatycznego8. Rozróżnianie trybów sylogistycznych będących oraz nie będących prawami logicznymi może być przeprowadzane na różne sposoby. jaką przyjęliśmy dla zapisywania dyrektyw inferencyjnych. czyli trybów sylogistycznych. a wśród nich prawa sylogistyczne. Z nich tylko kilkadziesiąt jest prawami logicznymi (czyli. otrzymujemy 256 możliwych odmian tak zbudowanego wzoru. 14) przedstawiającym trzy krzyżujące się koła odpowiadające zakresom nazw S. a mianowicie umieszczając przesłanki nad kreską. zaznaczając na wykresie (patrz obok. P: (SaM • MaP) ⊃ SaP. a funkcja (S i M • M e P) ⊃ S a P przy wszelkich takich podstawieniach. Prawa tradycyjnego rachunku nazw. że możliwe są cztery różne układy terminu M w dwóch przesłankach. a więc Π S. pozostałe natomiast (zwane trybami niesłusznymi) to funkcje logiczne. przy których jej poprzednik jest prawdziwy. albo nawet nigdy nie zmieniają się w zdanie prawdziwe po dokonaniu podstawień nazw generalnych na miejsce zmiennych. Natomiast tylko dla niektórych podstawień funkcja (S a M • P a M) ⊃ S i P zmienia się w zdanie prawdziwe.kategorycznym wzory takie zapisywano w postaci. rys. że trzy składowe funkcje zdaniowe występujące w tak zbudowanym zbiorze mogą być funkcjami odpowiadającymi zdaniom rodzaju a. e. a wniosek pod kreską. o. w tradycyjnej terminologii. M.informacje zawarte w . trybami sylogistycznymi słusznymi). M. mieć będzie następnik fałszywy. przy czym zwyczajowo jako pierwszą pisano przesłankę większą: Zważywszy.

Po dokonaniu tych skreśleń widoczne jest z rysunku. o których przesłanka orzeka. Orzekając M e P stwierdzamy. Zarys logiki. że nie istnieją M będące P . i .a więc takie M należy skreślić. 6. Warszawa 1959. 8 Jeśli spotykamy przesłanki szczegółowo-twierdząee czy szczegółowo-przeczące. wyd. Szerzej: K. L. Najprostszą jednak algorytmiczną metodą badania. że są puste. cyt.odpowiednio . zaznaczamy zawarte w nich informacje przez postawienie krzyżyka w części pola odpowiadającej przedmiotom. które nie są M. 1. poza tymi. Ajdukiewicz.. o których istnieniu w danym zdaniu się orzeka. jest zbadanie.na podstawie rysunku rozważamy. które są M. A więc orzekając S a M. s.przesłankach 9. 9 Jest to tzw. że nie istnieją S. 110 i n. czy dany tryb sylogistyczny jest prawem logicznym. s. 131 i n. że w takiej sytuacji żadne S nie jest P. stwierdzamy. czy odpowiada on następującym pięciu regułom sylogizmu kategorycznego. Termin średni musi być przynajmniej w jednej . Elementy logiki formalnej. a więc należy skreślić wszystkie S. Por. Mianowicie spotykając przesłanki ogólne skreślamy pola wykresu. wyd. metoda Venna. czy można w danej sytuacji sformułować wniosek o istnieniu S będących albo nie będących P. Borkowski.

ale nie zachodzi zależność odwrotna. 3) obie przesłanki są przeczące. że w danym przypadku dopuszczalny jest wniosek twierdzący (S a P lub S i P) albo wniosek przeczący (S e P lub S o P).jako termin rozłożony w zdaniu. Po pierwsze. Jeśli jakiś termin ma być terminem rozłożonym we wniosku.przesłance terminem rozłożonym. taki bowiem wniosek nie wynikałby logicznie z przesłanek. jaki wniosek wynika logicznie z danych przesłanek branych łącznie. Jeśli obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. to i wniosek musi być twierdzący. 2) jedna przesłanka jest przecząca. że orzekając coś o każdym przedmiocie (z klasy niepustej) orzekamy też o niektórych przedmiotach z tej klasy. a wówczas żaden wniosek nie wynika logicznie z koniunkcji tych przesłanek co do stosunku klas S oraz P. który z terminów nie powtarzających się w przesłankach ma występować jako podmiot wniosku (termin mniejszy). czy wniosek nie zawiera terminu. jaki termin powtarza się w przesłankach i czy choćby raz termin ten występuje jako podmiot zdania ogólnego lub orzecznik zdania przeczącego. to i wniosek musi być zdaniem przeczącym. Przynajmniej jedna z przesłanek musi być zdaniem twierdzącym. Jeśli ta reguła została zachowana. Przypomnieć należy. Jeśli mamy ustalić.twierdząca. choć nie występował jako termin rozłożony w przesłankach. a wniosek przeczący. . który we wniosku byłby terminem rozłożonym. mamy do rozpatrzenia trzy możliwości: 1) obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. 4. a więc . 2. ustalamy więc. to musi on być terminem rozłożonym i w przesłance. 5. badamy wreszcie. 3. Wiedząc zaś. Jeśli jedna z przesłanek jest zdaniem przeczącym. a wtedy wniosek jest twierdzący. należy zastanowić się. druga .

a także dlatego. a przy odmiennym . czy z danych dwóch zdań na podstawie któregoś ze słusznych trybów sylogizmu kategorycznego wynika logicznie trzecie zdanie. był terminem branym w jednym i tym samym znaczeniu w obu przesłankach.: Badając. by termin. każdy wilk jest mięsożerny. Np. czy ta funkcja jest słusznym trybem sylogistycznym.a który . Inaczej bowiem w sylogizmie występowałyby w istocie nie trzy. współcześnie omawia się je głównie ze względów historycznych. Bywa. a więc każdy pęd jabłoni wybijający się z konaru jest mięsożerny.: Każdy pęd jabłoni wybijający się z konaru jest wilkiem. lecz cztery terminy i popełnilibyśmy błąd czterech terminów (quaternio terminorum). sylogizmy kategoryczne w ich tradycyjnej postaci uważano za podstawowy fragment logiki formalnej. który występuje jako termin średni. który jest szczególną postacią błędu ekwiwokacji. że przy określonym wyborze tych terminów żaden wniosek nie wynika logicznie z koniunkcji przesłanek. że odtwarzamy strukturę logiczną danej implikacji w postaci odpowiedniej funkcji zdaniowej i badamy. spełniającym wszystkie poprzednio wyliczone reguły. . Np. że przy stosunkowo prostej aparaturze pojęciowej pozwalają rozstrzygać o dedukcyjnym charakterze niektórych potocznych wnioskowań. rozpoczynamy od tego.wynika.jako orzecznik wniosku (termin większy). Opierając się we wnioskowaniach na jakimś trybie sylogistycznym uznanym za prawo logiczne należy uważać. Do czasu rozwoju nowożytnej logiki w XIX w.

czy wniosek jest prawdziwy. ale może być fałszywe.D. wnosi stąd. że w okolicach Pacanowa jest błoto. iż wniosek jest fałszywy. które można popełnić we wnioskowaniu dedukcyjnym. Wprawdzie nie zawsze musi ono być fałszywe. Jeśli więc we wnioskowaniu dedukcyjnym choćby jedna przesłanka jest fałszywa. lepszego uzasadnienia. Popełnił on bowiem błąd materialny przyjmując fałszywą przesłankę większą. Jeśli wykażemy. że nie padały ostatnio deszcze w okolicach . iż każde zwierzę żyjące w głębinach morskich jest rybą. mogą leżeć w samych przesłankach (błąd materialny) lub też w samym wzorze wnioskowania (błąd formalny). że każdy wieloryb jest rybą. Ktoś twierdząc. że we wnioskowaniu dedukcyjnym stwierdzenie fałszywości przesłanek nie daje nam jeszcze pewności. że w okolicach Pacanowa były ostatnio obfite opady deszczu. Jeśli więc ktoś z tego. to wprawdzie wnioskuje on według prawa logicznego. ale zmusza go do szukania innego. ale mimo to jego wniosek jest fałszywy. jeżeli bierzemy we wnioskowaniu przesłanki fałszywe. lecz tylko czyni ten wniosek nieuzasadnionym. iż wniosek jest prawdziwy. mylnie uważając je za prawdziwe. wnioskuje. że każdy wieloryb jest zwierzęciem żyjącym w głębinach morza. a wniosek jest następstwem: skoro więc fałszywa jest racja. że każde zwierzę żyjące w głębinach morza jest rybą. Pamiętać jednak należy. czy prawdziwe jest następstwo. Błąd materialny Błędy. BŁĘDY WE WNIOSKOWANIACH DEDUKCYJNYCH § 14. A więc obalenie przesłanek naszego przeciwnika w dyskusji nie świadczy jeszcze o fałszywości jego wniosków dedukcyjnych. to nie ma pewności. to nie ma pewności. oraz z tego. jakim jest funkcja (M a P • S a M) ⊃ S a P. Błąd materialny popełniamy wtedy. We wnioskowaniach dedukcyjnych koniunkcja przesłanek (jeśli jest więcej niż jedna przesłanka) jest zarazem racją. a przecież w takim wnioskowaniu chodzi nam o pewność.

że każdy urzędnik jest prokuratorem. gdy wnioskowanie nasze ma charakter wnioskowania entymematycznego: łatwo wtedy nie zauważyć. to q” oraz przesłanki „q” wnosiłby o prawdziwości zdania p.Pacanowa. że ktoś uważa swoje wnioskowanie za wnioskowanie dedukcyjne. Mówimy. że z przesłanki S a P nie wynika logicznie wniosek P a S. Mogła być wiosenna odwilż. która stopiła śnieg. Błąd materialny szczególnie łatwo popełnić wtedy. nie jest w rzeczywistości prawem logicznym. że wniosek musi być fałszywy . że wnioskuje dedukcyjnie. doszedłby do fałszywego wniosku wychodząc od prawdziwej przesłanki: dzieje się tak dlatego. wedle którego przebiega wnioskowanie. Lecz o skutkach błędu materialnego we wnioskowaniach nie mających charakteru wnioskowania dedukcyjnego mowa będzie w następnych rozdziałach. że w tym przypadku wnioskowanie nie popełnia błędu materialnego. § 15. Błąd materialny popełnić można zresztą w każdym wnioskowaniu. kto sądząc. a więc to wnioskowanie w rzeczywistości nie jest wnioskowaniem dedukcyjnym.może on być prawdziwy. a w rzeczywistości dany wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. Popełniłby błąd formalny. Błąd formalny polega na tym. Błąd formalny Jeśli ktoś z tego. z prawdziwości przesłanki „jeśli p. że każdy prokurator jest urzędnikiem. bo taki wzór wnioskowania nie opiera się (jak mówiliśmy) na prawie logicznym. lecz skoro nie opiera się na jakimś prawie . że domyślna przesłanka (której często nawet w myślach nie formułujemy wyraźnie) jest fałszywa. wnioskowałby. popełnia natomiast błąd formalny. to znaczy. Popełnienie błędu formalnego nie w każdym przypadku przesądza. a nie tylko we wnioskowaniu dedukcyjnym. jest to zawodny wzór wnioskowania. że wzór. że pod Pacanowem nie ma błota. i stąd błoto. to nie daje nam to pewności.

. Gdyby jednak ktoś zdawał sobie sprawę. który dotyczy tylko wnioskowań uważanych za dedukcyjne. który tylko uprawdopodobnia wniosek. Zadania A. „Będzie pogoda. że wnioskuje wedle wzoru zawodnego. to.logicznym. więc Piotr nie zda egzaminu”. „Paweł to uczciwy człowiek. co jest oznaczone liczbą 13. bo jest rosa”. rzecz prosta. nie popełniałby błędu formalnego. na pewno nie dal się skusić łapówką”. Wskaż przesłanki i wnioski opisanych niżej wnioskowań: „Ponieważ wszystko. to nie jest to wniosek dedukcyjny. a Piotr zdaje egzamin 13 czerwca. przynosi nieszczęście. 1.

Ktoś wnioskował: „Ponieważ to drzewo jest sosną. że jeżeli Paweł ma 170 cm wzrostu. Czy dorzecznie użyto słowa „mój” i słowa „wczorajszy” w zwrotach: „moja wczorajsza racja”. to Paweł jest wyższy od Jana. Podaj własny przykład wnioskowania dedukcyjnego i sformułuj prawo logiczne. Wskaż. B. więc to drzewo jest rośliną wydzielającą żywicę”. c) prawa negowania implikacji. 21. h) modus tollendo ponens. 7. to Paweł jest wyższy od Piotra”. k) dylematu konstrukcyjnego. „mój wczorajszy wniosek”? 4. g) modus tollendo tollens. j) prawa eksportacji i importacji. b) drugiego prawa de Morgana. 6. co jest niewłaściwego w wypowiedziach: „Dnia 17 V 1993 r. że trójkąt ABC jest równoramienny. Czy tu z przesłanki wynika logicznie wniosek? Jak się nazywa takie wnioskowanie? Czy w tym przypadku jest to wnioskowanie niezawodne? 5. wynikało zdanie.2. „Między zdaniami wyżej przytoczonymi zachodzi stosunek wnioskowania”. e) prawa sylogizmu hipotetycznego. Podaj własny przykład zastosowania we wnioskowaniu: a) pierwszego prawa de Morgana. Wskaż przesłankę entymematyczną wnioskowania: „Ponieważ wiemy. na którym to wnioskowanie opierasz. „To wnioskowanie jest wynikaniem”. d) prawa transpozycji. 3.43 ze zdania. o godz. i) modus ponendo tollens. że trójkąt ABC ma dwa kąty równe”. „moje wczorajsze następstwo” i w zwrotach: „moja wczorajsza przesłanka”. że jeśli Paweł ma 170 cm wzrostu. . wnioskujemy. f) modus ponendo ponens.

to zdał dobrze egzamin”? 10. Co wynika logicznie według I prawa de Morgana z tego. to dla jej rozstrzygnięcia nie jest właściwy sąd wojewódzki”? Jakie prawo logiczne może znaleźć zastosowanie w rozwiązywaniu tego zadania? 13. to właściwy dla jej rozstrzygnięcia jest sąd wojewódzki. Co wynika logicznie według prawa transpozycji ze zdania. że zarazem jest zadymka i świeci słońce”? 9. to pola są wtedy białe”? 12. Co wynika logicznie według jednego ze znanych Ci praw logicznych rachunku zdań ze zdania: „Nie jest tak. że jest to sprawa dotycząca ochrony prawa autorskiego”?. to Jan zaniedbał przez to swe obowiązki służbowe”? . Czy można stąd w sposób niezawodny wnioskować. że dla rozstrzygnięcia sprawy właściwy jest sąd wojewódzki. że jeśli Jan teraz poszedł spać. 8. to koszty produkcji rosną”? 11. iż: „Jeśli ktoś się systematycznie uczył logiki. że: a) „Jeśli dla rozstrzygnięcia sprawy właściwy jest sąd wojewódzki.l) dylematu konstrukcyjnego złożonego. Jak rozumie się często w mowie potocznej zwrot: „Nieprawda. iż: „Nieprawda. c) „Jeśli sprawa cywilna nie dotyczy ochrony prawa autorskiego. Co wynika logicznie według prawa sylogizmu hipotetycznego ze zdań”: „Gdy brak rozumnej kontroli. Jeśli sprawa cywilna dotyczy ochrony prawa autorskiego. to nieprawda. że Jan i Piotr śpią” . b) „Jeśli nieprawda. iż: „Jeśli zarazem jest mróz i pada obfity śnieg. to jest to sprawa dotycząca ochrony prawa autorskiego”?.a jak się taki zwrot powinno rozumieć w myśl I prawa de Morgana? 14. to mnożą się oszustwa w gospodarce” oraz „Gdy mnożą się oszustwa w gospodarce. Co wynika logicznie według prawa eksportacji stąd.

to Jan jest przodkiem Piotra”. Jaką zależność między wartością logiczną racji a wartością logiczną następstwa opisuje modus ponendo ponens. to nieprawda. to są chmury? 20. a więc jeśli świadek składa zeznania przez tłumaczy. że jeśli nie ma chmur. że: . Pewien student-nieuk.15. c) Wiemy. wnioskujemy więc. podał przykład błędnie: „Jeżeli Jan jest przodkiem Pawia i Paweł jest przodkiem Piotra. A więc biłeś go przedtem lub go nadal bijesz”. a jaką . Skontroluj dedukcyjny charakter wnioskowania: „Jeśli przestałeś bić swego ojca.. iż: „Nieprawda. Wiadomo. Czy poniższe wnioskowania są wnioskowaniami niezawodnymi: a) „Jeśli świadek zna tylko język hiszpański. to go nadal bijesz. że: „Jeśli Jan jest bratem oskarżonego. to nie ma deszczu. wnioskujemy więc. Czy każde prawo logiczne ma budowę sylogizmu? Czy każdy wzór wnioskowania mający budowę sylogistyczną jest prawem logicznym? 18. b) Wiemy. to Jan może się uchylić od zeznań”. od którego żądano przykładu zastosowania sylogizmu hipotetycznego. to zna tylko język hiszpański”. że jeśli dziś będzie jasna noc. że Jan może uchylić się od zeznań. Jeśli nie przestałeś bić swego ojca. że Jan jest bratem oskarżonego”. 21. że jeżeli jest deszcz. To samo wykaż co do modus tollendo tollens. W czym tkwi istota błędu? 16. to go przedtem biłeś. to składa zeznania przez tłumaczy. Wykaż. że: „Jeśli dziś będzie jasna noc. Czy wynika stąd logicznie. że modus ponendo ponens ma budowę sylogizmu. 17. . to będzie dziś wiele prób przemytu”. to nieprawda. iż będzie dziś wiele prób przemytu”.modus tollendo tollenst 19. Przestałeś lub nie przestałeś bić swego ojca. Jeśli nieprawda.

„Niektórzy ludzie nie są uprzejmi”. więc jeśli ktoś jest obywatelem polskim. „Żaden sędzia nie jest prokuratorem”. Co można powiedzieć o poszczególnych zdaniach z kwadratu logicznego. „Tylko osoby z wykształceniem prawniczym są notariuszami”.S jest nadrzędny względem terminu P albo ich zakresy krzyżują się? 25. Co można powiedzieć o poszczególnych zdaniach z kwadratu logicznego. to dopuszcza się zdrady kraju. To fałsz.d) „Jeśli ktoś jest obywatelem polskim i wstąpił do wojska nieprzyjacielskiego. żeby zdanie rodzaju S o P było fałszywe. Dobierz takie dwie nazwy niepuste S oraz P. Czy można dobrać takie nazwy niepuste S oraz P. „Każdy wyrok jest podpisany przez sędziego”. jeśli występujący w nich termin S jest zamienny albo podrzędny względem terminu P? 24. Jaką wartość logiczną będą miały w tym przypadku zdania rodzaju S a P oraz S e P? 27.prawdziwe? 28. Czy . że żaden z Kowalskich nie jest łysy. to jeśli wstąpił do wojska nieprzyjacielskiego. na jakim prawie logicznym się ono opiera. jeśli zakres występującego w nich terminu S wyklucza się z zakresem terminu P? 26. a zdanie rodzaju S o P . a zdanie rodzaju S e P było prawdziwe? Żeby zdanie rodzaju S e P było fałszywe. Jeżeli uważasz dane wnioskowanie za niezawodne . jak i zdanie rodzaju S o P były w tym przypadku prawdziwe. „Niektórzy ludzie są nieuprzejmi”. aby zarówno zdanie rodzaju S i P. 23. jeśli występujący w nich termin . dopuszcza się zdrady kraju”. Co można powiedzieć o poszczególnych zdaniach z kwadratu logicznego. Podkreśl terminy rozłożone w zdaniach: „Niektórzy prawnicy są pracownikami administracyjnymi”. 22.wskaż. C.

e) „Każdy z Kowalskich jest rzemieślnikiem”. To prawda. To fałsz. co) na tej podstawie powiedzieć o wartości logicznej zdania: . Niektórzy z Kowalskich mają ciemne oczy. iż niektórzy mieszkańcy Wólki nie są obywatelami polskimi. Wybierz z następujących zdań pary zdań względem siebie sprzecznych i względem siebie przeciwnych: a) „Niektórzy z Kowalskich nie są rzemieślnikami”. To fałsz. . c) „Tylko niektórzy z Kowalskich są rzemieślnikami” (tzn. Co można na tej podstawie powiedzieć o wartości logicznej zdania: „Niektórzy robotnicy w Polsce są objęci przepisami o bezpieczeństwie pracy”? 34. co) na tej podstawie powiedzieć o wartości logicznej zdania: „Każdy z Kowalskich jest łysy”? 29.Niektórzy Kowalscy nie mają ciemnych oczu”? 30. ewentualnie. Co możesz powiedzieć o wartości logicznej zdania: „Żaden mieszkaniec Wólki nie jest obywatelem polskim”? 33. ewentualnie. d) „Żaden z Kowalskich nie jest lub każdy z Kowalskich jest rzemieślnikiem”. To fałsz.możesz coś (i. że niektórzy studenci umieją logikę. iż niektórzy studenci nie są obowiązani do terminowego składania egzaminów. niektórzy z nich są i niektórzy nie są rzemieślnikami). Czy możesz coś (i. b) „Żaden z Kowalskich nie jest rzemieślnikiem”.. f) „Niektórzy z Kowalskich są rzemieślnikami”. Czy i co można powiedzieć o zdaniu „Każdy student umie logikę” na podstawie poprzedniego stwierdzenia? 31. Co można na tej podstawie twierdzić o każdym studencie? 32. iż niektórzy robotnicy kolejowi w Polsce nie są objęci przepisami o bezpieczeństwie pracy.

40. „Niektórzy młodzieńcy szanują starców”. „Nie ma człowieka bez zamkniętego układu krążenia krwi”. Przed dokonaniem konwersji przeredaguj odpowiednio trzy ostatnie zdania. c) „Niektórzy nie-robotnicy są sportowcami”. jest niezobowiązany do rejestracji? Czy wynika. że niektórzy sportowcy są robotnikami”. Co wynika według praw kontrapozycji ze zdań: „Wszyscy ludzie są omylni”. f) „Żaden robotnik nie jest sportowcem”. iż każdy mężczyzna osiemnastoletni winien stanąć do rejestracji. „Niektórzy studenci są sportowcami”. średni i większy z .35. „Niektóre sprawy karne nie są zakończone wyrokiem skazującym”? 37. kto nie jest obowiązany do rejestracji. d) „Niektórzy nie-sportowcy nie są nierobotnikami”. „Żaden ławnik nie jest osobą małoletnią”. Ogłoszono zarządzenie. Czy z tego zarządzenia wynika. „Niektórzy studenci nie są ubezpieczeni od nieszczęśliwych wypadków”? 38. Spośród niżej przytoczonych zdań wybierz pary zdań równoważnych: a) „Niektórzy sportowcy nie są robotnikami”. 36. b) „Niektórzy robotnicy nie są sportowcami”. iż każdy. e) „Nieprawda. że każdy. Co wynika według praw obwersji ze zdań: „Każdy wyrok jest podpisany przez sędziego”. nie jest osiemnastoletnim mężczyzną? 39. Co wynika logicznie wedle praw konwersji ze zdań: „Żaden pijak nie jest dobrym pracownikiem”. „Czasem niezdolny przewyższa w nauce zdolnego lenia”. że każdy obowiązany do rejestracji jest osiemnastoletnim mężczyzną? Czy wynika. „Żadna sprawa nie jest rozpatrywana przed zapisaniem jej w repertorium”. „Niektóre osoby są zwolnione od opłat sądowych”. Wypisz terminy mniejszy. kto nie jest mężczyzną osiemnastoletnim.

b) „Każdy sąd jest instytucją służącą wymiarowi sprawiedliwości. Jaki błąd popełniono w tym wnioskowaniu sylogistycznym? 42. które reguły sylogizmu zostały w danym trybie naruszone: 43. Żaden prokurator nie jest sędzią”. Niektóre instytucje państwowe nie służą wymiarowi sprawiedliwości. Niektórzy studenci szanują profesorów. 41. Niektóre instytucje państwowe nie są sądami”. Niektórzy studenci znają po kilka języków”. Napisz ogólny wzór budowy każdego z tych sylogizmów. Jakie reguły sylogizmu naruszono w poniższych przykładach: a) „Żaden sędzia nie jest adwokatem. Czy poniższe tryby należą do trybów słusznych? Ewentualnie wskaż.sylogizmów: a) „Każdy sędzia jest obeznany z prawem o ustroju sądów. Niektórzy pracownicy sądów są sędziami. Czy z następujących przesłanek wynika logicznie poniższy wniosek: „Wszyscy profesorowie znają po kilka języków. . Niektóre pisma adwokatów nie dotyczą żądania zapłaty. Żaden adwokat nie jest prokuratorem. Niektórzy pracownicy sądów są obeznani z prawem o ustroju sądów”. b) „Niektóre pozwy dotyczą żądania zapłaty.

Żaden wyrok nie jest aktem wyłącznie ustnym”. Napisz. gdy z przesłanek: „Niektórzy studenci prawa są pracowici” oraz „Niektórzy ludzie pracowici stają się dobrymi zegarmistrzami” wyciąga się wniosek: „Niektórzy studenci prawa stają się dobrymi zegarmistrzami”? 48. D. Każdy lekarz jest obeznany z medycyną sądową”. 44.Niektóre pisma adwokatów nie są pozwami”. a) „Każdy adwokat jest prawnikiem. przyjmij drugą przesłankę za przesłankę większą. Jaki błąd popełnia się we wnioskowaniu. 47. Każdy wyrok jest orzeczeniem sądu. co wynika z przesłanek (pierwszą traktując jako przesłankę większą): 45. c) „Każdy wyrok jest aktem doniosłym społecznie. kto wnioskuje: a) „Ponieważ każdy wróbel jest ptakiem. jeżeli da się on z tych przesłanek wyprowadzić. Czy popełnia błąd formalny ktoś. więc żaden . Traktując pierwszą przesłankę jako przesłankę większą wyprowadź wniosek. a jednak posiadającego wniosek prawdziwy. Każde orzeczenie sądu jest aktem doniosłym społecznie”. 46. c) „Niektórzy prawnicy nie są obeznani z medycyną sądową. Jeśli się to nie uda. Żaden sędzia nie jest adwokatem”. Podaj przykład wnioskowania zawierającego błąd materialny. b) „Niektóre wyroki są orzeczeniami prawomocnymi.

wnioskowania z analogii1. w którym z wniosku wynika przesłanka. więc jeśli się świeci żarówka w moim pokoju. Wnioskowaniem redukcyjnym nazywamy takie. wynika ona logicznie z wniosku branego w koniunkcji z drugą przesłanką. Schemat takiego wnioskowania przedstawia się następująco: .uważając. zazwyczaj jedynie entymematyczną. lecz spodziewamy się w sposób racjonalny.nietoperz nie jest wróblem”. nie mające już charakteru wnioskowania redukcyjnego. wyróżnić należy wnioskowania uprawdopodobniające. to należność za prąd ulega zwiększeniu” . b) „Ponieważ jeśli się świeci żarówka w moim pokoju. to licznik działa. Pozostałe wnioskowania zawodne nie są przydatne z punktu widzenia poznawania rzeczywistości. że z samego tylko wniosku takiego wnioskowania przesłanka nie wynika logicznie. w których wychodząc od prawdziwych przesłanek możemy dojść do fałszywego wniosku (nie jest to wykluczone). a dotyczącą związku zachodzącego między wnioskiem a pierwszą przesłanką. w których prawdziwość przesłanek nie przesądza o prawdziwości wniosku. że wniosek będzie prawdziwy. że jest to wnioskowanie dedukcyjne? Rozdział XV WNIOSKOWANIA UPRAWDOPODOBNIAJĄCE § 1. Spośród wnioskowań uprawdopodobniających omówimy wnioskowania redukcyjne i ich szczególnie ważną odmianę . to jest takie. Wnioskowanie redukcyjne Wśród wnioskowań zawodnych. Definicję tę należy uzupełnić uwagą.wnioskowanie przez indukcję niezupełną oraz. choć z przesłanek tego wnioskowania nie wynika jego wniosek. to znaczy takich.

Wnioskowanie redukcyjne. że kwiaty marnieją. to wnioskuje ów ktoś z prawdziwości następstwa o prawdziwości racji. Jeśli ktoś z tego. a więc zgodnie z jednym z praw logicznych. choć nie jest sucho w doniczce). Natomiast jeżeli z tego. czyli wnioskuje redukcyjnie. 12 i n. wnioskuje ktoś. to p przesłank a zazwyczaj entymemat yczna q wniosek Oczywiście takiemu schematowi wnioskowania nie odpowiada prawo logiczne. choć nie pada deszcz. Wymienione ostatnio wnioskowania określane bywają niekiedy mianem wnioskowań indukcyjnych w szerokim znaczeniu. Rozważmy następujący przykład. które gwarantowałoby jego niezawodność. jeśli kwiaty marnieją.p przesłank a formułowa na Jeżeli q. że w doniczce jest sucho. 1 . że w każdym przypadku. bo może być prawdziwe następstwo i przy fałszywej racji (może być mokro. bo mogą marnieć i od nadmiaru wilgoci. jeśli w doniczce jest zbyt sucho. to w doniczce jest sucho. Logika indukcji. wnioskuje. Natomiast nie jest prawdą. mogą marnieć kwiaty. jakim jest modus ponendo ponens: takie wnioskowanie jest wnioskowaniem dedukcyjnym. ss. Prawdą jest. że w doniczce jest sucho. Warszawa 1982. wnioskuje z prawdziwości racji o prawdziwości następstwa. Por. że zawsze. Mortimer. We wnioskowaniu dedukcyjnym wnioskowanie biegnie z kierunkiem wynikania (od racji do następstwa). że kwiaty marnieją. to kwiaty w niej marnieją. H. jest wnioskowaniem zawodnym. jako wnioskowanie z następstwa o racji.

czy prawdziwy jest wniosek (który w tym przypadku jest racją). że przepaliła się żarówka. które nie byłyby dziełem kretów. że gospodaruje tam kret. Jeżeli więc pominiemy przesłankę stwierdzającą zachodzący stosunek wynikania. Mógłbym wnioskować. które wysypało piasek z wiaderka. np. bo. Zgasła mi lampa elektryczna na biurku. to między pozostałą przesłanką czy przesłankami a wnioskiem zachodzą zależności następujące: Przesłanka jest: Wniosek jest: racją następstwem Wnioskowanie dedukcyjne: następstwem Wnioskowanie redukcyjne: racją Wnioskowania redukcyjne są zawodne. Każdy z tych wniosków redukcyjnych byłby jednak dość ryzykowny. Aby wnioskować redukcyjnie. że wyłączono prąd w mojej dzielnicy lub że przestała działać elektrownia. że wtyczka wypadła z gniazdka. jak uczy moje dotychczasowe doświadczenie. dziecko. że jest uszkodzenie w pionie na klatce schodowej lub w sieci ulicznej. zazwyczaj zresztą jedynie entymematyczną. to znaczy prawdziwość przesłanki (która jest w tym przypadku następstwem) nie daje nam pewności. Dlaczego jednak w praktyce tak wnioskujemy i uważamy to za rozsądne? Bo jest bardzo mało prawdopodobne.ale nie odwrotnie.a więc kierunek wnioskowania jest niezgodny z kierunkiem wynikania zdań. trzeba być przekonanym. Pewno rzadziej niż raz na tysiąc razy spotkamy małe kopczyki na łące. że ktoś wykręcił bezpieczniki w mieszkaniu lub że się one przepaliły. by takie kopczyki pochodziły nie od gospodarującego kreta.We wnioskowaniu redukcyjnym wnioskowanie biegnie od następstwa do racji . Widząc na łące kopczyki wnioskuję. każda z tych racji wynalezionych dla . bo mógł takie kopczyki usypać człowiek. że inne racje są mało prawdopodobne. Ze zdania „Tu gospodaruje kret” wynika zdanie „Tu są kopczyki” .

jak w innych wnioskowaniach uprawdopodobniających. że jaskółki latają wysoko. ale niemniej dochodzimy do takiego wniosku. Jeśli bowiem fałszem jest następstwo. że gotowi jesteśmy zaryzykować wniosek. W stosunku do wnioskowania uważanego za redukcyjne nie można sformułować zarzutu. iż jest tak. Można natomiast popełnić w nim błąd materialny. których w rzeczywistości tam nie ma. czy palą się inne lampy w mieszkaniu) dostatecznie uprawdopodobnione stałoby się zdanie. Tak na przykład widząc. to nieprawda. iż popełnia ono błąd formalny. wnioskujemy. to prawdopodobne jest. przed dodatkowym zbadaniem sytuacji wypowiedź taka wyrażałaby zapewne nie wniosek (sąd wydany). jeśli jaskółki latają wysoko. która narzucałaby się jako znacznie bardziej prawdopodobna od innych. że jeśli zachodzi p. W przypadku wnioskowania redukcyjnego. że z przesłanki p nie wynika wniosek q. który w tym przypadku przesądza o fałszywości wniosku. jak głosi q. bo według naszej domowej meteorologii. lecz tylko nasze przypuszczenie. że na łące są kopczyki. że będzie pogoda. i przy tym prawdopodobne w takim stopniu. próbowanie. iż z q wynika p. że przepaliły się bezpieczniki. to fałszywa musi być i racja. Z założenia bowiem wnioskowanie to nie przebiega według jakiegoś prawa logicznego. To założenie w innych wnioskowaniach uprawdopodobniających może nie być związane z tym. wiadomo nam. to są kopczyki. że kret gospodaruje na łące . to najprawdopodobniej będzie pogoda.zdania stanowiącego przesłankę jest w przybliżeniu równie prawdopodobna: nie ma tu jakiejś racji (jak w poprzednim przykładzie). Jeśli tylko wydawało mi się. . Dopiero poprzez dodatkowe zbadanie sprawy (spojrzenie na okna innych domów. ani też nie zachodzi wynikanie w kierunku odwrotnym. Wiemy. zapytanie sąsiadów z klatki schodowej.bo jeśli gospodaruje kret. choć to nie jest pewne. że q. że z pierwszego stwierdzenia nie wynika drugie. ale opieramy się na założeniu. aby było rzeczą rozsądną przyjąć je jako wniosek.

mówimy o wnioskowaniu przez indukcję niezupełną. Wnioskowanie przez indukcję zupełną jest. wnioskowaniem dedukcyjnym. i Łódź. Łódź. Jeśli wiadomo nam. i nie było wówczas innych miast ponad półmilionowych niż Warszawa. Byłoby to wnioskowanie przez indukcję niezupełną i miałoby charakter wnioskowania jedynie uprawdopodobniającego. Ponieważ Warszawa miała w 1991 r. przy odpowiednio rozszerzonym pojmowania wynikania logicznego. iż poszczególne zbadane przedmioty pewnego rodzaju mają pewną cechę. dochodzi się (przy braku przesłanek negatywnych) do wniosku ogólnego. jeśli brak tej dodatkowej wiadomości . to z pozostałych przesłanek nie wynikałby wniosek. i Poznań. Wnioskowanie indukcyjne . mówimy o wnioskowaniu przez indukcję zupełną. które zostały wymienione w przesłankach jednostkowych. że nie ma innych przedmiotów danego rodzaju oprócz tych. Wnioskowanie przez indukcję zupełną jest wnioskowaniem niezawodnym: z koniunkcji przesłanek wynika wniosek2. więc każde liczące ponad pół miliona mieszkańców miasto w Polsce miało w 1991 r. tylko te miasta polskie przekroczyły liczbę pół miliona mieszkańców. stwierdzających. Wrocław i Poznań.§ 2. Gdybyśmy jednak nie wiedzieli. Wnioskowanie indukcyjne Jako zupełnie szczególny rodzaj wnioskowania z prawdziwości następstw o prawdziwości racji wskazać należy wnioskowanie indukcyjne.to takie wnioskowanie. 2 . Kraków. że każdy przedmiot tego rodzaju taką cechę posiada. tramwaje. i Kraków. tramwaje. i Wrocław. czy w 1991 r. w którym na podstawie wielu przesłanek jednostkowych.

W przypadku wnioskowania przez indukcję niezupełną brak nam przy tym przesłanki. Odpowiednio też napotykając poszczególne dalsze przedmioty z klasy S. że każde z .. bez żadnych wyjątków. a przy tym przedmiot ten ma cechę P. a więc przedmioty S2. Jeśli nie jest wykluczone. Natomiast wnioskowania przez indukcję niezupełną nasuwają wiele ciekawych problemów.. S3. że mają określoną własność (a przy tym przy braku stwierdzeń odmiennych). w jakich przypadkach jest rzeczą rozsądną uznać jakieś zdanie ogólne za prawdziwe na podstawie takiego wnioskowania. aż do stwierdzenia. Oglądamy np. S4.. to z tego. że każdy przedmiot czy zdarzenie danego rodzaju ma taką własność. Stwierdzamy np. przynależy do klasy P3. że jakiś n-ty przedmiot rodzaju S. przedmiot Sn.... . przynależy do klasy P. Na podstawie przesłanek głoszących o poszczególnych przedmiotach czy zdarzeniach pewnego rodzaju.. że S2 przynależy do klasy P. że jakiś pierwszy napotkany przedmiot przynależy do klasy przedmiotów S (określimy ten przedmiot jako przedmiot S1). Sn. i tak dalej. S2. stwierdzamy. pewną ograniczoną liczbę przedmiotów pewnego rodzaju czy pewną liczbę zdarzeń. S4.. S3.i z tego właśnie względu jest to wnioskowanie zawodne. że nie powstają co do nich żadne interesujące problemy metodologiczne. Sn. S3 przynależy do klasy P. S4 przynależy do klasy P. że wszystkie przedmioty czy zdarzenia danego rodzaju zostały zbadane . a przede wszystkim ten. dochodzimy do wniosku w postaci zdania ogólnego głoszącego.Wnioskowania przez indukcję zupełną mają tak oczywisty charakter. że istnieją inne jeszcze przedmioty czy zdarzenia rodzaju S poza wymienionymi w przesłankach przedmiotami czy zdarzeniami S1.

. na których miejsce podstawiać należy jakieś nazwy poszczególnych takich przedmiotów. S3. .i na tej podstawie dochodzimy do trafnego wniosku.że każde ciało stałe przy wszelkim ogrzaniu zwiększa swoją objętość.. We wnioskowaniu indukcyjnym wykrycie. .. a nawet kurczą się. nta bryłka ... Sn oznaczają poszczególne przedmioty należące do klasy S. które są elementami klasy S.. ale mającego bardziej ogólne zastosowanie schematu wnioskowania przez indukcję niezupełną. które to ciała przy takim ogrzaniu nie zwiększają swojej objętości. że każde S jest P.. Tak więc w podanych schematach S1 . ale może się okazać. Spodziewamy się. drugie. nie wynika wcale. podobnie druga. zmusza do odrzucenia wniosku. trzecie. n-te ciało stałe przy ogrzewaniu zwiększa swą objętość. Sk nie jest P). W innym przypadku obserwujemy. że nie każde ciało stałe przy wszelkim ogrzaniu zwiększa swoją objętość. trzecia. Sn są zmiennymi nazwowymi... że jest on fałszywy. wnioskujemy więc w drodze indukcji niezupełnej (bo zmian wszelkich ciał fizycznych przy wszelkich podwyższeniach temperatury nie sposób przecież zbadać). Przy 3 . gdyż nie dotyczy to np.. S2. że każda jednogramowa bryłka soli kuchennej rozpuszcza się w litrze destylowanej wody o temperaturze pokojowej.. że wniosek taki jest prawdziwy. bizmutu czy żeliwa w pewnych przedziałach temperatur.wymienionych wykazuje własność P. W tym rozdziale S1. bo okazuje się przy powiększaniu liczby obserwacji. że któraś z przesłanek jednostkowych jest fałszywa (bo np. co wymagałoby wprowadzenia bardziej skomplikowanego. że pierwsze. że miałby w nim być przyjmowany wniosek dotyczący wszelkich ciał stałych i wszelkich podwyższeń temperatury. Wniosek taki jest jednak mylny... Ten drugi przykład jest skądinąd o tyle bardziej skomplikowany. Obserwujemy np. że pierwsza jednogramowa bryłka soli kuchennej rozpuszcza się w litrze destylowanej wody w temperaturze pokojowej.

że S2 jest P . że S1 jest P.. 2) formułować wniosek uogólniający możliwie wąsko.wnioskowaniu przez indukcję niezupełną z przesłanek głoszących.i tak dalej. w którym popełnienie błędu materialnego przesądza o fałszywości wniosku. że S1 jest P. uzyskując stosunkowo wysokie prawdopodobieństwo formułowanego twierdzenia ogólnego. Wnioskowanie przez indukcję niezupełną jest więc pewną odmianą wnioskowania redukcyjnego. że każde S jest P. nie wynika wniosek. .a na tej podstawie formułujemy twierdzenia ogólne nie o wszystkich chomikach czy o wszystkich gryzoniach . Natomiast z wniosku. że każde S jest P. iż po dokonaniu pewnej liczby spostrzeżeń jednostkowych formułujemy takie twierdzenie ogólne. szukając wyjątków. Na podstawie zdań spostrzeżeniowych o poszczególnych jednostkach wywnioskowujemy w drodze indukcji zdania ogólne. że zbadano wszystkie przedmioty czy zdarzenia rodzaju S. Sn jest P. to formułujemy wniosek ogólny wskazując wyjątki. które byłoby racją dla wszystkich zdań spostrzeżeniowych co do danej kwestii.. Nasze spostrzeżenia dotyczą zazwyczaj tylko poszczególnych przedmiotów. inaczej mówiąc. ale w małym tylko stopniu rozszerzając poprzez taki ostrożny wniosek naszą wiedzę w badanej dziedzinie. czy nawet o wszystkich zwierzętach). stwierdziliśmy występowanie określonej cechy u 50 chomików . ale takich przypadków jest niewiele. Przy tym jeśli stwierdzimy. W praktyce zresztą formułowanie praw rejestrujących odbywa się w ten sposób. jeśli brak przesłanki.. że któreś S nie jest P. wynikają przesłanki głoszące. ale ewentualnie uzyskując wniosek o dużym zasięgu.lecz o wszystkich ssakach. zwane prawami rejestrującymi. formułujemy wniosek w przybliżeniu ogólny 4. S2 jest P. Nasuwają się przy tym dwie odmienne taktyki postępowania w tego rodzaju badaniach: 1) formułować twierdzenia uogólniające w sposób możliwie najbardziej ogólny (np. a następnie staramy się tymczasowo przyjęte twierdzenie obalić. wielce ryzykując popełnienie błędu..

Logika pragmatyczna. 133-149. cyt. Ajdukiewicz. ss.Szerzej o problematyce wnioskowań indukcyjnych patrz: K. wyd. 4 ..

gdybyśmy na podstawie przesłanek. Bardziej zasadnie można coś ogólnie mówić o sytuacji robotników w krajach kapitalistycznych. 100 robotników w Szwecji. Ważną jest sprawą. 100 robotników w Brazylii i 100 robotników w Republice Haiti. Im większą część przedmiotów danego rodzaju zbadaliśmy stwierdzając.np. że Roman . jaki jest stopień pewności wniosku uzyskiwanego we wnioskowaniu przez indukcję niezupełną. że w każdej grupie. by przypuszczać. Nierozsądny byłby nasz wniosek indukcyjny. że pominęliśmy w badaniu te przedmioty danego rodzaju. że mają one wszystkie określoną cechę. że nasz wniosek ogólny opiera się na jakiejś obiektywnej zależności między zjawiskami. które owej cechy nie posiadają. która może być związana z przynależnością tych przedmiotów do klasy P5. czy też 100 spośród 1 000 000 przedmiotów danego rodzaju. stwierdzających pewne ogólne prawidłowości obserwowane w danej dziedzinie faktów (np. że w XIX wieku w Polsce każde powstanie kończyło się klęską) od praw naukowych. 100 robotników w Belgii. Prawdopodobieństwo wniosku otrzymanego przez indukcję niezupełną rośnie w miarę zróżnicowania badanych przedmiotów klasy S pod względem przejawiania jakiejś takiej cechy. niż gdybyśmy zbadali sytuację 10000 robotników pracujących w przemyśle maszynowym w Szwecji. 100 robotników w Grecji. czy mamy jakieś rzeczowe podstawy. Wiele czynników wpływa na to. jeśli się zbadało sytuację 100 robotników w Anglii. tym mniej jest szans na to. która zdobyła władzę.Odróżnia się przy tym zwykłe generalizacje zdań o poszczególnych faktach występujących w określonym miejscu i czasie (generalizacje historyczne . wzrasta odsetek karierowiczów). choćby to były twierdzenia w przybliżeniu ogólne. czy zbadaliśmy 100 przedmiotów spośród ogółem 200. między przynależnością do przedmiotów określonego rodzaju a wykazywaniem określonej cechy. jaką część przedmiotów danego rodzaju zbadaliśmy: np. Problem istotny leży przede wszystkim w tym.

A.ponieważ taką barwę włosów miał każdy z dotąd znanych nam Romanów. s. Spostrzeżenia nie dają nam tedy gotowych. Nie ma bowiem żadnych podstaw. wyd.. gdy chcemy ustalić. informują nas jednocześnie o wielu różnych cechach spostrzeganych przedmiotów. jest blondynem. cyt.. § 3. 39. że osobnik x jest P. uporządkowanych zestawień przesłanek: S1 jest P. ale powstaje niejednokrotnie poważny kłopot. Roman B. że choć dobrze znamy poszczególne fakty. H. że każde S jest P. Logika indukcji. Roman C. wnioskowali. które od razu pozwalałyby na wniosek indukcyjny. by spodziewać się jakiegoś związku pomiędzy takimi cechami. S2 jest P. nie umiemy sformułować twierdzenia.. jest blondynem. których dokonujemy. Kanony indukcji Spostrzeżenia.. Stwierdzamy. 5 Por. Mortimer. że osobnik y jest P itd. jak noszenie imienia „Roman” i posiadanie określonego koloru włosów. do jakiej to wspólnej klasy S można by zaliczyć osobnika x i osobnika y. . iż każdy człowiek noszący imię Roman jest blondynem . . Niejednokrotnie więc bywa tak. Sn jest P. jest blondynem. które te ustalone przez nas fakty ujmowałoby w sposób ogólny. i osobnika z itd..

nieodpowiednią wilgotność. A więc np. B. „ „ „ „ „ „ B.. Spośród kanonów indukcji. 1. które. sformułowanych przez angielskiego logika z XIX w. nieodpowiednie nasłonecznienie czy florę bakteryjną gleby. Podamy je jednak w sformułowaniu uproszczonym i uogólnionym 7. Dla zastosowania kanonu zgodności trzeba najpierw kolejno notować nasze obserwacje co do występowania zjawiska Z łącznie z innymi zjawiskami podejrzewanymi o to.Ważną dla nas sprawą jest więc wykrycie zależności między występowaniem zjawisk dwóch różnych rodzajów. C. że w pewnym momencie coś ma cechę S. D. iż trzeba wpaść na pomysł. iż mają istotny związek ze zjawiskiem Z. między tym. C. Johna Stuarta Milla. E przy braku A 3. kanonami indukcji eliminacyjnej. C. czy granulację gleby itd. że ma ono w tym momencie cechę P. E przy braku B . omówimy tu: 1) kanon jedynej zgodności. nieodpowiednią temperaturę. D. Chcąc ustalić. czy skład chemiczny gleby. Zapoznamy się tu z tzw. a kanony służą tylko do wyeliminowania okoliczności nieistotnych. jak wykrywać związek między występowaniem zjawisk pewnego rodzaju a występowaniem zjawisk innego rodzaju6. być przyczyną zjawiska Z. musimy najpierw sporządzić listę zjawisk. np. 3) kanon zmian towarzyszących. E 2. co ewentualnie może być okolicznością istotną. to podejrzenia nasze muszą objąć obecność jakichś szkodliwych owadów. mogą mieć istotny związek.. a tym. 2) kanon jedynej różnicy. Zjawisko Z występuje razem ze zjawiskami A. jeśli chodzi o zjawisko usychania roślin na pewnym polu. jakie to inne zjawiska mają istotny związek z występowaniem zjawiska Z. „ „ „ „ „ „ A. W tym właśnie leży słaby punkt kanonów indukcji. które są pewnymi ogólnymi wskazówkami. jak podejrzewamy. D.

J. 1. IX – XVIII. C. czy przy następnej obserwacji nie okaże się. Jadł innym razem zupę ogórkową.S. Warszawa 1962. wypił kieliszek wódki. zjadł ciasto i potem bolała go wątroba. ss. E „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ A. A. Co ma istotny wpływ na stan jego wątroby? Przypuszczalnie ów każdorazowy kieliszek wódki. „ „ „ D przy braku E „ „ „ E przy braku D „ „ „ przy braku A. Innym znów razem jadł rybę i wypił kieliszek wódki i bolała go wątroba. B. t. D „ „ „ przy braku A. bo nie wiadomo. Dyrektywę. Szaniawskiego we Wstępie. B. jak wpaść na pomysł rozwiązania określonego problemu. 600 i n. ss. E B. bowiem tylko C powtarzało się we wszystkich przypadkach. 7. C. B. 6. D „ „ „ przy braku B. C. Mówimy „prawdopodobnie”. kompot i potem bolała go wątroba. podczas gdy inne nie występowały stale . wypił kieliszek wódki. System logiki dedukcyjnej i indukcyjnej. Mill. Ktoś jadł zupę pomidorową. a wśród owych zjawisk stale występowało zjawisko X. C. 7 Por. a także uwagi krytyczne K.. nazywa się dyrektywą heurystyczną. że widocznie okoliczność C ma istotny związek z występowaniem zjawiska Z. 5. Możemy więc sformułować następująco kanon zgodności: Jeżeli zjawisko Z występowało jednocześnie z różnymi zjawiskami podejrzanymi o związek z tym zjawiskiem. baraninę. cielęcinę. 8. że 6 . E A. C.4. D Na podstawie tych obserwacji możemy domyślać się.to prawdopodobnie zjawisko X ma istotny związek ze zjawiskiem Z.

kilkakrotnie popełniono podobnego rodzaju kradzież z magazynu. to najprawdopodobniej przeciw Janowi trzeba skierować podejrzenia. Któż jest brudasem? Najprawdopodobniej Jan. Jeśli np. że każda z tych kradzieży wiąże się z jego obecnością w magazynie. Zjawisko Z występuje. E. Nie ma jednak co do tego bynajmniej pewności.to prawdopodobnie zjawisko X ma istotny związek ze . i stale nie występowało.) Możemy więc sformułować kanon jedynej różnicy: Jeżeli zjawisko Z stale występowało. Jest to wada wszystkich kanonów indukcji. to nie wykryjemy jej drogą eliminacji. gdy nie wystąpiło zjawisko X. Kiedy Adam wyjechał na urlop. Kanony indukcji są tylko podstawą przypuszczeń. Jeśli nasze podejrzenia nie obejmą okoliczności istotnej. iż np. lecz brak C. C. ale w każdym przypadku był obecny w magazynie Jan. E. D. B. B. To samo było w czasie urlopu Bogdana. do którego mieli dostęp różni ludzie. raz inni. to zawsze było czysto. mimo że nie wystąpiło zjawisko X. jeśli tylko w biurze pozostawał Jan-śmieciuch. przyczyną zjawiska Z mogło przecież zostać nie objęte naszymi podejrzeniami. choć inne poprzednio występujące zjawiska zachodziły również i w tych przypadkach . było brudno. Kanon jedynej różnicy możemy zastosować. codziennie w biurze na ziemi leżały niedopałki papierosów. że prawdopodobnie zjawisko C ma istotny związek z występowaniem zjawiska Z. Przypuszczamy wtedy. gdy wystąpiło zjawisko X. 2. Gdy Jan wyjechał na urlop. Przebywało tam stale pięć osób. a zjawisko będące istotną np. gdy zachodzą zjawiska A. Zjawisko Z nie występuje. D. raz tacy. kierując podejrzenia na Jana. Damiana.zjawisko Z wystąpiło. gdy zachodzą zjawiska A. (Możemy to sprawdzić dodatkowo metodą zgodności. gdy wielokrotnie zaobserwujemy. bo mogli kraść różni ludzie. a reszta została.: 1. Np. Czesława.

Jeśli np. który z nich odpowiada temu palnikowi. że w każdej z nich proces fermentacji postępuje z inną szybkością. drugą . a trzecią . Widocznie zamknięcie drzwiczek ma wpływ na płomień. iż widocznie zjawisko C pozostaje w istotnym związku ze zjawiskiem Z.zjawiskiem Z. gdy zaś przekręcamy w prawo. Kanon zmian towarzyszących głosi: Jeśli zjawisko Z ulega zmianom odpowiednio do zmian. że w miarę jak przekręcamy ów kurek w lewo. gdy w tych warunkach zamkniemy drzwiczki. w zwykłych warunkach rozpalimy w piecu i zostawimy niedomknięte drzwiczki. której przez przeoczenie nie objęliśmy naszymi badaniami. Widocznie położenie tego właśnie kurka ma istotny wpływ na palenie się gazu na tym właśnie palniku.w temperaturze 25 stopni. Np. to rozpala się silniej. to płomień znika. to należy . Prawdopodobnie . płomień przygasa. Jeśli do trzech różnych probówek wrzuciłem trzy równe grudki drożdży i do każdej nalałem roztworu cukru o tej samej mocy. to prawdopodobnie zjawisko X ma istotny związek ze zjawiskiem Z. zaobserwowaliśmy.w temperaturze 20 stopni. to węgiel pali się jasnym płomieniem. Kanon zmian towarzyszących możemy zastosować. pali się jeden z czterech palników kuchenki gazowej. podczas gdy inne towarzyszące zjawiska pozostają bez zmian. które zachodzą w zjawisku X. ale nie wiadomo. jeżeli np. Kręcimy jednym z kurków (inne pozostają bez zmiany) i stwierdzamy. iż: Przypuszczamy wtedy. i stwierdziłem. następnie zaś pierwszą probówkę umieściłem w temperaturze 15 stopni. Są cztery kurki.bo może tymczasem uległa też zmianie jakaś istotna dla występowania zjawiska Z okoliczność.

Millem łączy się kanony indukcji z wykrywaniem związków przyczynowych. cyt. które współwystępują ze zjawiskami badanego rodzaju.S. wyd. gdzie za J. Oczywiście ten wniosek nie wynika z przesłanek. 154. może być więc zgoła fałszywy. iż w tych granicach temperatury zmiany jej mają istotny wpływ na szybkość procesu fermentacji. s. który napotykamy. K. Zwrócić należy uwagę. Nigdy bowiem nie jesteśmy w stanie objąć naszymi obserwacjami wszelkich zjawisk. to stąd rodzi się przypuszczenie. iż na jedenastej stacji też są kwiaty. S2 jest P. czyli wskazówkami heurystycznymi. Mogą one jednak. § 4. Jedna z nich polega na tym. a tu wniosek dotyczy tylko następnego S. które napotykamy. by objąć obserwacjami odpowiedni krąg okoliczności. przedmiot Sn+1 z kolei też będzie miał własność P. skłaniamy się do myśli. jak wpaść na pomysł przeprowadzenia określonego rodzaju wnioskowania. Ajdukiewicz.. wreszcie na dziesiątej. iż następny przedmiot rodzaju S. przybierać charakter dyrektyw inferencyjnych wnioskowania dedukcyjnego8. . które towarzyszą zjawiskom badanego rodzaju. Por.. Jeśli na pierwszej stacji kolejowej są kwiaty. Przy indukcji był inny wniosek: że w ogóle każde S jest P. przy przyjęciu określonych założeń dodatkowych. Sn jest P. które mogą występować w kilku odmianach. że S1 jest P. choć przesłanki były prawdziwe.. Wnioskowanie z analogu Do wnioskowań uprawdopodobniających zaliczyć można wnioskowania z analogii. Logika pragmatyczna. na drugiej..przypuszczać. Podstawową trudność w stosowaniu kanonów indukcji stanowi to. iż z punktu widzenia przyjmowanego powszechnie w naukach prawnych nie można traktować związku przyczynowego jako po prostu związku stałego następowania zjawisk. iż wiedząc. na trzeciej. 8 . Kanony indukcji w przedstawionym tu ujęciu są wskazówkami.

to i w drugim o to dbają. stare miasta w rolniczych okręgach Wielkopolski są czysto utrzymane). dobieranej do tych tez drogą indukcji (a więc np. ani w drugim kierunku: jest to zazwyczaj tylko dobieranie do danych tez jakiejś nowej. twierdzenia. Przy wnioskowaniu z analogii między przesłankami a wnioskiem nie zachodzi stosunek wynikania ani w jednym. starym miastem w rolniczym okręgu Wielkopolski i że te same cechy ma Środa. jest łysy. że nie ma żadnego związku między imieniem jakiejś osoby. ze względu na . Skoro Śrem i Środa należą do miasteczek pod wieloma względami podobnych. to zapewne ludzie w nich żyjący mają podobne nawyki i można się domyślać. bo wiadomo powszechnie. wnioskujemy. iż Śrem jest niewielkim. że jeśli w jednym z nich ludzie nawykli dbać o czystość.Ponieważ pierwszy świadek nosi imię Jan. Gdyby natomiast ktoś wnioskował w taki sposób: .to byłoby to wnioskowanie całkowicie bezpodstawne. że między cechami. D i jest P. Podstawą tego rodzaju wnioskowań jest przypuszczenie. Stąd wiedząc. C. o których mowa. C. Ale (odmiennie niż w przypadku indukcji) nie jesteśmy obowiązani odrzucić wniosku. stanem owłosienia jej czaszki i jej prawdomównością. wnosi. D. iż wszystkie one są następstwami jakiegoś twierdzenia. takiej. który też ma cechy A. że następny przedmiot badanego rodzaju będzie miał daną cechę. więc i ten drugi świadek kłamie” . ktoś wie. a przy tym kłamie. zachodzi jakiś związek rzeczowy. a drugi świadek również nosi imię Jan i jest łysy. iż wszystkie niewielkie. że i Środa jest miastem czysto utrzymanym. przynależy do klasy P. że przedmiot S2. B. który ma cechy A.Inna odmiana wnioskowania z analogii polega na tym.. iż znając przedmiot S1. że Śrem jest miastem czysto utrzymanym. Np. B. które nadawałoby się do roli racji.

iż człowiek. Który z tych uczonych w większym stopniu. Pewien uczony stwierdził na materiale 1000 świnek morskich. Podaj przykład wnioskowania przez indukcję zupełną oraz wnioskowania przez indukcję niezupełną. Stwierdzono więc. których zatrzymano za awantury na ulicy. ani też odrzucić wniosku. i okazało się. 3. Czy fałszywość wniosku we wnioskowaniu indukcyjnym przesądza o fałszywości którejś. co u świnek morskich. jeśli brak w jego pożywieniu owej witaminy? Dlaczego? 5. Zbadano 100 ludzi. w stu przypadkach. Ktoś stwierdził. iż co do jakiejś cechy przedmioty te się różnią. że portfel wyciągnięto mu w tramwaju. i stąd doszedł do wniosku. że przedmiot co do wielu cech podobny do innego będzie też podobny pod względem nie zbadanej jeszcze cechy. Twoim zdaniem. iż któryś ze zbadanych dotąd przedmiotów tej cechy nie miał. że nie ma portfela w kieszeni. biorąc po 10 okazów z każdego gatunku i otrzymując za każdym razem te same następstwa. który ma skłonność do picia alkoholu. określonej.to. Wysnuto stąd wniosek. Inny uczony przeprowadził to samo doświadczenie na 10 różnych gatunkach zwierząt. do której go poprzednio włożył. urządzał awantury na ulicach. iż każde zwierzę choruje. Czy uważasz ten wniosek za należycie uzasadniony? Jak motywujesz odpowiedź? 6. że każdy z nich wykazuje skłonność do nadużywania alkoholu. uprawdopodobnił tezę. z przesłanek jednostkowych? 4. iż u każdej powstawały charakterystyczne schorzenia w sytuacji braku pewnej witaminy w pożywieniu. Ktoś idąc ulicą wśród domków robotniczych . a co następstwem? Czy to wnioskowanie niezawodne? 2. choć stwierdziliśmy już. Jaki to rodzaj wnioskowania? Co tu jest racją. Zadania 1. iż każdy alkoholik urządza awantury na ulicach.

Który wniosek wydaje się bardziej uzasadniony i dlaczego? 7. jeśli wiadomo. jak stosowałeś kanony indukcji w poszukiwaniu rozwiązania. że takie skrzynki znajdują się na każdej stacji tej linii kolejowej. 9. że zakochani starają się być zawsze razem. W pewnym domu wypoczynkowym stale spotykały się przy stole te same osoby. iż wszystkie lewe buty z danej setki są większe? Dlaczego? 8. że w kolejno następujących po sobie dniach siedzieli przy stole: Opisz. Takie same wyniki dały oględziny 4 par butów z setki butów sporządzonych ręcznie przez różnych rzemieślników pracujących w pewnej spółdzielni. że w każdym z pięciu pierwszych domów stoją na oknach skrzynki z pelargoniami. brakowało jedynie tych. iż w miejscu.zauważył. które brały udział w wycieczce zorganizowanej w danym dniu. gdzie strumień . a zanotowano. Była wśród nich para narzeczonych. Kto z kim był zaręczony. Zbadano 4 pary butów wybrane na chybił trafił z setki butów sporządzonych maszynowo w pewnej wytwórni i w każdej z nich lewy but okazał się większy od prawego. Ustalono związek między górnym a dolnym biegiem pewnego strumienia w ten sposób. i wysnuł wniosek. W pewnej podgórskiej okolicy było wiele strumieni. W którym przypadku bardziej prawdopodobny byłby wniosek. by wynurzyć się spod ziemi dopiero po kilkunastu kilometrach. że we wszystkich domach na tej ulicy stoją na oknach skrzynki z pelargoniami. Ktoś inny zauważył skrzynki z pelargoniami na pięciu pierwszych stacjach kolejowych pewnej linii i wysnuł stąd wniosek. które znikały w rozpadlinach skał.

niebieskiego. wsypano najpierw dużą ilość barwnika czerwonego. Czy poprawna jest definicja: „Wnioskowanie redukcyjne jest to wnioskowanie przebiegające od wniosku do przesłanek”? .na niebiesko.znikał pod ziemią. iż poniżej jednej z rozpadlin płynęła woda najpierw zabarwiona na czerwono. Kilkunastu osobników objęto podejrzeniami. sprawdzając. czy przebywali w osadzie w kolejne soboty wieczorem. Jak się przedstawia sprawność świec w tym silniku? Wskaż tok rozumowania. Jaki kanon indukcji stanowił podstawę wykrycia związku? 10. po czym po dwóch godzinach zaobserwowano. Oczywiście uzyskano dane tylko fragmentarycznie sprawdzone. Przy wyłączeniu drugiej świecy silnik pracuje. które uważać można za rozsądne. Wskaż. stosunkowo odległej od innych ośrodków. stwierdzono kilka przypadków w identyczny sposób popełnionych zabójstw kobiet. Podaj przykład takiego wnioskowania z analogii. przy wyłączeniu pierwszej albo trzeciej . potem .gaśnie. Jak wykorzystać zebrany materiał w celu skoncentrowania dalszego śledztwa? 11. potem na żółto. 14. dlaczego. i takiego wnioskowania z analogii. Czym się różni wnioskowanie przez indukcję niezupełną od wnioskowania z analogii opartego na tychże samych przesłankach? Czy z wniosku uzyskanego drogą analogii wynikają przesłanki tego wnioskowania? 13. w którym wniosek w znikomym tylko stopniu byłby uprawdopodobniony przez przesłanki. po pewnym czasie . wreszcie barwnika żółtego. W dużej przemysłowej osadzie. Trzycylindrowy silnik samochodu pracuje na wolnych obrotach. kiedy to dokonane zostały zabójstwa. Sprawca nie pozostawił żadnych merytorycznie istotnych dla zidentyfikowania go śladów. 12. jeśli chociażby dwie świece dają iskrę.

Ale myślenie nasze może być kierowane z góry wyznaczonymi zadaniami. Zatem trzy kąty. wnioskowanie nasze może mieć z góry wyznaczony cel. Myślenie spontaniczne a myślenie kierowane zadaniami W tej chwili przypadkowo spojrzałem przez okno i za rogiem ulicy mignął mi czerwony samochód jadący z głośnym dźwiękiem syreny. prosił mnie znajomy uczeń. Może to być przykład myślenia spontanicznego. są równe odpowiednim kątom trójkąta przy boku przeciwległym. tak jak niezamierzone było moje przypadkowe spostrzeżenie. . które mają wspólny wierzchołek w tym wierzchołku trójkąta. Narysowałem więc sobie przez wierzchołek trójkąta prostą równoległą do przeciwległego boku i teraz wnioskuję: kąty. przez który przeprowadziliśmy równoległą. w którym dokonując wnioskowań nie stawiamy sobie określonych celów do osiągnięcia. że jeśli jedzie czerwony samochód z syreną. Teraz moje wątpliwości znikły. jak by się tu upewnić. do którego ma zmierzać. jak by to wywnioskować z tego. czy dobrze rozwiązał zadanie geometryczne.Rozdział XVI MYŚLENIE KIEROWANE Z GÓRY POSTAWIONYMI ZADANIAMI § 1. a to w rezultacie wnioskowań kierowanych z góry postawionym zadaniem: rozstrzygnąć taką a taką wątpliwość. że oto straż pożarna spieszy gdzieś do pożaru. co mi jeszcze z geometrii pozostało w głowie. Oto np. to straż pożarna spieszy do pożaru. bo są to kąty naprzemianiegłe wewnętrzne. a w sumie dają kąt półpełny (180°). które ta prosta utworzyła z bokami trójkąta. są zawsze odpowiednio równe trzem kątom trójkąta. nasunął mi się w sposób zupełnie niezamierzony. W związku z tym w pewnej chwili ogarnęła mnie wątpliwość. Mój wniosek. Narysowałem sobie jakikolwiek trójkąt i myślę. czy aby rzeczywiście suma kątów trójkąta równa się kątowi półpełnemu. czy rzeczywiście suma kątów trójkąta tyle wynosi. by sprawdzić. Wiadomo.

iż w okradzionym mieszkaniu znaleziono odciski palców danej osoby. Wobec wątpliwości. Znaleziono zwłoki noworodka. czy fałszywe. że dana osoba była w okradzionym mieszkaniu. Rozstrzygnięcia. czy takie a takie zdanie jest prawdziwe. z której można by to zdanie dedukcyjnie wywnioskować. przy myśleniu kierowanym z góry postawionymi zadaniami otrzymujemy jakieś określone zdanie p. Dowodzenie wprost i nie wprost Dowodzenie jest to rozumowanie polegające na tym. że dana osoba była w tym mieszkaniu. 2) zadania wyjaśnienia: „dlaczego jest prawdą. to znaczy znaleźliśmy dla tego zdania rację uznaną za prawdziwą. szukać możemy drogą dowodzenia lub drogą sprawdzania. czy dana osoba była w mieszkaniu. że p”?. a . czy jest ono prawdziwe. by z prawdziwości owej racji wnioskować o prawdziwości owego pierwszego zdania (zdania dowodzonego. dlaczego tak jest. o którym mamy orzec. czy dane zdanie jest prawdziwe. kto łatwiej znajdzie uzasadnienie dla wypowiedzianej przez siebie prawdziwej tezy? Ten. to znaczy . że p”? W odróżnieniu od przypadków myślenia spontanicznego. w którym popełniono kradzież. iż uważając jakieś zdanie za wątpliwe szukamy dlań racji wśród zdań poprzednio uznanych za prawdziwe. to był w tym mieszkaniu. Z tego więc możemy wnioskować dedukcyjnie (a więc niezawodnie).rozstrzygnąć. lub też odpowiedzieć na pytanie. z którego wynikałoby. Trzeba rozróżniać co najmniej dwa rodzaje takich zadań: 1) zadania rozstrzygnięcia: „czy prawdą jest. Wiadomo. W materiale zgromadzonym w toku śledztwa znajdujemy ustalenie. szukamy jakiegoś zdania.z jakiej racji to zdanie wynika. Udowodniliśmy to zdanie. Komu będzie łatwo dowodzić. jak głosi to zdanie. czy fałszywe. kto ma więcej wiadomości o świecie i kto zna związki wynikania. następstwa). § 2. że jeśli ktoś pozostawił odciski palców w pewnym mieszkaniu.

że wynika ze zdania q. by uznać prawdziwość zdania q. a więc prawdą jest. rozdz. które nas interesuje. dowodu tą drogą nie potrafiłby przeprowadzić. iż jeśli zwłoki zawierają powietrze. że q” jest zdaniem fałszywym. Czy prawdziwe jest zdanie: „Ten noworodek urodził się żywy”? Prokurator chciałby to udowodnić. że wynika ono ze zdania r. którego wartości uprzednio nie zbadaliśmy. w którym chcemy . Czynność dowodzenia może się składać z wielu członów. Wiemy o nim wszakże. który wie. W dowodzeniu takim wnioskujemy dedukcyjnie o prawdziwości zdania dowodzonego odwołując się do dokonanego stwierdzenia.zdania r. Mamy więc podstawę. bierzemy pod uwagę jego negację (nie jest tak. o którym była mowa. że negacja dowodzonego zdania ma fałszywe następstwa. Opieramy się w tym przypadku na modus tollendo tollens oraz na zasadzie podwójnego przeczenia (por. Chcąc . co wystarczy do uznania za prawdziwe zdania s. czy zdanie r jest prawdziwe. a mianowicie wnioskowania. Wiemy jednak. Jeśli uda się nam znaleźć fałszywe następstwa zdania „nie jest tak.jeśli się nam to uda stwierdzić to właśnie następstwo. Taki prokurator. to noworodek urodził się żywy. że q. ale nie wiemy. chcemy dowieść zdania s. że zdanie q wynika ze zdania p. powoła się tylko na stwierdzenie sekcji i na związek wynikania. Wiemy tyle. z łatwością to udowodni. że q. iż prawdą jest. Dowodzenie polega w końcowej swej fazie na przeprowadzeniu pewnego wnioskowania dedukcyjnego zaplanowanego w określony sposób. co jest równoważne stwierdzeniu. iż nie jest tak. Prokurator nie obeznany ze związkiem wynikania. to widocznie zdanie „nie jest tak.sekcja zwłok stwierdziła obecność powietrza w płucach i w przewodzie pokarmowym. że q”. jako wynikającego ostatecznie ze stwierdzonego zdania p. na tej podstawie . Chcąc tedy udowodnić zdanie q nie wprost. że nie jest tak. Szczególną odmianą dowodzenia ze względu na tok prowadzenia dowodu jest dowodzenie nie wprost (dowodzenie apagogiczne). które uprzednio zostało przez nas uznane za prawdziwe. Np. że q) i szukamy jej następstw. VII § 2).

Skoro następstwo negacji dowodzonej tezy okazało się fałszywe. błąd formalny we wnioskowaniu. Jeżeli adwokat twierdzi wobec sądu. że jego klient nie popełnił oszustwa. który polega na przyjmowaniu za przesłankę zdania niepewnego. skoro ma to być wnioskowanie dedukcyjne. lecz któremu łup odebrano przy wyjściu z . zakładam. jeżeli jego szkodliwość jest znikoma. Możemy też popełnić błąd zwany petitio principii (w dosłownym przekładzie: żądanie zasady). bo jest człowiekiem na tyle uczciwym. Szczególną postacią błędu petitionis principii jest błędne koło w dowodzeniu. to dowodzona teza jest prawdziwa. Broniąc oskarżonego. że kupiona na targu gęsta śmietana nie jest fałszowana mąką. który ukradł coś w zakładzie pracy. o nie zbadanej jeszcze wartości logicznej. Przy dowodzeniu można nadto popełnić szczególny błąd zwany ignoratio elenchi (nieznajomość tezy dowodzonej). Polega on na tym. które polega na przyjęciu za przesłankę tego. Dowodząc możemy popełnić błąd materialny. Wniosek wysnuty z takiej niepewnej przesłanki nie musi być wprawdzie fałszywy. co ma być dowiedzione. to takie dowodzenie kryje w swej strukturze błędne koło. że jest fałszowana mąką. co dopiero ma być wywnioskowane w danym dowodzeniu. A że po próbie zabarwienie takie nie wystąpiło. że czyn zakazany może nie być karany. przyjętego za prawdziwe bezpodstawnie. Wiadomo. a także. nie jest należycie uzasadniony.udowodnić. to po zmieszaniu kropli śmietany z kroplą jodyny wystąpiłoby zabarwienie granatowe. lecz jest niepewny. że na pewno nie popełniłby takiego czynu. więc w badanej śmietanie nie ma domieszki mąki. Jeśli byłaby fałszowana mąką. że dowodzi się czego innego niż to.

że Jan coś niecoś umie. popełnia ignoratio elenchi. a stąd dedukcyjnie (według modus tollendo tollens) wnioskujemy o fałszywości sprawdzanego zdania jako racji. że jeśli ktoś się uczciwie uczy. że Jan się rzetelnie uczył.zakładu. . że sprawdzane zdanie jest fałszywe. że czyn oskarżonego jest w znikomym stopniu szkodliwy społecznie. by z ich prawdziwości wnosić o prawdopodobieństwie owego wątpliwego zdania albo z fałszywości następstwa wnosić o fałszywości owego pierwszego zdania (zdania sprawdzanego. czy Jan rzetelnie się uczy. sprawdzanego przez nas zdania znajdujemy następstwa prawdziwe i wtedy redukcyjnie (a więc zawodnie) wnioskujemy o prawdziwości sprawdzanego zdania z tym większym prawdopodobieństwem. A jeśli stwierdzę. iż zakład pracy nie poniósł z tego powodu żadnej straty. Jeśli się okaże. sprawdzenie z wynikiem pozytywnym nie daje pewności. czy się rzetelnie uczył. Nie wiem. albo też: 2) dla sprawdzanego zdania znajdujemy jakieś następstwo fałszywe. a może (co rzadko bywa) tylko szczęśliwie zapamiętał to i owo i trafnie te wiadomości powiązał. że nie powstała faktyczna strata materialna zakładu pracy. Widać Jan nie uczył się rzetelnie. racji). Sprawdzanie Sprawdzanie jest to rozumowanie. Jeśli jednak postawię mu wiele pytań i na każde odpowie trafnie. § 3. Sprawdzenie z wynikiem negatywnym daje więc pewność. będzie bardzo duże. które polega na tym. a dowiódł. to prawdopodobieństwo. szukamy jego następstw. ale wiadomo. że coś niecoś umie? To nie przesądza o tym. że nieprawda. to fałszywość następstwa przesądza niezbicie o fałszywości racji. Miał bowiem dowieść. pytam go o to i owo z danej dziedziny. bo jest spryciarz. dwie możliwości: 1) d1a wątpliwego. im więcej i im bardziej różnorodnych znaleźliśmy następstw sprawdzanego zdania. Są tu. adwokat dowodzący. czy Jan się rzetelnie uczy. Chcąc tedy sprawdzić. iż uważając jakieś zdanie za wątpliwe. jak widać. Może się uczył. A to przecież nie to samo. to coś niecoś umie.

gdyż wiem. I racja. to znaczy uznaję za prawdziwe zdanie: „Jan wyraźnie unika Piotra”. że blondynami są wszyscy Wiśniewscy. stwierdzam fakt. to zdanie. moja czynność myślowa polegała tylko na powiązaniu tych zdań. Lecz jeśli pierwszy napotkany członek tej licznej rodziny okaże się blondynem. Moje wiadomości dostarczają racji dla zdania: „Jan unika Piotra” . że jeśli ktoś czymś uraził inną osobę. na wskazaniu. że są one względem siebie racją i następstwem. Np. że pierwszy napotkany Wiśniewski jest blondynem.ale uprawdopodobnią. to jeszcze wcale nie możemy być pewni. Wyjaśnianie polega na wskazaniu racji dla zdania. dlaczego jest tak. wynikałoby następstwo. ani też sprawdzać zdania p odwołując się do prawdziwości zdania q. ale chodzi mi o .już wiem. Z tego. że prawdą jest zdanie p i prawdą jest zdanie q. jak dane zdanie głosi. Wiadomo mi. to ta osoba unika go. Nie potrzebuję tu dowodzić zdania q odwołując się do prawdziwości zdania p. Jedno wyjaśnia drugie. które stwierdziliśmy. Jeśli pierwszy napotkany Wiśniewski okaże się nie-blondynem. Wiadomo mi też. czy każdy z rodziny Wiśniewskich jest blondynem. Wyjaśnianie i hipotezy wyjaśniające Odmiennym rodzajem zadań myślowych niż zadania polegające na rozstrzyganiu o wartości logicznej jakiegoś zdania są zadania polegające na wyjaśnianiu. i następstwo w przypadku zwyczajnego wyjaśnienia były mi poprzednio znane jako zdania prawdziwe. że każdy. § 4. że Piotr dyskutował wczoraj z Janem na tematy zasadnicze i lekceważąco traktował przekonania Jana. Mam odpowiedzieć na pytanie: „Dlaczego tak jest?”. Nie wiemy. jest na pewno fałszywe. że Jan wyraźnie unika Piotra. że sprawdzane zdanie jest prawdziwe. że każdy Wiśniewski jest blondynem. dlaczego Jan unika Piotra.

Inaczej mówiąc. dlaczego czubek topoli wali się. iż zdanie q jest prawdziwe. zdanie H nazywamy hipotezą. to tak jakbym w rusztowaniu. Nie jest ona wywnioskowana redukcyjnie ze zdania Z. Ujrzałem silną błyskawicę. tym sprawniej mogę nie tylko wysnuwać wnioski z jednych faktów o drugich (z prawdziwości jednych zdań wnioskować o innych). posłyszałem bliski grzmot i zobaczyłem. które stwierdziliśmy doświadczalnie. ale też wyjaśniać jedne stwierdzone fakty przez inne stwierdzone fakty. Im więcej znam ogólnych praw przyrody czy praw życia społecznego. grzmot i widok walącej się topoli nie są tylko moimi złudzeniami. Wówczas uciekamy się do stawiania hipotez wyjaśniających. prowizorycznie tylko przyjęliśmy ją za zdanie prawdziwe. dodał jeszcze jedną belkę. że z koniunkcji hipotezy H z niektórymi zdaniami naszej wiedzy dotychczasowej wynika stwierdzone przez nas zdanie Z. bo jedno wyjaśnia drugie. Próbujemy mianowicie. ale znać związki między nimi. Poznając świat człowiek nie tylko chce stwierdzić zdania orzekające coś o poszczególnych faktach. bo to dopiero daje mu możność przewidywania. jeśli za pomocą innych stwierdzonych faktów mogę wyjaśnić pewien stwierdzony fakt. Tak nie jest. że jest . że błyskawica. przyjmujemy prowizorycznie hipotezę H dlatego. by stwierdzić. Nadto. Pozbyłem się teraz wątpliwości. jedno wiąże się z drugim. iż nie mogłoby być inaczej. kierując się tym. które już stoi. wzmacniającą jego całość.to. to wówczas z tego dodatkowego zdania H w połączeniu z innymi zdaniami naszej wiedzy W wynikałoby zdanie Z. że już sama prawdziwość zdania p przesądza. że czubek wysokiej topoli wali się na ziemię. Niejednokrotnie jednak faktów doświadczalnie przez nas stwierdzonych nie umiemy wyjaśnić za pomocą zdań poprzednio uznanych przez nas za prawdziwe. czy gdyby do zbioru zdań W juz uznanych przez nas za prawdziwe dołączyć jeszcze jedno zdanie H o nie ustalonej na razie wartości logicznej. na próbę niejako przyjęte. Łatwo mi wyjaśnić. To właśnie dodatkowe.

i atom sodu. że nastąpiło obniżenie się temperatury. Dzięki hipotezie wytłumaczyliśmy to zdanie. Z tej hipotezy i z poprzednio nagromadzonej przez nas wiedzy. że swobodnie poruszające się cząsteczki z ładunkiem elektrycznym dodatnim dążą w polu elektrycznym do bieguna ujemnego. jakby sód działał na otaczającą go wodę. czy hipoteza ta jest prawdziwa. to występuje mgła. ale skoro wielokrotnie stwierdzono. A więc okazało się. które chcemy wyjaśnić za pomocą hipotezy H. to słupek rtęci w termometrze opadłby.do dodatniego. bo obserwujemy tam reakcję taką. To. a naładowane ujemnie . Widzimy np. a wiemy. że następstwa tej hipotezy są prawdziwe. wynika zdanie o zaobserwowanym zjawisku. że (wobec nasycenia powietrza . a nie znaleziono następstwa fałszywego. że pewnego dnia jest mgła. naładowany ujemnie. a przy biegunie ujemnym zbiera się widocznie sód. to przy biegunie dodatnim wydziela się chlor. a to nie nastąpiło. Jeśli bowiem powietrze było nasycone wilgocią i temperatura obniżyła się. Jeśliby wystąpiło obniżenie temperatury. poprzednio przyjętych przez nas zdań. Czym to wyjaśnić? Wiemy wprawdzie. widocznie trzeba postawić inną hipotezę. naładowany dodatnio. to hipoteza ta staje się tak wysoce prawdopodobna. że gdy przepuszczamy przez roztwór chlorku sodu NaCl prąd elektryczny. Przez to samo nie zyskaliśmy jeszcze pewności. że nasza hipoteza jest fałszywa. może być zdaniem dotyczącym poszczególnego faktu. wymaga jeszcze sprawdzenia. ale z tego nie wynika zdanie opisujące zaobserwowane zjawisko. Stawiamy hipotezę. ale może też być zdaniem ogólnie stwierdzającym zaobserwowane fakty pewnego rodzaju. Oto przykład hipotezy: Zauważyliśmy. że nasza hipoteza (hipoteza dysocjacji elektrolitycznej) jest prawdziwa. Przyjmujemy więc na próbę taką hipotezę: Cząsteczka chlorku sodu rozpuszczonego w wodzie rozpada się na atom chloru. znaleźliśmy dla niego rację. Sprawdzamy. że w praktyce pewna. Zdanie Z. że ostatnio powietrze było nasycone wilgocią..przydatna do wyjaśnienia stwierdzonego przez nas zdania Z.

2) mamy jakąś wiedzę W. 5) ale ze zdania H (hipoteza) i zdań W łącznie zdanie Z wynika. które przyjmujemy tymczasowo za prawdziwe ze względu na to. a nie tylko na pytanie „dlaczego?”. 4) z samych zdań tworzących naszą wiedzę W zdanie Z nie wynika. tzn. określając hipotezę jako twierdzenie nie mające dostatecznego uzasadnienia w danej nauce.parą wodną!) mgłę wywołała przy niezmienionej temperaturze zmiana ciśnienia. Ogólnie przedstawia się to tak: 1) stwierdzamy. Należy zwrócić uwagę. 1 . które rozpatruje się jako odpowiedź na jakieś postawione w nauce pytanie. jest rozpowszechnione w naukach przyrodniczych. że prawdziwe jest zdanie Z o pewnym fakcie. iż słowo „hipoteza” bywa bardzo różnie rozumiane. iż owo zdanie w koniunkcji ze zdaniami naszej wiedzy stanowi rację dla zdań o faktach stwierdzonych w doświadczeniu1. 3) chcemy znaleźć zdanie. które stanowiłoby rację dla zdania Z. Znaczenie. W naukach humanistycznych często używa się tego słowa w szerszym znaczeniu. ustaliliśmy. że pewne zdania są prawdziwe. Hipotezą wyjaśniającą stawianą na podstawie naszej wiedzy nazywamy takie zdanie o nie ustalonej jeszcze wartości logicznej. które tu wskazujemy.

O znaczeniu hipotez dla praktyki prawniczej mowa będzie w rozdziale poświęconym logicznym podstawom uzasadniania wyroków sądowych. Umiejętne prowadzenie śledztwa polega w dużym stopniu na umiejętnym stawianiu hipotez, a następnie ich starannym sprawdzaniu. Istotną sprawą jest umiejętność określenia, w jakim stopniu dana hipoteza jest prawdopodobna, umiejętność sprawdzania hipotez i ewentualnie rozstrzyganie, jaką w danym przypadku przyjąć należy hipotezę spośród hipotez konkurencyjnych, to znaczy niezgodnych między sobą hipotez, które mogłyby służyć jako odmienne wyjaśnienia tych samych stwierdzonych przez nas faktów. Zwróćmy więc uwagę, iż hipoteza staje się tym bardziej prawdopodobna, im więcej znajdziemy jej prawdziwych następstw i im bardziej następstwa te są różnorodne. Przy czym przez sprawdzanie z wynikiem pozytywnym tym bardziej rośnie prawdopodobieństwo hipotezy, im mniej prawdopodobne wydawały się poprzednio owe znalezione kolejne następstwa hipotezy. Jeśli więc ktoś, by wyjaśnić fakt, że znikł pierścionek leżący na stole, stawia mało prawdopodobną hipotezę, że zabrała go przez otwarte okno sroka, to znalezienie tego pierścionka w jakimś sroczym gnieździe, fakt na ogół nieoczekiwany, znacznie zwiększy prawdopodobieństwo tej hipotezy (choć niewykluczone, że człowiek-złodziej, chcąc odwrócić od siebie uwagę, pierścionek tam umieścił). Znalezienie choćby jednego fałszywego następstwa pewnej hipotezy świadczy o jej fałszywości (z fałszywości następstwa wnosząc o fałszywości racji). Niewykluczone jednak, że błędna jest nie hipoteza, lecz inne zdania, które łącznie z hipotezą stanowią rację dla obserwowanych następstw, a które poprzednio mylnie uznaliśmy za prawdziwe. Gdyby nie udało się znaleźć takich znanych nam faktów, które pozwoliłyby obalić jedną z konkurencyjnych hipotez, trzeba zorganizować odpowiedni eksperyment, który pozwoliłby potwierdzić jedną z nich, a jednocześnie

obalić pozostałe (experimentm crucis). Zjawianie się larw much w gnijącym mięsie tłumaczono ongiś dwoma hipotezami: hipotezą samorództwa much z padliny i hipotezą, że larwy much pochodzą z jajeczek złożonych przez muchy. Ten, kto umieścił gnijące mięso w osłonie siatkowej uniemożliwiającej muchom dostęp do mięsa i wykazał, że nie ma larw much na mięsie, gdy muchy nie mają możliwości złożyć na nim jajeczek - wykonał experimentum crucis. Jeżeli pewne stwierdzone fakty można na gruncie naszej wiedzy wyjaśnić za pomocą jakiejś jednej tylko hipotezy (czy uzupełniającego się zespołu kilku hipotez), a wszelkie inne, konkurencyjne, hipotezy zostały przez nas obalone, to jest rzeczą rozsądną uznać tę hipotezę za prawdziwą - tak, jak uznaje się wniosek we wnioskowaniu redukcyjnym. Przyjmowanym hipotezom wyjaśniającym stawia się między innymi wymóg, aby nie były to hipotezy formułowane ad hoc, to znaczy takie, które nie nadają się do wyjaśniania jakichś innych faktów poza tym, którego wyjaśnienia właśnie szukamy („Opium usypia, bo opium ma moc usypiającą”). Nie zadowala nas też wyjaśnienie, dlaczego jakieś poszczególne S1 jest P, przez wskazanie, że zapewne wszystkie przedmioty rodzaju S są P.

§ 5. Teoria naukowa W zaczątkowej fazie rozwoju poszczególnych nauk twierdzenia formułowane przez te nauki gromadzone są w sposób nader przypadkowy. W dalszych jednak fazach rozwoju jakiejś nauki zmierza się w niej zazwyczaj do budowania teorii naukowej, do sformułowania uporządkowanego w pewien sposób zbioru zdań orzekających o badanej przez daną naukę dziedzinie rzeczywistości. Inaczej przedstawia się budowa teorii naukowej w dziedzinie nauk formalnych, takich jak matematyka czy logika formalna, a inaczej w naukach empirycznych, takich jak nauki przyrodnicze czy społeczne. W naukach formalnych teoria tworzy ostatecznie system aksjomatyczny (por. rozdz. XIV § 9), który jest zbiorem zdań wyprowadzonych w określony sposób z jakichś przyjętych na początku bez dowodu zdańaksjomatów. Uzasadnia się tedy, że dane zdanie należy do danej teorii, jedynie w ten sposób, że wskazuje się, iż jest ono aksjomatem systemu albo twierdzeniem wyprowadzonym z aksjomatów. Spostrzeżenia natomiast, np. w geometrii, nie mają same przez się mocy uzasadniającej; mogą być tylko środkiem heurystycznym, wskazówką naprowadzającą, iż należałoby dążyć do wywnioskowania takiego a takiego twierdzenia z odpowiednio przyjętych aksjomatów. W naukach formalnych zmiana teorii nastąpić może przez zmianę dotychczasowych aksjomatów (np. geometria nieeuklidesowa różni się od geometrii Euklidesa tym, że odrzuca jeden z pewników tej ostatniej) lub przez zmianę dyrektyw inferencyjnych, reguł dotyczących sposobu wyprowadzania twierdzeń danego systemu z aksjomatów. W naukach empirycznych struktura teorii naukowej jest odmienna, rozbieżne są też w pewnej mierze koncepcje uczonych w tej dziedzinie. Toczą się m.in. spory o rolę dwóch rodzajów zabiegów poznawczych splatających się przy konstruowaniu teorii empirycznej, a mianowicie: uzasadniania zdań teorii za pomocą wnioskowań

redukcyjnych oraz wyjaśniania zdań stwierdzonych doświadczalnie. Według koncepcji określanych mianem indukcjonizmu podstawową sprawą w budowaniu teorii w naukach empirycznych jest nagromadzenie odpowiedniego zasobu zdań jednostkowych opartych na odpowiednio krytycznych spostrzeżeniach i formułowanie na tej podstawie, za pomocą indukcji, praw rejestrujących ściśle ogólnych (nie zawierających, choćby domyślnie, nazw indywidualnych, takich jak ,,w Polsce”, ,,w XIX wieku”) czy też generalizacji historycznych odnoszących się do określonego czasu i miejsca. Następnie podejmuje się próby wyjaśniania zdań stwierdzających te prawidłowości, a to przez stawianie odpowiednich hipotez wyjaśniających, które następnie poddawane być powinny wielostronnemu sprawdzeniu. Jeśli próba obalenia takich hipotez nie udaje się, zalicza się je do twierdzeń uznawanych w danej nauce za prawdziwe (choć odwoływalnych w przypadku, gdyby nowe poznane fakty dały podstawę do ich obalenia). Dla wyjaśnienia tego rodzaju hipotez formułuje się hipotezy wyjaśniające wyższego rzędu, aż uzyska się taki stan uporządkowania zdań danej nauki, że wszystkie znane w niej zdania spostrzeżeniowe i zdania rejestrujące prawidłowości ogólne znajdą wyjaśnienie w postaci jakiegoś nielicznego zespołu naczelnych hipotez zgodnych między sobą. Mówi się wtedy o zbudowaniu empirycznej teorii zjawisk danego rodzaju. Natomiast przedstawiciele antyindukcjonizmu (hipotetyzmu) uważają, że sprawą podstawową przy budowaniu teorii empirycznych jest stawianie takich hipotez wyjaśniających, które pozwoliłyby przedstawić spójny obraz badanej rzeczywistości. Postęp w badaniach dokonuje się, zdaniem zwolenników hipotetyzmu, nie tyle przez uzyskiwanie wysokiego prawdopodobieństwa formułowanych uogólnień, ile przez stawianie i kolejne obalanie konkurencyjnych hipotez, aż do znalezienia hipotezy przydatnej do wyjaśnienia wielkiej liczby stwierdzonych faktów. Budowa teorii empirycznej nie przedstawia się tak

prosto, jak można byłoby sądzić na podstawie ogólnikowego opisu koncepcji indukcjonizmu. Po pierwsze, trzeba zdawać sobie sprawę, że nasze spostrzeżenia (rozdz. XIII § 2) formują się nie tylko pod wpływem samych doznań zmysłowych, lecz kształtowane są także w jakimś stopniu przez nasz wstępny stan wiedzy o zjawiskach danego rodzaju (jakąś „wstępną teorię” tych zjawisk). Po drugie, formułując twierdzenia o rzeczywistości posługujemy się nie tylko terminami obserwacyjnymi, odnoszącymi się do cech dostrzegalnych zmysłowo, ale także tzw. terminami teoretycznymi, które powiązane są w określony sposób z terminami obserwacyjnymi poprzez takie lub inne ustanowienia definicyjne (np. pojęcie stopnia temperatury w skali Celsjusza). W związku z tym przyjęcie takiej lub innej aparatury terminów teoretycznych wpływa na to, jak ujmujemy w zdaniach odbierane dane zmysłowe. Po trzecie, praktyka wnioskowań indukcyjnych nie przedstawia się tak banalnie, jak to można byłoby sądzić na podstawie elementarnych ujęć podręcznikowych. Mianowicie niebanalne zadanie polega na tym, by przy całej złożoności obserwowanych faktycznie zjawisk uchwycić w nich te elementy, które są w danym przypadku istotne dla występowania określonej prawidłowości (por. rozdz. XV § 3). To ostatnie zadanie może być znacznie utrudnione ze względu na to, iż działanie czynnika w danym przypadku istotnego może być przesłonięte przez odwrotnie skierowane oddziaływanie czynników innego rodzaju (np. siła przyciągania ziemskiego w przypadku przedmiotów o dużej powierzchni, a małym ciężarze może być równoważona przez prądy wznoszące powietrza atmosferycznego). W pewnych więc przypadkach formułujemy w ramach teorii twierdzenia uogólniające, mimo iż znamy wyjątki od prawidłowości ogólnej, których na razie nie potrafimy wyjaśnić - albo formułujemy twierdzenia o określonym prawdopodobieństwie wystąpienia badanego zjawiska ze względu na wystąpienie innego zjawiska. Po czwarte, teorie budowane w rozwiniętych naukach

empirycznych mają często charakter teorii idealizacyjnych, zbudowanych z twierdzeń idealizujących, to znaczy twierdzeń odnoszonych nie do przedmiotów rzeczywistych, rozpatrywanych w całym bogactwie wykazywanych przez nie cech, lecz do przedmiotów, o których zakłada się, iż mają określone cechy w stopniu skrajnym (np. iż posiadają daną cechę w stopniu tak niskim, że nie oddziałuje ona na przebieg zjawisk, w które badane przedmioty są uwikłane). Tego rodzaju założenia, choć niezgodne z rzeczywistością, pozwalają jednak uchwycić prawidłowości w wystepowaniu zjawisk, które nie dałyby się uchwycić przy rozpatrywaniu wniosków w sposób nieidealizujący. Tak więc w fizyce formułuje się prawa dotyczące spadania ciał w ośrodku nie stawiającym jakiegokolwiek oporu (po nieudanych próbach sformułowania praw dotyczących spadania ciał w atmosferze o zwykłej gęstości), prawa dotyczące ciał doskonale sprężystych, prawa dotyczące zmian gazu idealnego, itp. K. Marks formułując prawo wartości, głoszące, iż ceny towarów równe są wkładowi zużytej na ich wyprodukowanie pracy, świadom był tego, że w odniesieniu do towarów występujących na faktycznie istniejących rynkach twierdzenie to jest fałszywe - odnosił je bowiem do sytuacji kształtowania się ceny towarów w warunkach rynku, co do którego przyjmował dużą liczbę założeń idealizujących, nigdy w rzeczywistości nie spełnionych (idealna wolność konkurencji, równowaga podaży i popytu itp.)2. Uważał jednak, że właśnie to prawo ujmuje istotę wartości ekonomicznej w jej elemencie zasadniczym, w „czystej postaci”, w której zależność ta faktycznie w życiu ekonomicznym się nie ujawnia. Od tego rodzaju prawa idealizacyjnego poprzez uwzględnianie kolejnych poprawek związanych z kolejnymi uchyleniami przyjętych początkowo założeń idealizujących (poprzez „stopniowe konkretyzacje”) przechodzić można jednak do twierdzeń z coraz to większym przybliżeniem opisujących zjawiska rzeczywiste. Zwróćmy też uwagę, iż jeśli nawet zespół znanych w danej fazie rozwoju nauki zdań opartych na

spostrzeżeniach może być z powodzeniem wyjaśniany przez zespół naczelnych hipotez Ha, ..., Hk, to bynajmniej nie jest wykluczone, że w dalszej fazie zostaną przeprowadzone obserwacje stwierdzające fakty nie dające się wyjaśnić przez ten zespół hipotez czy też fakty obalające niektóre z tych hipotez. Albo więc trzeba będzie ten zespół hipotez wzbogacić, przyjmując dodatkowo jakieś hipotezy naczelne Hl, Hm, Hn, co prowadziłoby do kumulatywnego rozwoju teorii naukowej przez wzbogacenie jej o nowe elementy, albo przyjdzie odrzucić przynajmniej niektóre dotychczasowe hipotezy naczelne, np. dotychczas przyjmowaną hipotezę Hi zastąpić przez niezgodną z nią hipotezę Hr. Często mówi się w przypadkach tego drugiego rodzaju, iż w jakiejś nauce dokonał się „przewrót kopernikański”, bo właśnie teoria ruchu ciał niebieskich sformułowana przez Kopernika polegała na tym, iż odrzucił on niektóre hipotezy teorii Ptolemeusza i w swej teorii przyjął hipotezy radykalnie odmienne. Bywa przy tym, że w pewnych fazach rozwoju danej nauki wyjaśnienia zdań spostrzeżeniowych dotyczących zjawisk danego rodzaju szukają uczeni w kilku konkurujących ze sobą teoriach. Teorie w naukach empirycznych opierają się nie tylko na materiale spostrzeżeniowym: milcząco przyjmują one podstawowe twierdzenia logiki i matematyki. Gdy teoria empiryczna została już skonstruowana, sposób jej wykładania może przypominać wykład nauk formalnych: zaczyna się od przedstawienia naczelnych hipotez, następnie wskazuje prawa ogólne, ilustrując wykład przykładami zdań legitymowanych spostrzeżeniami. Czym innym bowiem jest konstruowanie teorii empirycznej, a czym innym - jej wykładanie. L. Nowak, U podstaw Marksowskiej metodologii nauk. Warszawa 1972, s. 26 i n.
2

Zadania 1. Oto wyjątki z powieści, opisujące rozumowania jej bohaterów. Określ, jakie to są czynności myślowe i jakim są kierowane zadaniem. a) „... Felek przypuszczał, że mimo późnej godziny zastanie jeszcze Hankę w pracowni. Zobaczył jednak, że okno pracowni jest ciemne, nie wchodził więc nawet na górę, pewien, że Hanka już wyszła...”; b) „... Kobielski wiedział, że jeśliby to była grudka siarki, paliłaby się niebieskawym płomieniem. Zeskrobał ostrożnie scyzorykiem trochę kruchej substancji i przytknął zapaloną zapałkę: płomyk zabarwił się na niebiesko. Wzmocniło to jego pierwszy domysł, iż ma do czynienia z siarką, poszedł więc do dyżurnego chemika, by się w swych podejrzeniach upewnić...”; c) „... Tłum gapiów otaczał człowieka, który tarzał się po chodniku. Zofia nie rozumiejąc w pierwszej chwili, co się stało, nachyliła się nad nim. Poczuła silny zapach alkoholu. «Spił się» - pomyślała z obrzydzeniem...”; d) „... Miał wątpliwości, czy Hanka myślała kiedyś o nim. Przypomniał sobie jednak jej częste i serdeczne listy z okresu, kiedy był na obozie treningowym, i wątpliwości rozwiały się...”. 2. Podaj własny przykład sprawdzania pewnej tezy z wynikiem pozytywnym i sprawdzania z wynikiem negatywnym. 3. Podaj przykład dowodzenia pewnej tezy. 4. Podaj sposób dowodzenia nie wprost, że suma każdych dwóch boków w trójkącie jest odcinkiem dłuższym od boku trzeciego. 5. Skontroluj poprawność dowodu twierdzenia, iż Kasia jest starsza od Tomka: „Wiem, że Barbara i Tomek

jest człowiekiem upadłym moralnie i jego wykręty. bo w ten sposób można by wytłumaczyć stwierdzone zakłócenia w ruchu znanych planet. ruchliwą ulicą szło dwóch tragarzy niosąc z trudem szafę do ubrań. Następnie odnaleziono tę planetę za pomocą teleskopów. o jaki posądzono oskarżonego. 6. Jaki błąd popełnia student. jak dokonano kradzieży. że w szybie wystawowej jest wycięty okrągły otwór i brak wszystkich cennych przedmiotów. które znajdowały się w pobliżu otworu. Po południu. Spostrzegł wtedy z przerażeniem. Gdy kierownik sklepu jubilerskiego wrócił z obiadu. Przed sklepem z wyrobami jubilerskimi przystanęli na chwilę. że na studia prawnicze zgłasza się większa liczba kandydatów niż na inne kierunki studiów uniwersyteckich? 9. i podaj sposoby jej sprawdzenia. jest obecnie hipotezą? 10. żeby odpocząć. a więc musi też być starsza od Tomka”. Jaki błąd kryje się w następującym wnioskowaniu sędziego: „Sąd przyjął zarzuty oskarżenia za udowodnione na tej choćby podstawie. 8. Co się z nimi później stało. Czy twierdzenie. postawili szafę i odeszli do budki z papierosami. iż musi istnieć jeszcze jakaś nieznana planeta naszego układu. w czasie gdy w sklepach była przerwa obiadowa. zobaczył szafę zasłaniającą wystawę i starał się ją odsunąć. Jak wyjaśnisz fakt. a oczywiście Barbara musi być młodsza od Kasi. . która tłumaczyłaby. który na polecenie: „Proszę udowodnić. Postaw hipotezę.są rówieśnikami. 7. nikt nie zauważył. nie zasługują na wiarę”. Stąd Kasia musi być starsza od Barbary. że człowiek zdolny do takiego czynu. że taka planeta istnieje. że się tego uczyłem”. ponieważ Tomek jest od Kasi młodszy. że czynu przestępnego nie popełnił. Swego czasu postawiono hipotezę. że zdanie ogólno-twierdzące jest równoważne jego kontrapozycji” odpowiada: „Moi koledzy są świadkami.

by spłacić ostatnią ratę pożyczki. widząc zmartwienie Piotra. Postaw hipotezę. wypuszczony przez portiera. cały czas obserwowany przez Nowaka. że dokona wpłaty i podał mu przez kratę białą kopertę. Nieznany osobnik znajdujący się wewnątrz budynku. zwrócił Nowakowi białą kopertę oświadczając.11. Po odejściu od kasy nieznajomy. która zgodnie z Twoją wiedzą wyjaśniałaby. iż w kopercie znajduje się parę skrawków gazety. Nieznajomy szybko oddalił się. . wejście było zamknięte kratą i załatwiano tylko klientów znajdujących się wewnątrz budynku. a w chwilę potem Nowak z przerażeniem stwierdził. wsadził ją do kieszeni i stanął w kolejce do kasy. jak popełniono przestępstwo. bo zamknął już listę spłat pożyczki. było już po godzinach urzędowych. iż kasjer nie chciał pieniędzy przyjąć. Gdy Piotr Nowak zajechał przed gmach banku. do której Nowak włożył 910 złotych. Nieznajomy zalepił kopertę. zaproponował mu.

Paweł przedstawił wiarygodnych świadków. iż Paweł kupił motorower w 1990 r. iż zabytki te związane są z kulturą ludów południowoamerykańskich. Na Wyspie Wielkanocnej. która wyjaśniałaby. iż motorower nabył 10 I 1992 r. że jeździł na jakimś motorowerze w latach 1990 i 1991. przez nieznanego sprawcę. iż w 1947 r. Czy tylko jedną hipotezę wyjaśniającą można by w tym przypadku postawić? 13. Postaw hipotezę. że to motorower skradziony mu w dniu 2 I 1992 r.. położonej na Oceanie Spokojnym w odległości 3800 km od Ameryki Południowej. jak rower Piotra znalazł się w posiadaniu Jana. który okazał mu dowód nabycia motoroweru nr 53 585 w sklepie komisowym w 1990 r. którzy zeznali. znajdują się oryginalne zabytki dawnej kultury. natomiast w 1992 r. Jaką wagę ma fakt. od Pawła. natomiast kupił do spółki z kolegą motocykl. że słyszeli. motoroweru już nie posiadał. Dawny numer ramy był jednak zatarty i na tym miejscu wybito nr 53 585. Piotr po okazaniu mu motoroweru znalezionego w garażu Jana rozpoznał w sposób stanowczy. których pochodzenie jest niewyjaśnione. Stawiane są hipoteza dotycząca ich pochodzenia jako elementu kultury ludów Polinezji oraz mniej prawdopodobna hipoteza.12. Norweg Thor Heyerdahl na tratwie zbudowanej dokładnie na wzór indiański dopłynął z Peru do wysp Polinezji w pobliżu Wyspy Wielkanocnej? . Jan wykazał za pomocą dokumentów i wiarygodnych zeznań świadków.

że jakieś zdarzenia są wysoce prawdopodobne. które są przy tym w trudny do określenia sposób ze sobą splątane 1. aż do braku jakichkolwiek przypuszczeń. używając go jako mającego znane czytelnikom znaczenie. Pomiędzy tymi różnymi sposobami pojmowania prawdopodobieństwa zachodzą istotne różnice natury pojęciowej. zdaniom o jakichś zdarzeniach. czy za w jakiejś mierze wątpliwe. W nauczaniu licealnym czytelnik miał możność zapoznać się z elementami rachunku prawdopodobieństwa jako pewnego działu matematyki. Obecnie omówimy psychologiczne oraz logiczne pojmowanie prawdopodobieństwa. iż słowo „prawdopodobieństwo” ma wiele zasadniczo odmiennych znaczeń. sądom o zdarzeniach itd.Rozdział XVII PRAWDOPODOBIEŃSTWO § 1. Sposoby pojmowania prawdopodobieństwa W poprzednich rozdziałach posługiwaliśmy się dość swobodnie słowem „prawdopodobieństwo”. a inne mniej prawdopodobne. jak to . trudne do uchwycenia w dyskusjach między przedstawicielami różnorodnych nauk zajmujących się tak czy inaczej pojmowanym prawdopodobieństwem. Prawdopodobieństwo przypisuje się zdarzeniom. że jest tak. Mówiąc o prawdopodobieństwie w sensie psychologicznym mamy na myśli siłę przekonania. W praktyce potocznego myślenia „prawdopodobieństwa” różnego rodzaju bywają utożsamiane. Mówiliśmy. Wskazuje to. z jakim określona osoba uznaje określone zdanie: a więc czy uważa je za całkowicie pewne. że jakieś zdanie jest w małym stopniu prawdopodobne ze względu na jakieś dalsze zdania uznane następnie w późniejszym czasie. itp.

zdanie głosi. jeśli są widoki wygranej. Co najwyżej pośrednio moglibyśmy się oprzeć na obserwacjach. cyt. Natomiast przypuszczenie. jest relacją między rozważanym zdaniem a jakąś osobą. Całkowitą pewność.. . Co do stopnia przekonania. stawiając na prawdziwość danego zdania przy zawieraniu zakładów albo przy podejmowaniu jakiejś działalności praktycznej. wyd. różni ludzie różne wybierają taktyki postępowania w takiej sytuacji: jedni skłonni są dużo ryzykować. jak wiadomo. co dana osoba gotowa jest zaryzykować. 43 i n. jak „być może” (w interpretacji psychologicznej). „lepszym” czy „gorszym” uzasadnieniem danego stwierdzenia. 1 Szerzej: H. wyrażamy za pomocą zwrotu „musi być tak a tak” (biorąc słowo „musi” w jego interpretacji psychologicznej). Logika indukcji. W ujęciu psychologicznym prawdopodobieństwo jest czymś subiektywnym. z jakim gotowi jesteśmy uznać dane zdanie. brak całkowitej pewności wyrażamy za pomocą zwrotów takich. że tak a tak jest. która odnosi się do niego z jakimś stopniem przekonania. nie sposób ustalić jakiejś miary liczbowej. ss. Zauważmy. Ale. w których brak pewności co do jakichś założeń. Mortimer. w warunkach. inni przede wszystkim boją się przegrać. że dla rozsądnego człowieka subiektywny stopień pewności łączy się z takim czy innym.

ale zwykle nie byłoby to celowe. dalej mówić będziemy o prawdopodobieństwie zdarzenia Z ze względu na znaną sytuację W. o których nie wiemy jeszcze. o którym skądinąd wiemy. w której zdarzenie to miałoby wystąpić. czy też takich. można by więc nawet ustalać prawdopodobieństwo jakiegoś zdania ze względu na inne zdanie. zamiast mówić o prawdopodobieństwie zdania Z o określonego rodzaju zdarzeniu ze względu na wiedzę W dotyczącą sytuacji.prawdopodobieństwo w sensie statystycznym).   W  Prawdopodobieństwu logicznemu zdania Z ze względu na W przypisuje się wartości liczbowe w sposób określany przez aprioryczną (klasyczną) teorię . Prawdopodobieństwo w sensie logicznym ustalamy co do zdań o zdarzeniach. które nastąpią albo nie nastąpią w przyszłości. Dla uproszczenia. czyli do określonej wiedzy W. Chodzi w tym przypadku o obiektywną zasadność uznania jednego zdania ze względu na inne. które dane zdania opisują (zwłaszcza na częstości statystycznej występowania zdarzeń określonego rodzaju wśród zdarzeń innego rodzaju . czy miały miejsce. Jeśli odwołujemy się do różnych zespołów przyjętych poprzednio zdań. że jest fałszywe. a skrótowo zapisywać je jako P  Z  . jakie są podstawy do uznania zdania o jakimś zdarzeniu za prawdziwe ze względu na inne poprzednio uznane zdania co opiera się często w praktyce na stwierdzanych zależnościach pomiędzy zdarzeniami. chociaż to nieścisłość. to na podstawie odmiennej wiedzy odmiennie wypada czasem określić prawdopodobieństwo danego zdania.Mówiąc o prawdopodobieństwie w sensie logicznym (czy raczej metodologicznym). ze względu na którą ustalamy to prawdopodobieństwo. mamy na myśli to. Prawdopodobieństwo logiczne zdania Z jest w każdym przypadku zrelatywizowane do określonego zbioru zdań uznanych za prawdziwe. czy nie miały miejsca.

przy czym zakładamy. Oczywiście jest to założenie idealizujące. § 2. jaka jest siła naszego przekonania. Każde zdanie w sensie logicznym jest. ma określoną wartość logiczną. jak dane zdanie głosi. jak wiadomo. Należy zwrócić uwagę. gdyż w rzeczywiście sporządzonych kostkach i rzeczywistych warunkach rzutu jest to osiągalne tylko w przybliżeniu. czy też to. Zresztą w obu przypadkach nastręcza to istotne kłopoty metodologiczne. iż tak jest. które omawiane są niżej. chociaż często nie wiemy. nie ma wpływu na wartość logiczną tego zdania. Prawdopodobieństwo aprioryczne Określanie miary prawdopodobieństwa związane było początkowo głównie z określaniem szans takiego czy innego rezultatu jakichś gier .i w związku z nim rozbudowany został następnie abstrakcyjny matematyczny rachunek prawdopodobieństwa. Przy tych przyjętych założeniach prawdopodobieństwo wyrzucenia jakimś razem pewnej liczby oczek określa się jako 1 zdarzenie na 6 „równie . przyszłe rzuty kostką do gry będą dawać jeden z sześciu wyników. dla którego zdarzenia faktycznie obserwowane stanowią jedynie materiał ilustracyjny. że jednakowe są szanse uzyskania każdego z nich. Znanym przykładem rozważań nad prawdopodobieństwem są rozważania związane z oczekiwanymi wynikami rzutów kostką. jak i prawdopodobieństwo w sensie logicznym nie jest wartością logiczną zdania. prawdziwe albo fałszywe. jaką. Jak zakładamy z góry (a priori). w jakim stopniu jest ono logicznie prawdopodobne na podstawie określonych założeń. iż zarówno prawdopodobieństwo zdania rozpatrywane w sensie psychologicznym.prawdopodobieństwa lub przez aposterioryczną (częstościową) teorię prawdopodobieństwa. to zaś.

by określić miarę prawdopodobieństwa. Według klasycznej. prawdopodobieństwo wyrzucenia 7 oczek kostką. Zakładamy. Warunek „równej szansy wystąpienia” możemy wszakże traktować jako jakieś założenie. wynosi 0/6. czyli 1/2 . prawdopodobieństwo wyrzucenia parzystej liczby oczek 3/6.możliwych” przyszłych zdarzeń. czyli 1.a to ze względu na zakładaną wiedzę o strukturze zbioru zdarzeń będących kolejnymi rzutami idealnie zbudowaną kostką. odwołujemy się do „jednakowej szansy wystąpienia” zjawisk różnych rodzajów. apriorycznej teorii prawdopodobieństwa miarą prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia rodzaju Z w zbiorze zdarzeń.są bowiem 52 „równe” . o którym wiadomo nam. a spośród m rodzajów zdarzeń w n przypadkach realizuje się zdarzenie rodzaju Z . a w niektórych przypadkach (np. że wystąpić w nim może ogółem m różnych wzajemnie wykluczających się rodzajów zdarzeń. że dana talia kart jest kompletna i tak przetasowana. co można byłoby rozumieć: do równej miary prawdopodobieństwa.i tak dalej. w którym interesujące nas zdarzenie ma wystąpić. m W tej definicji miary prawdopodobieństwa można się dopatrywać błędnego koła. Prawdopodobieństwo. na której takiej liczby oczek nie ma. wynosi na gruncie posiadanej wiedzy  12     52  .jest liczba ułamkowa n . co jest słabością klasycznej teorii prawdopodobieństwa. iż każda karta miała „równe szanse” znalezienia się na wierzchu talii. że biorąc pierwszą kartę z talii wyciągnę figurę. a więc jako 1/6 . Mianowicie. Prawdopodobieństwo wyrzucenia jakiejś liczby spośród liczb od 1 do 6 wynosi 6/6. przy czym szansa wystąpienia każdego z nich jest jednakowa. w przypadkach rzutów należycie sporządzoną kostką) założenie to z bardzo dużym przybliżeniem odpowiada rzeczywistej strukturze zbioru zdarzeń. czyli 0.

więc . który znajduje się w pobliżu czterech szkół wyższych. to prawdopodobieństwo wyciągnięcia figury wyniesie Wiadomo. § 3 niniejszego rozdziału). mianowicie.05? Na podstawie tych danych nie można obliczyć apriorycznego prawdopodobieństwa napotkania studenta. iż pierwszy napotkany przechodzień będzie studentem. Wiadomo np.możliwości wyciągnięcia karty określonego rodzaju.. studentów uczących się na studiach dziennych. że prawdopodobieństwo. mieszkańców. Czy na podstawie tego można. że nie jest ojcem danego dziecka? Takie. Jakie wtedy jest prawdopodobieństwo. prawdopodobieństwo wyciągnięcia figury wynosiłoby  11   . że nadto brakuje w talii dwójki  11   . wynosi 0. Prawdopodobieństwo należałoby w tym przypadku ustalić w sposób aposterioryczny (por. że w Polsce mężczyzna mylnie posądzony o ojcostwo dziecka z grupą krwi AB zdoła wykazać przez badanie grup krwi. a że w Polsce jest 33% mężczyzn mających grupę krwi 0.  51  a jeśli założymy. przyjąć. iż w tym punkcie miasta w tym czasie studenci przechodzą wyraźnie częściej niż inni mieszkańcy Poznania. to ojcem jego nie mógł być mężczyzna z grupą krwi 0 (zero). gdyż łatwo dostrzec. że w tej talii brakuje króla pik.  50  treflowej. że w Poznaniu jest około 600 tyś. a z tego w 12 przypadkach realizuje się zdarzenie określane jako wyciągnięcie figury. wśród których jest około 30 tyś. Na gruncie odmiennej wiedzy jednak. że ten mężczyzna ma grupę krwi 0. jak prawdopodobieństwo. stojąc w południe powszedniego dnia w listopadzie koło pomnika Adama Mickiewicza. W sporach sądowych o ustalenie ojcostwa przeprowadza się często badania grup krwi dziecka. a stąd nie jest spełniony warunek „równych szans” spotkania każdego mieszkańca Poznania w tym czasie w tym miejscu. że jeśli dziecko ma grupę krwi AB. jego matki i mężczyzny wskazywanego jako ojciec.

72. co znacznie zwiększa prawdopodobieństwo wykluczenia tą drogą mężczyzny mylnie posądzonego o ojcostwo.33.33+0. iż mężczyzna mylnie posądzony o ojcostwo dziecka zdoła się obronić przez badanie grup krwi. Współcześnie uwzględnia się w tego rodzaju badaniach nie tylko podstawowe grupy krwi A. AB. to możemy nadto wykluczyć ojcostwo mężczyzny z grupą krwi A.39. a mianowicie. a matka dziecka grupę krwi A. 1/3. prawdopodobieństwa można po prostu dodać. że w świetle naszej wiedzy o strukturze badanego zbioru przyszłych zdarzeń prawdopodobieństwo interesującego nas zdarzenia wynosi np. wynosi tyle. Zatem prawdopodobieństwo. W świetle takiej wiedzy prawdopodobieństwo obronienia się przez badanie grup krwi mężczyzny mylnie posądzonego o ojcostwo w przypadku. co prawdopodobieństwo. wynosi więc 0. gdy wiadomo. znajdują w tych przypadkach zastosowanie. B. że dany mężczyzna wykazuje grupę krwi 0 albo grupę krwi A. gdy dziecko ma grupę krwi AB. że matka tego dziecka ma grupę krwi A. Prawdopodobieństwo aposterioryczne Ustalając miarę prawdopodobieństwa według klasycznej teorii prawdopodobieństwa opieramy się na przyjmowanych z góry (a priori) założeniach co do .grupę krwi A. iż dziecko ma grupę krwi AB. że zawsze co trzecie kolejne zdarzenie w tym zbiorze jest zdarzeniem. 0. § 3. nie znaczy bynajmniej. które nas interesuje. znane z matematycznego rachunku prawdopodobieństwa.prawdopodobieństwo to wynosi w naszym kraju 0. Sposoby obliczania prawdopodobieństwa zdarzeń złożonych na podstawie prawdopodobieństwa zdarzeń prostych. Ponieważ wykazanie jednej z tych grup wyklucza wykazanie drugiej z nich. a jego matka . Oczywiście ustalenie. a więc 0. lecz także wiele innych. Jeśli wiemy więcej. a takich mężczyzn jest w Polsce 39%.

jak wśród przypadków dotąd zbadanych. zresztą w ten sposób zniszczylibyśmy cały transport. w którym wystąpić ma interesujące nas zdarzenie. Interesuje nas prawdopodobieństwo tego. Sposób obliczania miary prawdopodobieństwa aposteriorycznego objaśni w poglądowy sposób przykład następujący. Gdy w kolejnym przypadku badanie daje wynik ujemny. Opierać się to może na przypuszczeniu. odpowiadające co najmniej standardowej długości. odwołujemy się do wyników badań przeprowadzonych nad kolejnymi przypadkami występowania albo niewystępowania zdarzeń interesującego nas rodzaju w pewnym badanym zbiorze zdarzeń . licznika nie zmieniamy. Notujemy kolejno otrzymane wyniki w ten sposób. że włókno bawełny znajdujące się w belach oferowanego nam transportu mieć będzie co najmniej określoną standardową długość.struktury rozważanego zbioru zdarzeń. że w mianowniku ułamka zapisujemy liczbę zbadanych dotąd włókien. mniej lub bardziej zasadnie oczekując. będą podobnie oddziaływać w odniesieniu do dalszych badanych przypadków. Otrzymujemy w ten sposób ciąg ułamków wyrażających częstość występowania interesującego nas . Pobieramy tedy na chybił trafił próbki z różnych bel i rozkładamy je na pojedyncze włókna. a w liczniku ile razy dotychczas znalazło się włókno. Natomiast określając prawdopodobieństwo na gruncie teorii częstościowej.i dopiero na podstawie wyników tych badań (a posteriori) określamy miarę prawdopodobieństwa tych zdarzeń w tym zbiorze. iż czynniki. Oczywiście nie jesteśmy w stanie tysiąca bel bawełny porozdzielać na włókna odpowiadające i nie odpowiadające standardowi długości. czyli aposteriorycznej. że interesujące nas zdarzenia będą w przyszłości występować z taką częstością. badając długość tych włókien. które wpływały na występowanie interesującego nas rodzaju zjawisk w zbadanej dotąd serii przypadków.

iż począwszy od jakiegoś odpowiednio dalekiego miejsca w tym ciągu wszystkie kolejne dalsze wyrazy ciągu różnić się będą od tej liczby L mniej niż o liczbę ε (dowolnie małą. aposteriorycznej koncepcji prawdopodobieństwa miarą prawdopodobieństwa zdarzenia rodzaju Z w świetle uzyskanej wiedzy W nazywamy granicę ciągu nieskończonego ułamków wyrażających względną częstość występowania zdarzenia rodzaju Z w badanej serii n przypadków. np. iż ułamki występujące w tym ciągu. Spodziewać się też można. . otrzymujemy stale wyrazy ciągu równe jedności. Spodziewać się można uzyskania drogą doświadczenia takiego wyniku.: i tak dalej. wahać się będą zapewne w pobliżu jakiejś wartości L (np. Posługując się tym przykładem. gdy będziemy coraz to powiększali liczbę zbadanych przypadków.zdarzenia (napotkanie włókna odpowiedniej długości) wśród zbadanych dotychczas przypadków. Tę właśnie liczbę L przyjmujemy za miarę prawdopodobieństwa w ujęciu aposteriorycznym (inaczej: częstościowym). otrzymujemy stale wyrazy ciągu równe zeru. w częstościowej. jeśli próby podejmować będziemy odpowiednio długo). przy 4 czym wahania te będą stopniowo coraz mniejsze. Gdy zdarzenie rodzaju Z nigdy nie występuje w badanej serii zdarzeń. Miara prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia rodzaju Z w badanej serii przybierać więc może wielkości zawarte w przedziale od 0 (dla zdarzenia niemożliwego) do 1 (dla zdarzenia koniecznego). w pobliżu wartości 3 ). Gdy interesujące nas zdarzenia rodzaju Z występują w każdym badanym przypadku. Ściślej formułując. z grubsza opisaliśmy sposób określania miary prawdopodobieństwa jakiegoś zdarzenia ze względu na stwierdzoną empirycznie częstość występowania tego zdarzenia w zbadanej serii przypadków. gdy n dąży do nieskończoności2.

Częstościowa koncepcja prawdopodobieństwa. Ograniczone rozmiary kursu logiki dla prawników nie pozwalają na szersze omówienie tej problematyki. W czym tkwi istota błędu? 3. od 51 do 75 lat oraz od 76 lat wzwyż. Nie można jednak z góry wykluczyć takiego zgoła nieoczekiwanego wyniku doświadczenia. co do których brak niekiedy całkowitej jasności. wymaga jednak w istocie wielu dodatkowych założeń teoretycznych. jest Chińczykiem. że można obliczyć prawdopodobieństwo w ujęciu apriorycznym tego. np. od 26 do 50 lat. że począwszy od jakiegoś miejsca empirycznie uzyskanego szeregu ułamków dotychczas otrzymywana przybliżona częstość występowania interesującego nas zjawiska ulegnie wyraźnej zmianie. że otrzymam bilet tramwajowy z numerem niepodzielnym przez 83? 2.Liczba L spełnia zatem warunek: 0 ≤ L ≤ 1. 2 . jak zresztą na omówienie wnioskowań statystycznych prowadzących do wniosków o prawdopodobieństwie występowania zdarzeń określonego rodzaju. Jakie jest prawdopodobieństwo. zacznie ono występować stale albo w ogóle przestanie występować. Mieszkańców Wrocławia można podzielić według wieku na cztery kategorie: na ludzi do 25 lat. Według anegdotki pewne hiszpańskie małżeństwo nie chciało mieć czwartego dziecka. że co czwarte dziecko. Zadania 1. choć stwarza przydatną praktyczną podstawę obliczania miary prawdopodobieństwa. które się rodzi. że pierwszy napotkany po wyjściu z dworca we Wrocławiu człowiek będzie osobą w wieku do 25 lat? Uzasadnij odpowiedź. Czy sądzisz. dowiedziawszy się o tym.

Argumentowanie jest to czynność zmierzająca do wywołania u kogoś określonych przeświadczeń lub ocen czy dążeń. Należy jednak zwrócić uwagę. że jego twierdzenia są prawdziwe. że jest krokiem rozsądnym uznać dane twierdzenie za prawdziwe. dla kogo dany dowód jest przeznaczony (byleby uznawał za prawdziwe określone twierdzenia wyjściowe). zwykle kryjącym niejasności i wieloznaczności).Rozdział XVIII UMIEJĘTNOŚĆ PRZEKONYWANIA § 1. że człowieka nierozsądnego. bo najskuteczniejszym środkiem argumentowania w stosunku do rozsądnego człowieka jest przeprowadzenie dowodu. ale też umieć przekonać innych ludzi o tym. za którą się opowiadamy. które nasz rozmówca gotów jest uważać za prawdziwe. argumentowanie jest adresowane . której dokonuje się nie zważając na to. dziecko. Często jednak trudno jest przeprowadzić dowód (zwłaszcza co do tez sformułowanych w języku potocznym. że jego propozycje wskazują właściwe rozwiązanie problemu. że jego poglądy są słuszne w świetle ocen przyjętych w danym środowisku . to jest wykazanie. Podczas gdy dowodzenie jest czynnością. pijaka czy fanatyka można niekiedy skutecznie przekonać argumentami całkowicie bezwartościowymi z punktu widzenia logiki. wynika logicznie ze zdań. Oczywiście wiedza logiczna jest przy argumentowaniu nadzwyczaj przydatna. Dowodzenie a argumentowanie Prawnik musi nie tylko sprawnie myśleć.czyli musi umieć argumentować. a wówczas argumentacja na rzecz jakiegoś twierdzenia ograniczyć się musi do wykazywania. że teza.

. decydując się na uznanie zdania za prawdziwe czy oceny za trafną). Inaczej trzeba argumentować. Argumentując wykorzystujemy nasze wiadomości nie tylko z zakresu logiki. kto go w danym społeczeństwie reprezentuje) i nauk zbliżonych. z jakimi spotykamy się np.audytorium składające się z ludzi nieobeznanych z daną problematyką.chcąc nakłonić kogoś do przyjęcia naszego sposobu oceniania pewnych zjawisk (czy ewentualnie do uznania pewnej normy za aksjologicznie uzasadnioną). politycznych czy moralnych. a ocen przeciwnika jako ocen „fałszywych”. lecz także z psychologii (jakimi motywami kierują się ludzie. z socjologii (jak szeroko jest rozpowszechniony określony pogląd w społeczeństwie. a inaczej . czy różnica ocen. że błędem jest żywić jakiś pogląd z „prawdą” niezgodny). podstawową sprawą jest określenie.na sporach o oceny. do określonego audytorium. Uczciwość intelektualna wymaga odróżniania tych typów sporów. by przekonać o trafności rozważanej tezy grono zainteresowanych specjalistów. że inaczej argumentować należy chcąc wywołać u rozmówcy rzetelnie uzasadnione przeświadczenie. iż nasza teza jest prawdziwa. W takim przypadku absolutyzuje się własne oceny albo nadużywa się skojarzeń emocjonalnych związanych ze słowem „prawda” (a mianowicie. w dyskusjach o problemach prawnych. Spory. choć często stosowanym zabiegiem argumentacyjnym jest przedstawianie własnych ocen jako ocen „prawdziwych”. a inaczej . Ze względu na to.do odbiorców określonego rodzaju. czy przyczyną sporu jest różnica przeświadczeń. często polegają z jednej strony na sporach o twierdzenia. z drugiej .

sprowadza się tylko do zmiany przedmiotu sporu. spór polityczny o to. definicje perswazyjne. że do definiensa definicji wprowadza się wyrażenie o charakterze oceniającym. na wzbudzaniu postaw emocjonalnych podobnych do postaw argumentującego. ale prawem niesłusznym. wykluczamy tym samym. Oczywiście czym innym jest „prawo”. którego organy postępują według „dobrego prawa”. Jeden z uczestników sporu argumentuje: „Praworządność polega na przestrzeganiu i stosowaniu przez organy państwa słusznego prawa. definiując „praworządność” jako stan państwa. Argumentacja taka ma jednak charakter pozorny . których dana ocena jest konsekwencją. Oczywiście. Jeśli argumentacja ma dotyczyć sformułowanych przez nas ocen. by ktoś zaniedbując swe obowiązki mógł spowodować przez to . W tym przypadku organ państwa postąpił wprawdzie zgodnie z prawem. by praworządne było postępowanie organu zgodne wprawdzie z prawem. polega ona na odwoływaniu się do ocen o ogólniejszym charakterze. które nie odpowiada naszemu ideałowi prawa. na wskazywaniu uznawanych za dobre czy złe konsekwencji faktu. czy dane postępowanie organu państwa było postępowaniem praworządnym czy niepraworządnym. a więc postąpił niepraworządnie”. nie zawsze zresztą uświadamianej. by przekonać rozmówcę. nadając w ten sposób znaczenie oceniające również i wyrazowi definiowanemu1. ale z prawem. że niesprawiedliwe jest. Jeśli np. który właśnie poddajemy ocenie (argument pragmatyczny) itp. a czym innym „prawo dobre” w świetle takiej czy innej ideologii społeczno-politycznej. chcemy przekonać kogoś. Toczy się np. to argumentacja będzie polegała na tym.Szczególną rolę spełniają między innymi tzw. polegające w najprostszym przypadku na tym. że rodziców zaniedbujących swe dzieci należy obciążyć kosztami utrzymania dziecka w państwowym zakładzie opiekuńczym.

a już zwłaszcza prawnik. czy też wykorzystywaniu nieświadomości czy złych informacji przeciwnika2. czyli erystyka (od greckiego eris = zwada). Sztuka prowadzenia sporów. może się opierać na argumentach rzetelnych intelektualnie albo na nierzetelnych sztuczkach. np. jeśliby nielojalny przeciwnik usiłował posługiwać się nimi w . w których wiele spraw ma być przedmiotem szerokich dyskusji. w których strony argumentują przed sądem na rzecz swoich tez. że w badaniach nad sposobami argumentowania bierze się szczególnie często wzory i przykłady właśnie ze sporów sądowych. powinien znać sposoby umiejętnej obrony słusznej sprawy i umieć zdemaskować nieuczciwe sztuczki erystyczne. Poza oddziaływaniem wychowawczym i propagandą określonych poglądów politycznych. Nic też dziwnego. a gdy uzna się tę ogólną zasadę . umiejętność argumentowania ma duże znaczenie ekonomiczne. każdy obywatel. kryjących w sobie fałsz. wobec pojawienia się środków technicznych szybkiego i masowego oddziaływania na poglądy członków społeczeństwa. co powoduje przerzucenie tego ciężaru na całe społeczeństwo. sprawiających.obciążenie nimi innych ludzi.że taka właśnie niesprawiedliwość powstaje. prasą. telewizją czy produkcją filmów. W pracy prawnika umiejętność argumentowania ma szczególne znaczenie w sporach sądowych. gdy rodziców nie dbających o dzieci nie obciąża się stosowną do ich możliwości opłatą na utrzymanie dzieci. W społeczeństwach cywilizowanych praktycznie każdy człowiek stale spotyka się z argumentacją wykazującą trafność poglądów wyznawanych przez grupy społeczne rozporządzające radiem. Umiejętność argumentowania ma współcześnie duże znaczenie polityczne. na odwoływaniu się do czynników emocjonalnych. w dziedzinie reklamy. że przeciwnik przestaje być zdolny do jasnego myślenia. W społeczeństwach demokratycznych.

43 i n. 2 Por. jeśli na jakimś zgromadzeniu każdy mówi. Warszawa 1969. ss. ss. to znaczy zmierzającą do wykrycia prawdy co do jakiejś kwestii. zapytując tylko. żeby wspólnie znaleźć dobrą odpowiedź na jakieś pytanie. nie można więc mówić o dyskusji. Dyskusja rzeczowa jest to zbiorowe. 1 . Dyskusja rzeczowa jest uporządkowaną wymianą myśli. Szerzej: T. Schopenhauer. to znaczy zmierzającą do wspólnego obmyślenia środków prowadzących do postawionego celu. § 2. Pawłowski. Kraków 1993. Metodologiczne zagadnienia humanistyki. o czym chce i kiedy chce. nie zważając na innych. Dyskusja i jej rodzaje Spór może toczyć się w formie dyskusji. np. lub dyskusją praktyczną. A. jak to czy owo rozumieć.nie ma więc rzeczowej dyskusji. a reszta przyjmuje to biernie do wiadomości. Dyskusja rzeczowa jest to zbiorowa i wzajemna wymiana myśli . Dyskusja rzeczowa może być przy tym dyskusją teoretyczną. uporządkowane i wzajemne wypowiadanie swych myśli w tym celu.sporze. 9 i n. czyli sztuka prowadzenia sporów. Erystyka. gdy jeden wygłasza przemówienie.

np. że każdy z zabierających w niej głos.. by jedni drugich nawzajem utwierdzić w ich postawie. „zebrania budujące”3. o gusta trudno się spierać). Dyskusja rzeczowa polega na tym. W dyskusji rzeczowej dogmatyzm jest niedopuszczalny: nikt nie ma obowiązku liczyć się z twierdzeniami podanymi bez argumentacji.Nie każda dyskusja jest dyskusją rzeczową: czasem ludzie schodzą się na jakieś zebrania towarzyskie czy literackie nie po to. np. ma znaczenie istotne. . żeby wspólnie pewną sprawę rzeczowo naświetlić i dojść wspólnie do tezy prawdziwej. itd. Jeśliby ktoś wykorzystując swoje stanowisko społeczne usiłował narzucić innym dyskutantom swoje tezy w sposób dogmatyczny. wykład. że zmarły. czy im się jakieś dzieło sztuki podoba. gdzie równouprawnieni uczestnicy wypowiadają tezy uargumentowane i tylko siła argumentów. ten . by zapoznać się z poglądami innych osób na daną kwestię. to zamieniłby dyskusję w odprawę służbową. a nie pozycja społeczna dyskutantów. z ocenami. stara się jak najlepiej uzasadnić swoje stanowisko. formułując pewną tezę lub przyłączając się do zdania swych przedmówców. których inni uczestnicy dyskusji nie uważają za niesporne. był człowiekiem kryształowego charakteru i wielkich cnót. i nie przytacza argumentacji na poparcie swego stanowiska. lecz po to. a jego świetlana pamięć trwać będzie itd. instruktaż lub coś podobnego. na które przychodzą ludzie o z góry ustalonym jednakowym poglądzie na pewną sprawę i wygłaszają swoje przemówienia właściwie tylko po to. by zgodnie stwierdzić. Nie są też dyskusją rzeczową tzw. któremu poświęcona jest akademia żałobna. Dyskusja rzeczowa jest tylko tam. Kto wypowiada twierdzenia.wypowiada się w sposób dogmatyczny. czy nie (a jak wiadomo.jak mówimy .

zarzut formalny dotyczy wszelkiego rodzaju naruszenia zasad logiki w szerokim tego słowa rozumieniu. co mówi przeciwnik. Zarzuty formalne podnosi ten. iż wskazuje się na fałszywość następstw. zwycięża ten. że popełnił on błąd materialny. w ten sposób. Inaczej jest przy wnioskowaniu redukcyjnym. że przesłanki przyjęte zostały bezpodstawnie (petitio principii). że wykazując fałszywość przesłanek przeciwnika nie obalamy jeszcze przez to wniosku. a tylko pozbawia owo następstwo dostatecznego uzasadnienia. kto nie wdając się w to. Przypomnieć należy. jego teza nie wynika logicznie z przesłanek-argumentów (błąd formalny). kto ma lepszą broń argumentów i kto nie traci głowy w podnieceniu dyskusyjnym. że wnioskowanie przeciwnika jest bezwartościowe pod względem logicznym.§ 3. gdzie fałszywość przesłanki (następstwa) przesądza o fałszywości wniosku (racji). że teza przeciwnika jest błędna. jaki wysnuł on dedukcyjnie z tych przesłanek: fałszywość racji nie przesądza o fałszywości następstwa. lecz spokojnie odpiera zarzuty i wskazuje słabe punkty w argumentach przeciwnika. czy przesłanki przeciwnika są prawdziwe. Zarzuty w dyskusji W dyskusji.in. Zarzuty stawiane przeciwnikowi mogą mieć charakter merytoryczny lub charakter formalny. lub kto wskazuje. że wbrew temu. Wielkim ponoć mistrzostwem w prowadzeniu sporów . itd. jakie wynikałyby z przyjętego przez przeciwnika zdania (obalenie przez sprowadzenie do niedorzeczności). jak w każdej walce. wykazuje. Słowem . kto twierdzi. Fałszywość tezy czy przesłanek przeciwnika wykazywać można m. czy też nie. że wniosek redukcyjny jest w tym przypadku mało prawdopodobny. że jedne tezy przeciwnika przeczą innym jego tezom. Zarzuty merytoryczne podnosi ten. że błędne są przesłanki we wnioskowaniu przeciwnika.

Por. W. W ten sposób Sokrates dochodził wreszcie do tezy. Warszawa 1949. Co to jest dyskusja i jak ją trzeba prowadzić. pilnie bacząc. 3 . 16. że najpierw uzgadniał on z przeciwnikiem pewne twierdzenia wyjściowe. a następnie krok za krokiem snuł z tych przesłanek coraz dalsze wnioski. ten stosuje argumentum ad hominem (inaczej: argumentum ex concesso . na co przeciwnik nie chce się zgodzić. Sokratesowa metoda przekonywania przeciwnika polegała podobno na tym. że z przesłanek przyjętych przez przeciwnika wywnioskować można w sposób poprawny właśnie to. na którą przeciwnik nie chciał się początkowo zgodzić. s. co przeciwnik przyznał). Kto wykazuje. aby przeciwnik zgodził się na każdy kolejny krok we wnioskowaniu. przesłanki dalszego wnioskowania.odznaczał się grecki filozof Sokrates.z tego. Witwicki.

by . czy w inny sposób. że dyskutant tezę tę tylko powtarza. który np. to samo uświadomienie mu tego powinno wystarczyć. przeciw czemu argumentujemy. lecz na tym. Trzeba też domagać się od przeciwnika. zwłaszcza wtedy. trudno jest formułować zdania w taki sposób. co właściwie chciał powiedzieć. czy też niektórzy i tylko nieliczni. jak np. czy o to. jakie w sporze stosować mogą ludzie. § 4. niezbyt zrozumiałą nawet dla niego samego. przeciwnik będzie się bronił twierdząc. którą każdy trzeźwy człowiek uważa za fałszywą. czy chodzi mu o to. czy większość. że w przybliżeniu wszyscy.Czasem nie potrzeba nawet przekonywać przeciwnika o tym. Trzeba mu wtedy pomóc. Jeśli komuś przytrafiło się wygłosić jakieś takie słowa. by . że takie powiedzenie w ogóle nic nie znaczy albo wyraża myśl. iż nie powinien upierać się przy swoim.: „Szczęście ma byt obiektywno-abstrakcyjny”. by nie obstawał przy tej „tezie”. Jednym z forteli tego rodzaju jest przekręcanie tezy przeciwnika w taki oczywiście sposób. Nielojalne fortele erystyczne Trzeba też zwrócić uwagę prawnika na nielojalne fortele erystyczne. Jeśli nie ustalimy tego na początku dyskusji. zapytując. by na pozór wydawało się. by za wszelką cenę wykazać słuszność swego stanowiska. którym nie zależy na tym. że ktoś wypowiada w dyskusji jakąś tezę bardzo niejasną.jak mówimy skwantyfikował swą tezę. gdy chodzi o sprawy bardziej zawiłe. czy jego wypowiedź należy rozumieć w taki właśnie. by w toku dyskusji dojść wspólnie do prawdy czy też do właściwej oceny. że miał na myśli nie to. sformułował tezę „Ludzie są obłudni”. Jak wiadomo. to znaczy określił. a inni uczestnicy dyskusji pomogą mu zrozumieć. że wszyscy ludzie są obłudnikami. Nieraz bywa.

że zwrot ten stanowi wyraz jego myśli. a w przybliżeniu jednoznaczny sens otrzymują one dopiero w związku z innymi zdaniami tekstu. lub pomijanie oczywistych wniosków z tez przeciwnika. życzliwa interpretacja. wyrywanie wypowiedzi z jej kontekstu. Spór winien być prowadzony sumiter in modo. Źle świadczy o dyskutancie. które niewątpliwie są sprzeczne z intencjami przeciwnika. Natomiast nieżyczliwa interpretacja polega na takim interpretowaniu wypowiedzi przeciwnika. kto wypowiada tezę szczegółową. Lojalnych dyskutantów obowiązuje tzw. Kto nadmiernie podnosi głos.przypisać to. Można to zrobić zwłaszcza przez przytaczanie pojedynczego zdania przeciwnika bez zdań pozostających z nim w związku. do argumentów nierzeczowych. Łatwo jest wtedy komuś. a mocno co do treści). komuś. czyli przez tzw. w jakim wyrażałyby one myśl najsłuszniejszą. Takie „argumentowanie”. to znaczy branie wypowiedzi przeciwnika w takim znaczeniu. która w tym przypadku byłaby oczywiście błędna. że skoro przeciwnik jest głupim i podłym człowiekiem. Jednym z niewybrednych chwytów erystycznych jest lżenie przeciwnika. itp. fortiter in re (delikatnie co do formy. ale budzących podniecenie uczuciowe słuchaczy nie znających się na rzeczy (argumentum ad .były one całkowicie jednoznaczne. wniosków. to jego twierdzenia są fałszywe. zwane argumentum ad personam. bynajmniej nie podnosi przez to siły swych argumentów. zarzucić. jest niedopuszczalne między ludźmi kulturalnymi. by słuchaczom wmówić. nigdy zaś odwrotnie. kto użył pewnego zwrotu ze względów retorycznych . Innym nielojalnym fortelem erystycznym może być wyciąganie nieuzasadnionych wniosków z wypowiedzi przeciwnika. gdy w swym przemówieniu ucieka się do demagogii. że wypowiada tezę ogólną. przy którym najłatwiej byłoby przeciwnika zaatakować i zarzucić mu błąd.

Jeśli jednak przeciwnik nie uznaje autorytetu Iksińskiego w danej dziedzinie. a tylko dlatego godzi się je uznać za prawdziwe. to znaczy opinią ludzi. następstwa. który ma po przeprowadzonej ze studentem dyskusji ocenić jego sprawność umysłową. to odwoływanie się do tego autorytetu w dyskusji jest niecelowe. że jest tak a tak. np. Zresztą zawsze lepiej jest podawać znaną sobie . którego zgodnie uważamy za prawdomównego znawcę zagadnienia. który przysłuchuje się sporowi. podczas gdy ów ktoś zdaje sobie sprawę z tego. np. A nielojalnie jest powoływać się na autorytety. twierdzi. Nielojalnym fortelem erystycznym może być też w pewnych przypadkach zasłanianie się autorytetami. którzy uchodzą za znawców zagadnienia. Podobnym środkiem jest argumentum ad vanitatem. by w ten sposób odwrócić uwagę od spraw istotnych. których przeciwnik w danej dziedzinie nie uznaje. nie jest nieuzasadnione. odwoływanie się w obronie sądowej w sposób afektowany do uczucia litości. gdy ktoś twierdzi. Skoro Iksiński. Ale i argumentum ad hominem może stać się fortelem nielojalnym. który ma spór rozpatrzyć. iż rzeczywiście jest tak a tak. nie mogąc w danej chwili przyznać się do tego: np. lub też argumentum ad misericordiam. Powoływanie się na autorytety między ludźmi. choć mają inne. iż są to założenia błędne.populum). by dla własnych celów wykorzystać nieświadomość drugiej strony (argumentum ad ignorantiam). czy też w stosunku do profesora. którzy zgodnie uznają kogoś za znawcę zagadnienia. niż to sądzi przeciwnik. że założenia jego przeciwnika są słuszne. nielojalnie jest zasłaniać się w dyskusji seminaryjnej autorytetem despotycznego profesora. to widocznie są poważne argumenty za tym. czyli pochlebstwo. bo Iksiński nie rzuca słów na wiatr. Mówiliśmy poprzednio o argumentum ad hominem jako o skutecznym i lojalnym środku zwyciężania w sporze. w stosunku do sędziego.

Marciszewskiego Sztuka dyskutowania. Kotarbiński. nazywane było ongiś argumentum ad yerecundiam. s. II. wyd. nazywamy sofizmatami4. T. 4 .argumentację przemawiającą za daną tezą niż iurare in verba magistri . które mają tylko pozory trafności. Warszawa 1963. Wykłady z dziejów logiki. Warszawa 1985. Pszczołowski. s. Poprzestanie na powołaniu się na autorytet. Popularny wykład erystyki zawiera praca W. 296. iż dyskutant nie jest człowiekiem myślącym samodzielnie. a w rzeczywistości kryją w sobie błędy logiczne rozmyślnie utajone przez argumentującego. oraz T. Warszawa 1971. czy dyskutant ten autorytet uznaje. bez zważania na to.przysięgać na słowo nauczyciela . 44. 110. Argumentacje.bo to może budzić podejrzenia. s. Umiejętność przekonywania i dyskusji. Por.

i sąd. że dany przypadek jest jednym z tych przypadków. i stwierdza. Norma głosi np. to osoba x powinna czynić C”. w którym stwierdza się. sąd stwierdza pewne fakty. Ustalono. ustalonych drogą wykładni wiążących przepisów prawnych (o czym będzie mowa w rozdz. XIII § 1) jest nieodzowna do należytego uzasadniania wyroków sądowych. że należą one do zakresu zastosowania pewnej obowiązującej normy. XX). powinna według obowiązującej normy generalnej czynić C.Część trzecia PRACA MYŚLOWA PRAWNIKA Rozdział XIX LOGICZNE PODSTAWY UZASADNIANIA WYROKÓW SĄDOWYCH § 1. ma cechy T. względnie jest . Wyrokowanie czy to w sprawach cywilnych. nazywa się aktem subsumpcji.oraz na wyszukaniu istotnych dla jej rozstrzygnięcia norm prawnych. czy karnych opiera się na dwóch rodzajach powiązanych ze sobą rozumowań: na rozumowaniach zmierzających do ustalenia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia danej sprawy . które głosi. której sprawa dotyczy. iż osoba.: „Jeżeli zajdą okoliczności W i osoba x ma cechy T. działając praworządnie. Drogą subsumpcji sąd dochodzi do wniosku. której sprawa dotyczy. że tak a tak było. Struktura uzasadnienia wyroku Umiejętność jasnego formułowania myśli i rozumowania odpowiadającego postulatowi racji dostatecznej (por. ustanawia dla niej taką normę indywidualną w wyroku. rozdz. Krok myślowy. iż zaszły okoliczności W i osoba. Ustalić taki a taki fakt znaczy uznać za prawdziwe zdanie. do których odnosi się określona norma prawna. Ogólnie biorąc.

nakazują opierać się na informacjach z określonych źródeł.in. 1 . Historyk ustala wszelkie istotne fakty z danej dziedziny. Są jednak także bardzo istotne różnice1. Szerzej patrz: M. Do tego.por. uznawać jakieś fakty za wykazane ze względu na ustalenie innych itp. by oficjalnie ustalać fakty i na tej podstawie ustanawiać w wyroku wiążącą normę indywidualną. Ustalenie faktu musi więc być odpowiednio uzasadnione przez odwołanie się do przyjętych metod poznawczych. Ustalenie faktu przez historyka ma charakter tylko poznawczy. które można traktować jako ślad faktów z przeszłości itd. czy dany fakt miał. by ustalać fakty i stwierdzać.obecnie. Poznanie sądowe a poznanie naukowe. które są potrzebne do rozstrzygnięcia przedłożonej mu sprawy. Przepisy te m. Historyk może oświadczyć. iż nie ma podstaw dla rozstrzygnięcia. z relacjami świadków. 189 i n. Zieliński. trzeba mieć przyznane przez system prawny kompetencje. z przedmiotami. Do tego jednak. zakazują korzystać z określonych źródeł informacji. Jeśli chodzi o ustalenie faktów w procesie sądowym. Poznań 1979. czy nie miał miejsca. natomiast ustalenie dokonane przez sąd ma charakter oficjalnego aktu. przy czym ustalenia sądu muszą być dokonane w sposób zgodny z przepisami procedury sądowej. ss. Sąd musi takich rozstrzygnięć w danej sprawie dokonać (ułatwiają mu to określone domniemania formalne . że w danej sytuacji znajduje zastosowanie określona norma prawna. który pociąga za sobą istotne skutki prawne. trzeba mieć po prostu sprawność intelektualną. co do których ma wiarygodne przekazy. to współcześnie stosowane metody w ogólnym zarysie przypominają metody stosowane przez historyka w jego badaniach: zapoznawanie się z dokumentami. § 5 niniejszego rozdziału). Sąd ustala te i tylko te fakty.

kogo uznać za wiarygodnego informatora.p. 4 k. których znajomość może się okazać niezbędna do ustalenia stanu faktycznego w danej sprawie sądowej. Z konieczności jednak sędzia i ławnicy. to oczywiste staje się. 30 § 1 pkt. W każdym przypadku. jakiego rodzaju informatorom można zaufać. który był świadkiem czynu.§ 2. gdy korzystamy z cudzych informacji. ustalając fakty. że z konieczności ograniczona tylko jest wiedza członków zespołu sądzącego dotycząca ogólnych prawidłowości występujących w dziedzinie najróżnorodniejszych zjawisk przyrodniczych i społecznych. że sąsiad kopie na granicy parceli głęboki dół. że w przeważającej części zespół sądzący zmuszony jest opierać swe ustalenia na informacjach przekazywanych mu przez różnego rodzaju informatorów.przez takiego czy innego rodzaju spostrzeżenia (w tym przypadku spostrzeżenia członków sądu).przez odpowiednie rozumowanie 2 . jeśli chcemy. Stosunkowo rzadko dochodzi do oględzin sądowych. a znaki graniczne są wyraźnie przesunięte. czy też pośrednio . nasuwa się z punktu widzenia postulatu racji dostatecznej pytanie. W sprawach karnych przepisy nie pozwalają nawet. jakim informacjom. że miedza jest zaorana. który zagraża utratą oparcia dla budynku sąsiada wnoszącego pozew. Źródła ustaleń Ustalenie faktów przez sąd opierać się musi na odpowiednim uzasadnieniu zdań stwierdzających te fakty czy to bezpośrednio . bo przecież członkowie sądu nie mieli zwykle sami okazji dokonać spostrzeżeń co do faktów. np. zdani są głównie na uzasadnienie pośrednie. by sprawę rozstrzygał sędzia. które mają być ustalone w procesie. itp.k. w czasie których osoby wchodzące w skład sądu mają możność dokonać spostrzeżeń. Jeśli nadto zważyć. Zupełnie wyjątkowo dochodzi do przeprowadzenia przez sąd jakiegoś eksperymentu.). że dając mu wiarę postępujemy w sposób rozsądny. Sprawa jest tym . o jaki sprawa się toczy (art. by uznano.

w jakim w prawoznawstwie mówi się o dowodzie pośrednim i bezpośrednim.a nie w tym sensie. Mowa tu o uzasadnianiu bezpośrednim i pośrednim w tym znaczeniu. 2 . że zwykle. skłonni jesteśmy selekcjonować otrzymywane informacje. gdy żywimy określone przypuszczenia w danej sprawie. XIII § 1 . które nam z jakichś względów odpowiadają.trudniejsza. dając wiarę przede wszystkim tym. o jakim była mowa w rozdz.

oraz 2) czy chce nas rzetelnie poinformować. chęć ściągnięcia na siebie powszechnej uwagi itp. dotyczące wszelkich faktów danego rodzaju. co widzieli czy słyszeli co do faktów jednostkowych (między innymi powtarzając. skąd posiada wiedzę o faktach. iż sąd według własnego przekonania na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału określa wiarygodność i moc dowodów (wieloznaczne w języku prawniczym słowo „dowód” oznacza w tym przypadku określoną informację).We współczesnym procesie sądowym przyjmuje się zasadę (np. postępowania cywilnego). Mówiąc. o których informuje. 233 § 1 kod. a także. a jednocześnie doskonałym informatorem w sprawie sposobu używania narzędzi rolniczych przed tysiącem lat. obawa przed ściągnięciem na siebie jakiegoś nieszczęścia. To. o których nas informuje. zależy od dwóch kwestii: 1) czy ma on należycie uzasadnioną wiedzę o faktach. przed skompromitowaniem wyznawanej idei. czy są jakieś powody. Z tego ostatniego względu należy odróżnić informatorów . iż ktoś jest dla nas wiarygodnym informatorem. w jakiej oczekujemy od niego trafnych informacji. chęć zysku. Członkowie sądu mogą więc np. muszą wskazywać jakąś argumentację za czy przeciw wiarygodności danej informacji. czy ktoś jest wiarygodnym informatorem w danej dziedzinie. art. które by skłaniały naszego informatora do wypowiadania się wbrew przekonaniom (jak np. i na . określić dziedzinę. Staramy się wtedy zwykle zbadać. oraz informatorów-r zeczoznaw-C ó w. którzy nam mówią o tym.). musimy. wierzyć świadkowi albo nie wierzyć w jakiejś kwestii .ale przekonania ich muszą się opierać na wszechstronnym rozważeniu zebranego materiału. rzecz zrozumiała. co słyszeli od innych ludzi). którzy na podstawie własnych spostrzeżeń lub informacji otrzymywanych od innych ludzi potrafią sformułować jakieś twierdzenia ogólne. Profesor archeologii może być bardzo złym informatorem co do zasad funkcjonowania telewizora.świadków.

że przesłanki tego wnioskowania w odniesieniu do wielu świadków mogą okazać się fałszywe. zależy od jego wyrobienia społecznego. to rzeczywiście było tak a tak. mógł widzieć dany wypadek tylko częściowo . rozdz. których tu rozważać nie możemy. Często bywa. że było tak a tak. od zainteresowania wynikiem sprawy i innych czynników. wnioskuje się. stąd wniosek. Nawet jeśli naoczny świadek zeznaje szczerze i niczego nie ukrywa w swych zeznaniach. oraz że następuje coraz dalej idąca specjalizacja wiedzy rzeczoznawców.podstawie tej wiedzy ogólnej potrafią wysnuwać wnioski uzasadniające twierdzenia o jakimś poszczególnym przypadku. mógł się zasugerować pytaniami policjanta czy prokuratora prowadzącego przesłuchanie przed wniesieniem aktu oskarżenia. że w miarę rozwoju wiedzy ludzkiej coraz częściej uzasadnienia wypowiadanych przez nas twierdzeń oparte są na doświadczeniu lub na wnioskowaniu jakichś innych osób. że było tak a tak. Określanie wiarygodności świadków Bodaj najczęściej sąd opiera się na zeznaniach świadków. Przyjmując za prawdziwe zdanie zeznane przez świadka. XIII § 2). a także świadek mógł po prostu zapomnieć o . to rzeczywiście było tak a tak. Łatwo jest zauważyć. spostrzeżenia jego mogły być mylne. co zeznał choćby naoczny świadek. że było tak a tak. czy świadek zeznaje szczerze. że było tak a tak. to naoczny świadek jest przekonany. jak następuje: jeśli naoczny świadek zeznaje. To. to znaczy zgodnie ze swymi przeświadczeniami. że jeśli naoczny świadek zeznaje. który bezpośrednio zetknął się z badanym faktem. § 3. że jedna i ta sama osoba spełnia wobec nas rolę świadka i rzeczoznawcy w pewnej dziedzinie. Łatwo zauważyć. mógł ulegać złudzeniom (por. jak była o tym mowa poprzednio. od obawy przed karą za fałszywe zeznania. źle zorientowanych osób. i jeśli naoczny świadek jest przekonany. wobec czego przyjmowanie za prawdę tego. jest zawsze w mniejszym lub większym stopniu ryzykowne.a reszty potem domyślić się lub dowiedzieć od innych. to.

Bardzo często sąd ma do czynienia ze świadkami. rozdz. która wystawiła dokument. że świadek myli się czy też kłamie) lub niezgodności. Ważna jest sprawa wykrycia ewentualnych niezgodności wewnętrznych w treści zeznań świadka (co nasuwałoby myśl. między twierdzeniami świadka a informacjami przekazywanymi z innych źródeł. Stąd postulat. co głosi dokument. czy informacje przekazywane przez świadka są prawdziwe (pomijając już nawet zagadnienie. że opis faktów w zeznaniu świadka odpowiada rzeczywistości. Stąd dążenie do tego. by poprzez stawianie odpowiednio przemyślanych pytań ( por. co w dokumencie stwierdziła. że słyszeli o pewnych faktach od innych osób. Wobec tych wszystkich trudności ustalenia.ze względu na wiek.). a przy tym na ogół żadna z nich nie okaże się niezgodna z informacjami przekazywanymi z . czy świadek umie przekazać posiadane informacje . zawierające jak największą liczbę elementarnych informacji składowych. XI) uzyskiwać zeznania w miarę możności jak najbardziej szczegółowe. tzn. z drugiej strony analizuje się ich treść i porównuje informacje pochodzące z różnych źródeł. Im więcej tych informacji zdołamy potwierdzić ze źródła niezależnego od danego informatora. miała zamiar oświadczyć w dokumencie prawdę. że dokument jest autentyczny. jest mniejsze niż przy zeznaniach świadków naocznych. Dając wiarę temu. bo dochodzi nadto niebezpieczeństwo przekręcenia wypowiedzi przez zeznającego. a przy tym nie myliła się co do tego. by przede wszystkim szukać świadków naocznych3. zakłada się. W takich przypadkach prawdopodobieństwo.pewnych faktach. rzeczywiście pochodzi od tej osoby czy urzędu. zasób pojęć itp. które miały ów dokument wystawić. Podobne trudności sprawia ustalenie faktów na podstawie różnego rodzaju dokumentów. rozstrzygnięcia szuka się z jednej strony w obserwacji sposobu składania zeznań. to jest sprzeczności albo przeciwieństwa. którzy tyle tylko zeznają. oraz że osoba.

tak aby można było wykluczyć uprzednie uzgodnienie przez nich szczegółów zeznań. Analiza dostrzeganych w zeznaniach niezgodności prowadzić może zresztą do wniosku. Tradycja prawnicza. nakazywała szukać dwóch zgodnie zeznających świadków i żądać od nich możliwie najbardziej wyczerpujących informacji w danej kwestii. która ongiś przybierała czasem charakter wiążącej prawnie dyrektywy postępowania dowodowego. Oczywiście w razie niezgodności informacji pochodzących z różnych źródeł należy szukać wyjaśnienia. Interesujące uwagi o deformacjach kolejno przekazywanych wiadomości znaleźć można w książce: I. Hunter. Pamięć -fakty i złudzenia. ss. Warszawa 1963. 107 i n. który z informatorów myli się czy też kłamie.innych źródeł lub poprzednimi informacjami danego informatora. L. 3 . że w pewnych kwestiach dany świadek jest wiarygodnym informatorem. a w innych niewiarygodnym. tym lepiej uzasadnione jest dawanie temu informatorowi wiary w danej dziedziny. M.

jakim zajmuje się logika. może w związku z całością stanu faktycznego sprawy nie dać wiary pozwanemu. która pozwoliłaby mu z dokonanych ustaleń wywnioskować.Zasady analizowania treści zeznań świadków odnoszą się też do zeznań uczestników procesu (wyjaśnienia oskarżonego. Choć dokonano niezbędnych ustaleń co do faktów przytoczonych przez akt oskarżenia. który znaleziono u oskarżonego. zeznania stron w procesie cywilnym). czy pocisk wydobyty z ciała ofiary jest pociskiem wystrzelonym z pistoletu. ile wart był zabytkowy wazon stłuczony przez pozwanego. czy symulantem. czy oskarżony jest człowiekiem umysłowo chorym. sędzia może nie posiadać wiedzy. gdy o tym. czy dana operacja została wykonana z zachowaniem zasadniczym prawideł sztuki lekarskiej. co twierdzą strony. zeznania świadków czy dowody z dokumentów. i słabo uzasadnia decyzję sądu. nie zawsze wystarcza do ustalenia faktów potrzebnych do rozstrzygnięcia sprawy. który przyznaje się do czynów zarzucanych mu w akcie oskarżenia. jak twierdzi osoba wnosząca pozew. iż sąd w państwie demokratycznym ma obowiązek szukać prawdy niezależnie od tego. Wyjaśnić tu należy. lub oskarżonemu. Opinie rzeczoznawców To. Jeśli do tego. Źle jest. a więc np. to znaczy wyznaczonych rzeczoznawców. by z dokonanych ustaleń można było wysnuć wniosek co do faktu istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy. „wyczucie sędziowskie”. że było tak. Uzasadnienie w części dotyczącej stanu faktycznego będzie się wówczas przestawiać następująco: . itd. nawet gdy przyznaje on. które jest już poza ramami uporządkowanego i jasnego myślenia. § 4. osób dobrze znających się na danym zagadnieniu. co stwierdzono przez oględziny. sędzia musi zasięgnąć opinii biegłych. czy dać świadkowi wiarę. potrzebna jest wiedza specjalna. decyduje tylko subiektywne nastawienie członków sądu do świadka.

to musiało zajść zdarzenie Y. Co do informacji pochodzących od rzeczoznawców przyjmuje się na ogół. Łatwo teraz zrozumieć. chyba że ktoś zorientowany w danej dziedzinie (np. że miało miejsce zdarzenie Y (który to fakt jest istotny dla rozstrzygnięcia sprawy)”. jest uważany za znawcę danego zagadnienia przez innych rzeczoznawców z tej dziedziny. by móc szybko zrozumieć opinię biegłego i samodzielnie wnioskować na podstawie wiadomości w niej zawartych. kto sam tylko za rzeczoznawcę się ogłasza lub głosi tezę odbiegającą od poglądu innych specjalistów. Jeśliby sąd nie był przekonany do trafności opinii danego biegłego. Biegły złożył opinię. że skoro zaszło zdarzenie X. Jest natomiast krokiem ryzykownym wierzyć komuś. dokumentów i zeznań świadków sąd doszedł do przekonania. Ryzykownym też krokiem jest dawać wiarę rzeczoznawcom niezidentyfikowanym. wobec czego przyjął. iż jest rzeczą rozsądną ufać jakiemuś określonemu (zidentyfikowanemu z imienia) rzeczoznawcy. redaktor dziani poważnego wydawnictwa encyklopedycznego) poręcza za dobór rzeczoznawców. kto nie zna współczesnego stanu poglądów na daną sprawę. Sąd uznał opinię biegłego za nie budzącą wątpliwości. dlaczego dobry prawnik powinien mieć możliwie szerokie wykształcenie ogólne. Biegły dostarcza sądowi wiadomości ogólnych umożliwiających wnioskowanie.„Na podstawie oględzin. Domniemania prawne Przepisy ustawy nakazują niekiedy uznawać w określonych warunkach określonego rodzaju fakty za prawnie ustalone. ale wnioskowanie decydujące dla rozstrzygnięcia sprawy przeprowadza sąd. § 5. . podobnie jak dawać wiarę komuś. jeśli żyje on współcześnie. nie podając wyczerpującego i przekonywającego uzasadnienia. może się zwrócić o opinię do innego jeszcze biegłego i porównać obie opinie. czyli ustanawiają domniemania prawne. a przy tym w danej sprawie panuje zgodność poglądów między rzeczoznawcami (communis opinio doctorum). iż miało miejsce zdarzenie X.

W jednych przypadkach tego rodzaju przepisy nakazują uznawać. rodz. aż do momentu. Kto swoje żądania prawne opiera na pewnych faktach lub odmawia czyimś . 85 § 1 kod. ciąży jednak nie spowodował lub że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne. rodzinnego i opiekuńczego ustanawia domniemanie. kto obcował z matką dziecka w czasie od trzechsetnego do sto osiemdziesiątego pierwszego dnia przed jego urodzeniem. w którym zostanie należycie wykazany odmienny stan faktyczny (domniemania prawne formalne). i op. iż choć obcował w tym okresie z matką dziecka. że zostanie wykazane przed sądem. według art. karnego: „Oskarżonego nie uważa się za winnego. że jeśli ktoś zdoła wykazać w postępowaniu dowodowym. Są jednak również przypadki. Wystarczy. iż zaszło zdarzenie Y (prawnie narzucona dyrektywa inferencyjna). Jakiż jest cel ustanowienia domniemania w tych przypadkach. to jest wolno wykazywać. iż ustawa nie dopuszcza dowodu przeciw domniemaniu (praesumptio iuris ac de iure) i wówczas wniosku płynącego z ustanowionego domniemania nie można obalić. wyjątkowe w prawie RP. że istnieje określony stan faktyczny istotny z prawnego punktu widzenia.: „Jeśli ustawa uzależnia skutki prawne od dobrej lub złej wiary. że zaszło zdarzenie X. post. mimo to nie było Y? Chodzi tu o ciężar dowodu. że to pozwany spowodował zapłodnienie . art. by sąd musiał uznać na tej podstawie. 7 kod. iż pozwany mężczyzna obcował w tym okresie z matką dziecka. jest bowiem domniemaniem dopuszczającym jego obalenie (praesumptio iuris tantum). dopóki nie zostanie mu udowodniona wina w trybie przewidzianym w niniejszym kodeksie”. 3 § 2 kod. domniemywa się istnienie dobrej wiary”. według art. Np. 85 § 1 kod.chyba że pozwany wykaże. w których można domniemanie obalać. że chociaż było X. W innych przypadkach (domniemania prawne materialne) ustawa nakazuje przyjmować. to uznawać należy na tej podstawie. iż ojcem dziecka pozamałżeńskiego jest ten. Np. cyw. Domniemanie z art.

dokumenty. Jeśli np. ponieważ założenie o związku między faktami bierze się tu nie z ustawy. Domniemania prawne ułatwiają dowód w tych przypadkach. iż dziecko urodziło się w 301 dni po stosunku między pozwanym mężczyzną a matką dziecka. wykazane zostanie. reguły uznawania twierdzeń za należycie uzasadnione w procesie. 6 kod. w których z innych ustalonych przesłanek nie wynika. w których ustawodawca uważał to za pożądane (np. że pozwany jest ojcem dziecka. Zwrócić trzeba uwagę. niż to ma miejsce normalnie. oględziny itd. ukonstytuowanej przez swoiste reguły.żądaniom powołując się na pewne fakty. musi faktów tych dowieść (art. iż to pozwany jest jego ojcem. Obowiązywanie domniemań prawnych jest wyraźnym przejawem tego. Sędzia jednak po zebraniu dodatkowych informacji. W tym przypadku wnioskowanie sędziego jest niezależne od obowiązującego domniemania prawnego. iż ustalanie faktów w procesie sądowym jest czynnością unormowaną przez prawnie wiążące dyrektywy i ma charakter czynności konwencjonalnej. że wniosek wypływający z domniemania jest fałszywy (praesumptio iuris tantum). iż do wniosku tego rodzaju. może orzec. cyw. przerzucając na stronę przeciwną ewentualny ciężar obalenia domniemania. iż rzeczywiście w tym wyjątkowym przypadku ciąża trwała znacznie dłużej. zwykle jednak dyrektywą wiążącą sędziego tylko w tych przypadkach. drogą wnioskowania niezależnego od dyrektyw ustawy. Domniemanie prawne jest narzuconą przez ustawę dyrektywą inferencyjną wnioskowania z jednych faktów o innych. sędzia może dochodzić i inną drogą. ułatwiając dziecku dochodzenie ojcostwa). jaki wskazuje domniemanie. Jeżeli sąd uznaje pewne fakty za wykazane w procesie przez zeznania świadków... to jest do tego upoważniony przez przepisy .). dyrektywą czasem bezwyjątkowo wiążącą (praesumptio iuris ac de iure). rodz. lecz z wiedzy uzyskanej przez sędziego (domniemanie faktyczne). i op. to dziecko nie może w tym przypadku korzystać z domniemania ustanowionego przez art. 85 § 1 kod.

wyjaśniających te fakty. W ogólnym schemacie przedstawia się to następująco: 1. niż przez hipotezę. Jeśli uda się znaleźć fałszywe następstwa dla każdej z konkurencyjnych hipotez oprócz jednej. W takich przypadkach sędzia zmuszony jest do przeprowadzenia bardziej złożonych rozumowań.. które takie sposoby ustalania faktów dopuszczają. Po sformułowaniu takich konkurencyjnych hipotez szuka się ich dalszych następstw. Mianowicie niewątpliwie ustalone dotychczas w procesie fakty.. czy oskarżony popełnił zarzucany mu czyn. że oskarżony dokonał zarzucanego mu czynu. Poszlaki Niejednokrotnie fakty stwierdzone początkowo w postępowaniu sądowym nie stanowią bezpośrednio podstawy wnioskowania co do faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (np. Oczywiście póki fakty poszlakowe dadzą się wyjaśnić przez dwie różne hipotezy konkurencyjne. dla której znajdowano jedynie następstwa prawdziwe. które mogą być wyjaśnione w inny sposób... XVI § 4) ze zdań o faktach poszlakowych.. to tę jedyną nie obaloną hipotezę przyjmujemy jako należycie uzasadniony wniosek redukcyjny (por. Stwierdzono niewątpliwe fakty opisane w zdaniach P1. zwane faktami poszlakowymi.proceduralne. Pn nie wystarczają do przyjęcia wniosku . § 6. na którym powód opiera żądanie pozwu). nie ma podstawy do uznania którejś z nich za prawdziwą. czy też badając dalsze fakty. a więc sprawdza się te hipotezy czy to w świetle faktów dotychczas ustalonych w postępowaniu. . stara się sędzia wyjaśnić przez postawienie na podstawie posiadanej wiedzy różnych hipotez konkurencyjnych (zwanych niekiedy potocznie wersjami danej sprawy). . czy miało miejsce zdarzenie. Pn. czy też nie. rozdz. P2. P2. P1. czyli poszlakami. W szczególności nie wolno skazać oskarżonego na podstawie poszlak.. 2.

. jak maszyna do pisania. . Co do ubrania roboczego oświadczył. Ustalono natomiast. Iksiński zajmował się pokątnym handlem dewizami. że Iksiński od kilku dni nie wychodzi ze swojego kawalerskiego mieszkania. w pewnym przypadku w miejscowości M. Po otwarciu drzwi znaleziono w mieszkaniu zwłoki Iksińskiego. . nie stwierdzono jednak. 4. Nie znaleziono odcisków palców.. Ustalono. Przyjmuje się H1 jako podstawę rozstrzygnięcia sprawy co do stanu faktycznego. natomiast znaleziono cudze ochronne ubranie robocze. Beciński nie przyznał się do popełnienia zabójstwa i wyjaśnił. H2.. sąsiedzi. Pn w świetle posiadanej wiedzy można wyjaśniać za pomocą konkurencyjnych hipotez H1. że nabył tę marynarkę od nieznanego mu handlarza na rynku w M. które mogłyby należeć do mordercy.. a sąsiedzi zauważyli. telewizor itp. aby zginęły jakieś cenne przedmioty większych rozmiarów.. Mieszkanie było splądrowane.istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy. 3. W mieszkaniu stwierdzono brak najlepszego garnituru Iksińskiego. Podejrzenia padły na Becińskiego. zaintrygowani tym. P1. że przed paroma dniami krzewy pod tarasem zostały przez kogoś (nie wiadomo przez kogo) połamane. w następstwie silnego uderzenia tępym przedmiotem w głowę. że często przychodzili do niego wieczorem różni nieznani osobnicy. H4 . w dniu 20 marca. gdyż się . Przeprowadzono u Becińskiego rewizję. Oto np. 5. Hk. H3. Są podstawy do obalenia wszystkich tych hipotez oprócz H1. który od kilku dni nosił ubranie robocze innego nieco gatunku niż pozostali pracownicy. w pobliżu M. P2.. zawiadomili o tym policję. w wyniku której znaleziono marynarkę Iksińskiego. że zgon nastąpił prawdopodobnie 15 marca. a klucz tkwi w drzwiach od wewnątrz. że wyrzucił je. Drzwi wychodzące na taras pierwszego piętra były uchylone. a sąsiedzi przypomnieli sobie. że takie ubranie robocze wydawano monterom fabryki w miejscowości N.

co . a nie stwierdzono. że kupił marynarkę .). Nie można. które obciążają Becińskiego zarzutem zabójstwa. że Beciński nie ma nic wspólnego ze sprawą zabójstwa. ale.podarło. To. Są tu więc rozbieżne hipotezy. czy rzeczywiście nie ma żadnych innych możliwości wyjaśnienia stwierdzonych faktów. po czym z jakichś przyczyn nie chcąc wychodzić normalną drogą wydostał się przez taras. że nabył marynarkę 20 marca. że Beciński dokonał zabójstwa. gdy powiedział. od nieznanej osoby. jak zeznali sąsiedzi. Można by jednak szukać wyjaśnienia przyjmując.jak stwierdzono . można by wyjaśnić przyjmując hipotezy. co stwierdzono w postępowaniu dowodowym. gdy w domu spadł z drabiny. Ale niezależnie od sposobu obrony oskarżonego. a marynarkę Iksińskiego nabył na rynku w M. że Beciński zabił Iksińskiego. nie wyjeżdżał w tym czasie ze swojego miejsca zamieszkania w N. miał bowiem zwolnienie lekarskie z powodu zwichnięcia nogi. Ale następstwem tej ostatniej hipotezy byłoby to. inaczej wytłumaczyć sobie stwierdzonych faktów niż za pomocą hipotezy. sędzia musi zważyć. natomiast z zespołu dwóch hipotez wyjaśniających losy obu ubrań bez przyjęcia. A więc z konkurujących hipotez ostały się te. a przy zeskakiwaniu zwichnął nogę. że od 16 do 20 marca Beciński był nieobecny w pracy. że Beciński wszedł pod jakimś pozorem do mieszkania Iksińskiego. jak się zdaje. bo stwierdzono fałszywość jej następstwa.jest niezgodne z prawdą. bo targ odbywał się rano. (jeśli nabył w M. by po 20 marca pracę opuszczał. bo w rzeczywistości nabył ją później? Musiałby w takim razie opuścić dzień pracy. to wyjeżdżał do M. jedna okazała się fałszywa. i nabył następnie inne. a mianowicie za pomocą dwóch hipotez: że zwichnął nogę spadając z drabiny i przy tym podarł ubranie robocze. Stwierdzono. zabił go.. że wyjeżdżał 20 marca do M. A może Beciński w czasie pierwszego przesłuchania nie chciał się przyznać. Może Beciński pomylił się. przypuszczalnie zabierając wyłącznie pieniądze i waluty obce oraz wkładając na siebie ubranie Iksińskiego.

jeśli w procesie poszlakowym ma zapaść wyrok skazujący oskarżonego. a mianowicie. dlaczego od sędziego wymagać należy wysokiej sprawności umysłowej i sumienności w ustalaniu każdego. dotyczące obalenia hipotez konkurencyjnych.w innych okolicznościach niż podaje. . aby zabójstwo zostało dokonane? Wszelkie tego rodzaju wątpliwości. mając do wyboru ukaranie za zabójstwo i ukaranie za paserstwo. Łatwo więc zrozumieć. muszą zostać wykluczone. iż marynarka pochodzi z przestępstwa? Wtedy jednak nie podtrzymywałby swego twierdzenia. gdyby nie działał z mordercą w ścisłym porozumieniu i nie godził się na to. nawet najdrobniejszego szczegółu. że kupił ją ze świadomością. A może Beciński był w mieszkaniu Iksińskiego po zabójstwie dokonanym przez kogoś innego lub był tylko jako pomocnik zabójcy? Dlaczego jednak taiłby to w obliczu grożącej kary za zabójstwo.

Można wnioskować redukcyjnie. jakie przeprowadza sędzia ustalając fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Ale oskarżony podsuwa inny wniosek redukcyjny . Zatrzymano na ulicy klienta zakładu fryzjerskiego. kto zabiera cudze mienie ruchome celem przywłaszczenia. To zadaniem oskarżyciela jest przekonać sąd o winie . Rodzaje wnioskowań w sądowym postępowaniu dowodowym Wnioskowania. że przez roztargnienie włożył na siebie płaszcz.twierdzi. z jaką myślą oskarżony nakładał na siebie ów płaszcz. to znaczy taką. Sędzia ma więc przed sobą dwa rozbieżne wnioski możliwe we wnioskowaniu uprawdopodobniającym.na korzyść oskarżonego.zwykle przeplatają się tu wnioskowania dedukcyjne i różne wnioskowania uprawdopodobniające. Zważywszy na inne ustalone okoliczności. czyli ustalając tzw. to musiał je wynieść z zakładu. Podlega karze. Sędzia po rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy musi w tym przypadku podjąć decyzję „racjonalną”. Pamiętać wszakże należy o zasadzie prawnej in dubio pro reo (w razie wątpliwości . względnie pozwanego). może nie bronić się. że zabrał palto celem przywłaszczenia. że uważa kradzież za wysoce prawdopodobną . a nie zwalnia to sądu z obowiązku poszukiwania obiektywnej prawdy. jeden z tych wniosków może być znacznie bardziej prawdopodobny od drugiego. stan faktyczny sprawy. czy dokonano. Jeśli zamierzał zabrać palto celem przywłaszczenia.§ 7. ale to nie rozstrzyga kwestii. Pozwany czy oskarżony może milczeć. który do zakładu wszedł bez palta. jak jego własny.ma on obowiązek orzec. widząc na wieszaku taki płaszcz. czy nie dokonano kradzieży owego płaszcza. ale decyzja ta nie zawsze jest wnioskiem wyprowadzonym dedukcyjnie ze stwierdzeń dokonanych poprzednio 4. rzadko składają się wyłącznie z wnioskowań dedukcyjnych . a wychodząc włożył na siebie cudze palto. która byłaby poparta argumentami przekonującymi rozsądnego człowieka. Sędziemu nie wolno orzec.

jak postąpić w poszczególnym przypadku. który by stwierdził na podstawie swych notatek. Co najwyżej mógłby się na tej podstawie zorientować. które. Sędzia ma nieraz orzec. Sędzia musi więc wykazać rozsądny krytycyzm wobec argumentów oskarżenia. czy miało miejsce zdarzenie. udało się ustalić. których ojcostwo ma być ustalone. Gdyby natomiast ów sędzia stwierdził. czy jego polityka orzekania jest właściwa. jeśliby nawet sędzia znał liczbowe prawdopodobieństwo danego zdarzenia ze względu na dane okoliczności.oskarżonego. dyktowanej poczuciem odpowiedzialności moralnej za wydany wyrok. Zresztą. Gdyby np. a nazbyt nie dowierza pozwanym mężczyznom. że zdarzenie takie nastąpi: mówiliśmy tu bowiem o prawdopodobieństwie w subiektywnym. że na 300 spraw o ustalenie ojcostwa orzekł zgodnie z żądaniem pozwu tylko w 200 sprawach. a nie w obiektywnym rozumieniu. przy tym z reguły sędzia nie ma możności ująć liczbowo prawdopodobieństwa ze względu na poznany układ okoliczności. mógłby stąd wyciągnąć wniosek. póty oskarżony musi uchodzić za niewinnego (domniemanie formalne). że jego orzecznictwo jest wadliwe . Ale znajomość prawdopodobieństwa nie pozwoliłaby mu . jak wykazało postępowanie. mógłby dojść stąd do przekonania.75.na niekorzyść dzieci. śledząc swoje rozstrzygnięcia tego rodzaju spraw na przestrzeni dłuższego czasu. iż pozwany jest ojcem dziecka. gdy np. jest zdarzeniem prawdopodobnym w jakimś odpowiednio wysokim stopniu.że w około 90 na 100 przypadków pozew o ustalenie ojcostwa dziecka jest skierowany przeciwko właściwemu mężczyźnie.że na 300 takich spraw w 295 orzekł.póki więc zarzuty są dla sądu wątpliwe. prawdopodobieństwo to jest równe 0. to sędzia. Wymaga to wysokiej sprawności intelektualnej i staranności w pracy. ale nie jest obowiązkiem oskarżonego przekonywać sąd o swej niewinności . to i tak nie wiedziałby stąd. że zbytnio wierzy matkom wnoszącym pozew o ustalenie ojcostwa ich dziecka.

Potocznie często mówi się o „wniosku dedukcyjnym” mając na myśli „wniosek rozsądny.przecież stwierdzić. w których konkretnie przypadkach się omylił. który nie wynika logicznie z przesłanek.a taki może być w pewnych okolicznościach również wniosek. 4 . racjonalny” .

głoszący. za pomocą wprowadzenia go w błąd. Prawnicy często nie zdają sobie z tego sprawy. Stwierdzić. karnego. że Jan w celu osiągnięcia dla siebie korzyści majątkowej w postaci zegarka w złotej kopercie świadomie doprowadził Piotra. że kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym . do niekorzystnego rozporządzenia swym mieniem przez zamianę cennego zegarka w złotej kopercie na bezwartościowy zegarek złożony ze starych części. prowizoryczne ustalenia poprzedzające właściwe postępowanie dowodowe przed sądem. § 8. umieszczony tam dla zmylenia łatwowiernych). Ustalenie stanu faktycznego a subsumpcja Ustalając stan faktyczny. by było widać. dającym sędziemu praktyczną pewność w sprawie. gdy chodzi o pewne wstępne. że Jan oszukał Piotra przy zamianie zegarków. uznanie jakichś zdań za prawdziwe w wyniku postępowania dowodowego przed sądem jest z reguły tylko uprawdopodobnieniem tych faktów w odpowiednio wysokim stopniu. na dowodzeniu w ścisłym tego słowa znaczeniu5. mówią oni o uprawdopodobnieniu wtedy. że stanowi szczególny przypadek należący do zakresu zastosowania pewnej normy. należy sformułować końcowy wniosek w takiej postaci. Termin „uprawdopodobnienie” używany jest przez prawników w innym znaczeniu. nie opiera się jednak na dowodzie. który wedle oświadczenia Jana miał być zegarkiem powszechnie cenionej marki „Omega” (taki bowiem był napis na tarczy owego zegarka. że ma tu zastosowanie przepis art. niż użyto go tu w poprzednim zdaniu.Ustalenie faktów. Takie ujęcie końcowego wniosku co do stanu faktycznego pozwala łatwo stwierdzić. Toteż każde słowo w sformułowaniu końcowym wniosku co do stanu faktycznego musi być użyte w sposób ścisły. że ten stan faktyczny jest przewidziany w pewnej normie prawnej. 205 § 1 kod. to niewystarczający ogólnik: trzeba stwierdzić.

XVI § 2. 5 .mieniem. 328. Polska procedura karna. O wieloznaczności słowa „dowód” w języku prawniczym patrz: M. Cieślak. powinien zostać ukarany karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5. Dowodzenie utożsamiają często prawnicy z wszelkim uzasadnieniem pośrednim określonej tezy. Warszawa 1971. s. Mówimy tu o dowodzeniu w sensie określonym w rozdz. za pomocą wprowadzenia w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania.

) albo wymaga podjęcia decyzji kwalifikującej jakiś czyn według kryteriów trudnych do dokładnego określenia (np. i opiek. Ustawa wskazuje wprawdzie sędziemu. pozostawiają zazwyczaj sędziemu wybór kary w ogólnie wskazanych granicach (np. poświęconym logicznym podstawom wykładni prawa.k. 144 § 1 kod. normy prawa karnego nakładając na sędziego obowiązek wymierzenia kary osobie. rodz. a tym bardziej wydanie wyroku na podstawie dokonanej subsumpcji. karnego).Subsumpcja jest możliwa dopiero wtedy. ale nie podaje dyrektyw szczegółowych. a nie krótszą czy dłuższą karę .art. czyn nakazany przez normę do spełnienia może być w niej określony w sposób tylko ogólnikowy lub ramowy. jakie zawierają one normy. która dopuściła się czynu przestępnego. Czasem zaś trzeba dopiero wywnioskować z norm wysłowionych w tekście ustaw. Często bywa. Będzie o tym mowa w następnym rozdziale. kary pozbawienia wolności od pół roku do 5 lat). czy rozpowszechniane przez oskarżonego fotografie miały charakter pornograficzny czy artystyczny art. Z drugiej strony. nie jest na ogół działaniem zautomatyzowanym. iż precyzyjnie wyinterpretowana z przepisów prawnych norma prawna uzależnia możliwość dokonania subsumpcji od przyjęcia określonej oceny stwierdzonego faktu (np. Tak np. zalgorytmizowanym. Dokonywanie subsumpcji. która znajduje zastosowanie właśnie w okolicznościach danej sprawy. w jakim stopniu pewna okoliczność ma wpływać na wymiar kary w poszczególnym przypadku. 1 kod. gdy poprzez analizę przepisów ustali się. 173 § 1 k. czy w danych okolicznościach żądanie przez dziecko alimentów od ojczyma odpowiada obowiązkowi moralnemu . dlaczego wymierzył tak wysoką. że z woli ustawodawcy obowiązuje pewna taka norma. kryterium społecznego niebezpieczeństwa danego czynu art. że powinien brać pod uwagę takie a takie okoliczności czynu przestępnego jako okoliczności łagodzące czy obciążające.. Sędzia w uzasadnieniu wyroku musi więc między innymi uzasadnić.

taką właśnie.pozbawienia wolności. 446 § 2 kod. wskazując. może być zobowiązany do wypłacenia odszkodowania. a nie inną grzywnę itd. względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny. iż osoba. niezależnie od ewentualnej odpowiedzialności karnej. jaki wpływ na nią wywarły poszczególne okoliczności danej sprawy. Uzasadnienie jest w takim przypadku zespołem ocen (np. cyw. że tylko dłużej trwająca kara pozbawienia wolności wpłynie prawdopodobnie na psychikę skazanego).twierdzeń rzeczowych (np. może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody renty obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanego oraz do możliwości zarobkowej zmarłego przez czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. że dany czyn przestępny budzi szczególną odrazę moralną). Mianowicie art. a także . . Ustalając wysokość takiej renty sędzia zobowiązany jest uzasadnić swoją decyzję. Kto spowodował śmierć pewnej osoby. głosi. ten.

albo nieszczęśliwego wypadku. u którego stwierdził dwie rany klatki piersiowej. zważywszy. 2. płoty. Czy wiarygodne są zeznania świadka: „W tydzień po stwierdzeniu włamania do sklepu spółdzielni pracowałem przy wpuszczaniu snopów do młockami. W jakiej części zeznań lekarz ten spełnia rolę biegłego? 3. Nie odchodziłem od maszyny. nie pozwala Piotrowi moczyć lnu w granicznym rowie. jak Kowalski przyciszonym głosem zwierzał się koledze. Postępowanie dowodowe pozwoliło wykluczyć ewentualność. Około godziny 16 przechodził Kowalski ze swym kolegą. że to on dokonał włamania i że to mu się opłaciło”. albo zabójstwa przez Jana. Lekarz oświadczył przed sądem w toku postępowania dowodowego. która była ustawiona niedaleko od szosy. choć sam to czyni. rowy i inne urządzenia podobne. czy też Piotra . że ich prawa własności co do sąsiadujących gruntów są niesporne? 4. cyw. Piotr chce wnieść sprawę do sądu. Sąd ustalił. Według art. Przewód sądowy pozwolił stwierdzić.: „Domniemywa się. Kogo w razie procesu będzie obciążać dowód: czy Jana . chociaż nie jest wykluczona. że był to nieszczęśliwy wypadek. 154 kod. Uzasadnij odpowiedź. znajdujące się na granicy gruntów sąsiadujących. że śmierć Piotra była wynikiem albo samobójstwa. a możliwość samobójstwa jest stosunkowo mało prawdopodobna.że ma wyłączne prawo używać rowu. oraz że rany takiego rodzaju musiały być zadane nożem przez silną osobę. Piotr Szulc został oskarżony o zabójstwo lekarki Anny Bujak. służą do wspólnego użytku sąsiadów”. że w czasie jego dyżuru przywieziono do szpitala Jana Wiśniewskiego.Zadania 1. Czy można skazać Jana za zabójstwo Piotra? 5.że ma prawo używać rowu razem z Janem. iż to . sąsiad Piotra. że mury. Jan. bo była w ruchu. ale słyszałem.

przy czym dawał Szulcowi do zrozumienia. które zazwyczaj dokonywane bywają z osobami korzystającymi z usług tego przedsiębiorstwa”. Następnie wszelki ślad po niej zaginął. głosi: „Osobę czynną w lokalu przedsiębiorstwa przeznaczonym do obsługiwania publiczności poczytuje się w razie wątpliwości za umocowaną do dokonywania czynności prawnych. Władysław Warneńczyk. zabierając ją rzekomo do chorego dziecka. Osobnik. miała z owym nieznajomym nielegalnie wyjechać za granicę. porzucając męża. Dlaczego? 7. Małżeństwo Bujaków było zgodne. król Polski i Węgier. iż przypadkowo spotkany nieznajomy mężczyzna obiecał mu 90 tyś. grożąc jej zamordowaniem.. iż lekarka. mieli dwoje małych dzieci. Jaki rodzaj domniemania ustanawia ten przepis? . cyw.”. bezdzietną. W domu Szulca znaleziono receptariusz i pieczątkę lekarki. zł za przywiezienie lekarki do umówionego miejsca spotkania. Oskarżony wyjaśnił. którego głos był w każdym razie bardzo podobny do głosu Szulca. Czy materiał ten wystarcza do skazania Szulca za zabójstwo? 6. Art. rozpoczynający się od słów: „My. i przegrał proces.właśnie Szulc przyjechał wieczorem dnia 31 VIII 92 r. w trzy dni po zniknięciu lekarki zażądał telefonicznie wysokiego okupu od jej męża. Szulc był osobą samotną. 97 kod.. po lekarkę samochodem. W siedemnastym wieku pewien szlachcic przedstawił w sądzie na poparcie swych żądań dokument w języku polskim datowany w Krakowie 1 VIII 1444 roku.

tj. z jednej strony. które wyjątkowo tylko ma postać słowną w pełni rozwiniętej normy postępowania. rozporządzenia czy zarządzenia. normatywny charakter danej wypowiedzi.do ujęcia go w taki sposób. .Rozdział XX LOGICZNE PODSTAWY WYKŁADNI PRZEPISÓW PRAWNYCH I WNIOSKOWAŃ O OBOWIĄZYWANIU NORM PRAWNYCH § 1. Jednostką redakcyjną tekstu prawnego tworzącego akt prawodawczy jest zdanie w sensie gramatycznym zwane przepisem prawnym. nie formułują w sposób bezpośredni norm postępowania. Aby wyjaśnić. w pełni rozwiniętych wypowiedzi jednoznacznie nakazujących czy zakazujących określonym adresatom określonego postępowania w określonych okolicznościach. Zazwyczaj dopiero na podstawie kilku przepisów . wyobraźmy sobie. dekrety. na czym polega skrótowość wysłowienia norm w postaci przepisów. poprzez który przekazuje się wiadomość o ustanowieniu danych norm. które wskazywałyby na dyrektywalny. by na jego podstawie można było ustalić normy postępowania czy też brak norm postępowania dla możliwie największej liczby różnorodnych sytuacji faktycznych1. Często w ich sformułowaniu brak w ogóle takich słów. Przepisy prawne ujęte są w bardzo różnorodne formy redakcyjne. Ukształtowany przez tradycję prawniczą sposób redagowania ustaw i innych tekstów prawnych z założenia zmierzać ma. Pojęcie wykładni Akty prawodawcze.i to czasem umieszczonych w zupełnie różnych ustawach . to znaczy ustawy.w jednym przepisie znaleźć można elementy potrzebne do odtworzenia wielu norm obowiązujących w danym systemie prawnym. do maksymalnej zwięzłości tekstu. a także odwrotnie .odtworzyć można jakąś obowiązującą normę prawną. z drugiej strony .

lub D. czyli 125 prostych norm postępowania. Szerzej patrz: S. 1 . lub C. b. Trzeci wreszcie głosi.. Problemy racjonalnego tworzenia prawa. Wronkowska. Poznań 1982. Za pomocą tych trzech przepisów zostało wysłowione 5×5×5. . IAb. zaczynając od IAa. IAc. d oraz e. IV oraz V.że dokonanie czynów nakazywanych przez ustawę powinno nastąpić. lub E. 185 i n.. c. III. ss.że jakaś ustawa składa się jedynie z trzech przepisów. Pierwszy z nich głosi. aż do IEe. Drugi .. że adresaci określeni w pierwszym przepisie ustawy powinni w sytuacji określonej w przepisie drugim dokonać czynów a. że ustawa dotyczy obowiązków osób rodzaju I. gdy powstanie sytuacja A lub B. II.

że do tegoż systemu prawnego należy też jakaś inna norma. a więc ci.według przyjętych w danej kulturze prawnej reguł wykładni .norm postępowania rozumianych w jakiś jeden. Niekiedy.Redagowanie tekstu aktu prawodawczego jest dokonywane przy milczącym założeniu. Tego rodzaju wnioskowania omówimy oddzielnie. w szerszym rozumieniu słowa „wykładnia”. czyli interpretacją tekstów prawnych. to obowiązują też normy. Zakłada się także. uznawać mają za obowiązujące nie tylko normy wysłowione w jej przepisach. W ścisłym znaczeniu tego terminu wykładnią. do których ustawa się zwraca. konieczne jest uprzednie dokonanie wykładni przepisów składających się na tekst obowiązujących aktów prawodawczych. że zainteresowane osoby na podstawie ogłoszonego tekstu prawnego odtworzą . o tym. jak i do przestrzegania zawartych w ustawach nakazów przeznaczonych dla ogółu obywateli. Inaczej mówiąc. które w pewnym przyjmowanym rozumieniu są konsekwencjami tej pierwszej. iż jeśli obowiązuje określona norma. że określona norma przynależy do danego systemu prawnego. dostatecznie określony sposób 2 . nazywa się operację myślową. wyprowadzona z pierwszej według określonych reguł wnioskowania (reguł inferencyjnych). oznacza się nim zarówno zabiegi składające się na rekonstrukcję norm postępowania z przepisów prawnych. jak i operacje myślowe polegające na wnioskowaniu na podstawie tego. w toku której dokonuje się przekładu zbioru przepisów ogłoszonych w aktach prawodawczych na zbiór norm postępowania równoznaczny jako całość z danym zbiorem przepisów. w toku wykładni (jeśli zostanie ona konsekwentnie doprowadzona do końca) dokonuje się przyporządkowania różnokształtnym przepisom prawnym . Do podejmowania jakichś praworządnych decyzji przez organy państwa.odpowiednie normy prawne. lecz także normy będące w pewnym rozumieniu konsekwencjami tych pierwszych. jakkolwiek w praktyce . po omówieniu wykładni w ścisłym znaczeniu.

a więc ogół dyrektyw interpretacyjnych w ścisłym znaczeniu tego terminu. ss. Wykładnia przepisów ma być zresztą przeprowadzona w taki sposób. Regułami tymi w niniejszym podręczniku bliżej zajmować się nie będziemy. 3 Ogół reguł dotyczących ustalania zbioru norm prawnych obowiązujących na podstawie określonych aktów prawodawczych.oddzielenie operacji interpretowania norm z przepisów i wnioskowania z tych norm o innych normach zaliczanych do systemu jest często bardzo trudne. określa się niekiedy mianem reguł egzegezy tekstu prawnego. 2 . by normy wyinterpretowane z przepisów nie były między sobą niezgodne3. 26 i n. Szerzej por. Zieliński. Poznań 1972. Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego. reguł inferencyjnych oraz reguł kolizyjnych. Nadto słowem „wykładnia” określa się niekiedy także rozstrzyganie problemów dotyczących obowiązywania w danym systemie prawnym norm między sobą niezgodnych rozstrzyganie przez zastosowanie odpowiednich reguł kolizyjnych. wskazując tylko na podstawowe rodzaje niezgodności norm.: M.

co kto kiedy czynić powinien. Zakłada się przy tym. który dokonując ich zmierzał do określonego celu kierując się konsekwentnie posiadaną w danej dziedzinie wiedzą i odpowiednio uporządkowanymi ocenami. W interesującym nas przypadku za sens wydawania przepisów prawnych uważać można ustanowienie określonego zespołu norm prawnych. Przyjmując tego rodzaju założenie można bowiem wyjaśnić sobie.a więc w pewnym sensie: dlaczego . które bezpośrednio nakazują. któremu przypisuje się autorstwo wszystkich przepisów prawnych obowiązujących w danym kraju w danym czasie. że teksty prawne są wytworem jednego człowieka. W przypadku interpretowania przepisów prawnych przyjmuje się. .W tradycyjnej nauce o wykładni prawa nie odróżniano w sposób dostatecznie wyraźny pojęcia przepisu prawnego od pojęcia normy prawnej i nie zwracano szczególnej uwagi na to. Całą uwagę natomiast kierowano na ustalenie znaczenia poszczególnych słów i zwrotów tekstu prawnego. iż różnokształtne przepisy trzeba dopiero przełożyć na takie wypowiedzi. w sposób niezgodny z rzeczywistością. jeśli były one wieloznaczne. gdy pojawią się jakieś trudności z ustaleniem sensu przepisów. założenia idealizujące (fikcję). iż ów „prawodawca” jest prawodawcą racjonalnym. gdy reguły znaczeniowe są jasne i bezsporne. po co . nawet jeśli były one wydane dwieście lat temu czy też są to ustawy uchwalone przez kilkaset osób liczący parlament.to zrobiła. iż potrzeba wykładni powstaje dopiero wtedy. iż teksty te są racjonalnym wytworem działań człowieka . Z punktu widzenia semiotyki wszakże każdy napis wymaga wykładni . jaki był sens sporządzenia danego wytworu przez jakąś osobę.nawet wtedy. określanego umownie mianem „prawodawcy”. natomiast jasno zredagowane przepisy nie wymagają jakoby w ogóle wykładni. Przyjmowano. Interpretacja tekstów prawnych jako wypowiedzi formułujących określony zbiór norm postępowania opiera się na założeniu.wytworem działań człowieka.

Studium z metodologii prawoznawstwa. iż ów „prawodawca” ma doskonałą wiedzę o języku. każde użyte przezeń wyrażenie jest potrzebne do wyinterpretowania określonych norm. „Racjonalność prawodawcy” jest więc czymś relatywnym. dostatecznie ustabilizowanymi ocenami. poprzez które skutecznie osiągnąć można przypisywany prawodawcy „cel ustawy”. jako że ów „prawodawca” jest jedynie konstrukcją myślową prawników. np. używając dwóch odmiennych zwrotów ma co innego na myśli itd. a wydając kolejno przepisy prawne. co do skutków społecznych realizacji nakazywanych przezeń działań. Zakłada się w szczególności. Szerzej zajmuje się tą problematyką teoria prawa. które stanowią ich konsekwencje itd.oraz że ma doskonałą wiedzę pozalogiczną. 4 . 35 i n. że posiada on doskonałą wiedzę logiczną: nie ustanawia norm między sobą niezgodnych. Por. Jaką zaś wiedzę i jakie oceny przypisują „racjonalnemu prawodawcy” interpretatorzy tekstów prawnych.konsekwentnie kierującym się w swym działaniu określoną wiedzą i usystematyzowanymi. Następnie zakłada się. a mianowicie zamierzony stan spraw społecznych. . wyznaczających ich adresatom zachowania takie. to sprawa sporna. w którym formułuje przepisy: każdemu wyrażeniu nadaje ściśle określony sens. Nowak. które mają uzasadnienie aksjologiczne w przypisywanym mu systemie ocen. a na podstawie tej wiedzy ustanawia takie normy. w każdym momencie zmierzał do ustanowienia uporządkowanego systemu norm prawnych. tego oczywiście rozstrzygnąć się nie da. Interpretacja prawnicza. Jaka zaś była „naprawdę” wiedza i oceny tak pojmowanego „prawodawcy”. ss. Warszawa 1973. jeżeli ustanawia określone normy postępowania. to uznaje też za obowiązujące takie normy. związana ze ścieraniem się różnych koncepcji politycznych po wydaniu danego tekstu prawnego. względnym 4. szerzej: L.

często wyraźnie przejawiają brak konsekwencji we wspomnianych dziedzinach. 10 § 1 kod. a nie inaczej rozumieć określone słowo czy zwrot językowy występujący w tekście prawnym. Fikcja „racjonalnego prawodawcy” służy przede wszystkim do usprawiedliwienia przyjmowanych przez prawników dyrektyw interpretacyjnych.Oczywiście ludzie. zwłaszcza orzecznictwie sądów.bo nie dopuszcza się myśli. reguły inferencyjne i kolizyjne są częściowo sformułowane w przepisach prawnych dotyczących sposobu rozumienia innych przepisów (a więc w metaprzepisach). aby „z woli prawodawcy” miały obowiązywać normy między sobą niezgodne itp. to jest to wykładnia nie do przyjęcia. to widocznie prawodawca wydając przepisy późniejsze uchylił przepisy wcześniejsze . które nakazują tak. Przepisy prawne formułują definicje ustanawiające w sposób wyraźny wiążące reguły znaczeniowe w odniesieniu do języka prawnego. Dyrektywy interpretacyjne. że dane przepisy należy tak właśnie. przeważnie jednak są one wytworem tradycji prawniczej przyjętej w akademickiej doktrynie prawniczej (w przyjmowanych przez naukę wzorach rozwiązywania zadań pewnego rodzaju) czy też w orzecznictwie. cyw. którzy faktycznie redagują i wydają w imieniu państwa przepisy prawne. Jeśli np. a nie inaczej interpretować. art. zazwyczaj wszakże są to definicje regulujące (np. Wykładnia tekstu prawnego dokonana przez określony organ państwa w określonym trybie może mieć charakter prawnie wiążący. jeśliby zaś były to przepisy wydane w różnym czasie. .: „Pełnoletnim jest ten. na podstawie reguł znaczeniowych danego języka z przepisów prawnych można było wyinterpretować dwie normy między sobą niezgodne. Analogiczną rolę do przepisów wyznaczających sposób wykładni tekstu prawnego spełniają w kwestiach bardziej szczegółowych definicje legalne (definicje sformułowane w aktach prawodawczych). reguł inferencyjnych i kolizyjnych. to znaczy oficjalnie nakazuje się.

Np. 51 § 1: „Przynależnościami są rzeczy ruchome potrzebne do korzystania z innej rzeczy (rzeczy głównej) zgodnie z jej przeznaczeniem. mianowicie: art.kto ukończył lat osiemnaście”). § 2: „Nie może być przynależnością rzecz nie należąca do właściciela rzeczy głównej”. § 3: „Przynależność nie traci tego charakteru przez przemijające pozbawienie jej faktycznego związku z rzeczą główną”. 51 kod. cyw. jeżeli pozostają z nią w faktycznym związku odpowiadającym temu celowi”. trzy przepisy tworzące art. wyznaczają reguły znaczeniowe dla terminów „przynależność” i „rzecz główna”. Są to definicje mające postać definicji równościowych albo swoistego rodzaju definicji przez postulaty. . ujęte w zespoły kilku przepisów wyznaczających reguły znaczeniowe dla jednego lub nawet kilku terminów.

Można dostrzec wiele ich rodzajów ze względu na sposób.w związku z odpowiednimi przepisami proceduralnymi . do określenia nakazywanej czynności. „obowiązany jest”.. a z drugiej strony jest . zakres zastosowania czy zakres normowania. do których norma jest kierowana. Rodzaje przepisów prawnych Jak już powiedzieliśmy. albo zwrotów takich.: „Na każdej zajętej ruchomości komornik umieści znak ujawniający na zewnątrz jej zajęcie. paragrafy czy ustępy zdań w sensie gramatycznym. 854 kod. okoliczności jej zastosowania oraz nakazywanych czynów . Np.” Formą wysłowienia normy zakazującej jest często przepis głoszący. w którym po prostu używa się czasownika w trybie oznajmującym. w czasie teraźniejszym lub przyszłym. przepis: .. by w każdym przypadku w protokole zajęcia zapisywał wartość zajmowanych przedmiotów.zwykłą formą ..dla norm nakazujących. zasadniczy tekst ustawy czy rozporządzenia składa się z ponumerowanych jako artykuły. czy ewentualnie pewne fragmenty w pełni rozwiniętych norm prawnych. uzupełniające przepisy zawierają dodatkowe określenia. W najprostszym przypadku przepis wskazuje jakiś obowiązek postępowania przy użyciu tego rodzaju zwrotów.dla norm zakazujących. w jaki w tych przepisach wysłowione zostają normy prawne. jak „powinien”.) rozumieć należy jako normę nakazującą komornikowi. Podobnie należy rozumieć np. cyw. rozszerzające lub zwężające zakres adresatów. „ma obowiązek” itp. post. post. art. cyw. „musi”. które nazywamy przepisami prawnymi. . . Często spotykaną formą przepisu służącego do wysłowienia normy nakazującej jest przepis.inne. Często bywa tak.§ 2.Komornik oznacza w protokole zajęcia wartość każdej zajętej ruchomości” (art. „nie może” itp. 853 § 1 kod. iż dany czyn „podlega karze”: przepis taki jest z jednej strony formą wysłowienia zakazu danego czynu (norma sankcjonowana). że obok przepisu zawierającego w ogólnym zarysie określenie adresata normy. jak „nie wolno”.

iż ktoś „może domagać się”. bezpodstawnego ingerowania w daną sferę działań osoby otrzymującej zezwolenie. co do której w należyty sposób stwierdzono. czy też że norma taka zostaje właśnie uchylona. W szczególności zwrot. Zwrot. A więc. Przepisami. w gruncie rzeczy jest on pewną postacią wysłowienia normy zakazującej wszystkim innym. z drugiej strony . iż ktoś „może”. są przepisy zawierające zwroty. W najprostszym przypadku przepisy zawierające te wyrażenia rozumie się jako wypowiedzi głoszące. iż „wolno” coś czynić: stwierdzają one wtedy. „ma uprawnienie”. że temu komuś należy się jakieś świadczenie ze strony innej osoby. znaczy w pewnych przypadkach tyle. ale co do czynów wymienionych w przepisie czyni się zezwalający wyjątek i sformułowaną w innych przepisach normę ogólniejszą należy rozumieć jako ograniczoną tymi wyjątkami. lecz te osoby. jednocześnie zaś zakazuje się innym osobom ingerować w daną sferę jego działania. „ma prawo”.są bardzo wieloznaczne i stąd zasadniczo różne może być znaczenie przepisów zawierających te zwroty. których interpretacja nastręcza szczególne trudności i powoduje nieporozumienia. że wprawdzie czyny danego rodzaju są na ogół zakazane. Adresatem tak wysłowionej normy jest oczywiście nie osoba otrzymująca zezwolenie. że zezwala się mu na dokonywanie pewnych czynności.wysłowienia normy sankcjonującej. Przepis zawierający ten zwrot brany w takim rozumieniu staje się pewną postacią . iż ktoś „ma prawo”. z jednej strony. że brak jest w danej ustawie normy zakazującej danej czynności. którym się ingerowania w pewne sprawy zakazuje. czy też. znaczy czasem tyle. „może” coś czynić. bywają używane w języku prawnym i prawniczym zamiennie. mianowicie normy nakazującej odpowiednim organom państwa dokonać wymierzenia sankcji osobie. Zwroty te. których to dotyczyć może. iż przekroczyła normę sankcjonowaną. choć w przepisie takim mowa jest o udzielaniu zezwolenia jakiejś osobie („z wyłączeniem innych”). „ma prawo” coś czynić.

trzepanie dywanów. Tak np.. charakterystyczny dla prawa cywilnego. oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński złożone przez mężczyznę i kobietę przed urzędnikiem stanu cywilnego. Stosunek „bycia zobowiązanym wobec. . stosunek „bycia uprawnionym wobec.jako recypienta tego świadczenia. Czynność taka jest „ważna”. zawieranie umowy kupnasprzedaży itp. sporządzanie testamentu. wnoszenie aktu oskarżenia.” i odwrotny . a mianowicie normy nakazującej dokonać danego świadczenia na rzecz osoby określonego w przepisie rodzaju .) Niektóre przepisy prawne pewnym czynnościom psychofizycznym określonych osób nadają określone szczególne znaczenie prawne. Czynności.„bycia uprawnionym wobec. wywożenie śmieci.. o których mowa w przepisach. jak przepis.normy nakazującej. „ma prawo” oznacza często. nabiera charakteru aktu zawarcia małżeństwa i powoduje w konsekwencji powstanie określonych obowiązków prawnych dla małżonków i innych osób. (Por.”.. przekładany być może (interpretowany) jako norma nakazująca jakieś postępowanie. zwłaszcza dla prawa zobowiązań. jaki może być wyznaczany przez normy prawne... jeśli jest dokonane zgodnie z przepisami prawnymi.. Użyty w przepisach zwrot „może”.”. takimi jak posypywanie chodników piaskiem w czasie gołoledzi. takimi jak zawieranie małżeństwa. Gdy w przepisach spotykamy się z tym znaczeniem zwrotu „ma prawo” (w których to przypadkach najwłaściwiej byłoby używać zwrotu „ma uprawnienie”). w którym komuś przyznaje się kompetencję. mogą być prostymi czynnościami psychofizycznymi. iż komuś przyznaje się kompetencję (upoważnienie do) dokonania jakiejś czynności.albo czynnościami konwencjonalnymi. rozdz.” jest odwrotnością stosunku „bycia zobowiązanym wobec. . nie jest jednak jedynego rodzaju stosunkiem między jakimiś dwoma podmiotami... wydawanie wyroku sądowego. IX § 2. przechodzenie przez pewien obszar itp. Pojęcie przyznania kompetencji jest pojęciem szczególnie złożonym i wymaga obszerniejszych wyjaśnień co do tego.

upoważnienie do dokonania pewnej czynności konwencjonalnej. Przez ważnie dokonaną czynność prawną zmienia się istniejąca sytuacja prawna . stąd dla przysposabiającego powstanie obowiązek utrzymywania i wychowywania przysposobionego. Tak np. Prokurator ani rada gminy nie mają bowiem do tego kompetencji.). Art. nie stwarzałoby dla nikogo obowiązków. 117 § 1 kod. i opiek. dla przysposobionego powstanie obowiązek poddania się kierownictwu przysposabiającego itd. nie stwarzałoby nowej sytuacji prawnej. rodz. cyw.dla jakichś adresatów powstają nowe obowiązki lub obowiązki takie dla kogoś ustają. to orzeczenie to będzie „ważne”.art. jak między rodzicami a dzieckiem. przez przysposobienie (adopcję) powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek. 14 kod. umowa przez nie zawarta jest nieważna (może być ono tylko posłańcem np. głosi: „Przysposobienie następuje przez orzeczenie sądu opiekuńczego na żądanie przysposabiającego”.jeśli zostaje dokonana przez odpowiednią osobę w przewidziany sposób. czynność jest „nieważna” jako czynność prawna (jest dotknięta sankcją nieważności). Przepisy prawne przyznające jakiemuś podmiotowi kompetencję do dokonania określonej czynności konwencjonalnej są postacią słowną szczególnego rodzaju . Przepisy prawne mogą więc między innymi głosić w takiej czy innej formie. Przepis ten przyznaje sądowi działającemu jako władza opiekuńcza kompetencję do orzekania przysposobienia. prokurator albo rada gminy. jeśli dokona jej kto inny albo w niewłaściwy sposób. to postanowienie takie byłoby nieważne. że jakimś osobom przyznaje się kompetencję. Jeżeli sędzia i ławnicy orzekną w sposób przewidziany dalszymi obowiązującymi ich przepisami. iż Piotr Janowski przysposobił małoletniego Jana Piotrowskiego. zanoszącym do sklepu pieniądze i odbierającym towar dla rodziców)5. Gdyby postanowienie o przysposobieniu wydał np. sześcioletnie dziecko nie może ze skutkiem prawnym zawrzeć umowy kupna-sprzedaży (poza bieżącymi drobnymi zakupami . Podobnie np.

norm prawnych, a mianowicie norm kompetencyjnych. Norma taka głosi: „Jeżeli podmiot K (uzyskujący kompetencję) dokona określonej czynności konwencjonalnej Ck, to podmiot P (podległy kompetencji) powinien czynić Cp”. W szczególności wyróżniać należy normy kompetencji prawodawczej oraz normy kompetencji do zaktualizowania czyjegoś obowiązku prawnego 6. Norma kompetencji prawodawczej nakazuje, aby w każdym przypadku, gdy określony organ państwa w określonej dziedzinie spraw poprzez wydanie przepisów w określonej ustawie ustanowi jakieś normy postępowania każdy obywatel i każdy organ państwa, którego to może dotyczyć, przestrzegał tych norm jako obowiązujących norm prawnych. Adresatem takiej normy kompetencyjnej jest więc nie organ otrzymujący kompetencje prawodawcze, lecz każdy podmiot podlegający danej kompetencji. Stosunek między podmiotem uzyskującym kompetencję a podmiotem podlegającym kompetencji jest szczególnego rodzaju stosunkiem, wyznaczanym przez normę kompetencyjną. Przykładem kompetencji do zaktualizowania czyichś obowiązków jest kompetencja organów administracji wojskowej do wzywania do odbycia zasadniczej służby wojskowej w określonym terminie i jednostce. Organy te nie mają kompetencji do ustanawiania obowiązku odbycia służby wojskowej: obowiązek ten został ustanowiony uprzednio w przepisach wydanej przez Sejm ustawy. Jest to jednak początkowo obowiązek potencjalny tylko, który zostaje zaktualizowany przez konkretne wezwanie właściwego organu administracji, działającego w myśl przyznanych mu do tego kompetencji. Terminu „kompetencja” używa się tradycyjnie w prawoznawstwie przede wszystkim wtedy, gdy chodzi o upoważnienie do dokonania pewnej czynności konwencjonalnej przez jakąś osobę jako organ państwa w imieniu państwa. Jeśli chodzi o czynności konwencjonalne osób nie będących organami państwa, mówi się często, że służy im „możność prawna” dokonania danej czynności.
5

Ten ostatni termin jest jednak wieloznaczny (kompetencja, zezwolenie, umożliwienie faktyczne ze względu na obowiązywanie jakichś norm prawnych - por. rozdz. X § 1). 6 Szerzej: K. Świrydowicz, Analiza logiczna pojęcia kompetencji normodawczej. Warszawa - Poznań 1981, ss. 27 i n. Problem zinterpretowania przepisów zawierających zwroty takie, jak „ma prawo”, „może” itp. jako formułujących określone normy prawne nie sprowadza się zresztą tylko do ustalenia, o które ze znaczeń takiego wieloznacznego zwrotu w danym przepisie chodzi. W jakimś jednym przepisie określane być mogą zarówno jakieś zezwolenia, jak i uprawnienia względem kogoś czy kompetencje (w szczególności roszczenia). Udzielenie jakiemuś podmiotowi kompetencji do dokonania pewnej czynności może być połączone z ustanowieniem dla niego obowiązku dokonania danej czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie albo z brakiem obowiązku jej dokonania. Sędzia orzekający jednoosobowo ma kompetencję wydawania wyroków w imieniu państwa, to znaczy, iż wszyscy powinni traktować wydany przezeń należycie wyrok jako wyrok wydany przez organizację państwową i podporządkować się zawartym w nim nakazom. Sędzia ma przy tym co do tego obowiązek: w określonej proceduralnie sytuacji nie wolno mu nie wydać wyroku. Przy tym przepis, poprzez który nakazuje się organowi państwa dokonać pewnej czynności konwencjonalnej, rozumiany jest jednocześnie jako przepis udzielający temu organowi kompetencji do dokonania danej czynności. W zawiłych sprawach cywilnych przewodniczący sądu ma kompetencję do tego, by zarządzić wniesienie pisemnej odpowiedzi na pozew przez stronę pozwaną, ale nie ma co do tego obowiązku, wolno mu zażądać i wolno mu nie zażądać odpowiedzi, zależnie od uznania tego za konieczne (z tym, że skądinąd ma obowiązek dążyć do jak najlepszego rozpoznania sprawy). Obywatel jest upoważniony (ma kompetencję) do wzięcia

udziału w głosowaniu powszechnym: wrzucenie przez niego kartki do urny w okolicznościach przewidzianych przez przepisy ordynacji wyborczej staje się „ważnym” aktem głosowania, który komisja wyborcza musi wziąć pod uwagę przy obliczaniu wyników głosowania. Udział w głosowaniu, czynienie użytku z przysługującej kompetencji nie jest jednak zwykle obowiązkiem prawnym obywatela (choć w pewnych sytuacjach może być obowiązkiem moralnym). Przepis zezwalający komuś na dokonanie jakiejś czynności konwencjonalnej może być rozumiany przede wszystkim jako sposób sformułowania odpowiedniej normy kompetencyjnej. Istotną sprawą jest złożona współzależność przepisów. Przepis: „Dziecko pozostaje aż do pełnoletności pod władzą rodzicielską” (art. 92 kod. rodz. i opiek.) sam przez się nie wskazuje nikomu obowiązków ani nie przyznaje kompetencji czy uprawnień, poprzez które powstawałyby obowiązki dla innych. Dopiero gdy przepis ten rozpatrywać będziemy w związku z przepisami art. 95 i następnych kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stwierdzimy, że w tym zespole przepisów wyrażone zostały normy: 1) iż osoba sprawująca władzę rodzicielską nad dzieckiem powinna kierować jego wychowaniem (art. 96) aż do chwili pełnoletności; 2) iż do tego czasu ma ona obowiązek zarządzać majątkiem dziecka (art. 101), w związku z czym 3) ma kompetencje podejmowania działań w imieniu dziecka, w wyniku czego powstaną lub zaktualizują się obowiązki dziecka lub obowiązki innych osób w stosunku do dziecka (art. 98); 4) ma kompetencję do domagania się pomocy sądu opiekuńczego potrzebnej do należytego wykonywania władzy rodzicielskiej, co znaczy, że sąd opiekuńczy ma obowiązek pomocy tej udzielić (art. 100); dalej, 5) że aż do pełnoletności dziecko pozostając pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo (art. 95 § 2), itd. Tak więc przepis art. 92 kod. rodz. i opiek. odgrywa rolę tylko pewnego uzupełnienia przepisów zawierających wskazania obowiązków osób sprawujących władzę rodzicielską oraz obowiązków innych podmiotów w stosunku do osób

sprawujących tę władzę, a mianowicie przez określenie, że obowiązki te trwają do momentu pełnoletności dziecka, zresztą określonego przepisem innej ustawy (art. 10 kod. cyw.). Ze względów redakcyjnych należy odróżniać przepisy samodzielne oraz przepisy w jakimś punkcie odsyłające do określeń zawartych w przepisach poprzednio wydanych lub przepisy blankietowe, które głoszą, iż bliższe określenie co do adresata, okoliczności lub nakazywanego czynu zostaną ustanowione w przyszłości przez organ uzyskujący do tego kompetencję. Okoliczności, w jakich wiążące są wskazania przepisów dawnych, a w jakich - przepisów wydanych na ich miejsce, są określane w szczegółach przez przepisy przechodnie. § 3. Typy dyrektyw wykładni Sposób dokonywania wykładni w ścisłym znaczeniu wyznaczony jest przez przyjmowane w danym czasie w danym kraju dyrektywy wykładni. Są to dyrektywy interpretacyjne różnego rodzaju i o różnym stopniu szczegółowości. W najbardziej ogólnym zarysie należy odróżnić tzw. językowe dyrektywy wykładni od dyrektyw pozajęzykowych. Językowe dyrektywy wykładni wskazują, w jaki sposób można przełożyć interpretowane przepisy prawne na równoznaczne z nimi, na gruncie reguł danego języka, normy postępowania - przy uwzględnieniu wszystkich elementów kontekstu językowego, w którym zostały one sformułowane. Jeżeli zgodnie z regułami znaczeniowymi danego języka takiego przekładu (zrekonstruowania normy zakodowanej w przepisie) można dokonać w jeden i tylko jeden sposób, uzyskując normy między sobą zgodne, to odwoływanie się do innego sposobu wykładni naruszałoby zasady kultury prawnej państwa praworządnego (tak właśnie należałoby rozumieć tradycyjną dyrektywę clara non sunt interpretanda). Językowe dyrektywy wykładni są w każdym razie punktem wyjścia do interpretacji tekstu prawnego, choć mogą

okazać się same przez się niewystarczające do rozwiązania zadania interpretacyjnego. Jeśli dany przepis czy zespół przepisów prawnych nie jest językowo jednoznaczny - co znaczy, iż można na podstawie tego tekstu odtworzyć ze względu na jego wieloznaczność słownikową lub składniową nie jakąś jedną, lecz kilka odmiennych od siebie norm postępowania w danej sytuacji, albo wynik interpretacji nie jest dostatecznie jasny (np. zrekonstruowana norma zawiera termin nie mający dostatecznie wyraźnej treści i stąd w znacznym stopniu nieostry), to wówczas należy dokonać wyboru jednego z dopuszczalnych językowo rozwiązań interpretacyjnych jako rozwiązania właściwego.

Należy wtedy odwołać się do innego typu dyrektyw interpretacyjnych, a mianowicie do funkcjonalnych dyrektyw wykładni, które nakazują wybrać to z dopuszczalnych językowo konkurencyjnych rozwiązań interpretacyjnych, przy którym zrekonstruowana na podstawie tekstu prawnego norma prawna miałaby najsilniejsze uzasadnienie aksjologiczne w ocenach przypisywanych przez interpretatora „racjonalnemu prawodawcy” - albo tak rozumieć niejasny językowo przepis, aby odtworzona na jego podstawie norma była normą uzyskującą odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne. Skoro bowiem zakłada się, iż przepisy zostały wydane przez „prawodawcę racjonalnego”, to jeśli nawet przyjmiemy, iż wysłowił się on niejasno czy też wieloznacznie (uchylenie założenia racjonalności językowej), przyjmujemy wszakże nadal założenie, iż stanowiąc normy w postaci tych przepisów zmierzał przecież, jako podmiot racjonalny, do osiągnięcia pewnych najbardziej wartościowych w świetle jego ocen stanów rzeczy (założenie racjonalności aksjologicznej) - i to powinno przesądzać o wyborze któregoś z dopuszczalnych rozstrzygnięć interpretacyjnych. § 4. Językowe dyrektywy wykładni Językowe dyrektywy wykładni można podzielić na dwie grupy: z jednej strony, dyrektywy dekodowania idiomatycznego i dyrektywy uadekwatniające, z drugiej dyrektywy ujednoznaczniające 7. Pierwsza grupa dyrektyw dotyczy tego, jak na podstawie przepisów różnorodnego kształtu, nie formułujących norm w sposób bezpośredni, lecz za pomocą swoistych idiomów, odtworzyć wypowiedzi formułujące nakaz czy zakaz jakiegoś postępowania, choćby w sposób na razie niejasny i niejednoznaczny, wstępnie wyznaczające zakres zastosowania i zakres normowania oraz tego, jak z różnych przepisów uzupełniających przepis podstawowy pozbierać elementy potrzebne do określenia

tych zakresów. Ta grupa językowych dyrektyw wykładni, dotyczących zasad przekładu wielu różnokształtnych fragmentów tekstu prawnego na wstępnie wyinterpretowane wypowiedzi normatywne, obejmuje dyrektywy trudne do zwięzłego scharakteryzowania. Są one w pewnym sensie odwróceniem dyrektyw, często bardzo nieokreślonych i chwiejnych, dotyczących sposobu zapisywania (kodowania) norm prawnych w przepisach prawnych. Najprostsze dyrektywy tego rodzaju wstępnej interpretacji stanowią odpowiednik tego, o czym była mowa w poprzednim paragrafie przy omawianiu różnych form przepisów prawnych: np. dyrektywę, że przepis głoszący, iż taki a taki podmiot to a to czyni w określonych okolicznościach, należy interpretować jako normę nakazującą dokonanie tej czynności; albo dyrektywę, że przepis głoszący, iż taki a taki czyn podlega takiej a takiej karze, należy interpretować z jednej strony jako normę zakazującą tego czynu, z drugiej strony - jako normę nakazującą określonemu przez inne przepisy organowi w trybie określonym przepisami proceduralnymi wymierzyć tego właśnie rodzaju karę. Jeżeli zaś przepis nakazuje dokonać jakiejś czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie, należy interpretować, iż zawiera normę udzielającą kompetencji do dokonania tej czynności, to znaczy nakazującą podmiotom podległym tej kompetencji podporządkować się np. wydanemu wyrokowi. Ale np. przepisy głoszące, iż ktoś „może” coś czynić, podlegają, jak była o tym mowa, bardzo różnej interpretacji. Zwykle odtwarza się nie jedną normę na podstawie jednego przepisu, lecz na podstawie mniej czy bardziej obszernego zbioru przepisów prawnych odtwarza się całe zespoły rzeczowo powiązanych ze sobą norm prawnych (instytucje prawne) - a najczęściej poszczególnego przepisu nie da się zrozumieć w oderwaniu od innego czy innych. Szczegółowo patrz: M. Zieliński, Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego, wyd. cyt., ss. 46 i n.
7

Drugą grupę językowych dyrektyw wykładni, znacznie częściej omawianą w literaturze prawniczej, tworzą dyrektywy dotyczące sposobu ustalania znaczenia poszczególnych zwrotów we wstępnie wyinterpretowanych wypowiedziach normatywnych. Słowa, z których składają się teksty aktów prawodawczych, mają na ogół jakieś mniej czy bardziej określone znaczenie w języku potocznym danego kraju. Niekiedy jednak definicje legalne zawarte w tekście prawnym nadają użytym w nich słowom i zwrotom odmienne znaczenie (np. art. 50 kod. cyw.: ,,Za części składowe nieruchomości uważa się także prawa związane z jej własnością” - co wyraźnie nie odpowiada potocznemu rozumieniu terminu ,,część składowa nieruchomości”). Zdarza się przy tym nawet, iż w poszczególnych gałęziach prawa czy poszczególnych ustawach używa się określonego zwrotu w odmiennych znaczeniach. Językowe dyrektywy wykładni drugiej grupy nakazują zwrotom zawartym w tekście prawnym przypisywać przede wszystkim takie znaczenie, jakie mają one w języku potocznym, a odstępować od tej zasady tylko w tych przypadkach, gdy przepisy zawierają definicję legalną przypisującą odmienny sens danym zwrotom lub gdy są inne podstawy po temu, by przyjąć odmienne niż w języku potocznym znaczenie danego zwrotu8. Nakazują przy tym przyjmować w toku interpretacji, że każdy wyraz w danej ustawie używany jest we wszystkich przepisach w tym samym znaczeniu, a jeśli używa się dwóch odmiennych terminów (np. „rozporządzenie” i „rozrządzenie” majątkiem), to mają one odmienne znaczenie; że żadnego zwrotu użytego w ustawie nie można uznać za zbędny itp. Jak łatwo dostrzec, te bardzo ogólne dyrektywy językowe wykładni są odpowiednikiem założeń co do racjonalności językowej „prawodawcy”. Bardziej szczegółowe dyrektywy językowe, dotyczące sposobu rozumienia poszczególnych terminów języka prawnego nie zdefiniowanych w tekście prawnym, są wyznaczane przez doktrynę prawniczą na podstawie

Tradycyjnie przyjmowane językowe dyrektywy wykładni zestawił J. 245 i n. Wróblewski . 8 .Zagadnienia teorii wykładni prawa ludowego. w których dany termin występuje (kontekst językowy wyrazu czy wyrażenia). s. Warszawa 1959.analizy znaczeniowej odpowiednich fragmentów tekstu prawnego.

Jeśli np. To ustalenie prowadzi do wniosku. ustalimy. Tak więc np. czy odnosi się to do orzeczeń innego gatunku. Analiza znaczeniowa prowadzić może do ustalenia. a to jest istotnym czynnikiem w wykładni językowej. Jeżeli przepisy o ochronie pracy młodocianych należą do przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy. W tym przypadku analiza znaczeniowa łączy się wyraźnie z rozważaniami nad domniemywanym celem wprowadzenia danej instytucji prawnej przez . odpowiadać będzie za naruszenie przepisów bhp w braku szczegółowego przepisu co do odpowiedzialności za naruszenie danego przepisu o pracy młodocianych. Jednym z elementów tworzących kontekst językowy jakiegoś rozważanego przepisu jest systematyka ustawy. tytuły. że taka umowa nie może być zawarta po raz drugi co do tego samego rodzaju pracy między tym samym zakładem pracy a pracownikiem. kto narusza przepisy o ochronie pracy młodocianych. że postanowienie jest jednym z gatunków orzeczeń sądowych. to ten. do wyroków sądowych. a więc sposób zgrupowania przepisów tej ustawy w księgi. co stanowi cechy konstytutywne w treści danej nazwy. Odwoływanie się przy wykładni przepisu do wskazówek płynących z systematyki ustawy określa się . co jest istotne dla danego pojęcia. którego kwalifikacje nie uległy zmianie i są już zakładowi pracy znane.Analiza znaczeniowa prowadzi między innymi do ustalania stosunków między zakresami nazw użytych w ustawie. to wiemy stąd.prawodawcę”. to nie wiadomo stąd jeszcze. w których mowa o orzeczeniach sądowych.. że istotną cechą umowy o pracę na okres próbny jest to. że ma ona umożliwić zakładowi zatrudniającemu nowego pracownika zapoznanie się z jego kwalifikacjami i walorami przed zawarciem z nim stałej umowy o pracę. działy. jeśli natomiast norma mówi o postanowieniu sądowym. iż wszelkie normy. odnoszą się do postanowień. dochodzi się do ustalenia. w której przepis ten się mieści. rozdziały i oddziały. że zakres nazwy „postanowienie” jest podrzędny względem zakresu nazwy „orzeczenie”.

Mówi się wówczas o aspekcie historycznym wykładni. 244 § 1 kod. służebność. O sprzeczności norm mówimy wtedy.). cyw. Jako szczególną kategorię dyrektyw językowych (a zdaniem niektórych autorów . spółdzielcze prawo do lokalu w spółdzielniach budowlano-mieszkaniowych i hipoteka”. tytuł II „Użytkowanie wieczyste” oraz tytuł III „Prawa rzeczowe ograniczone”. O niezgodności formalnej norm (sprzeczności lub przeciwieństwie) mówimy wtedy. Tak np. w wyniku której należałoby przyjąć. w kodeksie cywilnym księga II: „Własność i inne prawa rzeczowe” składa się z trzech tytułów: tytuł I „Własność”. że zawarte w nich nakazy nie mogą być zarazem zrealizowane. a w tym ostatnim określa się (art. gdy normy te mają choćby częściowo wspólny zakres zastosowania (dotyczą tych samych adresatów znajdujących się w tychże samych okolicznościach). IX § 5) są między sobą w tym sensie niezgodne. jakie znaczenie ma obecnie dane wyrażenie. jakie znaczenie językowe miało to wyrażenie wówczas. Nakazują one odrzucać jako niedopuszczalną taką interpretację tekstu prawnego. Interpretator w niektórych przypadkach bierze pod uwagę nie tylko to.jako odrębną kategorię dyrektyw wykładni) wyróżnia się dyrektywy systemowe. iż formułuje się w nim normy między sobą w takim czy innym sensie niezgodne. gdy dany przepis został ustanowiony. iż „Ograniczonymi prawami rzeczowymi są: użytkowanie. iż w rozumieniu ustawy użytkowanie wieczyste różni się zasadniczo od zwykłego użytkowania i nie jest w rozumieniu ustawy „ograniczonym prawem rzeczowym”. natomiast ich zakresy normowania (rozdz. lecz również to. zastaw. Niezgodności norm mogą być niezgodnościami formalnymi lub niezgodnościami prakseologicznymi. gdy dwie .mianem argumentum a rubrica. które zmierzają do uzyskania wewnętrznej spójności systemu wyinterpretowanych z tekstu prawnego norm. Z takiego układu tytułów księgi II kodeksu wnosić można.

a beczkę wody zużyć do kiszenia ogórków. albo zużyć tę samą beczkę wody w całości na podlanie ogrodu.i odwrotnie. A jeśli niezgodność norm jasno sformułowanych w tekście prawnym jest oczywista wówczas przyjmuje się w doktrynie prawniczej reguły kolizyjne. natomiast druga z nich zakazuje tego. to skutki zrealizowania nakazów sformułowanych w jednej z nich unicestwiają skutki zrealizowania drugiej (np. co pierwsza norma nakazuje . Niezgodność prakseologiczna norm polega na tym. jeśli jest . trzy normy nakazują tej samej osobie być w tym samym czasie w trzech odległych miejscach.. na gaszenie ognia i na zaczynienie ciasta na chleb. Jeśli niekiedy uchyla się założenie racjonalności „prawodawcy” w zakresie posługiwania się językiem. a przekraczając jedną z nich tym samym realizuje drugą 9. uchylające którąś z niezgodnych norm. Jeżeli tedy wystąpią okoliczności należące do wspólnej części zakresu zastosowania takich dwóch norm. bezpośrednio nie dotyczą tego samego zakresu czynów. ale w świetle naszej wiedzy wiadomo. np. iż chociaż można zrealizować dwie takie normy. że zrealizowanie jednej z nich uniemożliwia zrealizowanie pozostałych. iż niezgodne formalnie nakazy nigdy jednocześnie nie znajdą zastosowania.prawodawca źle się wyraził” . można przy tym nie pojechać do żadnego z tych trzech miejsc. gdy rozważane normy mają choćby częściowo wspólny zakres zastosowania. gdy jest otwarte”. przekracza tym samym drugą. Dyrektywy wykładni mogą dążyć do wyeliminowania niezgodności formalnej norm. iż ..normy mają choćby częściowo wspólny zakres zastosowania. „Zamknij okno. Np. wskazując taką interpretację. O przeciwieństwie norm mówimy wtedy. . dopuszczając możliwość.Otwórz okno. to w sytuacji takiej adresat obu norm realizując jedną z nich.to nie dopuszcza się myśli. w której zakres zastosowania którychś z tych norm zostałby ograniczony w ten sposób. by „prawodawca” ustanawiał i uznawał za nadal obowiązujące normy między sobą sprzeczne lub sobie przeciwne.

szerzej: M. 93 -103. ss. jako że nie mają one na celu takiego czy innego ukształtowania terenu. Należy uwzględnić. Może przy tym chodzić o całkowite unicestwienie skutków zrealizowania drugiej normy. Jest to charakterystyka sprzeczności norm w stosunkowo najprostszym przypadku. O rodzajach i odmianach niezgodności norm. nie są prakseologicznie niezgodne normy nakazujące więźniom obozów koncentracyjnych kopać rowy i następnie je zasypywać. Piotrowski. „Studia Filozoficzne” 1978 nr 11.zamknięte”). 9 . z jakiej perspektywy rozpatrujemy skutki zrealizowania danych norm (np. Por. jak w podanym przykładzie. lub o unicestwienie w jakimś istotnym z przyjętego punktu widzenia stopniu. lecz upokorzenie więźniów bezsensowną robotą).

iż norma ta nie ma odpowiedniego uzasadnienia aksjologicznego w ocenach przypisywanych . Oceny przypisywane „prawodawcy” mogą być odtwarzane na podstawie deklaracji formułowanych we wstępie do ustawy (preambuła. czy w przypadkach. Łatwo zrozumieć..Dyrektywy wykładni językowej przepisów prawnych .oraz problem. wykrywając jakoby cele. takich jak tradycyjne sposoby zakodowania norm w przepisach. sposób usystematyzowania przepisów. to znaczy stan rzeczy. styl redagowania ustaw. dążenie do eliminowania niezgodności norm systemu prawnego itd. przy którym wyinterpretowane normy miałyby odpowiednie. cechy konstytutywne w treści pewnych nazw. arenga) wskazujących „cel ustawy” (ratio legis). który chce się przez wydanie ustawy osiągnąć.prawodawcy”. do których zmierza . gdy według językowych dyrektyw wykładni stwierdza się. iż przepisy prawne jasno i bezspornie formułują określoną normę postępowania. bądź na .zarówno zaliczane do pierwszej. jak i do drugiej grupy opierają się więc na wykorzystaniu wielu różnorodnych elementów. które nakazują dopatrywać się takiego sensu przepisów prawnych (czy też innych tekstów uznawanych za akty prawotwórcze). Częściej jednak ustalanie „ocen prawodawcy” polega bądź na domysłach. można taki wynik wykładni odrzucić. potoczne i wyspecjalizowane znaczenia użytych w ustawie słów. wykazując. Funkcjonalne dyrektywy wykładni Scharakteryzowaliśmy poprzednio funkcjonalne dyrektywy wykładni jako dyrektywy. Wiążą się z tym dwa rodzaje problemów: w jaki sposób ustala się oceny przypisywane „prawodawcy”. możliwie najlepsze uzasadnienie aksjologiczne w ocenach przypisywanych „prawodawcy”. § 5. jakie oceny mogą stanowić uzasadnienie dla innych jasno i bezspornie sformułowanych norm systemu prawnego. jaką wagę mają wiadomości z zakresu semiotyki dla badania tej problematyki.

Jeśli jednak brak jest tego rodzaju wyraźnych wskazówek w tekście ustawy lub w zasadach wykładni . stosuje się odpowiednio przepisy o nieodpłatnym przechowaniu”. że przypisuje mu się odmienny system ocen.odpowiednio” do jakichś sytuacji „podobnych”. że dany przepis odnosi się . aktualnie czy też w okresie wydania ustawy.. w prawie karnym prawnicy przyjmują zasadę. 184 § 2 kod. Np.. iż należy wymierzać karę tylko za czyny wyraźnie zakazane w ustawie karnej . w których odtworzona z tekstu norma nie znajdowałaby uzasadnienia aksjologicznego albo wręcz nakazywała czynić coś. a przyjąć takie znaczenie. ab absurdo). oraz im „podobne” . iż te ostatnie oceny mogą ulegać zmianom. Niekiedy tekst ustawy wyraźnie stwierdza. np.lub też nie wiadomo. Funkcjonalne dyrektywy wykładni nakazują w przypadkach. czy odtwarzany na ich podstawie zakres zastosowania normy ma obejmować tylko okoliczności i podmioty. gdy tekst prawny jest wieloznaczny. odrzucić te jego znaczenia. czy też okoliczności i podmioty takie. iż nie wiadomo. Z drugiej strony. czy też takich i „podobnych”. W jednym i drugim przypadku zakłada się racjonalność . art.nie za czyny podobne. czy zakres normowania wyinterpretowanej normy ma dotyczyć czynów określonych w przepisie. powstają spory. gdy przepisy prawne są z językowego punktu widzenia zredagowane na tyle niejasno. mówi: „Jeżeli znalazca przechowuje rzecz u siebie.odwołaniu się do ocen deklarowanych w oficjalnym uzasadnieniu aktu prawodawczego albo wręcz do ocen zawartych w programie politycznym grupy rządzącej. jak wymienione w przepisie.prawodawcy” w zakresie kierowania się określonym systemem ocen . Ze względu na to. przy którym dla zrekonstruowanej normy można byłoby wskazać odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne. które są wymienione w przepisie. Konieczność odwołania się do funkcjonalnych dyrektyw wykładni może powstać wtedy. czy należy odwoływać się do systemu ocen oficjalnie deklarowanego. co w świetle ocen przypisywanych „prawodawcy” zasługiwałoby na potępienie (argumentum ab inutili sensu.tyle tylko. cyw.

Właśnie wskazanie odpowiedniego uzasadnienia aksjologicznego w ocenach przypisywanych „prawodawcy” rozstrzyga o tym. Jeśli np. a osły spełniają podobne funkcje. by zapobiec rozpowszechnianiu się choroby. co wielbłądy. jak dla pierwszej. okoliczności i czynów. iż dla normy dotyczącej elementów „podobnych” dopatruje się takiego samego. że przepis zawiera normę. powstaje pytanie. a więc czy zakaz dotyczący przeprowadzania bydła dotyczyć ma także tych zwierząt. czy jakieś nie wymienione w przepisach podmioty. czy też normę nakazującą podmiotom takim jak A. a nie dotyczącą (argumentum a contrario) jakichś innych. to wybiera się jako właściwy ów drugi sposób rozumienia przepisu . organ administracyjny ze względu na stwierdzone ognisko pryszczycy wydał przepis zakazujący przeprowadzać przez ten teren bydło. Wykładnia z analogii (analogia legis). okoliczności i czyny uznamy za „podobne” do wymienionych w przepisie i uznamy. lecz o to. która dotyczy .. że uzasadnienia takiego brak.przyjmowanych przez doktrynę prawniczą. polega na tym. Nie o funkcje gospodarcze jednak w tym przypadku chodzi (te „podobieństwa” nie wchodzą w tym przypadku w rachubę).dlatego. Jeśli natomiast uważa się. a przepis jest pod tym względem z językowego punktu widzenia niejasny. w okolicznościach takich jak W czynić C i czyny z jakiegoś punktu widzenia takie jak czyny C. Wielbłądy odgrywają w gospodarce wielu krajów rolę taką. jak bydło domowe w Europie. to uznaje się. czy przez ten teren wędrowny cyrk może prowadzić swoje tresowane wielbłądy i osły. czy przepis zawiera normę nakazującą tylko podmiotom wymienionego w nim rodzaju A w wymienionych okolicznościach W czynić C. to interpretatorzy odwołują się do domyślnego uzasadnienia aksjologicznego norm zawartych w przepisach. uzasadnienia aksjologicznego w ocenach przypisywanych .prawodawcy” (argumentum a simili). iż gdy zachodzi wątpliwość językowa. że rozważany przepis formułuje normę dotyczącą tylko wymienionych w nim podmiotów. która a simili ich również dotyczy.

która nie odpowiadałaby ocenom przypisywanym „prawodawcy”. Tak np. iż przepis formułuje normę mającą szerszy niż przy wykładni literalnej zakres stosowania lub normowania (wykładnia rozszerzająca) albo węższy zakres zastosowania lub normowania (wykładnia zwężająca). mianowicie gdy są dostatecznie wyraźne i niesporne podstawy. Przepis jest językowo całkowicie jasny i jednoznaczny. uzyskuje się normę mającą odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne w ocenach „prawodawcy”. że interpretowany tekst prawny jest wieloznaczny lub z językowego punktu widzenia niejasny. natomiast przyjmując. gdy zachodzi potrzeba wyboru znaczenia uznawanego za „prawidłowe” w przypadkach. w okolicznościach określonych w art. Uchyla się wówczas założenie racjonalności „prawodawcy” w zakresie posługiwania się językiem. aby zachować założenie jego racjonalności co do konsekwentnego kierowania się określonym systemem ocen. w których stwierdza się. Stąd a simili zakaz dotyczy przeprowadzania nie wymienionych w przepisie wielbłądów. natomiast nie podlegają osły. Od tej istotnej zasady dopuszcza się jednak czasami wyjątki.przede wszystkim zwierząt parzystokopytnych .na żądanie jej właściciela. W państwie praworządnym przyjmuje się jako ogólną zasadę wykładni. i oczywiste jest z językowego punktu widzenia. 145 kod. właścicielowi gruntu nakazane jest ustanowienie za wynagrodzeniem służebności drogi koniecznej dla dojazdu do działki nie mającej dostępu do drogi publicznej . przyjmując iż „prawodawca źle wysłowił swoją myśl”. cyw.podlegają jej wielbłądy. iż dopiero wtedy bierze się pod uwagę domniemywane „cele ustawy” (a więc system ocen przypisywanych „prawodawcy”) przy rozstrzyganiu problemów interpretacyjnych. iż nie dotyczy on . jako że co do nich zakaz nie miałby uzasadnienia aksjologicznego. że rozważany przepis brany w interpretacji jednoznacznie wyznaczonej przez językowe dyrektywy wykładni (wykładnia literalna) formułowałby normę. natomiast a contrario nie dotyczy osłów. by twierdzić.

iż nie odnosi się on do przypadków adopcji pasierbów. Należy zwrócić uwagę. Należy zwrócić uwagę. wobec czego przepis interpretowano zwężające.np. iż w przypadku wykładni rozszerzającej przyjmujemy szerszy zakres zastosowania czy normowania wbrew jasnemu językowo znaczeniu przepisu. i op. co przy wykładni literalnej prowadziłoby do przyjęcia normy głoszącej. dodając: „Jeżeli jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka. ale i wyrażenia zgody na przewód konieczny. uznając istotną potrzebę społeczną zapewnienia każdemu możliwości elektryfikacji budynków. lecz drogi koniecznej dla dojazdu. iż:. która też zostaje zwolniona z obowiązków i pozbawiona kompetencji związanych ze sprawowaniem opieki rodzicielskiej. przyjmuje się taką wykładnię rozszerzającą tego przepisu. iż przyjmowanie zwężającej czy rozszerzającej wykładni przepisów o jasnym językowo znaczeniu. rodz. rodz. art. Oczywiście tak ujęte normy byłyby niedorzeczne z punktu widzenia ocen przypisywanych „prawodawcy”.. z 1950 r. 69 § 1 kod. iż w przepisie chodzi o sytuacje nie tylko wymienione. 123 § 2 kod. lecz i podobne. wdowy. to po przysposobieniu dziecko ma obowiązek poddać się jedynie władzy rodzicielskiej przysposabiającego ojczyma. a my wybieramy rozumienie. Odwrotnie . iż dotyczy on nie tylko służebności drogi koniecznej. a z czasem art. iż jeśli dziecko przysposabia (adoptuje) mąż jego matki. głosił.przeprowadzenia linii elektrycznej. w odróżnieniu od interpretowania według analogia legis. przyjmując. władza rodzicielska przysługuje obojgu małżonkom wspólnie”. a nie ma takiego obowiązku wobec matki. kierując się domniemywanym uzasadnieniem aksjologicznym normy.przez przysposobienie ustaje dotychczasowa władza rodzicielska nad przysposobionym”. odpowiednio to wyjaśnił. jeśli wykracza poza przypadki niewątpliwych błędów redakcyjnych ustawy czy korekturę znaczenia przepisów oczywiście przestarzałych. z 1964 r. łatwo prowadzić . Niemniej. kiedy to przepis jest w danej chwili językowo niejasny.

może do dowolnego zmieniania treści ustawy pod pozorem dokonywania wykładni. nie można więc w tym sensie mówić o wnioskowaniu z jakichś norm o innych normach. by egzaminowali asystenci. że niedopuszczalne jest. odnosi się do procesu uznawania jakichś zdań za prawdziwe ze względu na uprzednie uznanie prawdziwości jakichś innych zdań jako przesłanek (por. którym się zazwyczaj posługujemy. że wyjątki nie mogą być rozszerzane i w żadnym przypadku nie można przepisu interpretować w taki sposób. Sprawa wymaga jednak dokładniejszego omówienia. że jeśli z normy N1 „wynika” norma N2. ale również takie normy. oraz jeśli uzna się. Wnioskowania prawnicze Jak już była o tym mowa. W szczególności może to być reguła inferencyjna głosząca. które zostały ustanowione w formie przepisów prawnych. Jeśli więc studentów mogą egzaminować profesorowie. że do rozważanego systemu . § 6. Jeśli się skrótowo używa takiego wyrażenia. to uznaje się zwykle. Można by też wskazać bardziej szczegółowe dyrektywy wykładni. docenci i wykładowcy. które zostały wywnioskowane z tych pierwszych według określonych reguł wnioskowania (reguł inferencyjnych). rozdz. Normy postępowania nie są jednak wypowiedziami prawdziwymi ani fałszywymi. XIV § 1). że exceptiones non sunt extendendae. to ściśle biorąc ma się na myśli wnioskowanie ze zdania stwierdzającego przynależność jakiejś normy N1 do rozważanego systemu norm o zdaniu stwierdzającym przynależność również jakiejś normy N2 do tego systemu. Pojęcie wnioskowania. to przepis ten należy tak rozumieć. jeśli w przepisie formułowany jest jakiś wyjątek od ogólnie obowiązującej zasady. by dopuszczał on dalsze jeszcze wyjątki od zasady. Np. Reguły tego rodzaju wnioskowania (reguły inferencyjne) opierają się na zakładaniu jakichś związków między rozważanymi normami.za zgodą rady wydziałowej .adiunkci. a wyjątkowo tylko . za obowiązujące prawnie uważa się nie tylko te normy.

że zrealizowanie normy N1 jest warunkiem wystarczającym zrealizowania normy N2. jak „prawdziwy” czy „fałszywy”. co się rozumie przez „wynikanie normy z normy”. jak była o tym mowa. Inaczej mówiąc przyjmuje się. a to ze względu na jakiś związek rzeczowy czy formalny między tym. Wynikanie definiowaliśmy poprzednio jako stosunek zachodzący między jakimiś zdaniami w sensie logicznym.wynikanie normy z normy” przyjąć jednak by można.. aby była zrealizowana norma N2. to życzy też sobie. aby zrealizowana była norma N1. że jeśli życzy on sobie. a zrealizowanie N1 możliwe jest tylko przy zrealizowaniu nakazów zawartych w normie N2. a zrealizowanie normy N2 jest warunkiem koniecznym zrealizowania normy N1. że do tego systemu norm należy norma N2. jeśli bez zrealizowania normy N2 niemożliwe jest zrealizowanie normy N1. Odtwarzając potoczne intuicje znaczeniowe wiązane z wyrażeniem . i tym. zdaniami w sensie logicznym. taki mianowicie. iż gdy mówi się o takim wynikaniu. Rozwijając potoczne intuicje dotyczące „wynikania norm” można by przyjąć. co głosi drugie zdanie (por. ale nie może być fałszywe. że zakres zastosowania oraz zakres normowania bezpośrednio . a więc nie odnoszą się do nich w ogóle takie orzeczniki.norm należy norma N1. to uznać też należy. skoro to jest konieczne do zrealizowania normy N1. VII § 6). że przy prawdziwości pierwszego z nich drugie nie tylko nie jest. Normy prawne obowiązują z „woli prawodawcy”. Takiego rozumienia słowa „wynikanie” nie można wszakże odnosić do norm. Powstaje jednak w związku z tym pytanie. że z normy N1 wynika norma N2. które nie są. o którym prawnicy zakładają. to ma się zwykle na myśli związek między jakimiś normami N1 oraz N2 polegający na tym. że jest „prawodawcą racjonalnym”. co głosi pierwsze. rozdz. Do założeń o racjonalności prawodawcy przyjmuje się między innymi to. iż jeśli niemożliwość zrealizowania normy N1 bez zrealizowania normy N2 stwierdzana jest na podstawie wiedzy.

że obowiązuje prawnie norma zakazująca zabijać dzikie ptactwo. Przyjmując. które „wynikają” z norm sformułowanych w wydanych przez organy państwa przepisach. takie albo inne normy uznaje się (albo się ich nie uznaje) za obowiązujące prawnie. Jeśli natomiast niemożliwość zrealizowania normy N1 bez zrealizowania N2 powstaje ze względu na określone związki przyczynowe między zrealizowaniem czynów wskazywanych przez pierwszą i przez drugą normę. jakie reguły inferencyjne przyjmowane są przez prawników w danym kraju.ze względu na stwierdzenie odpowiedniego związku przyczynowego. Omówimy kolejno wnioskowania prawnicze oparte na logicznym wynikaniu norm (w poprzednio określonym znaczeniu). że obowiązuje norma zakazująca zabijać jastrzębie. zazwyczaj przyjmowane są inne jeszcze reguły wnioskowań. lecz jedynie na założeniu. można by mówić o instrumentalnym wynikaniu normy N2 z normy N1 .określony przez normę N2 zawiera się odpowiednio w zakresie zastosowania oraz zakresie normowania bezpośrednio określonym przez normę N1. mówić będziemy o logicznym wynikaniu normy N2 z normy N1 ze względu na tego rodzaju wiedzę. Z tego. że prawodawca („racjonalny prawodawca”) konsekwentnie kieruje się w swej działalności określonymi ocenami. że obowiązywanie normy pozostaje zawsze w decyzji prawodawcy. należy pamiętać o tym. że jakieś normy obowiązują jako normy prawne ze względu na to. następnie wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu norm ze względu na odpowiednie związki przyczynowe . jeśli zważyć. Obok reguł wnioskowań prawniczych nakazujących uznawać za obowiązujące prawnie takie normy.a wreszcie wnioskowania. że w danym systemie obowiązują jakieś inne. W zależności od tego. że jastrząb to ptak dziki. które nie opierają się na tak czy inaczej pojmowanym wynikaniu norm. ale . jako wywnioskowane z norm sformułowanych w przepisach. nie opartych na wynikaniu. wynikałoby niewątpliwie.

Jest kilka sposobów budowania logiki norm. opartą na zależnościach między realizacją rozważanych norm. Wnioskowania oparte na logicznym wynikaniu norm Nie zbudowano dotąd takiego systemu logiki norm. Inna koncepcja polega na utożsamianiu lub upodobnianiu logiki norm i logiki deontycznej. ale budzi wiele zastrzeżeń przy konsekwentnym rozwinięciu tej koncepcji. byłby błędny.ze względu na jakąś normę czy zespół norm. to znaczy logiki zdań mówiących o kwalifikacji jakiegoś czynu ze względu na określoną normę czy spójny zespół norm. dozwolony. Można też wskazać na koncepcję logiki norm w ścisłym tego słowa znaczeniu. zakazany. jaki można byłoby przyjąć na . że byłaby nieprzydatna dla prawoznawstwa. Zwróćmy uwagę na sposób pojmowania logicznego wynikania norm. a współcześnie należy zanotować istotny postęp w rozwoju logiki deontycznej10. że norma „x powinien czynić C” jest równoważna zdaniu „Jeśli x nie czyni C. § 7. Jeden z nich polega na tym. Przejście od logiki norm do logiki deontycznej pozwala w praktyce rozwiązywać wiele zadań myślowych istotnych z punktu widzenia prawoznawstwa. że taka norma obowiązuje prawnie. że normy utożsamia się ze zdaniami. a więc określających czyn jako nakazany. koncepcja ta w jej rozwinięciu wymaga tak szerokiego pojmowania sankcji. Interesować się będziemy nią tylko w ograniczonym zakresie. trudna i dyskusyjna. co odpowiada wprawdzie potocznym intuicjom. przyjmując. Sprawa zbudowania logiki norm jest nadzwyczaj zawiła. w jakim formułując związki logicznego wynikania norm miałaby ona dawać podstawy do formułowania opartych na nich reguł inferencyjnych. Pomijając nieporozumienia polegające na utożsamianiu zdania i normy. jak rachunek zdań w logice formalnej. gdyby prawodawca zakaz ten co do jastrzębi wyraźnie uchylił. to następuje sankcja S”. fakultatywny czy indyferentny . który byłby tak powszechnie przyjęty.wniosek.

że x znalazł się w określonej sytuacji (że wyrządził drugiemu szkodę. to.). 10 . Zmienna C określa konkretny czyn jakiejś osoby albo abstrakcyjnie określony rodzaj zachowania. że ukończył 18 lat. s. 114. Ziembiński. że ogłoszono pobór rocznika. a nie „jeżeli.... W tej formule x jest zmienną oznaczającą jakiś podmiot zdolny do podejmowania postępowania (jeśli norma ma być dorzeczna). Ziemba. że chodzi tu o innego rodzaju swoisty związek niż związek implikacji.). a w przypadku normy generalnej wyrażenie „gdy x jest W. ss.. że znalazł się na skrzyżowaniu dróg przed czerwonym światłem.. itp. Warszawa 1969.. 211 215. to x czyni C”. to x czyni C” poprzedzamy kwantyfikatorem ogólnym co do x. Szerzej: Z. „Studia Filozoficzne” 1972 nr 2. to.. także: Z.”. Przy niektórych zakazach „jest W” bywa zastępowane wyrażeniem „jest kimkolwiek w jakiejkolwiek sytuacji” .gruncie tej ostatniej koncepcji.a wówczas zwrot „gdy x jest W” w praktyce można pominąć.. itp. Zmienna W w tej formule oznaczać może zarówno cechę czy zespół cech wiązany z osobą x (że jest mężczyzną. w którym się urodził. Por.. O warunkach zastosowania logiki deontycznej we wnioskowaniach prawniczych. aby zaznaczyć. Użyliśmy zwrotu „gdy.”. przy czym w przypadku normy indywidualnej za x podstawiamy jakąś nazwę indywidualną. jak i cechy takie oto. Normom postępowania możemy nadawać ogólną postać: „Powinno być tak: gdy x jest W.. Logika deontyczna jako formalizacja rozumowań normatywnych. gdyż ten powodowałby wystąpienie wielu komplikacji formalnych.

a wynagrodzenie danej szkody jest elementem klasy czynów polegających na wynagradzaniu wyrządzonej szkody. x czyni C” wynika logicznie ze względu na zdanie Z norma N2 o budowie: „Powinno być tak: gdy x jest T. Jeśli każdy właściciel pojazdu samochodowego powinien swój pojazd zarejestrować. iż x jest W. iż z normy N1 o budowie „Powinno być tak: gdy x jest W. czego zapis wymagałby przyjęcia bardzo złożonej struktury formalnej tej normy w pełnym jej rozwinięciu). zakres nazwy „należyty zabieg agrotechniczny” jest nadrzędny wobec zakresu nazwy „oranie pola w należytym czasie”). szkody tej nie wynagrodzi.każdy swojego. powinien tę właśnie szkodę wynagrodzić (normatywne dictum de omni). który wyrządził komuś szkodę. iż x jest T. 415 kod. powinien ją wynagrodzić.Można byłoby przyjąć np. iż motocykl jest pojazdem samochodowym (według definicji pojazdu samochodowego). bardziej szczegółową. to poszczególny człowiek. jeśli nie zarejestrują swych pojazdów właściciele motocykli (oczywiście . ze względu na to.). a klasa czynów C obejmuje albo jest tożsama z klasą czynów D. Jeżeli każdy człowiek (domyślnie: podlegający odpowiedzialności z art. który wyrządził drugiemu z winy swej szkodę. taką. który wyrządził drugiemu z winy swej szkodę.D”. jeśli jakiś człowiek. obejmuje albo jest tożsama z klasą sytuacji. że klasa takich sytuacji. ze względu na to. Związek wynikania logicznego normy z normy . jeżeli zdanie Z głosi. że zakres nazwy W jest zamienny albo nadrzędny w stosunku do zakresu nazwy złożonej „W i S zarazem”) albo twierdzenia o charakterze empirycznym (że np. definicję wynikania logicznego. to każdy właściciel motocykla powinien swój pojazd zarejestrować. cyw. że poszczególny człowiek jest elementem klasy ludzi. Skądinąd zdanie Z może mieć charakter twierdzenia logicznego (np. Nie będzie zrealizowana norma nakazująca rejestrowanie pojazdów samochodowych. Nie będzie zrealizowana norma nakazująca każdemu wynagradzanie wyrządzonej przezeń szkody. x czyni .

że obsługa techniczna to zespół czynności obejmujących między innymi kontrolę stanu hamulców. „Każdy zawsze powinien nie naciskać na sygnalizator lub czekać na straż ogniową”. a więc każdy i tylko przypadek zrealizowania pierwszej normy jest przypadkiem zrealizowania drugiej i trzeciej normy. by naciskać na sygnalizator i nie czekać na straż ogniową”. Jeżeli każdy pełniący służbę strażnik powinien kontrolować ładunki samochodów wyjeżdżających z fabryki. 11.a to ze względu na to. że ze względu na wiedzę empiryczną. to Piotrowski jako pełniący w tym czasie służbę strażnik powinien skontrolować ładunek samochodu wyjeżdżającego 30 VIII 1994 o godz. iż każdy i tylko człowiek jest . Ze względu na wiedzę logiczną równoważne logicznie są normy: „Każdy zawsze powinien nie czynić tego. czekać na straż ogniową” . na której opiera się operacja subsumpcji prawniczej. Jeżeli decydujemy się określać wynikanie norm odwołując się do samej tylko wiedzy o stosunkach między zakresami zastosowania czy też zakresami normowania tych norm. to Piotrowski powinien sprawdzać ich stan hamulców. że zdania opisujące wyznaczany czyn są logicznie równoważne (I prawo De Morgana. definicja implikacji). to musimy zgodzić się np. w toku której uznaje się za obowiązującą prawnie normę indywidualną czy normę generalną mniej ogólną ze względu na uznanie za obowiązującą ogólniejszej normy generalnej. a także do uznania normy konkretnej ze względu na uznanie odpowiedniej normy abstrakcyjnej.zgodnie z określoną wiedzą logiczną czy pozalogiczną stanowi między innymi podstawę do sformułowania reguły inferencyjnej. ze względu na wiedzę. „Każdy zawsze powinien jeśli naciśnie na sygnalizator. Prowizorycznie przyjęta definicja wynikania logicznego normy z normy ze względu na określone zdanie o charakterze twierdzenia logicznego czy pozalogicznego wymaga wielu zastrzeżeń i komentarzy.10. Jeśli Piotrowski powinien stale dokonywać obsługi technicznej samochodów w zakładzie pracy.

„zrealizować zespół czynów C oraz D” (np. to x czyni C” ze względu na wiedzę. bez uprzedniego nalewania wody). a następnie napalić pod kotłem). przynajmniej na pozór. kto jest W. Ale przy zwykłym wysłowieniu normy w postaci „Każdy. Jest to bardzo wąska definicja wynikania logicznego normy z normy ze względu na wiedzę logiczną czy pozalogiczną o stosunkach między zakresami zastosowania lub zakresami normowania tych norm. powinien czynić C i D” powstają wątpliwości. należałoby uznać za obowiązującą w polskim systemie prawnym normę zakazującą zabijać dwunogi nieopierzone. że ktokolwiek czyni C i czyni D. natury logicznej. powinien czynić D”. to x czyni C i czyni D” wynika logicznie norma o budowie „Powinno być tak: gdy x jest W. czy wynika z niej norma „Każdy. W zależności od przyjętego rozumienia zwrotu „czynić C i D „z normy nakazującej czynić C i D wynika albo nie wynika nakaz czynienia D (np. kto jest W. ze względu na uznanie za obowiązującą w polskim systemie prawnym normy zakazującej zabijać ludzi. tylko napalić pod kotłem. z normy zakazującej zabijać człowieka wynika norma zakazująca zabijać dwunogi nieopierzone. „zrealizować czyn będący zarazem czynem C i D” (np.nie inaczej). to czyni C.dwunogiem nieopierzonym. co wydaje się. wnioskiem dziwacznym. choć niekoniecznie wszelkie czyny nakazane przez N1 są nakazane przez N2. . Ze względu na wieloznaczność słowa „i” zwrot „czynić C i D” znaczyć może „czynić C i czynić Z)”. „zniszczyć sprzęt i napalić w piecu” może być rozumiane jako „zniszczyć sprzęt przez napalenie nim w piecu” . Z normy „Powinno być tak: gdy x jest W. Inaczej mówiąc z normy N1 wynika logicznie ze względu na przyjmowaną wiedzę norma N2. a przechodząc do uznawania norm za obowiązujące w systemie prawnym. nalać wody do kotła. jeśli w świetle tej wiedzy czyny bezpośrednio nakazane przez normę N2 są nakazane bezpośrednio do zrealizowania przez normę N1.

to przyjąć należy.§ 8. Wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu norm Jeżeli norma nakazuje dyżurnym ratownikom pogotowia górskiego udzielać pomocy każdemu zagrożonemu niebezpieczeństwem turyście. Ze względu na tę normę zakazane są wszelkie takie zachowania adresatów. którym rozporządzają. co jest warunkiem wystarczającym zrealizowania się tego stanu rzeczy. Z drugiej strony. co jest konieczne do niezrealizowania się tego stanu rzeczy. co jest warunkiem wystarczającym niezrealizowania się tego stanu rzeczy . Jeśli więc prawodawca ustanowił normę nakazującą komuś zrealizować pewien stan rzeczy. iż wynika z tej normy: 1) norma nakazująca czynić wszystko. Odpowiednio. to nakazane jest niezbędne zabezpieczenie odpowiednich dokumentów. są im nakazane wszelkie takie działania. by skutecznie nieść pomoc: a więc ratownicy powinni się odpowiednio ubrać. Jeśli np. według których należy uznać za obowiązujące wspomniane dwie normy-konsekwencje normy podstawowej. lekarstwa itp. zakazane jest dopuszczenie do tego. Dyrektywy (reguły). które uniemożliwiłyby im udzielanie pomocy zagrożonym: a więc ratownikom nie wolno upić się. to nie tylko czynność bezpośredniego udzielania pomocy jest przedmiotem obowiązku ratowników. wyjechać ze strzeżonego przez nich obszaru. i zakazane jest czynić cokolwiek. wyłączyć telefonu itp. a . co jest warunkiem koniecznym zrealizowania tego stanu rzeczy. oraz 2) norma zakazująca czynić cokolwiek. jeśli zakazane jest realizowanie pewnego stanu rzeczy. które są konieczne. to nakazane jest czynić wszystko.oczywiście jeśli jakieś inne normy ustanowione przez tego prawodawcę nie wchodzą w tym przypadku w rachubę. można by nazwać: 1) dyrektywą instrumentalnego nakazu oraz 2) dyrektywą instrumentalnego zakazu. aby obcy wywiad poznał tajemnice wojskowe. przygotować do użycia sprzęt.

a jednocześnie zakazywał działania. Prawodawca. Norma taka obowiązuje każdego. nawet tego. A więc jeśli obowiązuje norma: „Powinno się nie wywoływać pożaru” i prawdą jest. to zakazane mu jest również uniemożliwiać działania konieczne do zrealizowania tego stanu rzeczy . to wynika stąd. Mówiąc o instrumentalnym wynikaniu normy z normy pamiętać należy. ale problem ten wykracza poza zainteresowania logiki. że: „Pozostawienie włączonego żelazka elektrycznego na drewnianym stole wywołuje pożar”. Jeśli więc komuś dla usunięcia owoców zwisających z jego własnych drzew . że obowiązuje norma: „Powinno się nie pozostawiać włączonego żelazka elektrycznego na drewnianym stole”. Inaczej bowiem ustanawiając nakaz zrealizowania jakiegoś stanu rzeczy należałoby dodatkowo ustanowić normy co do wszelkich czynności. nakazywałby realizowanie pewnego stanu rzeczy.chyba że prawodawca wyraźnie wypowiedział się odmiennie. że jest konieczne do zrealizowania tego stanu. Powstaje tu oczywiście problem skutków prawnych zawinionej czy niezawinionej nieznajomości związku przyczynowego. że wynika ona w tym rozumieniu przy założeniu pewnych związków przyczynowych między działaniami adresata a wskazywanym przez normę stanem rzeczy. postępowałby w sposób nieracjonalny. Przyjęcie dyrektywy instrumentalnego nakazu i dyrektywy instrumentalnego zakazu jest nieuniknione dla prawodawstwa. o którym wie. Jeśli przy tym komuś zakazane jest uniemożliwiać realizowanie przez innego członka społeczeństwa określonego stanu rzeczy. kto nie wiedziałby o związku przyczynowym między pozostawieniem żelazka a pożarem11. a to byłoby praktycznie niewykonalne. by w każdym przypadku mieć możność wymierzenia sankcji za nieposłuszeństwo wobec nakazu albo zakazu. chyba że chodziłoby mu o to. studiowanie takich dokumentów w zatłoczonym wagonie kolejowym. który np. które mogą być konieczne do zrealizowania tego stanu rzeczy przez adresata.zakazane np.

iż obywatel A powinien powstrzymać się od tego działania. że wnioskowania tego rodzaju prowadzić mogą do wniosków wielce wątpliwych. która znalazłaby uzasadnienie aksjologiczne w ocenach uzasadniających według naszego domysłu normy wyraźnie w ustawie wyrażone. ktoś zabobonny 11 . jeśli to jest do zerwania owoców konieczne. 149 kod.). że zmienił pierwotne ustanowienie. Jest to terminologia o tyle wadliwa. Np. że aby osiągnąć pożądany stan rzeczy (cel działania). należy uznać za obowiązującą taką normę postępowania. a następnie nie uznałby za obowiązującą normy. O prawodawcy. Wnioskowania oparte na założeniu konsekwencji ocen „prawodawcy” Oprócz wnioskowań opartych na poprzednio określonym „wynikaniu” normy z normy. że „prawodawca” ustanawiając normy prawne kieruje się zawsze jakimś określonym systemem ocen. Gdyby zaś nie uznał normy instrumentalnie wynikającej z normy ustanowionej. a właścicielowi gruntu sąsiedniego zakazane jest temu przeciwdziałać. byłby jaskrawie niekonsekwentny. § 9. można by uznać za wnioskowania w pewnym sensie niezawodne. o których była mowa w tym i poprzednim paragrafie. wiedząc o zależności przyczynowej. to ewentualnie wolno mu wnieść drabinę. Toteż w sytuacjach. który zakazałby wszystkim obywatelom wykonania pewnego działania. a to się wyklucza. Łatwo dostrzec. Wnioskowania. w praktyce prawniczej spotyka się wnioskowania oparte na przypuszczeniach. ktoś może podejmować jako środki takie działania. musielibyśmy orzec. cyw. o których nie wspominają przepisy przezeń ustanowione.wolno wejść na grunt sąsiedni (art. W tradycji prawniczej wnioskowania z norm o normach opierające się na związkach przyczynowych między stanami rzeczy wskazywanymi przez normy są określane mianem wnioskowań „z celu na środki”. które tylko w jego wyobrażeniach są przydatne do osiągnięcia danego celu.

może zniszczyć podobiznę swego wroga. za pomocą którego spowoduje jego śmierć. a przecież nie są zakazane badania nad rozwijaniem się epidemii. . które to badania mogą stanowić środek do osiągnięcia celów humanitarnych albo antyhumanitarnych. Pomieszano tu bowiem sprawę związku celu i środków (to znaczy: subiektywnego powiązania w czyjejś świadomości myśli o pewnym działaniu ze stanem rzeczy osiąganym przez to działanie) i sprawę obiektywnego związku między pewnym stanem rzeczy a warunkami wystarczającymi czy koniecznymi do jego powstania.: „Komu zakazany jest cel. Tradycyjne sformułowania łatwo poddać krytyce. temu zakazane jest i działanie do tego celu wiodące”. Zakazane jest przez prawo międzynarodowe prowadzenie wojny bakteriologicznej. uważając to za środek. np.

choć byłoby czymś nieoczekiwanym dla kogoś. więc uznaje się też za obowiązującą «z woli prawodawcy)) normę N2. „Ponieważ uznaje się.Ogólny schemat tego rodzaju wnioskowań przedstawia się następująco. . Wnioskowanie z analogii prawa polega na tym.. iż każda norma prawa rodzinnego w razie kolizji interesów daje pierwszeństwo interesom dzieci.nie mylić z analogia legis jako pewnym sposobem interpretowania poszczególnych przepisów ustawy). jakoby „z woli prawodawcy”.. Jeżeli jakaś norma prawa rodzinnego w przypadku kolizji interesów rodziców i małoletnich dzieci każe dać pierwszeństwo interesom dzieci. że obowiązuje wyraźnie ustanowiona norma N1 (ewentualnie .normę znajdującą uzasadnienie aksjologiczne w tych właśnie podstawowych ocenach. trzecia. nie ustanowioną wyraźnie normę .. Możemy też czynić przypuszczenia co do „woli prawodawcy”. Przykładem wnioskowań tego rodzaju jest wnioskowanie z analogii prawa (analogia iuris . kto zakłada. to można zaryzykować wniosek. i taką też co do treści normę uznać za obowiązującą co do nie przewidzianego wyraźnie przypadku. iż na podstawie wielu norm wyraźnie ustanowionych w odniesieniu do jakiejś dziedziny czynów ustala się domniemane ich uzasadnienie aksjologiczne w postaci jakichś podstawowych ocen i uznaje na tej podstawie za obowiązującą. że jeśli dla osiągnięcia pewnego stanu rzeczy ustanowił on normę nakładającą na .liczniejszy zespół norm). że normy jakiegoś systemu prawnego mają uzasadnienie aksjologiczne w jakimś konsekwentnym systemie ocen. n-ta. podobnie druga. lecz znajdującą uzasadnienie aksjologiczne w tej samej ocenie O”. Przyjęcie jednak co do tej sytuacji wniosku odmiennego nie prowadziłoby do jakiejś nieuniknionej niezgodności wywnioskowanej normy z normami poprzednio uznanymi za obowiązujące. czwarta. przyjmując. wprawdzie nie ustanowioną w sposób wyraźny. jakąś dalszą. dla której dopatruje się uzasadnienia aksjologicznego w postaci oceny O.

że obowiązuje go norma nakładająca obowiązki mniej uciążliwe w tej dziedzinie czynów (argumentum a maiori ad minus). Wnioskowania według argumentum a maiori ad minus oraz argumentum a minori ad maius określa się łącznie mianem wnioskowań według argumentum a fortiori („skoro tak. jest skłonny tym bardziej zakazać działań naruszających to dobro w stopniu większym (argumentum a minori ad maius). Oczywiście określenia „mniej” i „więcej” w obu tych dyrektywach są nie tylko niejasne znaczeniowo. a co mniej ogranicza swobodę). to uznać należy. że prawodawca. Natomiast oczekiwać należy. którą się opiekuje. Urzędnik może uważać. to tym bardziej nie wolno mu opuścić jej w sytuacji. a uciążliwsze jest oczekiwanie w domu na nieregularny przyjazd odbiorcy.”)12. Argumentację a fortiori można ująć w taki sposób. że rolnikowi łatwiej jest dostarczyć płody rolne do ruchomego punktu skupu. a co mniej uciążliwe.. co bardziej. że prawodawca miał na myśli: „Powinno się nie niszczyć trawników . Jeśli ktoś obowiązany jest dostarczyć płody rolne do miasteczka.że łatwiej dostarczyć je do miasteczka. ale też odniesione do jakiegoś bliżej nie określonego systemu ocen (co uciążliwsze. to tym bardziej. Jeśli komuś nie wolno opuszczać chorej osoby. a to stwarza dużą dowolność w dobieraniu takich czy innych domyślnych przesłanek tego rodzaju wnioskowania. rolnik . to tym bardziej powinien dostarczyć je do ruchomego punktu skupu we własnej wsi... A więc np. że będzie się ona sprowadzać do subsumpcji normy bardziej szczegółowej z przepisu zinterpretowanego w sposób oparty na domyślnych uzupełnieniach wypowiedzi prawodawcy. gdy grozi jej jakieś bezpośrednie niebezpieczeństwo. „Powinno się nie deptać trawników” można zinterpretować w ten sposób.w takim .jakiegoś adresata obowiązki uznawane za bardziej uciążliwe. gdzie magazyn otwarty jest w określonych godzinach.. przepis: „Nie wolno deptać trawników”. zakazując komuś jakichś działań jako naruszających jakieś cenione przez siebie dobro..

Przy takim ujęciu norma w sprawie rozbijania namiotów zostaje wprawdzie wywnioskowana z normy ogólniejszej w sposób nie budzący wątpliwości. podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5”. temu nakazane jest czynić mniej”. kopać dołów itp.stopniu jak przez deptanie lub większym”.w formie zasady: „Komu zakazane jest czynić mniej. 203 § 1 k. że domysły co do intencji prawodawcy stały się podstawą zinterpretowania przepisu „Nie wolno deptać trawników” jako wyrażającego normę: .: „Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudze mienie ruchome. cyw. rozbijanie namiotów itp. Podaj własny przykład jakiegoś przepisu. temu zakazane jest czynić więcej”.: „Posiadacz nieruchomości nie będący jej właścicielem ..k. natomiast argumentum a minori . przy założeniu. oraz adresata tej normy (podmiot podlegający kompetencji).Powinno się nie niszczyć trawników . 172 § 1 kod. że na trawnikach nie wolno rozbijać namiotów. 4. w większym stopniu niszczy trawniki niż ich deptanie . Zadania 1. Jakie normy i do kogo adresowane formułuje przepis art. Jakie normy sformułowane są w przepisie art. Wskaż podmiot. któremu norma ta przyznaje kompetencję.w takim stopniu jak przez deptanie lub większym”. Wówczas zaś. 12 Tradycyjne prawoznawstwo ujmuje argumentum a maiori w formie zasady: „Komu nakazane jest czynić więcej. 57 Konstytucji RP: „Sądy wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej”? 3. który zawierałby normę kompetencyjną. 2. Jaki charakter ma przepis art. że kopanie dołów.w drodze subsumpcji wnioskujemy. ale dlatego tylko. Sformułuj te normy w sposób bezpośredni.

Może jednak żądać naprawienia wynikłej stąd szkody”.nabywa własność. 142 § 1 kod. chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze (zasiedzenie)”? 5. . a nawet uszkodzeniu lub zniszczeniu rzeczy przez inną osobę. jeżeli jest to konieczne do odwrócenia niebezpieczeństwa grożącego bezpośrednio dobrom osobistym tej osoby lub osoby trzeciej. cyw.: „Właściciel nie może się sprzeciwić użyciu. jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat dziesięciu jako posiadacz samoistny. Sformułuj normy zawarte w przepisie art.

że zakaz ten odnosi się też do buraków pastewnych? 8.w różnych znaczeniach tego zwrotu. rodz. wskazując założenia. Kierownictwo gospodarstwa produkującego wysokogatunkowe ziemniaki sadzeniaki zabroniło pracownikom sadzić ziemniaki na ich działkach. 76 kod. na których się opierałeś. Kierownictwo ogrodu botanicznego ogłosiło. Jakie wynikają stąd dla niego dalsze normy? 10. Czy należy sądzić. 7. że w ogrodzie nie wolno dzieciom grać w piłkę nożną. wyjaśniając.: „Uznanie dziecka (o nie ustalonym ojcostwie) nie może nastąpić po jego śmierci. gdy wymaga tego interes jego matki? 9. Czy należy sądzić. że zakaz ten odnosi się też do sadzenia na tych działkach buraków pastewnych? Kierownictwo miejskich ogródków działkowych ustanowiło. Czy wolno tam grać w piłkę nożną dorosłym? Uzasadnij odpowiedź. że dopuszczalne jest uznanie dziecka po jego bezpotomnej śmierci. i opiek. że na działkach tych nie wolno sadzić ziemniaków. Czy można tak interpretować ten przepis.6. to czy ma on obowiązek znosić przechodzenie sąsiada przez swój grunt? 11. W myśl art. chyba że dziecko pozostawiło zstępnych” (potomków). Jeśli właścicielowi gruntu obciążonego służebnością nakazane jest znosić przepędzanie przez jego grunt bydła sąsiada. . Jan Kowalski powinien zgłosić się w określonym dniu z koniem i wozem do pracy przy budowie drogi. o jakie znaczenie w każdym z tych przypadków chodzi. Podaj przykłady posługiwania się w mowie potocznej zwrotem „ma prawo” .

to znaczy świadomie stosowanego sposobu postępowania zmierzającego do osiągnięcia w danych warunkach założonego celu. Metodologia nauk zajmuje się w szczególności sposobami odpowiedniego uzasadniania wypowiadanych twierdzeń oraz sposobami dokonywania różnych takich czynności myślowych. Pojęcie metody poznawczej jest pojęciem podrzędnym w stosunku do pojęcia metody jakiegokolwiek działania. jak wyjaśnianie.Rozdział XXI CHARAKTERYSTYKA METODOLOGICZNA NAUK PRAWNYCH § 1. i to sposobu nadającego się do stosowania wielokrotnie.me- . natomiast metodologię zajmującą się uzyskanymi rezultatami czynności poznawczych . Przedmiotem zainteresowania metodologii ogólnej jest wszelka nauka. które mają za cel uporządkowanie naszej wiedzy w spójny zbiór zdań. a więc czynnościami takimi. tworzących dorobek jakiejś dyscypliny naukowej. stawianie hipotez. ilekroć w danych warunkach ma być zrealizowany cel danego rodzaju (w rozważanym przez nas przypadku celem tym jest poznanie jakiegoś fragmentu świata). pojmowana czy to jako pewien zespół czynności poznawczych. wyróżnianie typów itp. Oczywiście do twierdzeń nauki zalicza się zwykle jedynie twierdzenia o jakiejś większej doniosłości poznawczej lub istotnej doniosłości praktycznej. klasyfikowanie. odpowiednio uzasadnionych i uporządkowanych. czy też jako rezultat tego rodzaju czynności. Metodologię zajmującą się czynnościami poznawczymi nazwano metodologią pragmatyczną. a mianowicie zbiór zdań uznanych za prawdziwe. Ogólna metodologia nauk i metodologie szczegółowe Ogólną metodologię nauk scharakteryzowaliśmy we Wstępie do tego podręcznika jako naukę zajmującą się metodami postępowania stosowanymi w poznawaniu świata.

a stąd we wszystkich naukach konieczna jest umiejętność posługiwania się definicjami różnego rodzaju. Metodologię nauk można uprawiać w sposób opisowy . Ogólna metodologia nauk zajmuje się w sposób opisowy czy normatywny zasadniczymi typami czynności poznawczych. które powtarzają się w wielu naukach. Często jednak uprawianie metodologii opisowej splata się z formułowaniem zaleceń metodologicznych co do tego. klasyfikować.formułując zalecenia. że takie oto schematy wnioskowania należy uważać za poprawne i dopuszczalne. takich jak matematyka czy logika formalna. np. twierdzenia będące konsekwencjami przyjętych definicji (a więc twierdzenia będące zdaniami analitycznymi) występują znacznie częściej niż w naukach realnych. jak powinno się formułować. jak udowodnić dane twierdzenie na podstawie przyjętych . iż tak a tak należy uzasadniać twierdzenia danego rodzaju. że takie a takie sposoby uzasadniania twierdzeń są współcześnie czy były w jakiejś minionej epoce uważane za wystarczające do uznania jakiegoś twierdzenia za prawdziwe. empirycznych. Np. choć w różnego rodzaju naukach odgrywają często odmienną rolę. wszystkie nauki wymagają umiejętnego formułowania ich twierdzeń w sposób odpowiednio jednoznaczny. W naukach formalnych. Można też uprawiać metodologię w sposób normatywny . opartych przede wszystkim na sądach spostrzeżeniowych (choć oczywiście milcząco nauki empiryczne przyjmują określone twierdzenia logiki i matematyki). wyjaśniać. w geometrii. ale w naukach formalnych. a oglądanie obrazów jakichś figur geometrycznych może jedynie naprowadzać na pomysł. że tak a tak należy obserwować.rejestrując jedynie. uzasadniać i porządkować twierdzenia naukowe. „doświadczalnie” uzasadniać twierdzeń geometrii. wyniki spostrzeżeń odgrywają tylko pomocniczą rolę: nie można np. że tak a tak prowadzi się obserwacje. że w nauce stosuje się takie a takie schematy wnioskowania (reguły inferencyjne).todologią apragmatyczną. definiować itp. systematyzuje osiągnięte wyniki itp.

obok ogólnej metodologii nauk wyodrębnia się metodologie szczegółowe. jakie przyjmuje się w danej nauce założenia wstępne. o co w danym twierdzeniu chodzi. nie ograniczony do jakiegoś czasu i miejsca związek zjawisk czy stałe prawdopodobieństwo wystąpienia jakiegoś zjawiska ze względu na wystąpienie innego). względnie formułowaniem zaleceń. zajmujące się opisywaniem czynności poznawczych stosowanych w poszczególnych naukach. czyli pewniki) czy pewne podstawowe założenia w naukach realnych co do struktury badanego fragmentu rzeczywistości. W związku z tym. czyli kwestii.metodologie różnych nauk przyrodniczych. z jednej strony. a także ułatwić zrozumienie. a więc aksjomaty w naukach formalnych (zwłaszcza jeśli aksjomaty te miałyby być uważane za twierdzenia oczywiste. jakie metody należy w danej nauce stosować.założeń. Wyróżnia się więc. co zazwyczaj . na jakie wyniki badań danej nauki mają udzielić odpowiedzi. a z drugiej strony . to znaczy ustalaniem katalogu pytań. czyli ustalenie metod weryfikacji czy falsyfikacji twierdzeń w danej nauce. metodologię matematyki czy logiki formalnej (zajmujące się zwłaszcza zasadami budowy i strukturą odpowiednich systemów aksjomatycznych pod nazwą metamatematyki czy metalogiki). nauk społecznych itd. które służyć będzie do opisywania badanych zjawisk (ustalenie aparatury pojęciowej danej nauki) oraz ustalenie dopuszczalnych w danej nauce metod uznawania twierdzeń za prawdziwe albo fałszywe. W niektórych naukach dąży się do formułowania twierdzeń ściśle ogólnych (stwierdzających stały. założenie o stałości przebiegów zjawisk fizycznych w danym układzie przy dokładnie takich samych stanach początkowych układu). W związku z tym konieczne jest dokładne ustalenie słownictwa. Konieczne jest też ustalenie. Metodologie poszczególnych nauk zajmują się też między innymi ustalaniem przedmiotu badań danej nauki oraz problematyki badawczej. bez których to założeń wszelkie badanie tej rzeczywistości stawałoby się niemożliwe (np.

Powstają tu jednak swoiste trudności. Różnią się między sobą nie tylko metodologie nauk odmiennego typu. iż nie potrafimy uchwycić. Problematyka nauk prawnych jest bardzo złożona i bardzo niejednorodna pod względem charakteru stawianych zadań badawczych. co w przypadku zasadniczych zmian przyjmowanego paradygmatu określa się mianem „rewolucji naukowej”. ale też przemianom ulegać może metodologia poszczególnej nauki.udaje się osiągnąć tylko w przybliżeniu. gdyż wymagałoby to odpowiednio szerszego przygotowania. Różnorodność problematyki i metod badawczych nauk prawnych Wśród wielu kierunków szczegółowych metodologii nauk należałoby między innymi wydzielić metodologię nauk prawnych. § 2. na których dana nauka się opiera. a w związku z tym również bardzo różnorodne są metody badawcze stosowane w . Zmienia się więc paradygmat (model) uprawiania danej nauki. nie będziemy się jednak nimi bliżej zajmować. które nie mieści się w elementarnym kursie logiki dla prawników. twierdzeń odnoszących się do zjawisk występujących w określonym przedziale czasu i określonych środowiskach. a także założenia wstępne. Swoiste problemy metodologiczne przedstawiają twierdzenia naukowe o charakterze praw statystycznych. zajmującą się ustalaniem problematyki i metod badań faktycznie przyjmowanych lub zalecanych w naukach o prawie2. powodowane jest przez to. jakiego to rodzaju czynniki występujące w badanym czasie i miejscu powodują powstawanie zjawisk badanego rodzaju. stwierdzającej. Dawny i nowy paradygmat mogą niekiedy nawet przez długi czas konkurować ze sobąl. W pewnych przypadkach zresztą poprzestanie na generalizacji historycznej. W innych naukach zadowala się formułowaniem generalizacji historycznych. że w takim to okresie w określonym środowisku powtarzały się zjawiska określonego rodzaju.

kompetencje czy wolności działania w danej dziedzinie. jak i do systemu norm prawnych obowiązujących w jakiejś minionej epoce. 1 .zadaniem szczegółowych nauk prawnych jest także ustalenie. Ustalanie obowiązków prawnych oraz wolności. ss. brak nam tu jednak miejsca. A.prawnych (w ujęciu dogmatycznym czy teoretycznym). Szerzej patrz np. VIII: Teorie jako struktury. Ziembiński. Czym jest to. czy też nakazują nie ingerować w pewne cudze sprawy . Ze względu na to.jaka ze względu na te normy jest modalność normatywna (kwalifikacja prawna) czynów określonego rodzaju. tzn. ss. nawet przez prawników. by zajmować się nimi w sposób bardziej szczegółowy. Chalmers. W jakimś stopniu odmienne problemy metodologiczne występują w naukach historyczno . Warszawa 1974. że określonym podmiotom w danym systemie norm prawnych przysługują odpowiadające tym nakazom uprawnienia.134. że normy prawne nakazują adresatom określone zachowania na rzecz innych podmiotów lub nakazują w określony sposób zareagować na dokonane przez kogoś czynności konwencjonalne określonego rodzaju. Ta różnorodność zadań i metod badawczych nie zawsze jest dostatecznie jasno dostrzegana. a w konsekwencji . jakie normy postępowania są normami obowiązującymi prawnie w danej organizacji państwowej. rozdz. Paradygmaty Kuhna. co zwiemy nauką?. uprawnień czy kompetencji prawnych może być zresztą dokonywane zarówno w odniesieniu do systemu norm aktualnie obowiązujących prawnie. Należy przede wszystkim rozróżnić nauki szczegółowe o poszczególnych gałęziach obowiązującego aktualnie prawa (zwane potocznie naukami prawno dogmatycznymi) oraz nauki teoretyczne. 2 Szerzej: Z. 57 i n.naukach o prawie. Za zadanie szczegółowych nauk prawnych uważa się w pierwszym rzędzie rozstrzyganie problemów dogmatycznych. dokonywanie ustaleń. 121 . Wrocław 1993. Metodologiczne zagadnienia prawoznawstwa.

dotyczących uchylania norm między sobą niezgodnych. Inaczej mówiąc. a nawet norm niezgodnych prakseologicznie. rozwiązując te zadania. jeśli stwierdzi się. itd. na podstawie których można odtworzyć takie właśnie sformułowane w nich normy postępowania. Zespół przyjmowanych w danym kraju dyrektyw interpretacyjnych oraz reguł inferencyjnych i kolizyjnych częściowo tylko wyznaczony jest w sposób wyraźny przez jakieś przepisy prawne . iż uznaje się w nich w sposób nie podlegający dyskusji. przyjmowanej w danej społeczności państwowej. iż normy ustanowione czy uznane w sposób zgodny z dyrektywami przyjmowanej doktryny „źródeł prawa” są normami obowiązującymi prawnie w danym systemie. przeciwnych sobie. a także zespołu przyjmowanych reguł inferencyjnych (dopuszczalnych schematów wnioskowań prawniczych) oraz reguł kolizyjnych. odwołują się do takiej czy innej. albo wydanie przez kompetentny organ przepisów prawnych. ukształtowanie się przekonania. uważa się jakieś normy za normy obowiązujące prawnie w danym systemie. że nastąpiły fakty uważane według przyjętej doktryny za fakty prawotwórcze. doktryny „źródeł prawa”. tak aby rekonstruowany na podstawie przepisów system norm prawnych nie zawierał norm między sobą sprzecznych. to znaczy do pewnego zespołu dyrektyw nakazujących uznawać normy ustanowione w formie przepisów prawnych wydanych przez kompetentne organy państwowe. czy określone normy ukształtowane zwyczajowo . że dana norma zwyczajowa jest prawnie wiążąca. Odtworzenie norm prawnych sformułowanych w przepisach następuje na podstawie przyjmowanego w danej doktrynie „źródeł prawa” zespołu dyrektyw interpretacyjnych. Określenie „nauki dogmatyczno-prawne” bierze się stąd.za obowiązujące normy danego systemu prawnego.Szczegółowe nauki prawne. jak np.w większej mierze jest jedynie wynikiem ustalenia się w danej kwestii poglądów mniej czy bardziej powszechnie przyjmowanych przez .

w zależności od tego. Zespół ten . kontrfaktycznego). jakim celom przede . że przepisy prawne danego systemu zostały wydane przez jednego i tego samego „racjonalnego prawodawcę”. Zespół przyjmowanych przez prawników dyrektyw interpretacyjnych. Oczywiście. sprzedawców czy nabywców odbiegają od zachowań przypisywanych jakiemuś podmiotowi racjonalnie w danej dziedzinie gospodarującemu . Społeczna rola szczegółowych nauk prawnych polega bowiem na tym właśnie. Zresztą ze względu na występującą niejednokrotnie rozbieżność poglądów na to. Jeśli jednak np. w ekonomii przy badaniu zachowań jakichś podmiotów uczestniczących w życiu gospodarczym założenia idealizujące. Występują przy tym pewne różnice między doktryną przyjmowaną przez prawników działających w aparacie organów państwa (doktryna oficjalna) a doktryną przyjmowaną w nauce prawa (doktryna akademicka). by z każdego zespołu przepisów uznawanych za rezultat działalności prawotwórczej organów państwa odtworzyć taki system norm prawnych. reguł inferencyjnych i kolizyjnych nie jest ukształtowany w sposób przypadkowy. mogą ulegać uchyleniu. gdy stwierdzimy.prawników.jak była o tym mowa w rozdziale XX . zmieniać się też będą założenia dyrektyw interpretacyjnych i przesłanki entymematyczne wnioskowań prawniczych. jaki system ocen i jaką wiedzę przypisuje interpretator przepisów owemu „racjonalnemu prawodawcy”.to przy rozwiązywaniu problemów dogmatycznych w naukach prawnych nie dopuszcza się możliwości uchylania założenia o „racjonalności prawodawcy” (co najwyżej uchyla się niektóre jego założenia składowe). kierującego się konsekwentnie określoną wiedzą i spójnym wewnętrznie systemem ocen.opiera się na założeniu (niewątpliwie mającym charakter założenia idealizującego. konsumentów. który mógłby uchodzić za ustanowiony przez „racjonalnego prawodawcę” 3. iż faktycznie zachowania jakichś producentów. iż mamy do czynienia z podmiotami gospodarującymi w sposób racjonalny wedle przypisywanej im wiedzy i ocen.

Rozstrzyganie tych wątpliwości dokonuje się głównie przez odwoływanie się do wskazania bezpośrednich czy pośrednich skutków społecznych takiego czy innego rozstrzygnięcia danego problemu dogmatycznego i argumentowania. powstają nieraz spory co do przyjmowania niektórych dyrektyw interpretacyjnych czy reguł inferencyjnych (zwłaszcza np. Problematyka socjotechniczna podejmowana przez nauki prawne dotyczy tego. w jaki sposób umiejętnym działaniem wywoływać określone (pożądane przez kogoś) zjawiska społeczne. przyjmowane rozstrzygnięcia tych problemów wiązane są zazwyczaj w sposób świadomy czy nieświadomy z rozstrzyganiem problemów socjotechnicznych wiążących się ze stosowaniem obowiązującego prawa. z danych przepisów organy te mogą odtwarzać odmienne w jakiejś mierze normy prawne. jeśli sposób rozstrzygania problemów dogmatyczno-prawnych nie ma narażać prawnika na zarzut „oderwanego od życia” formalizmu. czyli przez odpowiednie stosowanie prawa. Ogólnie biorąc. uzyskujące co do tego kompetencję. Jeśli nawet panuje zgoda co do uznawania takich. problem socjotechniczny to problem sprowadzający się do pytania. iż odwołując się do takich albo innych reguł interpretowania przepisów. jak uzyskiwać określone skutki społeczne przez odpowiednie stanowienie norm prawnych i odpowiednie podejmowanie takich czy innych decyzji w danym zakresie przez organy państwa. co do dopuszczalności reguł inferencyjnych opartych na założeniu konsekwencji ocen „prawodawcy”).wszystkim służyć mają normy danego systemu prawnego. Organom państwa pozostawia się często w jakimś stopniu swobodę wyboru decyzji. że byłyby to skutki pożądane czy niepożądane z określonego punktu widzenia. Stąd też. czy to uzyskiwaną przez nie w sposób ukryty przez to. czy to w sposób wyraźny określoną w przepisach prawnych. a nie innych dyrektyw czy reguł. . to sposób posługiwania się nimi niejednokrotnie w praktyce budzi wątpliwości i powoduje rozbieżności. lub też do takich albo innych założeń ocennych. jakie dobra mają przede wszystkim chronić.

odwołują się głównie do zaobserwowanych w przeszłości lub w innych krajach skutków takiego właśnie. Poznań 1968. Nowak. jak i związanych z nimi skutków ubocznych. co nie zawsze pozwala trafnie przewidywać związki tego rodzaju w innym układzie sytuacji społecznej. być może niepożądanych. Oczywiście najlepszą metodą uzasadniania twierdzeń o skuteczności działania danego rodzaju ze względu na osiągnięcie zamierzonych skutków byłoby odwołanie się do eksperymentów. zarówno skutków pożądanych. lecz dyrektywy socjotechniczne. Z wielu jednak powodów swoboda eksperymentowania w interesującej nas dziedzinie jest bardzo ograniczona i prawnicy.Odwołując się zatem do tych samych przepisów. Zazwyczaj formułuje się przy tym nie twierdzenia socjotechniczne o związku między użyciem określonych środków prawnych a wystąpieniem określonych skutków. zależnie zresztą od układu faktycznych stosunków społecznych. Typowe twierdzenie socjotechniczne w obrębie nauk prawnych miałoby postać zdania głoszącego. to czasem dyrektywy tego rodzaju formułuje się 3 . Jeśli skutki te uważa się za bezspornie pożądane. jeśli się chce osiągnąć takie a takie skutki społeczne. formułując twierdzenia socjotechniczne co do skuteczności określonych działań. Ze względu na wielką złożoność związków pomiędzy stanowieniem czy stosowaniem prawa w określony sposób a skutkami społecznymi. stanowienia czy stosowania prawa. Por. iż ustanawiając takiego a takiego rodzaju normę prawną czy też stosując wydane przepisy w taki a taki sposób osiąga się określone skutki społeczne. twierdzenia te dotyczą zwykle tylko odpowiednio dużego prawdopodobieństwa wystąpienia danego rodzaju skutków. ss. można nieraz na ich podstawie podejmować odmienne decyzje i wywoływać przez to odmienne skutki społeczne. Próba metodologicznej charakterystyki prawoznawstwa. zalecające. szerzej: L. by użyć takich a takich środków prawnych. jakie te działania za sobą pociągają. a nie innego. 163 i n.

Obok rozstrzygania problemów dogmatycznoprawnych.takich bardzo złożonych zjawisk społecznych. jak kształtowanie się systemów norm prawnych w różnych układach społeczno-ekonomicznych. w ramach nauk prawnych podejmuje się również badania o charakterze ogólnoteoretycznym. to.uwagę. Nazwa dyscypliny („teoria prawa”) nie świadczy o tym. XVI). iż podejmowanie pracy badawczej wymaga nie tylko znajomości metodologii danej dyscypliny naukowej.. z drugiej zaś strony . spełnianie przez te normy określonych funkcji w życiu społeczności państwowej itp. oddziaływanie społeczne norm prawnych. jako że chodzi o badania nad zjawiskami społecznymi blisko ze sobą powiązanymi.z jednej strony . Badania te podejmuje dyscyplina zwana teorią prawa. takich jak ustalanie zespołu norm obowiązujących w danym czasie w jakimś systemie prawnym i związanych z nimi kwalifikacji prawnych takich czy innych czynów. jak lekarz pomija w swych dyrektywach dla pacjenta słowa: „jeśli chcesz być zdrowy.”). Mówiąc o metodologii nauk prawnych należałoby zwrócić .. ale też opanowania wielu umiejętności z zakresu techniki pracy umysłowej.na marginesie . Teoria prawa zajmuje się opisywaniem i wyjaśnianiem . Należą ..w sposób pozornie bezwarunkowy (tak.opisywaniem i wyjaśnianiem prawidłowości dotyczących samych systemów norm prawnych różnych państw jako szczególnego rodzaju wytworów kultury społecznej4. łączona niekiedy w jedną całość z teorią państwa. oraz rozstrzygania problemów socjotechniczno-prawnych wiążących się z tworzeniem i stosowaniem norm określonego systemu prawnego w określonych warunkach społeczno-politycznych. że w jej ramach zdołano już zbudować w pełni rozwiniętą teorię zjawisk prawnych (należy sobie w tym miejscu przypomnieć uwagi o budowie teorii w naukach realnych z rozdz. lecz że zadaniem tej dyscypliny jest zbudowanie takiej właśnie w pełni rozwiniętej teorii. nie związane bezpośrednio z rozwiązywaniem określonych zadań praktycznych.

Sokrates jest śmiertelny. ćwiczeń i seminariów. umiejętność selektywnego czytania. Ostatnio ukazują się liczne wydawnictwa poszczególnych uczelni na temat techniki pracy umysłowej studenta. notowania i zapamiętywania nagromadzonego materiału. należytego redagowania pracy. Redelbach. ss.jak należy się spodziewać . Z. Wnioskowanie to . przedstawiania w sposób usystematyzowany uzyskanych wyników badań. Szerzej: A. umiejętnego korzystania z wykładów. S. Zarys teorii państwa i prawa. jak umiejętność znalezienia w literaturze naukowej odpowiednich informacji o dotychczasowych badaniach. przygotowywania pracy magisterskiej itp. Warszawa 1992.jest wnioskowaniem dedukcyjnym. Nie da się jednak pokazać dedukcyjności tego wnioskowania dysponując wyłącznie rachunkiem zdań czy tradycyjną teorią nazw.tu umiejętności takie. Sokrates jest człowiekiem. Z wydawnictwami tymi warto zapoznać się już na początku studiów. Wprowadzenie Rozważmy następujące wnioskowanie: (1) Każdy człowiek jest śmiertelny. 7-23. Wronkowska. Przesłanki są . Ziembiński. sporządzania przypisów i informacji bibliograficznych o dotychczasowych pracach na dany temat. z przesłanek wynika tu logicznie wniosek. 4 Aneks ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW KAZIMIERZ ŚWIRYDOWICZ 1.

za ich pomocą można wyrazić na przykład wyrażenie kwantyfikujące „żaden”. jak łatwo się przekonać. Język rachunku predykatów umożliwia. że schematowi tego wnioskowania odpowiada formuła: (2) (p • q) ⊃ r.mianowicie rachunek predykatów. w szczególności w języku rachunku predykatów występują wszystkie znane Czytelnikowi funktory prawdziwościowe. Z pojęciem kwantyfikatora zetknął się Czytelnik już w rozdziale VI niniejszego podręcznika. zwany też rachunkiem kwantyfikatorów.z punktu widzenia rachunku zdań . Zauważmy jednak od razu. ale bardziej podstawowym: rachunek predykatów jest na nim nabudowany. w języku potocznym odpowiadają takie słowa wyrażające ilość. nie jest tautologią rachunku zdań. który uwzględnia ich wewnętrzną strukturę. q. Do pokazania dedukcyjności rozważanego wnioskowania niezbędny jest bardziej wyrafinowany rachunek logiczny . „dowolny”. „dla dowolnego”) i „pewien” („istnieje”. przypomnijmy. łatwo teraz zauważyć. jak zobaczymy. ich schematami w języku rachunku zdań będą odpowiednio p. jego schematem niech będzie r.zdaniami prostymi. są w nim bowiem dwa znaki zwane kwantyfikatorami1 (tak zwany kwantyfikator duży i kwantyfikator mały). Język ten dysponuje w szczególności pewną możliwością wyrażania ilości. jak „każdy” („wszelki”. że poznany przez nas dotąd rachunek zdań jest rachunkiem mniej może subtelnym. którym. „dla każdego”. która. 1 . „niektóre”.tu . wniosek też jest zdaniem prostym. taki zapis zdań. „dla pewnego”).

albo . kwantyfikator duży. ⊃ Σy (y jest niesprawiedliwym . Dzięki kwantyfikatorom i zmiennym oraz funktorom prawdziwościowym można w języku tym formułować dokładne schematy takich zdań. może być dowolna. oraz Σx. a przy tym x wydał y. zamiast x może to być y. a których struktura wewnętrzna jest skomplikowana. że y jest niesprawiedliwym wyrokiem. jest to kwantyfikator mały. Oczywiście zmienna. stojąca bezpośrednio po znaku kwantyfikatora. czytany: dla pewnego x albo istnieje takie x. Na przykład zdanie: (3) Każdy sędzia wydał jakiś niesprawiedliwy wyrok ma faktycznie budowę: (4) Dla dowolnego x. jak pamiętamy.używając funktorów prawdziwościowych . jeśli x jest sędzią.jeszcze krócej: (5´) Πx (x jest sędzią wyrokiem • x wydał y)). kwantyfikator ten zwie się też czasem kwantyfikatorem ogólnym. jest to. to Σy: y jest niesprawiedliwym wyrokiem i x wydał y. następującej formie: (5) Πx: jeśli x jest sędzią. kwantyfikator ten nazywa się niekiedy kwantyfikatorem szczegółowym albo kwantyfikatorem egzystencjalnym3. że. które z punktu widzenia rachunku zdań są zdaniami prostymi. a używając kwantyfikatorów możemy (4) zapisać w krótszej. albo kwantyfikatorem generalnym2.Kwantyfikatory te zapisuje się odpowiednio symbolami: Πx. z i tak dalej. czytany: dla dowolnego x. to istnieje y takie.

Zdania o takiej .można łatwo zapisywać właśnie w języku rachunku predykatów. Można więc w nim sformalizować nasze wnioskowanie (1). . koncentrując się przede wszystkim na rzeczy najtrudniejszej . Obok znaku Σx najczęściej używany jest symbol \/x.zapisywaniu zdań języka potocznego w języku tego rachunku. Poniżej przedstawimy elementy tego rachunku.i nawet bardziej skomplikowanej niż (4) budowie . 2 3 Obok znaku Πx najczęściej używany jest symbol /\x.

. że predykatem zwie się funktor zdaniotwórczy o argumentach. niż proces między ..a.jak w zdaniu „Ignacy Kraszewski napisał więcej książek niż Henryk Sienkiewicz”...2. Mamy też w języku potocznym predykaty dwuargumentowe. a .. jak na przykład „proces między .”...jak w zdaniu „3 jest liczbą nieparzystą” i tak dalej. zawierający .jak w zdaniu „Mount Everest jest wyższy od Rysów” czy „napisał więcej książek niż” . na przykład „leży pomiędzy . W ogólnej konstrukcji języka rachunku predykatów przyjmuje się dla wygody. W Rozdziale zaś II wskazaliśmy. Można też znaleźć predykaty czteroargumentowe.” -jak w zdaniu „Warszawa leży pomiędzy Gdańskiem a Krakowem” czy też „jest lepszym poetą niż .jak w zdaniu „Sokrates jest człowiekiem”. że istnieją predykaty n-argumentowe dla dowolnej liczby naturalnej n.. nazwy i funktory.. na przykład: „jest człowiekiem” . którymi są nazwy indywidualne. i .. Język rachunku predykatów Przypomnijmy najpierw. że w języku potocznym znajdujemy predykaty jednoargumentowe. że kategoria syntaktyczna nazw nie jest jednolita i faktycznie mamy tu do czynienia z dwiema kategoriami: z kategorią nazw indywidualnych i kategorią nazw generalnych: nazwy indywidualne nie są zastępowalne przez nazwy generalne (warto. „jest liczbą nieparzystą” .. że z tego punktu widzenia dowolna nazwa generalna (w celowniku) poprzedzona słowem „jest” będzie predykatem jednoargumentowym. warto tu podkreślić. że w Rozdziale I niniejszego e-podręcznika wyróżniliśmy trzy podstawowe kategorie syntaktyczne: zdania..”.. Łatwo zauważyć. predykaty trójargumentowe. trwał dłużej.. Otóż używając pojęć wprowadzonych w Rozdziale I i Rozdziale II można powiedzieć. a . jak na przykład „jest wyższy od” .. by Czytelnik w tym miejscu przypomniał sobie definicje tych pojęć). Poniżej jednak opiszemy tylko fragment języka rachunku predykatów. jak w zdaniu „Adam Mickiewicz jest lepszym poetą niż Seweryn Goszczyński i Antoni Malczewski”..

zmienne indywiduowe.. a1..predykaty co najwyżej czteroargumentowe. a3. Σ . że predykaty różnić się mogą między sobą liczbą argumentów. kolejne predykaty dwuargumentowe oznaczymy symbolami R1. Ponieważ język rachunku predykatów jest dosyć skomplikowany.predykaty jednoargumentowe.predykaty trój argumentowe. trójargumentowych i czteroargumentowych. nazwy indywidualne... P2.. T3. Pamiętamy. ... .. a2. . zdefiniujemy go tu dokładniej. . . Tak więc przyjmiemy.funktory prawdziwościowe. S1.. P2. x3.kwantyfikatory: duży i mały. ... których elementy ponumerujemy kolejnymi liczbami naturalnymi. .. . dwuargumentowych. .symbolami S1. p3. że ilość predykatów o danej liczbie argumentów jest nieograniczona.stałe indywiduowe. Podobnie jak zmienne zdaniowe. a liczby te umieścimy jako dolne indeksy w zapisie predykatu (podobnie pisze się: p1. Wyżej wprowadziliśmy pojęcie zmiennej zdaniowej. nie poprzestając na ogólnikowych wyjaśnieniach. . . T1. Definicja tego języka będzie indukcyjna.predykaty czteroargumentowe. w przypadku zmiennych zdaniowych). . ∨ . S3. . \. . S2... R2. predykaty uporządkujemy w ciągi. ~.. kolejne predykaty trójargumentowe . .predykaty dwuargumentowe. . ⊃ Π. reprezentujące . •. . P3. R3.. . Czytelnik zapewne nie spotyka się w praktyce z predykatami o większej liczbie argumentów. R2. . Przyjmiemy więc umowę.. x2. P3. R1. i wreszcie predykaty czteroargumentowe symbolami T1. T2. ≡. R3.. . T2. . Następujące symbole są symbolami języka rachunku predykatów: x1. S3. w konstrukcji języka rachunku predykatów niezbędne jest oczywiście pojęcie zmiennej predykatowej. . T3. że mamy osobne ciągi predykatów jednoargumentowych. P1... S2. p2. że kolejne predykaty jednoargumentowe będziemy oznaczać symbolami P1... przyjmiemy.

( lewy).). x1). R3 (a2. P7(x10). Πxi (A). Sk jest k-tym predykatem trójargumentowym. Rj(α1. (A) ≡ (B). Nie ma innych formuł zdaniowych poza tymi. albo stałymi nazwowymi indywiduowymi. α3. przez zanegowanie i przez kwantyfikację. Przyjmijmy teraz dla wygody kilka konwencji . Rj jest j-tym predykatem dwuargumentowym. α3.a3). B są formułami zdaniowymi. (A) • (B). a8. α2. (A) ∨ (B). (A) ⊃ (B). α3). (iii) Formułę wewnątrz nawiasów poprzedzoną kwantyfikatorem małym lub dużym nazywać będziemy zasięgiem kwantyfikatora. gdzie Pi jest i-tym predykatem jednoargumentowym. podamy więc dokładne definicje: najpierw zdaniowej formuły atomowej. α4). α2. Sk(α1. Tl(α1. Jeśli A. a α. to następujące formuły: ~ (A). Na przykład zdaniowymi formułami atomowymi są formuły: S3(x2. Tl jest l-tym predykatem czteroargumentowym. Formułą zdaniową atomową języka rachunku predykatów nazywać będziemy każdą formułę postaci Pi(α). α2).nawiasy (odpowiednio prawy i Oczywiście nie każdy ciąg symboli będzie poprawnie zbudowanym wyrażeniem języka rachunku predykatów. Precyzyjna definicja indukcyjna zbioru formuł zdaniowych języka rachunku predykatów nazwiemy je po prostu formułami zdaniowymi . α1. które można utworzyć wedle reguł (i) lub (ii). Σxn(A) też są formułami zdaniowymi. są albo zmiennymi indywiduowymi. α2. (A)\(B).formuły zdaniowej i zdania. α4.ma postać następującą: (i) (ii) Każda formuła zdaniowa atomowa jest formułą zdaniową. Formułami zdaniowymi są formuły zdaniowe atomowe oraz formuły otrzymane z innych formuł przez połączenie ich dwuargumentowymi funktorami prawdziwościowymi. . potem .

gdy zabraknie końcowych liter alfabetu. to także polepszy czytelność formuł. tautologią rachunku predykatów nazywać będziemy każdą taką formułę zdaniową języka rachunku predykatów. wyróżnimy tu pewną klasę formuł. która nie posiada żadnych zmiennych wolnych: wszystkie zmienne są albo skwantyfikowane. Ponadto . Zdaniem języka rachunku predykatów nazywa się taką formułę zdaniową. Rozdział VI) definicją zdania w sensie logicznym.nieco nieformalnie . które są „zawsze prawdziwe”. Zgadza się to i z przyjętą wcześniej (por. Najpierw więc przyjmiemy umowę. Przyjmijmy tu dodatkowo umowę. to znaczy formułować schematy zdań odpowiadające pod względem . że . albo na ich miejscach znajdują się stałe nazwowe (nazwy indywidualne).dotyczących zapisu formuł języka rachunku predykatów. i z intuicjami dotyczącymi języka potocznego: na przykład wyrażenia „x jest polskim poetą” nie uznamy za zdanie. 3. zamiast x2 . która jest prawdziwa przy dowolnym rozumieniu występujących w niej stałych nazwowych. że zamiast x1 będziemy pisać po prostu x. xi pisać będziemy ewentualnie wtedy.y. ponieważ z niego uzyskać można zarówno zdanie prawdziwe („Juliusz Słowacki jest polskim poetą”).z. polepszy to czytelność naszego języka. Dokładniej. zmiennych i predykatów. Podobnie jak w przypadku rachunku zdań.obok nawiasów okrągłych używać będziemy nawiasów kwadratowych (nie występują one wśród symboli elementarnych naszego języka. jak i zdania fałszywe („Bolesław Prus jest polskim poetą”). Analiza zdań języka potocznego za pomocą języka rachunku predykatów Spróbujemy teraz zapisywać zdania języka potocznego w języku rachunku predykatów. zwiemy je tautologiami.jeśli zasięg kwantyfikatora nie będzie budził wątpliwości .nie będziemy argumentu kwantyfikatora brać w nawiasy. można je zawsze zastąpić nawiasami okrągłymi). zamiast x3 .

a1 to Sokrates. ..budowy zdaniom języka potocznego. że podana wyżej lista stałych a1.. a2 to Platon.i by uniknąć nieporozumień . . to ustalona lista jakichś nazw indywidualnych. że stała nazwowa a1 to skrót dla nazwy „Sokrates”. jest filozofem”. a2 . Predykaty z tej listy będziemy zapisywać uwzględniając nawiasy (w których będziemy wyliczać argumenty) i zaznaczając miejsca na argumenty.. a3. na przykład a1 .Sokrates. Zacznijmy od najprostszego przykładu: (6) Sokrates jest filozofem...miejsca na argumenty funktora oznaczać będziemy jakimiś symbolami: kreskami.-. a R1(.... że nie jest to sprawa prosta. Od razu trzeba zauważyć. kropkami i tak dalej. jest uczniem . podobnie wyliczone wyżej predykaty będą po prostu skrótami dla jakichś ustalonych przez nas funktorów zdaniotwórczych o argumentach.Platon i tak dalej (listę tę możemy układać w sposób dowolny). a2.-) to: . dla wygody .. Przyjmijmy teraz. Następnym zdaniem niech będzie: . a1)... którymi są nazwy indywidualne. trzeba będzie sięgać do sensu wypowiedzi w języku potocznym. nie zawsze zdaniu języka potocznego odpowiadać będzie tylko jedna formuła zdaniowa języka rachunku predykatów. a P1 (. Rozważmy teraz zdanie: (8) Platon jest uczniem Sokratesa.) to skrót dla predykatu „. Wówczas zdaniu (6) odpowiadać będzie formuła: (7) P1(a1). Przyjmijmy.. wówczas zdanie (8) zapisujemy w postaci: (9) R1(a2.. jak zobaczymy. że -jak poprzednio . Załóżmy. niekiedy.

. Następnym zdaniem niech będzie: (12) Każdy człowiek jest filozofem. mamy w nim mały kwantyfikator (istnieje) oraz koniunkcję (słowo i). Predykaty w nim występujące to predykaty ze zdania poprzedniego. to. (7) i (8) zdanie to możemy zapisać w postaci: (11) ΣxR1(x..)... zatem zapisać je można w postaci: (13) Πx[P2(x) ⊃ P1(x)].. Zdanie (12) głosi jak można się przekonać po chwili zastanowienia . dowolny obiekt) i funktor implikacji (jeżeli. że w taki sam sposób należałoby zapisać w tym języku zdanie „Sokrates ma ucznia”. to jest on też filozofem.. Co do zapisu pierwszego z predykatów.. możemy więc zdanie to zapisać w skrócie następująco: (15) Σx[P2(x) • P1(x)]. Zauważmy.(10) Ktoś jest uczniem Sokratesa.. że jest on uczniem Sokratesa. skorzystamy tu ze skrótu P1(. a1). mamy tu więc duży kwantyfikator (.. że istnieje obiekt taki.)... jest człowiekiem” napiszemy P2(. jest filozofem” oraz „. który jest człowiekiem i jednocześnie jest filozofem. Podobnie zdanie: (16) Niektórzy ludzie nie są filozofami . że istnieje na świecie przynajmniej jeden taki obiekt.. wprowadzonego dla zapisu zdania (6). W zdaniu tym występują dwa predykaty: „. jest człowiekiem”. Zdanie to głosi...).że jeśli dowolny obiekt jest człowiekiem. Natomiast zdanie: (14) Niektórzy ludzie są filozofami głosi... Korzystając ze skrótów wprowadzonych w przykładach (6).. natomiast zamiast „.

Okazuje się bowiem. że: na świecie istnieje obiekt taki. używając więc wprowadzonych dotąd znaków zdanie to można zapisać. Rozpatrzmy teraz zdanie: (18) Żaden człowiek nie jest filozofem.formułując to bardziej precyzyjnie . że jest on filozofem. że istnieje na świecie taki obiekt. negacji i koniunkcji. Równie dobrze można przecież oddać sens zdania (18) . Która z nich jest poprawna? Odpowiedź jest następująca: poprawne są obie formalizacje. moglibyśmy więc zdanie (18) zapisać formalnie w postaci: (20) Πx[P2(x) ⊃ ~ P1(x)]. czyli . mówiąc precyzyjnie. że zdanie to orzeka. którzy byliby filozofami.następującym stwierdzeniem: gdyby ktoś był człowiekiem. Używając dużego kwantyfikatora. bardziej precyzyjnie . korzystając więc z dotąd wprowadzonych skrótów dla predykatów oraz znaków: małego kwantyfikatora. implikacji. a przy tym nie jest prawdą. możemy zapisać je w postaci następującej: (17) Σx[P2(x) • ~P1(x)]. to nie jest tak. że tautologią rachunku . iż nie ma na świecie ludzi. że jest filozofem. który jest człowiekiem i filozofem jednocześnie.nieprawda. negacji i wprowadzonych wyżej skrótowych znaków dla predykatów.„Żaden człowiek nie jest filozofem” . Po chwili namysłu dochodzimy do wniosku. jak następuje: (19) ~Σx[P2(x) • P1(x)].dla dowolnego obiektu: jeśli jest on człowiekiem. Powstaje tu jednak pewna wątpliwość. Wobec tego mamy tu dwie różne propozycje zapisu zdania (18) . który jest człowiekiem. to na pewno nie byłby filozofem.formuły (19) i (20).stwierdza.

że na ogół duży kwantyfikator łączy się z implikacją. (b) Zdania o budowie Niektóre A są B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (23) Σx[A(x) • B(x)]. więc oba zapisy są sobie logicznie równoważne. gdzie A. Zauważmy. B są odpowiednimi predykatami jednoargumentowymi.predykatów jest formuła: (21) ~ Σx[P2(x) • P1(x)] ≡ Πx[P2(x) ⊃ ~ P1(x)]. że: (a) zdania o budowie Każde A jest B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (22) Πx[A(x) ⊃ B(x)]. Podkreślmy. Podsumujmy teraz nasze dotychczasowe rozważania o zapisie zdań języka potocznego w języku rachunku predykatów. .

zdania o budowie Niektóre A nie są B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (24) Σx[A(x) • ~ B(x)].(d) to znane Czytelnikowi zdania subsumpcyjne. logice takich zdań. trochę trudniejszych i mniej może jednoznacznych niż dotychczasowe. że te dwa predykaty są jakimiś predykatami z .prowadzi jakieś sprawy karne.gdzie A. Rozważmy zatem zdanie: (27) sprawy karne. poświęcona jest część C rozdziału XIV niniejszego epodręcznika. albo . (c) Podobnie. i ten ktoś prowadzi jakieś sprawy karne. mówi bowiem. definiowalne w języku rachunku predykatów4. B są odpowiednimi predykatami jednoargumentowymi. Czytelnik zetknął się z nimi w Rozdziale VI tego e-podręcznika. Zdania (a) . Mały kwantyfikator zwykle łączy się z koniunkcją.budowę: ~Σx[A(x) • B(x)]. przyjmując. że istnieje ktoś. Rozważmy więc jeszcze kilka przykładów.. traktowanych wtedy jako zdania nierozkładalne. Są one. że zdanie to ma budowę zbliżoną do omówionej wyżej budowy (b). kto jest adwokatem. (d) Wreszcie zdania o budowie Żadne A nie jest B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (25) (26) Πx[A(x) ⊃ ~ B(x)].równoważnie na podstawie tautologii (21) ... jak widać.. Czytelnik zapewne potrafiłby teraz zapisać to zdanie. Język rachunku predykatów pozwala jednak zapisywać zdania języka potocznego bardziej jeszcze skomplikowane niż zdania subsumpcyjne. Niektórzy adwokaci prowadzą jakieś Widać.jest adwokatem oraz . predykatami w tym zdaniu byłyby wyrażenia: .

P3 . aby istniały obiekty. . P2... jak to uczyniono w Rozdziale XIV § 3.(26) dodając do nich odpowiednie formuły tak. Formuły (22) . Można wszakże definicje zdań subsumpcyjnych łatwo uzyskać z formuł (22) . 4 .podanej wyżej listy predykatów jednoargumentowych P1. ściśle biorąc. do których odnoszą się nazwy reprezentowane wyżej przez symbole A. tradycyjny rachunek nazw wymaga. B.(26). nie byłyby jeszcze poprawnymi definicjami odpowiednich zdań subsumpcyjnych.

Dokładniejszy zapis zdania (27) będzie więc miał postać (28) Σx[P3(x) • Σy(P4(y) • R2(x. który zapis jest poprawny: czy taki. aniżeli ogólna formuła (23). y))].. „rozwiązał każdy problem”. co jest sprawą karną. dokładniej rzecz biorąc. że oba zapisy są poprawne: struktura wyrażenia (28) odpowiada przecież strukturze (23).Bliższe przyjrzenie się temu zdaniu ujawnia jednak. i istnieje . *). z tym tylko..prowadzi *” . występuje więc wewnątrz tego zwrotu funktor koniunkcji). Niekiedy dopiero próba zapisu zdania w języku rachunku kwantyfikatorów ujawnia jego niejasność.. czy (28)? Powiedzieć należy. i ten ktoś prowadzi to coś.. Głębsza więc analiza zdania (27) ujawnia.skrócimy go za pomocą symbolu R2(--. że w zapisie formalnym predykat ten będzie zastąpiony skrótem P3(. że ten ktoś prowadzi tę sprawę (zwrot: „istnieje taka sprawa karna.. głosi. „podniósł wszystkie ceny” i tak dalej. że ten ktoś prowadzi tę sprawę” rozumiemy następująco: istnieje coś. jest adwokatem” (przyjmujemy. jest sprawą karną” (skrócimy go do P4(.przynajmniej jedna . kto jest adwokatem. Oczywiście. a ponadto predykat dwuargumentowy „ . więc dokładniejszy zapis powinien ten fakt uwzględniać. jak (23). że oczywiście (28) wierniej odtwarza sens zdania (27).)). że występują w nim dwa predykaty jednoargumentowe: „. Czytelnik ma prawo spytać teraz. że występuje w nim kwantyfikator wewnętrzny (jakieś sprawy). Przy ewentualnej kontroli poprawności wnioskowań trzeba czasem zapisać przesłanki i wniosek uwzględniając także kwantyfikatory wewnętrzne typu „popełnił jakieś przestępstwo”. Zdanie to. Na przykład zdanie: (29) Każdy adwokat lubi zwierzęta może być rozumiane na dwa sposoby: jako „Każdy adwokat lubi jakieś zwierzęta” albo jako „Każdy adwokat ....)) i „.taka sprawa karna.. że istnieje ktoś.

lubi wszystkie zwierzęta”. Wybrane tautologie rachunku predykatów Rachunek predykatów jest .podobnie jak rachunek zdań . Pomijając sens tego zdania. Niezbędne są tu jednak pewne uwagi wstępne. czy też niektórzy ludzie. czy o wszystkie podatki. spytajmy tu tylko o kwantyfikację: każdy filozof czy niektórzy filozofowie? wszystkie zagadki czy niektóre z zagadek? wszelkiego bytu czy pewnego bytu. Przy formułowaniu praw rachunku predykatów powstaje pewien problem. czy raczej o niektóre podatki? Jeszcze większe niejasności związane są na przykład z takim zdaniem: (31) Filozofowie roztrząsają zagadki bytu. ale też oczywiście będzie nim formuła Πx[P2(x) ⊃ P2(x)] i ogólnie wszystkie formuły postaci Πx[Pi (x) ⊃ Pi(x)]. Zdefiniowaliśmy wyżej język rachunku predykatów.teorią formalną: zbiorem praw logicznych. Podamy niżej listę najbardziej znanych praw rachunku predykatów. czy też może bytu jako Bytu? 4. że wszyscy ludzie. czy chodzi tu o to. mielibyśmy tu więc dwie konkurencyjne możliwości zapisu w języku rachunku predykatów. i wszystkie formuły podobne. Prawom o postaci implikacji i równoważności odpowiadają schematy wnioskowań niezawodnych. predykaty występujące na podanych wyżej listach rozumiemy jako skróty jakichś wyrażeń z ustalonego języka. Podobnie niejasne jest zdanie: (30) Ludzie nie lubią płacić podatków. dalej. aby wszystkie te prawa zapisać skrótowo w postaci: . Nasuwa się tu więc myśl. prawem jest też oczywiście formuła Πx[(P1(x) • P2(x)) ⊃ (P1(x) • P2(x))]. Na przykład prawem rachunku predykatów jest formuła Πx[P1(x) ⊃ P1(x)].

mające x jako zmienną wolną. by formuły reprezentowane przez A(x). B(y) zmienna x (w A) czy y (w B) występuje jako zmienna wolna choćby na jednym miejscu5. że prawa rachunku predykatów dotyczą wyłącznie osób. Pisząc jak wyżej .(26). że tego zapisu użyliśmy już wyżej . Zauważmy. Przyjmiemy dla wygody. Pierwszą klasę praw (oznaczmy ją symbolem T0) stanowić będą podstawienia tautologii klasycznego rachunku zdań: T0. Druga umowa dotyczyć będzie uwzględniania zmiennych wolnych w zastosowanym tu zapisie. pamiętając. że nie będziemy tu formułować schematów wnioskowań odpowiadających omawianym prawom logicznym rachunku predykatów. formułując prawa rachunku predykatów użyjemy właśnie tego sposobu zapisu. to A jest prawem . Jeśli formuła A powstaje przez konsekwentne6 wpisanie na miejsce wszystkich zmiennych zdaniowych występujących w jakiejś tautologii rachunku zdań jakichś formuł języka rachunku predykatów. iż każdemu prawu o postaci implikacji czy równoważności odpowiada niezawodny schemat wnioskowania. B(y) miały jeszcze jakieś inne zmienne wolne.na przykład A(x). gdzie symbol A(x) reprezentuje dowolne wyrażenie języka rachunku predykatów.por. stałe nazwowe nazwy indywidualne osób. a predykaty .nazwy własności osób i relacji między nimi. „dla każdej osoby”. mogą one być interpretowane w każdej dziedzinie i w każdej znaleźlibyśmy przykłady. „ktoś” i tak dalej. B(y) i tak dalej zakładamy. że wśród zmiennych występujących w formule reprezentowanej przez A(x). Nie znaczy to bynajmniej. Przejdźmy więc do przykładów. nie wykluczamy jednak bynajmniej tego. formuły (22) .(32) Πx[A(x) ⊃A (x)]. Konwencja trzecia dotyczy przykładów zaprezentowanych niżej. kwantyfikatory więc będziemy odczytywać na przykład słowami „wszyscy”. Na koniec zaznaczmy. że zmienne będą przebiegać nazwy osób.

a na innym . czy dowolna formuła postaci: [ΠxA(x) ⊃ ΠxB(x)] • [ΠxA(x)] ⊃ [ΠxB(x)] (jest to podstawienie za zmienne w prawie modus ponendo ponens). Może się bowiem zdarzyć. gdzie dana zmienna zdaniowa występuje w danej tautologii rachunku zdań. Tak więc na przykład prawem rachunku predykatów będzie dowolna formuła postaci A(a) ∨ ~ A(a) dla dowolnej formuły A zawierającej przynajmniej jedną zmienną wolną i dla dowolnej nazwy indywidualnej a. a w następniku jest wolna. na przykład w implikacji (Σx(P1(x))) ⊃ P1(x) zmienna x w poprzedniku jest związana. że dana zmienna na jednym miejscu jest wolna. 5 . 6 Konsekwentne znaczy tu: na miejscu danej zmiennej zdaniowej wpisać należy pewną formułę języka rachunku predykatów wszędzie tam.jest związana.rachunku predykatów.

Mówi ono. jeśli każdy jest śmiertelny. to dla dowolnego y-ka istnieje . kto jest laureatem nagrody Nobla. na przykład: jeśli każdy jest genialny. x) taki. jeśli istnieje x taki.y)). i tak dalej. Prawo to zwane jest dictum de singulo . Głosi ono. to istnieje znany na świecie polski logik . na przykład: jeśli każdego trapi jakaś dolegliwość. i tak dalej. Πx(A(x)) ⊃ A(a) dla dowolnej stałej nazwowej a. to dla każdego y istnieje ktoś taki. Prawo to zwie się prawem przestawiania kwantyfikatorów. to istnieje ktoś. Πx(A(x)) ⊃ Σx(A(x)).T1. że jeśli wszystkie obiekty mają pewną własność.y)) ⊃ ΠyΣx(A(x. kto jest śmiertelny. jeśli Alfred Tarski jest znanym na świecie polskim logikiem. to istnieje ktoś. Na przykład. to Arystoteles jest omylny.jeśli istnieje ktoś starszy od wszystkich).przepowiadanie z pojedynczego. że każdy (y) jest od niego młodszy (czyli . to Adam Kowalski jest genialny.przepowiadanie ze wszystkiego. to istnieje ktoś. jeśli istnieje ktoś (np. to istnieje obiekt (osoba) o tej własności. A(a) ⊃ Σx (A(x)) dla dowolnej nazwy indywidualnej a. Prawo to nazywane jest z łacińska dictum de omni . ΣxΠy(A(x. Na przykład: jeśli Czesław Miłosz jest laureatem nagrody Nobla. to ma tę własność i obiekt (zgodnie z przyjętym tu założeniem: osoba) a. to istnieje obiekt o tej własności. Z dwóch ostatnich praw wynika prawo: T3. T2. że jeśli każdy obiekt ma własność wyrażoną formułą A. że każdy y jest pod władzą x-a. T4.i tak dalej. że jeśli obiekt (tu: osoba) a ma własność A. jeśli każdy jest omylny. że rozważany y jest od niego młodszy. głoszące. kogo trapi jakaś dolegliwość.

negowania formuł zdaniowych. że każdy jest szczęśliwy. taki. fałszem jest jednak. gdy istnieje ktoś. świadczy o tym choćby następujący przykład.dotyczą. stanowią one uogólnienia odpowiednich praw dla formuł rachunku zdań . i tak dalej. że y jest pod jego władzą (czyli: jeśli ktoś ma władzę nad wszystkimi. wtedy i tylko wtedy. kto własności tej nie posiada. Na przykład: nieprawda. wtedy i tylko wtedy. Nieprawda. Warto podkreślić. to każdy jest pod czyjąś władzą). że każdy y go obraził (to jest . wtedy i tylko wtedy. że y obraził x-a). kto nie jest szczęśliwy. że każdy jest winny kradzieży. T5. Następne dwa prawa to tak zwane prawa De Morgana dla rachunku predykatów. gdy istnieje ktoś. że implikacja w stronę przeciwną nie jest prawem logicznym. że każdy kogoś obraził (dla każdego y istnieje x. że na świecie istnieje taki x.ktoś taki. Prawdą jest. .że istnieje ktoś obrażony przez wszystkich). kto nie jest winien kradzieży. i tak dalej. gdy istnieje ktoś. nieprawda. jak one. że wszyscy mają daną własność. ~ Πx(A(x)) ≡ Σx ~ (A(x)).

Sokrates jest człowiekiem. że naruszyła ona ten przepis. gdy wszyscy są piękni i . Przykład: Wszyscy są piękni i zarazem zamożni dokładnie wtedy. Zwiemy je prawem rozdzielności dużego kwantyfikatora względem koniunkcji. wtedy i tylko wtedy. Πx[A(x) • B(x)] ≡ [Πx(A(x)) • Πx(B(x))]. Przykład: Jeśli każdy przestępca żałuje za swe winy. Na przykład: nie istnieje ktoś. to istnieje też ktoś. kto ma daną własność. kto naruszył przepis zakazujący wysiadania z samolotu LOT-u w czasie lotu. to każdy jest człowiekiem. to jeśli istnieje kodeks. koniunkcją i alternatywą. że istnieje ktoś. Wedle schematu odpowiadającego temu prawu przebiega na przykład wnioskowanie (1). jeśli każdy pasażer ma bilet. Jest to prawo zwane (niezbyt trafnie) prawem rozkładania małego kwantyfikatora. gdy dla każdej osoby nie jest prawdą. Jeśli każdy kodeks jest ustawą. Nieprawda. to jeśli każdy jest filozofem. Jest to tak zwane prawo rozkładania dużego kwantyfikatora. ~ Σx(A(x)) ≡ Πx ~ (A(x)). Πx[A(x) ⊃ B(x)] ⊃ [Σx(A(x)) ⊃ Σx(B(x))]. T10. gdy wszyscy jej nie mają. zatem: Sokrates jest śmiertelny). to jeśli każdy jest pasażerem. kto żałuje za swe winy. T9. to istnieje też i ustawa. T7.T6. Na przykład: jeśli każdy filozof jest człowiekiem. Πx[A(x) ⊃ B(x)] ⊃ [Πx(A(x)) ⊃ Πx(B(x))]. to jeśli istnieje przestępca. T8. to każdy ma bilet. wtedy i tylko wtedy. od którego zaczęliśmy niniejszy Aneks (Każdy człowiek jest śmiertelny. Πx[A(x) ⊃ B(x)] • A(a) ⊃ B(a) dla dowolnej stałej nazwowej indywiduowej a. Następnych kilka praw powiąże kwantyfikatory z implikacją.

że implikacja odwrotna do T12 nie jest prawem rachunku predykatów. to każdy jest uzdolniony matematycznie ewentualnie ma jakieś uzdolnienia humanistyczne. choć życie tego nie wyklucza. kto jest teologiem i zarazem filozofem. Omówimy więc tu pokrótce pewne aspekty pominięte w . Warto odnotować. (B(x))]. Istnieje ktoś. że istnieje senator RP będący jednocześnie aferzystą gospodarczym. że istnieje aferzysta gospodarczy i że istnieje senator RP. kto jest elektrykiem. T12. 5. wtedy i tylko wtedy. Jeśli istnieje ktoś. Σx[A(x) ∨ B(x)] ≡ [Σx(A (x)) ∨ Σx(B(x))]. T13. to istnieje aferzysta gospodarczy i istnieje senator RP. gdy wszyscy mają kłopoty i wszystkich trapią nieszczęścia.wszyscy są zamożni. lub istnieje ktoś. Jest to prawo rozdzielności małego kwantyfikatora względem alternatywy. Warto zauważyć. logika nie pozwala wnosić. T11. Uzupełnienia Zaprezentowane wyżej elementy rachunku predykatów nie wyczerpują oczywiście całości problematyki związanej z rachunkiem predykatów. kto ma kota. Σx[A(x) • B(x)] ⊃ [Σx(A(x)) • Σx(B(x))]. kto jest aferzystą gospodarczym i jednocześnie senatorem RP. kto jest politykiem. że implikacja odwrotna do T13 nie jest prawem rachunku predykatów: z tego. kto ma psa. gdy istnieje ktoś. Jeśli istnieje ktoś. to istnieje teolog i istnieje filozof. Πx(A(x)) ∨ Πx(B(x)) ⊃ Πx[(A (x)) ∨ Jeśli każdy jest uzdolniony matematycznie lub każdy ma jakieś uzdolnienia humanistyczne. Przykład: istnieje ktoś. lub istnieje ktoś. wszyscy mają kłopoty i trapią ich nieszczęścia wtedy i tylko wtedy. kto jest politykiem lub jest elektrykiem. kto ma psa lub ma kota. wtedy i tylko wtedy. gdy istnieje ktoś.

dotychczasowym przedstawieniu.. W języku formalnym.nazwy. x+2×y. funktorami nazwotwórczymi o argumentach nazwowych (symbole takie nazywa się symbolami funkcyjnymi. i tak dalej. Zainteresowanych wypada odesłać do bardziej zaawansowanych podręczników logiki8. Prawa rachunku predykatów w wersji pełnej. niż my dotąd. że nawet w języku potocznym obok prostych nazw indywidualnych . 8 Pełny elementarny wykład rachunku predykatów zawiera na przykład podręcznik: T. w znanym Czytelnikowi wzorze na obliczanie pola koła nazwa π×r2 zawiera zmienną r. na przykład . konstruowanym na potrzeby matematyki czy informatyki występują takie . Batóg. jakich używaliśmy dotąd w naszych rozważaniach . niż to czyniliśmy wyżej. jak 3+7 czy (12+7)×8. by argumentami predykatów były nie tylko stałe i zmienne. na przykład zmiennymi są symbole x i y w nazwach x+5.takich. są też w nim oczywiście funktory nazwotwórcze o argumentach. 7 . jak łatwo zauważyć. Podstawy logiki. formułuje się z większą dozą ostrożności i w ogólniejszy sposób.zresztą znane Czytelnikowi . lecz dowolne termy. Często w prezentacji rachunku predykatów na użytek matematyków i informatyków więcej uwagi.występują złożone nazwy indywidualne. także zawierające zmienne. Niektóre z takich nazw zawierają zmienne nazwowe. też końcową część § 7 Rozdziału II niniejszego e-podręcznika. Występujące w podanych przykładach znaki reprezentujące funkcje dodawania i mnożenia są.na przykład słowo „uczeń” w podanym właśnie przykładzie „uczeń Platona i Arystotelesa” czy słowo „ojciec” w nazwie „ojciec Pawła Włodkowica”7. Por. a nazwy budowane ze stałych i zmiennych przy użyciu symboli funkcyjnych nazywa się termami). Zauważmy. którymi są nazwy indywidualne .uczeń Platona i Arystotelesa” czy „ojciec Pawła Włodkowica”. poświęca się nazwom będącym argumentami predykatów. dopuszczającej. Poznań 1986.

W logice bada się też rachunek predykatów wyższych rzędów. Zapisz w języku rachunku predykatów następujące zdania: Nikt nie jest bez grzechu. zobowiązany jest do . rachunek na przykład II rzędu zawiera kwantyfikatory wiążące predykaty jednoargumentowe. iż język matematyki można sformalizować w ramach rachunku predykatów. Kto z winy swojej wyrządził komuś szkodę. bardziej zaawansowane podręczniki logiki zwykle zawierają aksjomatyczny wykład rachunku predykatów: podaje się spis aksjomatów i reguł dowodzenia. a następnie dowodzi się kolejnych praw rachunku predykatów. że okazało się. które mogą być kwantyfikowane w formułach rachunku.tak jak w przedstawionej tu wersji to rachunek taki nazywamy rachunkiem predykatów pierwszego rzędu. że x posiada własność A. z))). Σy(Πx(Σy(Q2(y. wyjąwszy oczywiście T4. Niektórzy ludzie nie lubią żadnych zmian.Kwestia zaksjomatyzowania zbioru tautologii klasycznego rachunku predykatów została rozwiązana. Zadania 1. Πx(Σx(Q2(y.węższym rachunkiem funkcyjnym). a wszystkie standardowe reguły wnioskowania matematycznego to reguły oparte na prawach klasycznego rachunku predykatów. y)))). rachunek predykatów wyższych rzędów jest bardziej skomplikowany niż rachunek I rzędu. Wszystkie przedstawione wyżej prawa. Jeśli jedynymi zmiennymi. o których nie śniło się waszym filozofom. Πx(P2(x)) → Πy(P2 (y))? Czy któraś z tych formuł jest zdaniem języka rachunku predykatów? 2. możemy więc w języku tego rachunku wyrazić następujące zdanie: dla dowolnego indywiduum x i dowolnej własności A: x posiada własność A lub nieprawda. Dodajmy na koniec. Fragment rachunku predykatów składający się wyłącznie z praw zawierających predykaty jednoargumentowe zwie się niekiedy węższym rachunkiem predykatów (czasem . są zmienne przebiegające nazwy indywidualne . Nie tylko ludzie są śmiertelni. Które z poniższych formuł nie są wyrażeniami języka rachunku predykatów: Σx(P1(y)). należą właśnie do węższego rachunku predykatów. Są rzeczy na niebie i na ziemi. Oczywiście.

4. aby z pierwszego wynikało logicznie drugie.trzecie: a) Jan Kowalski jest pracowity.jej naprawienia. a z drugiego . Wszyscy są pracowici. 3. Zapisz w języku rachunku predykatów następujące zdania. Uporządkuj poniższe zdania tak. którego wszyscy cenią. Hieronim Bosch jest malarzem. co się dobrze kończy. Wszyscy ludzie się kochają. . starając się oddać w zapisie różne znaczenia następujących wyrażeń zdaniowych: Wszystko dobre. którego wszyscy cenią. Kobiety lubią komplementy. Niektórzy są pracowici. b) Wszyscy cenią pewnego malarza. Istnieje malarz.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful