LOGIKA PRAKTYCZNA

Zygmunt Ziembiński
Wydanie XX 1997

Wydanie poprawione przez: El-..... ®
http://strony.wp.pl/wp/eltho/

Aneks

ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW
Kazimierz Świrydowicz

SPIS TREŚCI
WSTĘP

SŁOWNE FORMUŁOWANIE MYŚLI
I. Ogólne wiadomości o języku jako systemie znaków Pojęcie znaku. Znaki słowne. Język. Kategorie syntaktyczne. Role semiotyczne wypowiedzi. Zadania II. Nazwy Pojęcie nazwy. Nazwy konkretne a nazwy abstrakcyjne. Desygnat nazwy. Nazwy indywidualne a nazwy generalne. Treść nazwy. Zakres nazwy. Nazwy zbiorowe. Nazwy a funktory nazwotwórcze. Ostrość zakresu nazwy. Zadania III. Stosunki między zakresami nazw Wyjaśnienia wstępne. Rodzaje stosunków między zakresami nazw. Zadania IV. Definicje Definicja realna a definicja nominalna. Rodzaje definicji ze względu na ich zadania. Rodzaje definicji ze względu na ich budowę. Warunki poprawności definicji. Zadania V. Podział logiczny Pojęcie podziału logicznego. Warunki poprawności podziału logicznego. Klasyfikacja. Wyróżnianie typów a podział logiczny. Zadania. VI. Zdanie Pojęcie zdania w sensie logicznym. Wartość logiczna zdania. Obiektywny charakter prawdziwości i fałszywości zdań. Wypowiedzi niezupełne. Funkcje zdaniowe. Struktura

zdania. Odpowiedniki zdania w naszej świadomości. Zadania VII. Funktory prawdziwościowe a spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej Pojęcie funktora prawdziwościowego. Negacja. Koniunkcja. Alternatywa nierozłączna, alternatywa rozłączna, dysjunkcja. Równoważność. Implikacja i stosunek wynikania. Zadania VIII. Podstawowe pojęcia dotyczące relacji Zdania stwierdzające relację. Stosunki symetryczne, asymetryczne i nonsymetryczne. Stosunek przechodni. Stosunek porządkujący i stosunek równościowy w danej klasie przedmiotów. Zadania IX. Wypowiedzi oceniające i normy Wypowiedzi oceniające i ich powiązania z wypowiedziami opisowymi. Pojęcie normy postępowania. Obowiązywanie normy. Postać słowna i struktura norm postępowania. Zadania X. Wypowiedzi modalne Interpretacje słów „musi” i „może”. Modalność zdań. Modalności normatywne (deontyczne). Zadania XI. Pytania i odpowiedzi Charakter wypowiedzi pytajnych. Sposób stawiania pytań. Rodzaje odpowiedzi. Zadania XII. Przyczyny nieporozumień Wieloznaczność słów. Szczególne rodzaje wieloznaczności słów i zwrotów językowych. Ekwiwokacje. Spory słowne. Wieloznaczność wypowiedzi złożonych. Amfibologie. Znaczenie dosłowne i niedosłowne. Zadania

UZASADNIANIE TWIERDZEŃ
XIII. Uzasadnianie bezpośrednie Sposoby uzasadniania. Spostrzeganie. Obserwacja. Zadania XIV. Wnioskowanie dedukcyjne i jego podstawy logiczne A. Pojęcia ogólne Wnioskowanie. Proces wnioskowania a stosunek wynikania. Prawa logiczne. Wnioskowanie dedukcyjne B. Prawa logiczne ze zmiennymi zdaniowymi Zaprzeczanie zdaniom złożonym. Transpozycja. Prawa o budowie sylogistycznej. Inne prawa rachunku zdań. System dedukcyjny C. Prawa logiczne ze zmiennymi nazwowymi Współczesny a tradycyjny rachunek nazw. Związki kwadratu logicznego. Konwersja, obwersja, kontrapozycja. Prawa sylogizmu kategorycznego D. Błędy we wnioskowaniach dedukcyjnych Błąd materialny. Błąd formalny Zadania A, B, C, D XV. Wnioskowania uprawdopodobniające Wnioskowanie redukcyjne. Wnioskowanie indukcyjne. Kanony indukcji. Wnioskowanie z analogii. Zadania XVI. Myślenie kierowane z góry postawionymi zadaniami Myślenie spontaniczne a myślenie kierowane zadaniami. Dowodzenie wprost i nie wprost. Sprawdzanie. Wyjaśnianie i hipotezy wyjaśniające. Teoria naukowa. Zadania XVII. Prawdopodobieństwo Sposoby pojmowania prawdopodobieństwa. Prawdopodobieństwo aprioryczne.

Prawdopodobieństwo aposterioryczne. Zadania XVIII. Umiejętność przekonywania Dowodzenie a argumentowanie. Dyskusja i jej rodzaje. Zarzuty w dyskusji. Nielojalne fortele erystyczne

PRACA MYŚLOWA PRAWNIKA
XIX. Logiczne podstawy uzasadniania wyroków sądowych Struktura uzasadnienia wyroku. Źródła ustaleń. Określanie wiarygodności świadków. Opinie rzeczoznawców. Domniemania prawne. Poszlaki. Rodzaje wnioskowań w sądowym postępowaniu dowodowym. Ustalenie stanu faktycznego a subsumpcja. Zadania XX. Logiczne podstawy wykładni przepisów prawnych i wnioskowań o obowiązywaniu norm prawnych Pojęcie wykładni. Rodzaje przepisów prawnych. Typy dyrektyw wykładni. Językowe dyrektywy wykładni. Funkcjonalne dyrektywy wykładni. Wnioskowania prawnicze. Wnioskowania oparte na logicznym wynikaniu norm. Wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu norm. Wnioskowania oparte na założeniu konsekwencji ocen „prawodawcy”. Zadania XXI. Charakterystyka metodologiczna nauk prawnych Ogólna metodologia nauk i metodologie szczegółowe. Różnorodność problematyki i metod badawczych nauk prawnych

Aneks ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW
1. Wprowadzenie 2. Język rachunku predykatów 3. Analiza zdań języka potocznego za pomocą języka rachunku predykatów 4. Wybrane tautologie rachunku predykatów 5. Uzupełnienia Indeks rzeczowy

WSTĘP
Niniejszy tekst obejmuje elementarne wiadomości z zakresu semiotyki (część I: Słowne formułowanie myśli), logiki formalnej i ogólnej metodologii nauk (część II: Uzasadnianie twierdzeń). Semiotykę, logikę formalną i ogólną metodologię nauk określa się niekiedy łącznie mianem logiki w szerokim tego słowa znaczeniu. Wyboru zamieszczonego w podręczniku materiału z tych dziedzin oraz fragmentarycznych informacji z zakresu innych zbliżonych dyscyplin naukowych dokonano w taki między innymi sposób, by uwydatnić te wiadomości, które okazują się praktycznie przydatne w pracy myślowej prawników, administratorów czy też innego rodzaju organizatorów życia społecznego. Nie znaczy to jednak, by sprawa ograniczała się do doboru przykładów w ten czy inny sposób związanych z problemami prawniczymi; zresztą przykłady takie nie zawsze byłyby najprostsze i najwłaściwsze dydaktycznie dla studentów I roku studiów, na którym przedmiot ten jest wykładany. Wykład przeznaczony dla prawników obejmuje

omówienie niektórych swoiście prawniczych zastosowań logiki (część III: Praca myślowa prawnika) i na tę właśnie część kursu studenci prawa powinni zwrócić szczególną uwagę. Dwie pierwsze części podręcznika stanowią jednak samodzielną całość i mogą służyć jako elementarny podręcznik dla studentów różnych kierunków humanistycznych. Wiadomości z tak szeroko pojmowanej logiki wybrane pod kątem ich przydatności dla sprawnego myślenia można określić mianem logiki praktycznej, by podkreślić, iż chodzi o wybór wiadomości (w przypadku niniejszego podręcznika - elementarnych i często przedstawionych w sposób bardzo uproszczony), które mają dawać narzędzia do sprawnego myślenia i argumentowania. Aby sprawnie myśleć, trzeba przede wszystkim umieć jasno i jednoznacznie formułować swe myśli w słowach, zdawać sobie sprawę z tego, w jaki sposób wypowiedzi służą do opisywania świata, wyrażania naszych przeżyć, sugerowania innym określonego postępowania. Trzeba więc zapoznać się z podstawowymi wiadomościami z zakresu semiotyki, to jest ogólnej nauki o znakach, w szczególności: znakach słownych (językowych). W obrębie semiotyki wyróżnia się trzy podstawowe działy. Są to: 1) semantyka - ogólna nauka o stosunku zachodzącym między znakami językowymi a tym, do czego znaki te odnoszą się, 2) syntaktyka - ogólna nauka o rodzajach znaków językowych i regułach poprawnego wiązania tych znaków w wyrażenia złożone, wreszcie 3) pragmatyka - nauka zajmująca się zagadnieniami dotyczącymi stosunków między znakami językowymi a wypowiadającym się czy też odbierającym wypowiedzi człowiekiem. Semiotyka jest dyscypliną naukową zbliżoną do językoznawstwa, nie zajmuje się jednak badaniem znaczenia określonych zwrotów występujących w jakichś poszczególnych językach narodowych, składnią poszczególnych języków, konkretnymi aktami wyrażania jakichś przeżyć w tym, a nie innym języku, lecz zagadnieniami tak ogólnymi jak problemy: na czym polega znaczenie wyrażeń, jakie są podstawowe rodzaje wyrażeń ze względu na ich rolę składniową, na czym polega proces porozumiewania się i jak powstają nieporozumienia, itp. Odpowiednio też odróżniamy semantykę ogólną i semantykę filologiczną, zajmującą się konkretnymi językami narodowymi, syntaktykę ogólną, logiczną i naukę o składni określonych języków. Rozróżnianie problematyki logicznej i problematyki filologicznej w badaniach nad znakami językowymi nastręcza zresztą niejednokrotnie pewne trudności, nie zawsze też uzgadniane są należycie wyniki dwojakich badań. Aby sprawnie myśleć, trzeba zdawać sobie sprawę ze

związków, jakie zachodzą między prawdziwością czy też fałszywością branych pod uwagę zdań, w szczególności wiedzieć, z jakiego zdania jakie zdanie wynika. Logika formalna - czyli logika w węższym tego słowa znaczeniu - jest nauką o związkach zachodzących między prawdziwością czy fałszywością jakichś zdań ze względu na ich budowę (formę, strukturę), w szczególności - o związku wynikania logicznego. Związek taki zachodzi np. między wszelkimi zdaniami o budowie „Żaden S nie jest P” a odpowiednimi zdaniami o budowie „Żaden P nie jest S”. Nie zachodzi natomiast między zdaniem o budowie „Niektóre S nie są P” a odpowiednim zdaniem o strukturze „Niektóre P nie są S” bowiem przy pewnych podstawieniach może się okazać, że pierwsze zdanie powstałe z takiego podstawienia jest prawdziwe, a drugie przy tych samych podstawieniach - fałszywe. Oczywiście sprawa nie kończy się na tak prostych stosunkowo przykładach, choć omawiany w tym podręczniku materiał z zakresu logiki formalnej ograniczać się będzie do kilku tylko najważniejszych praw, które mogą znaleźć zastosowanie w praktyce potocznego myślenia. Logika formalna, zwłaszcza w jej współczesnej postaci, jest nauką pod wieloma względami podobną do matematyki, jest jednak nauką bardziej ogólną niż matematyka. Ogólna metodologia nauk zajmuje się metodami (sposobami) postępowania stosowanymi w procesie poznawania świata, a przede wszystkim sposobami uzasadniania, czyli wykazywania prawdziwości wypowiadanych twierdzeń. Zajmuje się też różnymi czynnościami myślowymi, które mają za cel porządkowanie naszych wiadomości w spoisty zbiór zdań tworzących dorobek jakiejś dyscypliny naukowej, czyli wyodrębnionego działu nauki. Metodologia jest nauką pod pewnymi względami podobną do nauk technicznych: tak jak one, metodologia opisuje wykonywanie pewnych czynności, w tym przypadku - pewnych czynności myślowych, takich jak wnioskowanie, dowodzenie, sprawdzanie, stawianie hipotez, a jednocześnie uczy, jak te czynności wykonywać, aby osiągnąć pożądany cel - ugruntowane poznanie prawdy. Aby sprawnie myśleć, trzeba jasno formułować swe myśli w słowach, następnie trzeba znać związki wynikania jednych zdań z drugich ze względu na ich budowę (strukturę, formę), wreszcie umieć wykorzystać wymienione poprzednio umiejętności we wnioskowaniu i innych czynnościach myślowych. Współcześnie konieczna staje się zwłaszcza umiejętność na tyle jasnego i jednoznacznego ujmowania pewnych informacji, by mogły one być przetwarzane w sposób algorytmiczny, to znaczy według jakichś formalnie określonych procedur. Informatyka nie daje podstaw do przetwarzania informacji mętnych, zdań nie

mających określonej struktury logicznej. Wąskie ramy elementarnego podręcznika nie pozwalają zająć się historią rozwoju logiki1. Należy podkreślić, że w rozwoju współczesnej logiki udział uczonych polskich był bardzo istotny i jest ceniony w świecie. Powinno więc być naszą ambicją, aby również ogólny poziom kultury logicznej ludzi wykształconych był w naszym kraju odpowiednio wysoki, jakkolwiek są to sprawy w znacznym stopniu od siebie niezależne. Podręcznik ten może być przydatny również dla samouków oraz studentów, którzy mają ograniczone tylko możliwości korzystania z zajęć dydaktycznych. Opanowanie niezbędnego ludziom wykształconym zasobu wiadomości i umiejętności z zakresu logiki praktycznej wymaga jednak dużego nakładu pracy własnej i uczenia się w sposób bardzo systematyczny. Celem dydaktycznym, do którego zmierza elementarny kurs logiki dla humanistów, nie jest przekazanie studentowi pewnego zasobu definicji, twierdzeń i schematów myślowych do recytowania, lecz przyswojenie przezeń niezbędnej aparatury pojęciowej. Wymaga to przestrzegania następujących wskazówek: 1. Naukę należy rozłożyć na dłuższy czas, gdyż dopiero po dobrym opanowaniu wcześniej wyłożonego materiału można ze zrozumieniem przystępować do nowych zagadnień. 2. Aby sprawdzić, czy materiał danego rozdziału został już w pełni opanowany, należy w odrębnym zeszycie starannie rozwiązywać zadania wskazane po danym rozdziale. Odpowiedzi należy formułować w postaci w pełni rozwiniętych zdań, a nie w postaci skrótowej - po to, by osiągnąć precyzję w ich formułowaniu. Odpowiedź należy uzasadnić. Ten, kto jest pewien, że zrozumiał i należycie rozwiązał 80 - 90% zadań dotyczących danego rozdziału, może rozpocząć studiowanie następnego rozdziału. 3. Definicji i praw logicznych należy uczyć się nie poprzez mechaniczne powtarzanie, lecz w ten sposób, że przed rozpoczęciem nauki w danym dniu należy napisać, nie patrząc do książki, definicje pojęć, z którymi zapoznaliśmy się w dniach poprzednich. Po napisaniu sobie tych definicji, należy je porównać z definicjami podanymi w podręczniku, zastanawiając się, czy różnice są istotne czy nieistotne, i ewentualnie, na czym polega popełniony błąd. Do opanowania pojęć należy więc dochodzić przez samodzielne formułowanie definicji i kontrolowanie poprawności tych sformułowań. 4. Ilekroć podane są przykłady ilustrujące tok wykładu, tylekroć należy starać się wyszukać odpowiednie przykłady własne i notować je sobie; w razie wątpliwości, czy przykład jest trafnie

dobrany - przedyskutować to z kolegami, a w razie potrzeby prosić o wyjaśnienie na konsultacji. 5. Wszystkie nasuwające się niejasności lub wątpliwości należy sobie notować na osobnych kartkach w formie konkretnych pytań. Ułatwi to zorganizowanie ewentualnych konsultacji, gdyż prowadzący konsultacje będzie mógł odpowiednio uporządkować stawiane pytania, i lepiej wykorzystać czas. 6. Najlepiej uczyć się logiki w zespołach 3 - 4 osobowych, które po przestudiowaniu i samodzielnym rozwiązaniu zadań przez członków zespołu spotykają się, by się wzajemnie przepytać i omówić wątpliwości. 7. Przed zajęciami z logiki należy choćby pobieżnie przejrzeć następne rozdziały, gdyż ułatwi to w znacznym stopniu korzystanie z wykładu.

Część pierwsza SŁOWNE FORMUŁOWANIE MYŚLI Rozdział I
OGÓLNE WIADOMOŚCI O JĘZYKU JAKO SYSTEMIE ZNAKÓW

§ 1. Pojęcie znaku
Podstawowym elementem kultury jest umiejętność posługiwania się znakami, w szczególności znakami słownymi (słowami mówionymi czy w jakiś sposób zapisanymi). Najważniejszy rodzaj znaków to znaki słowne, nie jest to jednak jedyny ich rodzaj. Należy więc rozpocząć od dokładniejszego określenia, co nazywamy znakiem, zwłaszcza że co do tego toczą się spory. Oto kilka przykładów posłużenia się znakami różnego rodzaju. Dowódca batalionu wystrzelił zieloną rakietę, dając znak do rozpoczęcia natarcia. Ktoś zawiązał supełek na chustce do nosa, by nie zapomnieć o zapłaceniu rachunku za telefon. Kierowca pogotowia włączył niebieskie światło i syrenę. Monter napisał na kartce: „Uwaga, dźwig jest uszkodzony”. W każdym z tych przypadków jakiś człowiek spowodował określony, dostrzegalny dla innych układ rzeczy czy zjawisko (światło rakiety, supełek na chustce, zespół atramentowych liter na papierze, drgania powietrza wywołane przez mówiącego czy syrenę

samochodu) - aż tym układem rzeczy czy zjawiskiem według określonych reguł (reguł znaczeniowych), ogólnie przyjętych w danym środowisku lub na jakiś jeden raz przyjętych przez twórcę znaku i ewentualnie odbiorcę znaku, wiązać należy myśli o określonej treści, w szczególności myśli odnoszące się do jakichś stanów świata, który opisujemy. Zdarza się, iż twórca i odbiorca znaku jest jedną i tą samą osobą, np. gdy ktoś robi dla siebie na przyszłość jakieś notatki, albo wiąże supełek na chustce. Ten ostatni przykład jest przez to osobliwy, iż wskazuje, że czasem jedynie sam twórca znaku zna regułę znaczeniową na ten jeden raz przyjętą, tutaj: w związku ze zrobieniem supełka na chustce. Czasem reguły znaczeniowe są znane tylko określonemu twórcy i określonemu odbiorcy znaku, np. przy ustanowieniu ściśle tajnego szyfru dla korespondencji wojskowej, zazwyczaj jednak reguły znaczeniowe są szeroko znane. Reguły znaczeniowe są ustanawiane w sposób wyraźny (np. w formie przepisów drogowych co do używania niebieskiego światła i syreny przez pojazdy uprzywilejowane) albo kształtują się w sposób zwyczajowy (np. jeśli chodzi o znaczenie podstawowych słów języka polskiego). Znakiem w ścisłym tego słowa znaczeniu nazywamy dostrzegalny układ rzeczy czy zjawisko spowodowane przez kogoś ze względu na to, iż jakieś wyraźnie ustanowione czy zwyczajowo ukształtowane reguły nakazują wiązać z tym układem rzeczy czy zjawiskiem myśli określonego typu. Nie jest tedy znakiem sam przez się układ rzeczy czy zjawisko, takie jak określony dźwięk, światło, czy układ kresek które nazywamy materialnym substratem znaku - lecz dopiero taki układ rzeczy czy zjawisko rozpatrywane w powiązaniu z określonymi regułami znaczeniowymi, nakazującymi wiązać z tym substratem materialnym myśli o określonej treści. Oczywiście, mogą powstawać sytuacje szczególne, kiedy ktoś produkuje substrat materialny znaku nie znając odpowiednich reguł znaczeniowych (np. polski pracownik drukuje w Dzienniku Ustaw z przesłanych matryc tekst obcy umowy międzynarodowej w jakimś wschodnim alfabecie), albo ktoś mylnie bierze za substrat materialny znaku coś, co powstało bez intencji wytworzenia takiego materialnego substratu znaku (np. krzątaninę kilku osób przed zapaloną lampą, patrząc z odległości, można było wziąć za sytuację, w której ktoś nadaje sygnały alfabetem Morse'a). Jakiś przedmiot przy tym może być uznawany za substrat materialny znaku wtedy, gdy znajduje się w szczególnym określonym układzie - ale nie w innym. Biała płachta wywieszona na polu walki jest ogólnie przyjmowanym znakiem poddania się, ale taka sama płachta wywieszona na płocie w czasie pokoju nie jest przez nikogo uważana za znak. Tego rodzaju szczególne przypadki mogą być

symptomu) jakiegoś stanu rzeczy. dym sam przez się jest oznaką (nie znakiem) ognia. W szczególnym przypadku znakiem może stać się nawet bierne zachowanie się jakiegoś podmiotu.trwały (np. W pierwszym przypadku znaki służyć mogą nie tylko do porozumiewania się między ludźmi w danym momencie. może być wyrażona przez jakiekolwiek zachowanie się tej osoby ujawniające jej wolę w sposób dostateczny. który wydarzył się w tym miejscu. Natomiast kreski odpowiednio wyrysowane przez policjanta kredą na asfalcie są. która dokonuje czynności prawnej. Substrat materialny znaku może być .pożyteczne dla lepszego zrozumienia. to prawnik musi się znać na znakach. dźwięk mowy ludzkiej. które według przyjętych u nas zwyczajowo reguł uważane jest za znak zgody. ale według art. znak drogowy. które by takie skierowanie myśli nakazywały. według ustalonych w służbie policyjnej reguł znaczeniowych. sygnał gwizdkiem). przylot jaskółek jest oznaką wiosny. kamień graniczny) albo nietrwały (błysk światła. wiedzieć. ale . choć nie istnieją reguły znaczeniowe. co współwystępując z owym stanem rzeczy czy zdarzeniem powoduje skierowanie nań czyjejś myśli. Np. co mamy na myśli mówiąc o znaku w ścisłym znaczeniu tego terminu. Oświadczenia takiego dokonuje się wprawdzie najczęściej w formie słownej. jako że reguły zwyczajowe nakazują uznać takie zachowanie się za znak zgody co do wiadomych obu stronom treści. znakami informującymi o stwierdzonym położeniu pojazdów i innych przedmiotów po wypadku. że brak odpowiedzi na przedłożoną ofertę do oznaczonego w niej dnia należy uważać za znak jej przyjęcia. poprzez kiwnięcie głową. A więc przyjęcie propozycji zawarcia umowy (przyjęcie oferty) może w naszym kraju nastąpić np. 60 kodeksu cywilnego w braku szczególnych zastrzeżeń wola osoby. jakimi posługuje się dane środowisko. rozpryśnięte szkło na jezdni jest oznaką wypadku. Oznaką jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia nazywamy wszystko to. czy też zajęcie miejsca w autobusie. Należy odróżniać znak od oznaki (objawu. np. np. Skoro umowa może zostać zawarta za pomocą znaku nie wyrażonego słowami. napis na trwałym materiale. Np. że według reguł przyjmowanych w tradycyjnym handlu wiejskim uderzenie w wyciągniętą dłoń kontrahenta jest znakiem ostatecznej zgody na proponowane przez niego warunki. Przedmiotem zainteresowania prawnika są nie tylko znaki słowne. zawarcie umowy następuje przez zgodne oświadczenie układających się stron.odpowiednio . który za z góry ustaloną opłatą zawozi pasażerów na lotnisko. jeśli ze stale współpracującymi przedsiębiorstwami uzgodniono.

z którymi odpowiednie reguły nakazują wiązać myśli określonego typu. że nie możemy bezpośrednio dostrzec jego cech istotnych z punktu widzenia przekazu informacji (np. częściowo sztuczny (zasób słów wprowadzonych do języka w sposób umowny). Tak więc z semiotycznego punktu widzenia język określany jest przez trzy grupy reguł: reguły wyznaczające zasób słów danego języka. ale mianem języka w zasadniczym znaczeniu określa się system znaków słownych. reguły znaczeniowe oraz reguły składniowe (syntaktyczne). Znaki słowne.także do utrwalania treści myśli na własny czy kogoś innego użytek. a inne reguły określają dopuszczalny sposób wiązania tych znaków w wyrażenia złożone. Czasem nazywa się też językami systemy znaków innych niż słowne. Poszczególne dyscypliny naukowe mogą w pewien sposób zmieniać język naturalny. Tworzą one szereg odrębnych systemów znaków. na . jeśli chodzi o dziedzinę posługiwania się znakami. Rozróżniać należy języki naturalne. Współczesne języki narodowe mają zazwyczaj charakter mieszany: częściowo naturalny (zasób słów podstawowych. § 2. Przykładem języka naturalnego może być język pierwotnych grup etnicznych. a dopiero później ktoś podjął się ich odtworzenia na podstawie obserwacji posługiwania się danym językiem przez członków jakiejś grupy . Język jest to system obejmujący wyznaczony przez pewne reguły zbiór znaków słownych. Język Znaki słowne są najważniejszym rodzajem znaków. a niewywołana błona światłoczuła z tekstem dokumentu. ukształtowanych zwyczajowo). którymi posługują się jakieś grupy ludzi. to jest takie. znaków. że reguły tych języków zaprojektowano z góry (np. skonstruowane dla jakichś celów w ten sposób. w którym nie wprowadza się nowych słów za pomocą wymyślonych z góry reguł znaczeniowych. Podobnie nie jest bezpośrednio dostrzegalny sygnał telewizyjny. nagrana taśma magnetofonowa). Należy zwrócić uwagę na liczne współcześnie przypadki tego rodzaju. których reguły ukształtowane zostały zwyczajowo. w których substrat materialny znaku przybiera w pewnej fazie taką postać. mówi się o „języku znaków drogowych”. np. naświetlona.oraz języki sztuczne. rozpatrywanych w ich postaci mówionej lub pisanej. język esperanto). jakim mówią ludzie w danym kraju. czyli tworzą odrębne języki. Stwarza to nowe problemy. w sposób spontaniczny. jeśli nie dysponujemy odbiornikiem zdolnym do przetworzenia tego sygnału na obraz czy dźwięk zawierający jakąś informację słowną. w wielu przypadkach istotne z prawnego punktu widzenia.

że w języku naturalnym reguły znaczeniowe są często niedostatecznie precyzyjne. brane niezależnie od osoby mówiącej. a w języku łacińskim oznacza spór sądowy. jeśli wśród ludzi mówiących danym językiem istnieje pewien ustalony sposób posługiwania się danym wyrazem czy wyrażeniem jako znakiem. kontekst innych wypowiedzi. formy gramatyczne użytych słów itd. by za ich pomocą wyrażać w danym języku myśli określonego rodzaju. jakie mają one w tym języku1. w której dana wypowiedź została sformułowana. Słowa takie. iż istnieje kilka odmiennych sposobów posługiwania się danym słowem w określonym języku. Reguły znaczeniowe języka naturalnego są nadzwyczaj złożone. w języku polskim słowa „pióro”. poszczególne grupy zawodowe czy poszczególne społeczności regionalne wytwarzają pewne odmiany języka narodowego. „niż” . Zjawiskiem dodatkowo komplikującym sprawę jest to. Jeśli reguły znaczeniowe jakiegoś języka nakazują odnosić jakieś poszczególne słowo czy wyrażenie złożone tego języka do określonego przedmiotu. Słowo „lis” w języku polskim jest znakiem odnoszącym się do określonego zwierzęcia. . Te same zespoły dźwięków mowy czy napisy mogą być różnie rozumiane w różnych językach. że to słowo czy wyrażenie oznacza ten przedmiot w tym języku. najczęściej w ten sposób. jak mówimy. że wypowiada je używając ich w takim znaczeniu. że ktoś używa jakiegoś słowa jako słowa języka polskiego. wyrażają one potencjalnie myśli danego rodzaju.homonimy). mówimy. gdyż uwzględniają między innymi takie lub inne elementy sytuacji. nadają się do tego. a więc jedno słowo ma kilka znaczeń w danym języku (np.swoje potrzeby wprowadzając nowe słowa lub uściślając w sposób umowny znaczenie słów ukształtowane w tym języku zwyczajowo.bywa. Wyraz czy wyrażenie złożone ma ustalone znaczenie w danym języku. już sformułowane przez kogoś czy mogące być przez kogoś sformułowane w przyszłości. Wyraz boulangerie z języka francuskiego i całkowicie odmienny wyraz „piekarnia” z języka polskiego mają takie samo znaczenie. „zielony”. lecz i to. Gdy mówimy. że ów ktoś wypowiada odpowiednie dźwięki. czyli. Ze względu na reguły znaczeniowe znane komuś. Podobnie np. a co więcej . wypowiadane przez niego słowa zazwyczaj wyrażają (aktualnie) określone myśli tej osoby. albo używane w sposób odmienny. kto mówi danym językiem. że do podstawowego zasobu słów danego języka dołączają słowa i wyrażenia nie używane przez inne grupy. a z drugiej strony odmienne słowa z różnych języków mogą być rozumiane jednakowo. mamy na myśli nie tylko to.

Z punktu widzenia semiotyki ogólnej języki różnią się słownictwem i składnią.co najmniej z kilkunastu tysięcy. „koparka”.zasób słów. Małe dziecko ma początkowo słownik czynny złożony tylko z kilkunastu słów. których użył. iż poszczególne osoby mówiące danym językiem znają znaczenie tylko części wyrazów tego języka. „odchylenie”. które dane osoba w danym języku rozumie. choć sama ich nie używa. czy słowa. powinien się zastanowić. gdy zadaje pytanie świadkom. choćby to był ich język ojczysty. czy są to słowa ze słownika świadka. Choć niektóre stare słowa idą w niepamięć. czy też słowa.opanowały tylko pewien ograniczony słownik z zakresu danego języka. odmienne od dawnego znaczenie. czyli jak mówimy . Liczba ta stale rośnie: w niedawnych latach pojawiły się w języku polskim takie słowa.to zasób słów mających ustalone znaczenia w danym języku. Słownictwo . a starym słowom: „lądować”. są zrozumiałe dla pytanego. których świadek wcale nie rozumie lub których znaczenie tylko zgaduje. wielka liczba słów występujących we współczesnych językach powoduje.zasób słów. maturzysta zaś . „wczasy” itp. Na słownictwo współczesnych języków narodów cywilizowanych składają się dziesiątki tysięcy wyrazów. . którymi dana osoba umiejętnie posługuje się w danym języku. Rozróżnić przy tym należy słownik czynny . „spychacz”. i słownik bierny . Stąd np. sędzia. nadano nowe. jak „odrzutowiec”.

Wypowiedź „To prawda. w którym pracuje. idiom „dbać o swoją twarz”. które coś głoszą o jakichś rzeczach (np: „Deszcz pada”). jest wypowiedzią w języku trzeciego stopnia . oraz wypowiedzi. a nie ma jako całość znaczenia dosłownego. KTÓRE TU JEST NAPISANE. Językoznawstwo zajmuje się m. Istotną sprawą jest rozróżnianie wypowiedzi.: „Fałszywe jest zdanie. opisem składni poszczególnych języków czy grup języków etnicznych. A znów nie da się dosłownie przetłumaczyć na język francuski polskiego zwrotu „pal go sześć”. które mają swoiste znaczenie. nazywany jest metajęzykiem w stosunku do tego języka.Mówiąc o słownictwie pewnego języka trzeba zauważyć. Sędzia czy prokurator powinien znać idiomy charakterystyczne dla środowiska. że teraz pada deszcz”). natomiast przedmiotem syntaktyki logicznej jest wyróżnianie ogólnych kategorii wyrażeń (kategorii syntaktycznych . a co jako całość znaczy tyle.in. iż Piotr śpi”. przy przesłuchaniach sądowych. 2 Niedostrzeganie zróżnicowania stopni języka prowadzi do wielu paradoksów. Ważnym elementem wyróżniającym poszczególne języki jest ich składnia. że Jan powiedział. czyli w języku pierwszego stopnia. itp. a wypowiedzi o wypowiedziach sformułowanych w języku przedmiotowym są wypowiedziami w języku drugiego stopnia. np. czyli wyrażenia złożone. Zwrot ten ma tylko znaczenie idiomatyczne. Składnią jakiegoś języka są ustalone w nim reguły dotyczące sposobu wiązania wyrazów w wyrażenia złożone. jako wypowiedź należącą do takiego czy innego języka. które wyznaczałoby zwykłe znaczenie wyrazów składowych. podobnie np. a więc wypowiedź o wypowiedzi dotyczącej wypowiedzi w języku przedmiotowym. w którym formułuje się wypowiedzi o wypowiedziach sformułowanych w języku niższego stopnia. Pierwsze są wypowiedziami w języku przedmiotowym. tzw. który w najzwięźlejszym sformułowaniu brzmi następująco. inaczej dojść może do nieporozumienia.o których mowa będzie w następnym paragrafie) ze względu na rolę tych wyrażeń w strukturze należycie zbudowanych wyrażeń bardziej złożonych. 2 .i tak dalej. co: „wystroić się”. Rozważa się wyrażenie: ZDANIE. Język. idiomy. że w każdym języku występują pewne szczególne zwroty językowe. co dosłownie znaczyłoby po polsku: „włożyć się w swoje trzydzieści jeden”. Wypowiedzią metajęzykową będzie wypowiedź charakteryzująca jakąś wypowiedź jako długą albo krótką. Po francusku mówi się „se mettre sur son trente et un”. odmienne od tych. które mówią coś o wypowiedziach pierwszego rodzaju (np. między innymi do znanego „paradoksu kłamcy”.

Ze względu na szczególną doniosłość społeczną norm prawnych konieczne jest. jest wypowiedzią metajęzyka. Wyraz czy wyrażenie należy do tej samej kategorii syntaktycznej co inny wyraz czy wyrażenie. jak ono głosi. albo że została uchylona. Wypowiedź wydrukowana dużymi literami narusza tę regułę. Tak pojmowany język prawniczy może być uważany za metajęzyk w stosunku do języka prawnego. itp. Ograniczymy nasze rozważania nad kategoriami syntaktycznymi do scharakteryzowania pod względem syntaktycznym wyrażeń występujących w wypowiedziach opisujących rzeczywistość. np. o których zakłada się. wyrażeń pięknie brzmiących.oraz język prawniczy. w którym formułowane są różnego rodzaju wypowiedzi o normach prawnych. gdy się zauważy. jak on głosi.JEST FAŁSZYWE. to jest prawdziwe. którymi mówią ludzie w danym kraju. czyli jest tak. a mianowicie zdania i nazwy. bo stwierdzając fałszywość jakiegoś zdania. a więc nie jest tak. że żadnego zdania nie można traktować zarazem jako zdania języka stopnia n i jako zdania języka stopnia n+1 (to znaczy jako zdania o wypowiedziach języka stopnia n-tego). § 3. zdaniem języka niższego stopnia. o którym się orzeka. aby język prawny był jasny i ścisły. gdyż co do składni wypowiedzi innego rodzaju brak w wielu kwestiach zgodności poglądów. Odróżnianie języka prawnego i języka prawniczego nasuwa zresztą pewne wątpliwości. a jednocześnie ma jakoby być zdaniem. jeżeli w poprawnie zbudowanym wyrażeniu złożonym jedne z nich można zastępować drugimi. ale w gruncie rzeczy nic nie znaczących. Paradoks znika. to jest fałszywe. że mają być rozumiane jako zespół norm postępowania ustanawianych przez organizację państwową . to znaczy język. w którym formułowane są ustawy i podobne akty prawodawcze. oraz kilka kategorii . czy fałszywe? Jeżeli jest prawdziwe. są między innymi: język prawny. których nie sposób omawiać w tym miejscu. wolny od wyrazów o niedostatecznie określonym znaczeniu i od tak zwanych frazesów. a składność tego wyrażenia złożonego będzie zachowana. Szczególnymi odmianami języka. Czy to wydrukowane dużymi literami zdanie jest prawdziwe. a więc różnym kategoriom syntaktycznym. Jeśli jest fałszywe. Omówimy dwie podstawowe kategorie syntaktyczne. Kategorie syntaktyczne Dalsze rozdziały pierwszej części podręcznika poświęcone będą omówieniu kolejno poszczególnych kategorii wyrażeń wyróżnianych ze względu na ich rolę w budowaniu wyrażeń złożonych. że taka a taka norma obowiązuje.

że za zdania w sensie logicznym uważać będziemy takie tylko wyrażenia. „Pies podlega chorobom” itd. Funktorami nazywa się w logice wyrazy czy wyrażenia. dwa. W celu łatwego odróżniania rodzajów funktorów wprowadza się następujący sposób ich oznaczania3. oraz od tego. Zdanie jest całkowicie samodzielną kategorią syntaktyczną języka opisowego. a pod kreską . że powstają funktory bardziej złożone.syntaktycznych pochodnych. Wyrazy czy wyrażenia. które nadaje się na podmiot lub na orzecznik orzeczenia imiennego w zdaniu. wiążą prostsze funktory w ten sposób. Niektóre funktory.tylko zdania oznajmujące). Sprawy przedstawione tu będą zresztą w uproszczeniu. „Jan”. Przyjmuje się. a mianowicie funktory funktorotwórcze. prowizorycznie ustalimy. funktory mające jeden. „Jan jest adwokatem”.należałoby przyjmować nie jeden. w zależności od tego. czy w wyniku powiązania wyrażeń składowych powstaje zdanie czy nazwa. Jest tych funktorów wiele rodzajów. W związku z tym wyróżniamy funktory o argumentach zdaniowych oraz funktory o argumentach nazwowych. rozdz. Charakterystykę funktora podaje się w tej postaci. czy też tak a tak nie jest (a więc w terminologii gramatycznej . lecz kilka rodzajów nazw o odmiennym charakterze ich roli składniowej4. gdyż -jak się okaże z dalszych rozważań . np. które powstaje w wyniku tego powiązania. jakiej kategorii syntaktycznej jest wyrażenie. nazywamy argumentami tego funktora. ile i jakiego rodzaju argumentów wymaga dany funktor. a litera n . „skała magmowa”. które przedstawione zostaną w dalszych rozdziałach. a mianowicie różnego rodzaju funktory. Natomiast za nazwę uważa się taki wyraz czy wyrażenie. Nie wdając się na razie w rozważania szczegółowe. że tak a tak jest. II). które są przez jakiś funktor wiązane w złożoną całość. które nie są zdaniami ani nazwami. jeśli przy jego użyciu mamy utworzyć składną językowo całość. itd. „pies”. że nad kreską zapisuje się za pomocą odpowiedniej litery. rozróżniamy funktory zdaniotwórcze oraz funktory nazwotwórcze. Ze względu na to. „adwokat”. lecz służą do wiązania jakichś wyrażeń w wyrażenia bardziej złożone.jakieś nazwy. które głoszą. że litera z oznacza jakieś zdania. co tworzy się za pomocą danego funktora. „Granit jest skałą magmową”. „granit”. „istota podlegająca chorobom”. Nazwami są więc np. jakiego rodzaju wyrażenia wiążą one w bardziej złożoną całość. Odmienne role składniowe odgrywają nazwy indywidualne oraz nazwy generalne (por. albo nawet więcej argumentów danego rodzaju.tyle razy pisze się odpowiednią literę. 4 .

aby powstała nazwa złożona..” jest funktorem zdaniotwórczym od jednego argumentu zdaniowego . to otrzymamy nazwę złożoną. Charakterystyka syntaktyczna wyrażeń składających się na tę . Słowo „głęboko”.z/nn. ale w każdym razie składne. jest funktorem funktorotwórczym od argumentu funktorowego.n/nn. że Jan śpi”. Jeśli bowiem uzupełni się ten zwrot dowolnym zdaniem. to powstanie zdanie złożone z funktora i ze zdania-argumentu. Natomiast zwrot składający się ze słów „chociaż. „kot śpi”. np. kto ogląda. aby powstała nazwa złożona.. Zapisywanie w takiej szczególnej postaci charakterystyki różnych funktorów ułatwia zrozumienie struktury wypowiedzi złożonej. Słowo „ogląda” jest funktorem zdaniotwórczym od dwóch argumentów nazwowych . że kamień cokolwiek ogląda. i to w dodatku ogląda westchnienie. „Nie jest tak.. aby powstało zdanie „Jan śpi”.. „Piotr”... Wystarczy bowiem do słowa „zielony” dołączyć jakąś jedną nazwę.z/zz. np. gdzie i kiedy) dodać do słowa „śpi” jakąś jedną nazwę „Jan”. „kot”. Zapis kategorii takiego funktora byłby nader złożony: (z/n)/(z/n). Wystarczy bowiem (zakładając. np. Za pomocą bowiem tego funktora można budować zdania złożone z dwóch zdań składowych.Oto przykłady funktorów różnego rodzaju. choć notorycznie fałszywe. i nazwę tego. że. to. itd.. Należy bowiem dołączyć dwie nazwy: nazwę tego. Słowo „śpi” jest funktorem zdaniotwórczym od jednego argumentu nazwowego . Rozpatrzymy to na przykładzie wypowiedzi: „Rozsądny student uważnie słucha wykładu”. Słowo „nad” jest funktorem nazwotwórczym od dwóch argumentów nazwowych . dorzeczne („Jan ogląda kota”) czy niedorzeczne („Kamień ogląda westchnienie”).między . aby powstało odpowiednie zdanie. „zielony trawnik” czy „zielony stół”.” jest funktorem z zdaniotwórczym od dwóch argumentów zdaniowych . co umownie określamy jako funktor rodzaju n/n.. np. że wiadomo.: „most między Warszawą a Pragą”. jako że w trzeźwym. czy „zielona suknia”. Wystarczy bowiem dodać do tego słowa dwie nazwy.n/nnn. Zwrot . podobnie jak inne przysłówki. np. Z tego też względu nie będziemy mnożyć przykładów innych funktorów funktorotwórczych. Zwrot „nie jest tak. to otrzymamy funktor zdaniotwórczy od (jednego w tym przypadku) argumentu nazwowego („głęboko śpi”). niepoetyckim języku fałszem jest. Jeśli bowiem uzupełnimy ten funktor trzema nazwami. Jeśli bowiem dołączymy od tego słowa funktor „śpi”. „Chociaż Jan śpi.a..z/z. to Piotr czuwa”.. „Piotr śpi”.z/n. Słowo „zielony” jest funktorem nazwotwórczym od jednego argumentu nazwowego. co jest oglądane.” jest funktorem nazwotwórczym od trzech argumentów nazwowych .. „most nad rzeką” czy „obraz nad tapczanem” itp..

mogą spełniać różnorodne role z punktu widzenia semiotyki.: „Jan widzi Piotra”). a całość wypowiedzi pozostanie składna. „widzi” w sensie „nie jest niewidomy” to funktor zdaniotwórczy od jednego argumentu nazwowego. by takie przeświadczenie wyrazić w języku polskim. że w rzeczywistości jest tak. że gdy jakieś z tych wyrażeń występuje w pewnej składnej wypowiedzi złożonej (to jest w zdaniu czy nazwie złożonej).czyli formułowane przez kogoś w jakimś języku wypowiedzi . Ta rola wypowiedzi jako środka opisu jakichś określonych stanów rzeczy jest przedmiotem zainteresowania semantyki.wypowiedź przedstawia się następująco: (n/n)n[(z/nn)/(z/nn)](z/nn)n Jak to określiliśmy. że Jan jest chory. ale składne. lecz nadto wyrażają nasze przeżycia. Obok tej roli jednak wypowiedzi nasze pełnić mogą role innego jeszcze rodzaju. Jeśli np. Rolę polegającą na wyrażaniu przez wypowiedzi naszych przeżyć różnego rodzaju nazywamy rolą ekspresywną tych wypowiedzi. w szczególności m. Należy zwrócić uwagę. § 4. Rola opisowa i rola . W rozważaniach logicznych zajmujemy się zazwyczaj różnymi rodzajami wypowiedzi ze względu na spełnianą przez nie rolę opisową. funktorem „szanuje”. Wypowiedź „Jan jest chory” wyraża przeświadczenie mówiącego. Role semiotyczne wypowiedzi Konkretne przypadki posłużenia się w mowie czy w piśmie określonymi wyrażeniami . choćby to miała być wypowiedź dziwaczna i notorycznie fałszywa. to znaczy zajmujemy się wypowiedziami o pewnym kształcie jako środkiem opisu. Wypowiedzi mogą też wyrażać nasze uczucia czy pragnienia. a w innych przypadkach jest to funktor dwuargumentowy (np. że to samo słowo brane w różnych znaczeniach i w różnych kontekstach może należeć do różnych kategorii syntaktycznych: np. to powstanie zdanie „Rdza szanuje metal”. w zdaniu „Rdza niszczy metal” funktor „niszczy” zastąpimy dowolnym funktorem tejże kategorii syntaktycznej z/nn. będące przedmiotem zainteresowania pragmatyki. Często przy tym określona wypowiedź pełni równocześnie kilka ról semiotycznych. Formułowane przez nas wypowiedzi zazwyczaj nie tylko opisują pewien stan rzeczy. a w każdym razie nadaje się do tego. np. dziwaczne.in. że tak a tak jest albo tak a tak nie jest. jak to opisuje dana wypowiedź. nasze przeświadczenia czy przypuszczenia. można je zastąpić w tej wypowiedzi dowolnym innym wyrażeniem tejże kategorii. wyrażenia zaliczane do jednej i tej samej kategorii syntaktycznej charakteryzuje to.

a nawet same tylko informacje o faktach. Interesować nas będą szczególnie wypowiedzi formułujące normy postępowania jako wypowiedzi. a okrzyk „Hurra!” szturmującego oddziału ma nie tylko wyrazić wolę zdecydowanej walki. jest jedynie przejawem tych przeżyć. „Dziecko wpadło do studni!”). zastrzegając się wyraźnie czy choćby przez sposób dokonania wypowiedzi. które wyłącznie dają wyraz naszym przeżyciom. Należy zwrócić uwagę. jak np. Możemy też formułować wypowiedzi. jaką pełnić mogą czyjeś wypowiedzi w stosunku do ich odbiorcy. czy też aktu zobowiązania się do czegoś. np. na które zwykle reaguje się w jakiś jeden określony sposób (np. a niczego nie opisują. że jest tak. przyjęcie zobowiązania. „Pożar!”. a jedynie wyraża gniew czy ból mówiącego. jeśli oddziałuje nań jako swoisty bodziec do określonego zachowania się. że tak a tak jest. ani nawet przypuszczeń. ale też poderwać do ataku i przełamać bezwład bardziej lękliwych. złożenie przyrzeczenia. bólu czy gniewu. rozdz. Taką właśnie sugestywną rolę spełniają zwłaszcza wypowiedzi rozkazujące bezpośrednio skierowane do adresata rozkazu. Jakaś wypowiedź mniej lub bardziej skutecznie pełni rolę sugestywną w stosunku do jej odbiorcy. Przedmiotem zainteresowania pragmatyki jest też rola sugestywna. że formułowanie wypowiedzi ustnych czy pisemnych w określonych okolicznościach życia społecznego jest zwykle czynnością społeczną. „Nalot!”. to nadają się jako wypowiedź danego języka do tego. które jeśli nawet w danej chwili nie pełnią w stosunku do nikogo roli sugestywnej. Gdy ktoś w pustym pokoju mówi ze złością „Psiakrew!” albo woła nagle „Oj!” . przyznanie komuś . że żywi przeświadczenia przeciwne. Wyróżnia się w związku z tym rolę performatywną niektórych wypowiedzi w danym środowisku kulturowym. Wdrożony do musztry żołnierz na komendę „Baczność!” bez namysłu reaguje przybraniem postawy zasadniczej. to ów ktoś kłamie (por. ukrywając. by rolę taką spełniać. nadanie komuś imienia. a również różnie sformułowane normy. Jeśli ktoś głosi w swej wypowiedzi. Możemy formułować wypowiedzi opisujące jakiś stan rzeczy. konwencjonalnym. Zazwyczaj opisujące coś wypowiedzi pewnej osoby są wyrazem żywionych przez tę osobę przeświadczeń. poprzez którą dokonujemy aktu poinformowania innych czy wezwania do jakiegoś postępowania.to wypowiedź taka niczego nie opisuje. VI § 7). że poprzez wygłoszenie (czy też napisanie lub podpisanie) tych wypowiedzi w określonym układzie życia społecznego dokonuje się takich aktów o charakterze umownym. jak te wypowiedzi głoszą.ekspresywna wypowiedzi są od siebie w dużym stopniu niezależne. przyrzeczenia czegoś itp. że nie żywimy przeświadczeń. polegającą na tym. potencjalnie więc pełnią rolę sugestywną.

że zainteresowania prawnika nie ograniczają się jedynie do opisowej roli wypowiedzi.”. Płyń po morzach i oceanach świata. do ustalenia się reguł. lecz dotyczą również ich roli ekspresywnej. W związku z rozróżnieniem różnych ról wypowiedzi naszej mowy należy odpowiednio dostrzegać różnorodność znaczeń tych wypowiedzi. Jeśli twórca znaku należycie zna te reguły i użył słów o odpowiednim znaczeniu.a mianowicie ustaliła się reguła.5 Dla ważności aktu wydania wyroku konieczne jest to. Znając różnorodne role. według obowiązujących przepisów proceduralnych.odznaczenia czy godności. którą zamierzał wywołać . Mianowicie osoba będąca twórcą znaku. odbiorcy znaku. jakie to smaczne!” . do aktu wydania wyroku. które pełnią wypowiedzi formułowane w określonym języku. którym według reguł znaczeniowych danego języka przyporządkowana jest taka właśnie myśl. a odbiorca. Oczywiście może dojść do porozumienia również wtedy. sugestywnej i performatywnej. wydanie wyroku. Znaczenie jakiegoś wyrażenia w danym języku nie ogranicza się do jego znaczenia opisowego. a jedynie znaczenie ekspresywne. Nie zostanie dokonane w sposób zgodny z tradycją ceremonialne nadanie imienia statkowi. gdy twórca i odbiorca znaku dla danego szczególnego przypadku uzgodnili między sobą znaczenie jakichś słów czy też innego rodzaju znaków. wypowiada słowa. „Ach. chociaż jej dokonanie w należyty sposób stać się może podstawą obowiązywania nakazów określonego rodzaju. Jeśli natomiast wypowiedziane przez twórcę znaku słowa wywołają u odbiorcy myśl innego rodzaju niż ta. jaką zamierzał wywołać twórca znaku . zrozumieć można. jeśli w odpowiedniej chwili nie zostaną przez upoważnioną do tego osobę wypowiedziane słowa: „Nadaję ci imię N. Wypowiedź rozpatrywana w jej roli performatywnej sama przez się niczego nie opisuje. że nie jest to znaczenie opisowe. dążąc do wywołania w świadomości innej osoby.to dochodzi do porozumienia między twórcą a odbiorcą znaku. Łatwo zrozumieć.. nie sugeruje żadnych zachowań. że w ten sposób wyraża się zadowolenie z przeżywanej przyjemności smakowej tyle tylko. Niewątpliwie ma też w języku polskim określone znaczenie wypowiedź np. należycie dosłyszał czy dostrzegł te słowa i przyporządkowuje im myśl taką właśnie. według których danemu wyrażeniu należy przyporządkowywać myśl o takim. również znający te reguły.. ustanowienie normy prawnej itp.bez podpisania i wygłoszenia takiej wypowiedzi nie dojdzie. a nie innym stanie rzeczy. myśli określonego rodzaju. nie wyraża żadnych przeżyć. by sędzia (czy sędziowie składu sądzącego) podpisał i ogłosił wypowiedź o określonej treści . na czym polega proces porozumiewania się ludzi w tym języku.

545 . Austina. że odbiorca nie zna znaczenia określonych słów w danym języku. że któreś z użytych słów czy wyrażeń złożonych ma w danym języku kilka znaczeń. jakie znaczenie mają wypowiedziane słowa w danym języku. Jeśli zaś słowa przez kogoś wypowiedziane czy napisane nie wywołały. kreatywną itp. czy dlatego. które nie mają ustalonego znaczenia w danym języku. że mówiący użył słów. Nieporozumienie może powstać czy to dlatego. ss. nr 3.97. Stwierdzenie jako akt mowy. 83 . Gizbert-Studnicki. albo tym. Odpowiednio do tego. rozróżniać można bardziej szczegółowo role permisywną. Niezrozumienie może być spowodowane tym. adskryptywną. u odbiorcy myśli o określonej treści. jako znak. ss. Szerzej: T. Problematyce tej poświęcona jest część książki Jak działać słowami.twórca. „Studia Filozoficzne” 1973. że nastąpiło niezrozumienie danej wypowiedzi. mówi się. Klasyczne sformułowania dotyczące teorii performatywów można znaleźć w książce twórcy tej teorii Johna L. Warszawa 1993. mówi się. danej wypowiedzi. że twórca lub odbiorca mylą się co do tego. 5 . albo nie uzgodnili między sobą odmiennego znaczenia danych słów. Mówienie i poznawanie. jakiego rodzaju czynność kulturowa zostaje dokonana poprzez daną wypowiedź. że powstało między nimi nieporozumienie.708. Rozprawy i wykłady filozoficzne. PWN.

Podaj przykład znaku: takiego. Przy mało uczęszczanej szosie ścinano spróchniałe drzewa i na ten czas umieszczono barierę z napisem „Objazd” oraz strzałkę kierującą na równoległą dróg? polną.). którego reguły znaczeniowe ustalone są tylko w małej grupie. Jeśli jednak są podstawy do tego. w której dym służyłby jako znak czegoś. do której Ty należysz. jakie przypisują tym znakom społecznie przyjęte w danym środowisku reguły znaczeniowe (np. nie określają jednoznacznie znaczenia tego oświadczenia i brak jest podstawy. Zadania 1. Czy leżące w magazynie zarządu drogowego blaszane żółte trójkąty z czerwoną obwódką są znakami drogowymi? . III. Według polskiego kodeksu cywilnego przyjmować należy następujące zasady co do wiążącego w obrocie prawnym sposobu dokonywania oświadczeń stron: I. takiego. cyw. w którym złożono oświadczenie. Czy ta bariera z napisem i strzałką była znakiem w tej sytuacji? 4.a więc należy odwołać się do założeń o charakterze pozajęzykowym (art. którego reguły znaczeniowe ustalone są w zasięgu międzynarodowym. Podaj przykład sytuacji.Odpowiedni sposób rozumienia oświadczeń stron zawierających umowę ma istotną doniosłość prawną. 60 kod. 3. aby ustalić. to należy przypisywać tym słowom czy innym znakom takie znaczenie. to złożonemu oświadczeniu należy przypisać to spośród kilku możliwych w danym języku znaczeń. a barierę niezwłocznie potem usunięto. II. w Polsce kiwnięcie głową czy użycie słów „Zgadzam się” jako znaki przyjęcia złożonej oferty). Jeżeli reguły znaczeniowe języka.).). aby ustalić. które ze względu na sytuację mogą być traktowane jako oświadczenia woli (art. że składający i przyjmujący oświadczenie zgodni byli co do przypisywanego użytym słowom czy innym znakom znaczenia odmiennego od ogólnie przyjętego znaczenia językowego. 2. oraz takiego. W czasie ścinania drzew nikt jednak nie nadjechał szosą. Wypowiedziom czy innym znakom. cyw. w którym oświadczenie to prowadzić będzie w danej sytuacji do stanu rzeczy zgodnego z „zasadami współżycia społecznego” . 65 § 1 kod. jakie zgodnie przypisywały im strony (art.cyw. którego reguły znaczeniowe przyjęte są tylko w społeczeństwie polskim. należy przypisywać zasadniczo takie znaczenie. że składający i przyjmujący oświadczenie zgodnie przypisywali mu jakieś jedno znaczenie. 65 § 2 kod.

Jaką rolę semiotyczną spełnia napis „Kocham Elę!” w poufnym pamiętniku? 14. że zwrot «brać sobie do serca» jest idiomem języka polskiego”? Rozdział II NAZWY § 1. iż Paul wie o tym. c) gdy ktoś wykonuje poranne ćwiczenia gimnastyczne w swym pokoju. Określ kategorię syntaktyczną wyrazów: a) „śpi”. „tracz”. Napisz zdanie składające się z co najmniej pięciu wyrazów i określ kategorię syntaktyczną wyrazów składowych. Uzasadnij każdą odpowiedź. 12. Podaj przykład umowy. Nazwa jest to wyraz albo wyrażenie rozumiane jednoznacznie. „Koledzy dali mu bobu”? 9. Czy ściśle wyraził się ktoś. „sabotaż”. Opisz dokładnie. gdy ten ktoś wkłada sweter. „kierdel”. „laser”. 17. 15. „użątek”. Określ role tych wypowiedzi. 10. Przeprowadź analizę znaczenia wypowiedzi „Trzy trefle” w czasie licytacji przy grze w karty . 16. kto powiedział. jakie są warunki ważnego dokonania danego aktu za pomocą tej wypowiedzi. Jakie przypisujesz tym napisom znaczenie? Jak wpadłeś na ten pomysł i jakie elementy były podstawą tego przypuszczenia? 11. Wskaż wśród następujących wyrazów te. Na szybach nad wygodnym miejscem przy wejściu były napisy: „Wilt u zitten? Ik kan staan!”. Podaj przykład wypowiedzi. którą zawarłeś nie używając jakichkolwiek znaków słownych. które nadaje się na podmiot lub orzecznik orzeczenia . b) „otwiera”.5. b) gdy odbywa się jawne głosowanie. która w danej sytuacji spełnia szczególnie wyraźnie rolę performatywną. Jakiego stopnia językowego jest wypowiedź: „Jan sądzi. 13. że gorączka jest znakiem choroby? 7. 6. d) gdy zapowiedziano dyskusję. Poznań otrzymał wozy tramwajowe z Amsterdamu. „karczoch”. ale ich nie używasz (słownik bierny)? 8. a które tylko rozumiesz. d) „poniżej”.oraz znaczenia tych samych słów jako odpowiedzi na pytanie „Jakie trzy karty pozostały ci w ręku?”. Czy podniesienie przez jakąś osobę ręki do góry jest znakiem: a) w chwili. c) „chociaż”. Orientując się według końcówek słów użytych w dziecięcym języku spróbuj ustalić budowę składniową zdania: „Livo-głoka kuzdra kornęła bokra u kornuje bokrzątko”. Jak można rozumieć zwroty: „On ma węża w kieszeni”. Które z tych wyrazów są przez Ciebie aktywnie używane (słownik czynny). e) „głośno”. Pojęcie nazwy Wśród ogółu wyrazów i wyrażeń złożonych danego języka interesować nas będą obecnie nazwy. „On za kołnierz nie wylewa”. które należą do Twojego słownika: „dysza”.

„braterstwo”. co jest białe. „Ten jest podejrzany”. które nie są znakami rzeczy czy osób ani czegoś. Jak widać. składające się z więcej niż jednego wyrazu. oraz nazwy abstrakcyjne. że Jan jest adwokatem. „Praworządność” to nazwa i wyrażenie „fundament siły Rzeczypospolitej Polskiej” też jako całość jest nazwą. bo jako całość wyrażenie to może być podmiotem lub orzecznikiem w zdaniu. i nazwy złożone. „cisza”) albo na pewien stosunek między przedmiotami (np. czasowników. co wyobrażamy sobie jako rzecz lub osobę („kwiat paproci”. weźmy np. że jest on taki a taki. bo wyrazy te mogą stać się podmiotem względnie orzecznikiem w zdaniu. W dalszych rozważaniach będziemy się zajmować głównie nazwami konkretnymi.). W podanych przykładach na nazwę złożoną składa się cały zespół rzeczowników.to nazwa konkretna. jak to widać ze zdania: „Praworządność jest fundamentem siły Rzeczypospolitej Polskiej”. bo ta nazwa nie wskazuje na rzeczy. jest to nazwa. czy posługujemy się nimi w danym przypadku jako nazwami . Ale „białość” to nazwa abstrakcyjna. stał się adwokatem. „Student. przyimków. „wyższość”). ewentualnie czegoś. nazwy zawarte w zdaniach: „Chory cierpi”. do czego nazwy są odnoszone. a wyrażenie „student pierwszego roku prawa. To. „Rozpaczać jest to przydawać zło do zła”. „płacz”. co w pewnych rzeczach podobne. nazwa to nie to samo co rzeczownik. że przy wielu słowach języka prawniczego mogą powstawać niejasności. aby wykład był przystępniejszy. nie zawsze jednak da się zastosować do nazw abstrakcyjnych. „Jan” i „adwokat” to nazwy. zaimków. lecz na to. to jest takie. że orzeczenie imienne to orzeczenie stwierdzające o podmiocie. na pewne zdarzenie czy stan rzeczy (np. Nazwy konkretne a nazwy abstrakcyjne Ze względu na to.to nazwa złożona. § 2.imiennego w zdaniu. „Skrypt” to nazwa prosta. nazwa czegoś. Również nazwa prosta może nie być rzeczownikiem. który mieszka w Poznaniu” to inny przykład nazwy złożonej. to jest takie nazwy. „nimfa”). (Przypominamy. które są znakami rzeczy („stół”) albo osób („sędzia”). składające się z jednego tylko wyrazu. „kradzież”. Wskazują one na pewną cechę wspólną wielu przedmiotom (np. rozróżnić trzeba: nazwy konkretne. został adwokatem itp. „białość”). co mówić będziemy o nazwach konkretnych. co sobie jako rzecz czy osobę wyobrażamy. bo w jej skład wchodzi więcej niż jeden wyraz. „Biały przedmiot” . zamieszkały w mieście położonym nad Wisłą” . przymiotników. Zwrócić tu trzeba uwagę. Ze względu na liczbę wyrazów wchodzących w skład nazwy rozróżniamy nazwy proste. np.

Jeśli to nawet nie spowoduje większych kłopotów przy rozważaniu spraw potocznych. Podobnie: „więzienie”. „wybuch” to nie nazwa rzeczy. Ten. np. „akt oskarżenia” itp. takie zdanie: „Sprawiedliwość ukarała przestępstwo”. a cecha wspólna wszystkim rzeczom z czyjegoś punktu widzenia pięknym. np. to znaczy zajmującego w jakimś czasie jakąś przestrzeń. którego dana nazwa jest znakiem. Nazwami abstrakcyjnymi należy posługiwać się o tyle ostrożnie. Można wprawdzie formułować np. .konkretnymi. których nazwy te byłyby znakami. jakby to „prawo” było jakąś rzeczą. § 3. To. co. czyimś uprawnieniu czy zespole uprawnień. bo piękno to nie rzecz. popełnia błąd hipostazowania. na którym zapisano treść wyroku. a nazwa abstrakcyjna . która nazywałaby się „piękno”. jeśli mamy na myśli arkusz papieru.abstrakcyjnymi. pewnych gwałtownych zmian zachodzących w rzeczach. A przecież nie ma jakiejś takiej rzeczy. nazywamy desygnatem tej nazwy. lecz stosunku zachodzącego między rzeczami czy osobami. kto dopatruje się jakiegoś fizykalnego. a „bliskość” to nie nazwa jakiejś rzeczy czy osoby. (pod wpływem pewnych elementów magicznego myślenia prawników rzymskich) częsta jest w prawoznawstwie tendencja do rozprawiania o czyimś „prawie”. by dopatrywać się jakichś rzeczy. przedmiotu. Np. ale lepiej pozostawić taki sposób mówienia poetom i wypowiadać się w sposób możliwie bardziej konkretny.jeśli chodzi nam o sam akt wydania wyroku. Desygnat nazwy Przedmiot.: „Sędzia wymierzył przestępcy karę”. czy . który odpowiadałby nazwie abstrakcyjnej. lecz nazwa pewnego zdarzenia. w taki sposób. Tak np. że często ulegamy przy tym pokusie. to przy rozważaniach natury teoretycznej nieostrożność w posługiwaniu się nazwami abstrakcyjnymi łatwo może sprowadzić na bezdroża gadaniny nie wiadomo o czym. Czytelniku. „wyrok” to nazwa konkretna.

co masz przed oczyma w tej chwili. Mówi się mianowicie. ile przedmiotów pięknych dla jakichś ludzi w jakiejś chwili. zajmujących w jakimś określonym czasie jakąś określoną część przestrzeni. jest desygnatem nazwy „człowiek”. Jeśli w ten sposób rozumieć będziemy słowo „przedmiot”. Ten sposób rozumienia słowa „przedmiot” nasuwa wiele kwestii: np. Desygnatem danej nazwy jest tedy każdy przedmiot. kto tę książkę napisał. jeślibyś powiedział: „To jest chmura” . co masz pod nogami. Nazwa oznacza swe desygnaty . czy jest jedno piękno. itd. że liczba 3 jest desygnatem nazwy „liczba nieparzysta”. itd. że „przedmiotem naszej myśli” jest to.i z tego właśnie punktu widzenia nazwami interesuje się semantyka. ku stosunkom.. że „istnieją” liczby nieparzyste. ku czemu zwraca się nasza myśl. że czyn oszusta jest desygnatem nazwy „przestępstwo”. co to znaczy. a więc o przedmiotach w ścisłym znaczeniu. możemy mówić. Słowo „przedmiot” bywa jednak czasem używane w znaczeniu znacznie szerszym. W każdym razie nie można utożsamiać „przedmiotu naszych myśli” z przedmiotemrzeczą. ten. to. czy tyle. ku zdarzeniom itd. o rzeczach albo osobach. pojmowana jako skłonność jakiegoś człowieka do postępowania w sposób sprawiedliwy. jest desygnatem nazwy „cnota”. lecz również twory naszej wyobraźni. przy tym myśl naszą mogą zaprzątać nie tylko wyobrażenia tego. jest jedynym desygnatem nazwy „glob ziemski”. a może się ona zwracać nie tylko ku rzeczom. Jeślibyś wziął do ręki to. Była w nich mowa o desygnatach nazw konkretnych. i powiedział: „To jest książka” . że sprawiedliwość. a „nie istnieje” liczba naturalna większa od każdej innej liczby naturalnej. itd. o którym trafnie orzec można daną nazwę.powiedziałbyś nieprawdę.powiedziałbyś prawdę. co jest. jest desygnatem nazwy „książka”. Ze względu na te trudności z określeniem desygnatu nazwy abstrakcyjnej posługiwać się będziemy głównie przykładami dotyczącymi desygnatów nazw . ale i ku cechom wspólnym dla wielu rzeczy. Przytoczone przykłady nie budzą wątpliwości.masz w tej chwili przed sobą.

„Najsłynniejsze z pierników miasto w Polsce” . które przysługują przedmiotom ze względu na jakieś cechy. jakie jest znaczenie. dojrzałym mężczyzną. gdy szukamy desygnatu nazwy generalnej „najwyższa góra na świecie”). choć zmieni zawód. choć kolejno stanie się ono chłopcem. studenta wydziału prawa. starcem. Nazwy indywidualne mogą być nadawane nie tylko przedmiotom rzeczywistym. służy danemu przedmiotowi tak długo. Skoro raz niemowlę nazwano: Karol Kaczmarek. musimy najpierw dokonać odróżnienia nazw indywidualnych od generalnych. a nawet w ogóle mogą nie istnieć przedmioty o odpowiednich cechach („kulisty sześcian”. tych a nie innych przedmiotów. „Poznań”. np. a więc przedmiotów mających cechy budynku. postaciom literackim („Andrzej Kmicic”) czy występującym w dziele literackim wyimaginowanym miejscowościom. Natomiast nazwy. i to bez względu na cechy tego przedmiotu. „szklana góra”. stan cywilny. łysym.to . ale i przedmiotom tylko wyobrażonym. „student wydziału prawa”. nie przypisując przez to danemu przedmiotowi takich czy innych właściwości wyróżniających go. Nazwa indywidualna. § 4. jaki jest sposób posługiwania się nazwami w jakimś języku. „Dunajec”. Nazwy indywidualne to takie nazwy. W pewnych przypadkach może istnieć jeden tylko przedmiot mający odpowiednie cechy (np. siwym. „krasnoludek”). nazywamy nazwami generalnymi. „krzesło”. obywatelstwo czy inne cechy. jak długo zachowuje on ciągłość istnienia (chyba że zmienimy daną mu raz nazwę).konkretnych. młodzieńcem. „Karol Kaczmarek”. odnoszą się do wszelkich przedmiotów danego rodzaju. Nazwy generalne. choć będzie kolejno brunetem.: „budynek”. taka jak np. np. które tym przedmiotom przypisujemy. Nazwy indywidualne a nazwy generalne Dla wyjaśnienia. nazwa ta będzie mu służyć. krzesła. które służą do oznaczania poszczególnych.

: „Każda Zofia ma imieniny 15 maja”. Gdy wskazując palcem powiemy: „ten oto”. Za powiedzenie: „Co Wiśniewski. która oznacza to samo. § 5.nazwa generalna. Odróżnianie nazw indywidualnych i generalnych będzie nam potrzebne zwłaszcza przy rozważaniach dotyczących prawa cywilnego. „Toruń” to nazwa indywidualna. która ma tę cechę. A . że słowo „Zofia” to słowo. jest nazwą indywidualną. które ma wiele znaczeń. Zauważyć trzeba jednak. że nie można utożsamiać rozróżnienia nazw indywidualnych i generalnych z rozróżnieniem imion własnych i pospolitych w gramatyce. ale używając tego słowa odnosimy je zazwyczaj do pewnej określonej. tej. co nazwa indywidualna „Toruń”. która dziś.rolę nazwy generalnej. Treść nazwy Nazwy generalne odnoszą się do wszystkich przedmiotów mających pewien określony zespół cech. że jeśli mówimy np. nie ze względu na jakieś jego cechy. zaimek ów spełniać będzie rolę nazwy indywidualnej. ale w każdym z tych znaczeń jest nazwą jakiegoś jednego indywiduum. a nie inne miasto. Podobnie nazwą indywidualną jest słowo „Zofia”. to słowo „Zofia” staje się nazwą generalną. Za powiedzenie: „Wiśniewski to łobuz” może żądać ukarania ten tylko Wiśniewski. kobiety. ale ze względu na to. Przepisy prawa ustanawiają nakazy dla takich a takich obywateli oznaczonych nazwą generalną . że kiedyś tak właśnie miejsce to nazwano. że dano jej imię Zofia”. wskazywała na pewną osobę poprzez jej cechy. bo rozumiemy je w sensie: „kobieta.nie inny. Wprawdzie wiele kobiet nosi to imię. bo oznacza to. kto nosi nazwisko Wiśniewski. gdy powiemy: „taki oto” . Zauważmy też. Z przykładów tych widać. z naszego punktu widzenia. tak jak się nim najczęściej posługujemy. początkowo. że nazwa „Krzywousty”. do którego się to odnosiło . Można więc powiedzieć. a nie innej.urzędy stosując prawo ustanawiają na tej podstawie normy dla obywateli oznaczonych nazwami indywidualnymi. przed wiekami. to łobuz” może domagać się kary każdy.

śmigłowcowi. spadochronowi. 4) o nieruchomych płatach nośnych.więc np. a nie np. rakiecie kosmicznej itd. który jest: 1) urządzeniem przystosowanym do swobodnego lotu w powietrzu. sterowcowi. . szybowcowi. nazwa „samolot” takie ma znaczenie w języku polskim. że odnosimy ją do każdego przedmiotu. Taki zespół cech łącznie przysługuje każdemu samolotowi i tylko samolotowi. 3) poruszanym silnikiem o takiej czy innej konstrukcji. 2) cięższym od wypartego przez nie powietrza.

4. Jest to: 1) figura płaska. albo 1.itd. 7) połowiących się i 8) prostopadłych. Wszystkie kwadraty mają taki zespół cech i tylko kwadraty mają taki zespół cech. długo jeszcze moglibyśmy wymieniać. a przy stwierdzeniu braku którejś z nich . Kto wiedząc. co ma te trzy cechy. 2.Treścią jakiejś nazwy generalnej nazywamy taki zespół cech. 4) prostokątna. tylko jęczmienna. 2. treścią nazwy „pęczak” w języku polskim jest zespół cech: 1) coś. 9) o obwodzie przy danej powierzchni stosunkowo najmniejszym. by odróżnić desygnaty danej nazwy od innych przedmiotów. by umiał odróżniać kwadraty od nie-kwadratów (nie wystarczy jednak podać cech 1. który wystarcza do tego. 3. co jest kaszą. nazywamy konstytutywnym zespołem cech. a cechy zespół taki tworzące . że ma do czynienia z bardzo grubą kaszą jęczmienną. Nie każda kasza jęczmienna jest pęczakiem. Jeśli jakiś przedmiot ma owe cechy konstytutywne. a to już powinno mu wystarczyć. 3. jeśli stwierdzi w nim te cechy łącznie. tylko bardzo gruba. nie zna jej znaczenia w języku polskim.odmówić mu charakteru desygnatu tej nazwy. 2. ten widocznie nie zna treści nazwy „pęczak”. 2.ma wszystkie inne cechy . Nie każda bardzo gruba kasza jest pęczakiem. 9 albo 1. 6. co te trzy cechy łącznie posiada. itd. 2. 6. 10) wpisywalna w koło. Wystarczy podać cechy 1. a co za tym idzie . jakie cechy ma każdy kwadrat. może być nazwane pęczakiem i tylko to. Zastanówmy się teraz. Taki zespół cech. 6) o przekątnych równych. kogo chcemy zapoznać z treścią nazwy „kwadrat”. 11) opisywalna na kole . 2) czworoboczna. 6. 5) o bokach parami równoległych. jak odróżniać kwadrat od nie-kwadratu? Nie. 4 albo 1. 8. Czy jednak trzeba komuś. Wszystko. odmawia jej nazwy „pęczak”. 2) jęczmienną. 3) równoboczna. 7. A więc np.cechami konstytutywnymi. na podstawie którego osoba używająca danej nazwy we właściwy dla danego języka sposób gotowa jest uznać jakiś dowolny przedmiot za desygnat tej nazwy.dlaczego?). wyliczać aż tyle cech.. 3) bardzo grubą. aby wiedział. to już przez to samo jest desygnatem danej nazwy. 7 .

3. Choć mamy tu jedno słowo „koza”. czyli słownikową nazwy. 4.cech konsekutywnych.. Zwróćmy uwagę. Najprościej wytłumaczyć komuś. Nazwą jest więc pewien napis czy zespół dźwięków brany w jakimś jednym swym znaczeniu. a zależnie od tego pewne cechy będą raz odgrywać rolę cech konstytutywnych. a to przecież zupełnie co innego. Taki konstytutywny zespół cech. albo jeszcze inna. Nazwy te mogą być wieloznaczne. 6. mogą one spełniać rolę nazwy dla każdego przedmiotu. 7. podając zespół cech 1. bo właśnie odmienna treść jest tym. 9. co to jest kwadrat. o co chodzi. które mówiący ze swego punktu widzenia uważa za szczególnie ważne. jako najprościej wyjaśniający. 2. 9. 5. 2. Wyrażenie „cecha istotna” bywa jednakże różnie rozumiane: mówi się nieraz o cechach istotnych dla desygnatów danej nazwy mając na myśli te cechy. np. że zespół cech konstytutywnych można zestawić na różny sposób. co odróżnia jedną nazwę od drugiej. który np. znacznie trudniej byłoby mu zrozumieć. Te pozostałe cechy wspólne nazywamy w tym przypadku cechami konsekutywnymi względem poprzednio wymienionych. Jeśli coś ma cechy 1. nazywamy treścią leksykalną.wspólne wszystkim desygnatom danej nazwy. Dzięki temu. 8. Cechy konstytutywne bywają czasem nazywane cechami istotnymi. gdybyśmy podali np. trzeba właściwie mówić o kilku nazwach „koza”. co to jest kwadrat. brany z jakąś jedną treścią. 4. słowu „koza” może odpowiadać treść: „rogate zwierzę domowe z bródką” albo „żelazny piecyk na wysokich cienkich nóżkach”. czyli w trzech supozycjach. 11 (cechy konsekutywne). że nazwy generalne mają pewną treść. albo „młoda i jeszcze niezbyt stateczna dziewczyna”. cechy 1. to już na pewno jest kwadratem (cechy konstytutywne). 2. 10. który posiada zespół cech wskazany w treści owych nazw. Każda nazwa generalna może występować w trzech różnych rolach znaczeniowych. a stąd ma też z konieczności cechy 3. znajdziemy w encyklopedii czy w słowniku. a innym razem . .

jako znak dla określonego desygnatu tej nazwy. ale każdy swoje (to właśnie mamy na myśli mówiąc ogólnie: „Zając ma ostre zęby”). „zając” w supozycji formalnej nie biega ani też nie je. tzn. Nie ma bowiem takiego fizycznego przedmiotu. Wreszcie. powstały z uogólnienia myśli o cechach wspólnych wszystkim zającom. „Zając” w supozycji prostej biega i je. która się mieści w następującym cudzysłowie: „ZAJĄC”? Musimy ją też nazwać „zając”. po trzecie. w wypowiedzi: „Zając jest pospolity w Polsce”. „ZAJĄC” w supozycji materialnej składa się z dwóch sylab. chodzi nam wtedy o poszczególny desygnat tej nazwy. W takiej supozycji używamy słowa „zając” mówiąc: „Zając przebiegł mi drogę”. o którym można by trafnie powiedzieć: „To jest gatunek zając”. że jest pospolity.Po pierwsze (supozycja prosta). Supozycją materialną nazywamy użycie jakiegoś wyrazu jako znaku dla niego samego. Używając słowa w tej supozycji stawiamy je w . bo „gatunek zajęcy” jako całość nie ma nóg ani zębów. biorąc tym razem to słowo w supozycji materialnej. Nazwa używana w tej supozycji staje się w każdym przypadku nazwą abstrakcyjną. O jakimś określonym zającu nie można powiedzieć. Gatunek zając . Pospolity jest „gatunek zając”. jak np. wyraz może być nazwą dla całego gatunku przedmiotów.to nasz twór myślowy. nazwa taka może być używana w wypowiedzi jako znak dla poszczególnego przedmiotu tego właśnie rodzaju. jak nazwać tę cienką warstwę farby drukarskiej. Po drugie (supozycja formalna). z pięciu liter i wielokrotnie jest odbity na tej właśnie stronie książki. gatunek zajęcy ma w Polsce wielu przedstawicieli i wobec tego łatwo się z przedstawicielem tego gatunku spotkać. To poszczególne zające mają zęby.

miedziane itp. że chodzi nam o samo słowo. biblioteką. występować tylko w supozycji prostej (Jan jest mężczyzną) albo materialnej („Jan” jest sylabą).to klasa wszystkich desygnatów danej nazwy. Obok tego jednak słowo „zbiór” używane bywa dla określenia agregatu. „zając”. chociaż stado ulegnie rozproszeniu i przestanie tworzyć agregat. że jest pięcioliterowa) i cech desygnatów nazwy (np. czyli klasa elementów. Nie można mieszać cech nazwy (np. które w określonym dniu tworzyły określone stado. stowarzyszenie to zbiór (agregat). a w związku z tym cechuje ją jakaś mniejsza czy większa liczebność tych elementów. Zbiór w takim rozumieniu (zbiór w sensie dystrybutywnym). a czym innym . jak . Ten cudzysłów zaznacza. Klasa zwierząt. nie ulegnie zmianie. to znaczy jakiejś całości. rzecz prosta. Nazwy indywidualne mogą. zielone. jako całość.). z których każda jest studentem . jaki tworzą ludzie zorganizowani w pewien sposób. Z pojęciowego punktu widzenia czym innym jednak jest zbiór (klasa) z osobna rozpatrywanych książek z danej biblioteki.cudzysłowie.natomiast nie chodzi tu o całość taką. okrągłe. ze względu na taką czy inną cechę tych elementów. Zakres nazwy . np. a nie o jakiegoś poszczególnego zająca czy gatunek „zając”. rzeczy złożonej z części składowych (zbiór w sensie kolektywnym). księgozbiór to zbiór (agregat). A więc zakres nazwy „student”. Zakres nazwy Zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy nazywany bywa zakresem tej nazwy.zbiór (agregat) książek nazywany. że desygnaty te są twarde. na podstawie których zalicza się do niej poszczególne elementy. W licealnym kursie matematyki słowa „zbiór” używano na oznaczenie pewnej mnogości elementów wyróżnionych według takich czy innych zasad. charakteryzowana jest przez cechy. Tak więc np. § 6. jaki tworzą systematycznie zgromadzone przez kogoś książki łącznie wzięte. Należy jednak zwrócić uwagę na wieloznaczność słowa „zbiór”. to klasa wszystkich z osobna wziętych osób.

iż nie jestem elementem zakresu nazwy „student”. rozróżniamy nazwy ogólne. że zakres nazwy ustala się z milcząco zakładanym odniesieniem do określonego okresu. jednostkowe i puste. które mają więcej niż jeden desygnat (np. człowiek). Nazwy ogólne to takie. człowiek. prawnik. choć kiedy indziej może nam domyślnie chodzić o zakres nazwy „student z 1994 r. zazwyczaj mając na myśli klasę tych przedmiotów. Ze względu na to. . uboższej w treść. Jeśli do zespołu cech tworzących treść jakiejś nazwy dołączymy dalsze cechy (determinowanie treści początkowo rozważanej nazwy). że Arystoteles należy do zakresu nazwy „młodzieniec”. lekarz. naturalny księżyc naszej planety. ale na ogół mającej szerszy zakres (np. Zakres nazwy generalnej wyznaczony jest przez treść tej nazwy. notariusz. matka Adama Mickiewicza. najdłuższa rzeka w Polsce.. a Jan Kochanowski do zakresu nazwy „poeta Odrodzenia”. Jeśli pomijamy w myśli niektóre istotne cechy składające się na treść jakiejś nazwy (abstrahowanie). bo chociaż dawno temu byłem studentem. Powstawać mogą dalsze niejasności związane z tym. ile desygnatów obejmuje zakres danej nazwy. Ustalając zakres nazwy „student” domyślnie przyjmujemy zazwyczaj. aktualnie nim nie jestem. choć przecież i on był swego czasu młodzieńcem. ale na ogół o węższym zakresie (np. Na przykład zwykle skłonni jesteśmy mówić. lub z okresu wcześniejszego”.ogólnoświatowa organizacja studencka. internista). babka Adama Mickiewicza). Nazwy jednostkowe to takie. które mają tylko jeden desygnat (np. Przyjąć należy. to przechodzimy w ten sposób do innej nazwy. przechodzimy w ten sposób do innej nazwy. Odniesienie do określonego czasu zależy zresztą od naszego punktu widzenia na dane sprawy. szafa. ale nie powiedzielibyśmy np. o bogatszej treści.”. żołnierz. Zakres nazwy indywidualnej z założenia obejmuje jeden tylko desygnat. które w danej chwili są desygnatami nazwy. iż chodzi o zakres nazwy „student z 1994 r. koń. że Arystoteles należy do zakresu nazwy „filozof starożytności”.

że przedmiotów o takich cechach nie ma.jeśli są to nazwy konkretne osób czy rzeczy o określonych cechach. niemniej coś znaczą. zależy w pewnej mierze od sposobu patrzenia na . Nazwy puste (bezprzedmiotowe). agregat posłów.nie wskazuje ona bowiem na określone indywiduum. „spółdzielnia” (agregat osób) itd. „biblioteka” (agregat książek). czy dana nazwa jest faktycznie nazwą ogólną. a pękła z powodu wypaczenia się ramy. jak i istniejące ongiś. Nazwy zbiorowe Nazwy przysługiwać mogą w danym języku nie tylko poszczególnym przedmiotom. jeśli są nazwami generalnymi. ale też agregatom pewnych przedmiotów. czy taki był jeden. Nazw jednostkowych nie można utożsamiać z nazwami indywidualnymi: „najstarszy żyjący w dniu 15 IX 1993 człowiek” to nie nazwa jednostkowa. względnie nawet być nie może.a nie wiemy. Nazwy puste niczego nie oznaczają. kto jest desygnatem nazwy „poseł na Sejm Rzeczypospolitej” . § 7. mają pewną treść. jak „las” (agregat drzew). lecz takie przedmioty.i odwrotnie. Czasem znając treść nazwy nie umiemy mimo to określić. a co innego Sejm. „stado” (agregat zwierząt). Nazwy. czy też może nikt tej szyby nie stłukł. co stłukł tę szybę” .Adam Mickiewicz). przy czym taka osoba może być tylko jedna. Nie jest więc desygnatem nazwy zbiorowej „Sejm Rzeczypospolitej” ktoś. każą mianowicie szukać . Mówimy: „ten. czy też kilku ludzi coś razem niosło i tym przedmiotem wybiło szybę. gdy chodziło o nazwy osób. syn bezdzietnej matki). nazywamy nazwami zbiorowymi (kolektywnymi). czy nie. czy jakaś nazwa jest nazwą zbiorową. Wzięliśmy tu pod uwagę zarówno desygnaty aktualnie istniejące. które traktujemy jako agregaty złożone z poszczególnych rzeczy. To. stupiętrowy dom w Poznaniu. Co innego poseł. tyle tylko. których desygnatami są nie poszczególne rzeczy. Są więc takie nazwy. jednostkową czy pustą. lecz na jakąś osobę posiadającą określoną cechę. lecz generalna . które wcale nie mają desygnatów (błękitny kwiat róży. to takie.

„syn rzemieślnika” itp. Są to np. a co innego klasa wszystkich członków tej spółdzielni. Mianowicie słowo „syn” uzupełnione nazwą (najczęściej indywidualną) tworzy nazwy złożone: „syn Jana Kowalskiego”. § 8. dla technika . zespołu różnych urządzeń i narzędzi. . „ojciec”. do czego się odnoszą . „osobą prawną”) może np. ale nie można by mówić wtedy o pożyczce zaciągniętej przez klasę członków tej spółdzielni. „matka”. że niektóre słowa.całość złożoną z części . zaciągnąć pożyczkę. iż ktoś utożsamia agregat .na proste i złożone • według charakteru tego. że nazwy można dzielić: • według liczby wyrazów składowych . „pozwany”.na generalne i indywidualne • według liczby desygnatów . jak „syn”.to nazwa jednostki niepodzielnej. jednostkowe i puste • według struktury desygnatów . takie słowa. Spółdzielnia jako całość (będąc tzw. Często można spotkać się z tym.przedmioty oznaczone daną nazwą. „syn Marii Kowalskiej”. „dłużnik”. zaliczane według gramatycznego podziału do rzeczowników. „poręczyciel”.na zbiorowe i niezbiorowe Zwróćmy wreszcie uwagę. „pośrednik” itd. Dla prawnika „warsztat” .na konkretne i abstrakcyjne • według sposobu wskazywania desygnatów . Jest to błędem. „ojciec”. Np. co innego spółdzielnia jako całość.na ogólne. spełniają z syntaktycznego punktu widzenia rolę funktorów nazwotwórczych od argumentów nazwowych. Nazwy a funktory nazwotwórcze Zapamiętajmy więc.nazwa pewnego agregatu. Słowa takie jak „syn”.z klasą wszystkich tych części składowych. a więc nazwa zbiorowa.

. że jednorazowo czy zawodowo pośredniczy między jakimiś ludźmi w jakichś sprawach.. 200. dłużnikiem. jest złoczyńcą. kto przez 5 minut dziennie . Ale czy jest desygnatem nazwy „złoczyńca” ten. jeśli ma 1 x 1 cm albo 80 x 120 cm. przez to samo nie jest jeszcze złoczyńcą. skrótowo . 25. czy nie jest desygnatem nazwy „czcionka garmondowa”. póki nie umówimy się jakoś co do tego. czy nie są desygnatami danej nazwy. mimo dobrego zapoznania się z ich cechami. że chodzi w takiej wypowiedzi o to. 50. to nikt tego nie nazwie kartką. czy nie jest desygnatem pewnej określonej nazwy.że jest nazwą ostrą. kto w parku miejskim wydeptuje ścieżki przez trawnik? Źle czyni . czy jest on. pozwanym. że jest pozwany przez kogoś w jakimś procesie.. Wprawdzie mówi się czasem: „Jan Kowalski jest ojcem.ale czy jest desygnatem nazwy „złoczyńca”. Jeżeli mamy kawałek papieru o rozmiarach 15x20 cm. A kto próżnuje 10... Kto zabija z chęci zysku. Czy ten. że jest to kartka papieru. 300 minut? Kiedy .. nie umiemy orzec. jest próżniakiem? Na pewno nie. znając należycie dany język.. mówimy. to nazwę taką określamy jako nazwę nieostrą.„pozwany” nie są samodzielne co do znaczenia. z którym odpowiednio zapoznaliśmy się. że jest on ojcem jakichś dzieci. pośrednikiem”. Ale od jakich rozmiarów „zaczyna się” kartka? Na jakich rozmiarach „kończy się” kartka? Tego nie wiemy. kto wbrew zakazom wsiada przednim pomostem do tramwaju. § 9. ten biorąc do ręki dowolny przedmiot umie rozstrzygnąć. to wiadomo.w czasie godzin pracy próżnuje. Ostrość zakresu nazwy Kto zna się na drukarstwie. czy nie. czy są. Mamy np. że jest on czyimś dłużnikiem. 20. że w danym języku nazwa ta ma ostry zakres. bez wątpliwości rozstrzygnąć o każdym napotkanym przedmiocie. lecz dopiero uzupełnione w odpowiedni sposób tworzą nazwy. Jeżeli natomiast o pewnych napotkanych przedmiotach. 30. 15. 150. ale domyślamy się wówczas. nazwę „kartka papieru”. na to nie możemy się zdecydować.. czy przedmiot ten jest. Jeśli umiemy.

dostrzeże.„zaczyna się” próżniactwo? Zilustrujemy to na wykresach. Wyobraźmy sobie. że w języku potocznym niemal wszystkie nazwy są nazwami w pewnym stopniu nieostrymi. będą miały znaczenie praktyczne.: „Złoczyńcy nie mogą być urzędnikami”. gdy prokurator umiera. Bo np. Będziemy więc mówić tu o nazwach nieostrych tylko wtedy. jakie trudności wiązałyby się z wykonaniem przepisów ustawy takich. Przy tym. czy od momentu zapisanego w akcie zgonu przez urzędnika stanu cywilnego? Oczywiście. jest prokuratorem. póki ktoś ma nominację na prokuratora. które obrazować będą zakresy nazw. to od jakiej chwili przestaje być desygnatem nazwy „prokurator”? Czy od chwili śmierci klinicznej. gdy wątpliwości co do tego. „Ludzie w sile wieku zobowiązani są pomagać przy ważnych pracach publicznych” itd. jak np. . rysując koła. ale nie wolno łowić ryb siecią w potokach”. czy pewne przedmioty należą do zakresu danej nazwy. kto się bacznie przyjrzy. w tym przypadku taka nieostrość nazwy nie ma praktycznego znaczenia. „Wolno łowić ryby siecią w rzekach. to prokuratorem być przestaje. czy biologicznej. Jako przykład nazwy ostrej weźmiemy nazwę „prokurator” w ścisłym znaczeniu tego słowa. skoro go zwolnią z tej pracy albo umrze. Nazwy nieostre sprawiają wiele kłopotu prawnikom.

że na podstawie ogólnego wyglądu danego przedmiotu. bez zastanawiania się nad treścią danej nazwy. kto dobrze zna dany język nie umiałby podać takiego zespołu cech. e) wyrażenie złożone zawierające czasownik w trybie oznajmującym. b) czasownik. iż nawet ten. iż niektóre nazwy nie mają wyraźnej treści. „sen”.to znaczy. „kowal”. który przysługiwałby wszystkim konwaliom i tylko konwaliom . Jaka jest treść nazwy „rzeka”? „Szeroka struga wody bieżącej”. „przyjaźń”. Przepisz. „kuźnia”. Na podstawie ogólnego wyglądu przeciętny prawnik doskonale odróżnia konwalię od nie-konwalii. ale jak szeroka . bo botanik umie zestawić zespół cech odróżniających konwalię od innych przedmiotów do niej podobnych. choć zapewne nie umiałby podać takiego zespołu cech. „wysokość”. które pozwoliłyby w sposób stanowczy odróżniać desygnaty danej nazwy od innych przedmiotów. „wysoki dom”. podkreślając nazwy abstrakcyjne spośród następujących: „płacz”. c) zaimek. w których jako podmiot występowałby: a) przymiotnik. „błękit pruski” (barwnik). Podaj przykłady zdań. Nazwy stają się nazwami ostrymi dzięki temu.od ilu metrów poczynając.jest to dlań nazwa tylko intuicyjna. Dla botanika będzie to nazwa i intuicyjna. „zabójstwo”. „śpioch”. lub też dzięki temu. „śmierć”. umiemy podać zespół cech wystarczających dla odróżnienia desygnatów danej nazwy od innych przedmiotów. czy jest on. 2. czy nie jest desygnatem tej nazwy. „chochlik”. . Zadania 1. Szeroka. to znaczy.to znaczy. d) liczebnik.Nieostrość zakresu wiąże się z tym. o czym będzie mowa w § 2 rozdziału IV. można strugę wodną traktować w danym miejscu jako rzekę? Taką nieostrość możemy w razie potrzeby usunąć za pomocą odpowiedniej definicji. umiemy określić. „błękit nieba”. że są nazwami wyraźnymi . i wyraźna. że są nazwami dla nas intuicyjnymi . „łza”.

a jakie wypadnie uważać wtedy za konsekutywne. Spychacz jest maszyną konieczną do szybkiego wykonywania prac ziemnych. c) „kajak” . 9. Podkomorzy itd. Fabryka samochodów zbudowana została na Żeraniu. są nazwami generalnymi czy indywidualnymi? 4. W jakiej supozycji użyto wyróżnionej nazwy: Zgniatacz .to nazwa urządzenia stosowanego w produkcji hutniczej. Racjonalizator jest to wyraz o rdzeniu łacińskim. Wskaż. Podaj przykład nazwy generalnej. b) w supozycji formalnej. Podaj treść nazw: a) „wieczne pióro”. w którym słowo „student” byłoby użyte: a) w supozycji prostej. Wpisz możliwie najbardziej szczegółowo cechy. Sędzia. 8. . Czy w zdaniu: „Co drugi rybak na Półwyspie Helskim to człowiek noszący nazwisko Budzisz powiedział stary Kaszub” występują nazwy indywidualne? 5. c) w supozycji materialnej. Pilot jest osobą kierującą samolotem.ograniczając się do cech konstytutywnych. 6. Czy nazwy Rejent. której Ty byłbyś jedynym desygnatem. jakie cechy można wybrać jako konstytutywne. b) „tramwaj”. Dźwig ustawiono na placu budowy tego gmachu. Podaj przykład zdania. które przysługują każdemu desygnatowi nazwy „skuter”.. Czy można tu odpowiedzieć tylko w jeden sposób? Jaki zestaw cech uważasz za treść leksykalną nazwy „skuter”? 7.3. użyte przez Mickiewicza w tekście Pana Tadeusza.

b) „mający zdrowe serce”. Czy zakresy powstałych w tych przypadkach nazw są różne od zakresu nazwy „pilot czynny zawodowo w lotnictwie”? 12. b) „Sędzia powinien wymierzyć surową karę za poważne naruszenie porządku na sali sądowej”? 17. Wskaż nonsensy zawarte w wypowiedziach: a) „Treść nazwy to zespół cech tej nazwy”. Treść nazwy „pilot czynny zawodowo w lotnictwie” uzupełniono wskazując cechę: a) „przystojny”. 11. Czy któraś z tych nazw jest nazwą z Twojego punktu widzenia intuicyjną? 16. że są to nazwy wyraźne. zbiorowej i jednostkowej.10. Sformułuj takie zdanie. że właściwie są zredagowane przepisy: a) „Administratorzy dużych budynków mieszkalnych zobowiązani są zorganizować wywóz śmieci codziennie”. Podaj przykład nazwy: a) zarazem prostej. Wykaż. Podaj 3 przykłady nazw. oraz takie. c) zarazem złożonej. b) „senat Rzeczypospolitej Polskiej” to nazwy? Jeśli są to nazwy. które uważasz za nazwy wyraźne. zbiorowej i ogólnej. 14. Czy wyrażenie „Maria Kaczmarek” to nazwa generalna? 18. to jak scharakteryzowałbyś te nazwy i jakich wymagałoby to założeń? . Czy wyrażenia: a) „prezydent Rzeczypospolitej Polskiej”. b) zarazem złożonej.zbiorowa? Czy sądzisz. 13. Czy nazwa „łańcuch żelazny” to nazwa . w którym słowo „dziecko” występowałoby jako nazwa. zbiorowej i pustej. W Poznaniu kilkaset osób nosi imię i nazwisko Maria Kaczmarek. b) „Zakres nazwy « jodła rosnąca w Górach Świętokrzyskich » to Puszcza Jodłowa”.ze względu na znaczenie. że na to pytanie wszyscy odpowiedzą jednakowo? 15. w którym słowo to występowałoby jako funktor nazwotwórczy od argumentu nazwowego. Czy uważasz. Określ dwa znaczenia tego słowa. jakie jej przypisujesz .

że zakresy różnych nazw są klasami. Zdarza się więc. że żaden element jednej z tych klas nie jest elementem drugiej z nich. jak „przedmiot”. „Orzeczenie sądu staje się prawomocne. nazwy „sprzęt”. które składają się w całości czy w części z tych samych elementów.Rozdział III STOSUNKI MIĘDZY ZAKRESAMI NAZW § 1. że oznaczają wszystko. Klasa uniwersalna przedmiotów to klasa obejmująca wszelkie przedmioty (w szerokim znaczeniu tego słowa) w świecie. Czy ten przepis dotyczy wyroków sądowych? Czy dotyczy także postanowień sądu? Aby odpowiedzieć na te pytania. nie można we właściwy sposób zrozumieć. „wyrok”. Jest to klasa odpowiadająca zakresowi nazw takich. co napotkamy. W celu badania stosunków między zakresami nazw musimy między innymi wprowadzić pomocniczo pojęcie klasy uniwersalnej przedmiotów oraz klasy negatywnej w stosunku do jakiejś określonej klasy. jest zarazem desygnatem nazwy „biurko”. Wyjaśnienia wstępne Jeden i ten sam przedmiot czy osoba może być jednocześnie desygnatem wielu różnych nazw. Znajomość stosunków między zbiorami (klasami) tworzącymi zakresy różnych nazw jest często konieczna do zrozumienia określonych wypowiedzi.które to nazwy są tak ubogie w treść. „postanowienie”. Dopóki się nie wie. jaki jest sens przytoczonego przepisu. „coś lub ktoś”. na czym w tej chwili opieram rękę. „cokolwiek” . trzeba ustalić. Natomiast wszystkie desygnaty takiej nazwy łącznie wzięte . postępowania cywilnego). jaką tworzy zakres nazwy „orzeczenie sądu”. 363 § 1 kod. To. jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw „orzeczenie”. ale bywa też. że zakres nazwy „wyrok” i zakres nazwy „postanowienie sądu” zawierają się w klasie. nazwy „przedmiot drewniany” i wielu innych. jeśli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia” (art.

nazywamy klasą negatywnąw stosunku do klasy uprzednio wydzielonej. a więc takich nazw. dom. Złożona jest ona z przedmiotów najróżnorodniejszych rodzajów będących desygnatami nazwy: „coś. że chodzi o przedmioty tworzące klasę dopełniającą daną klasę do klasy uniwersalnej. klasę przedmiotów będących desygnatami nazwy „pies”. Jeśli wypowiadamy jakąkolwiek nazwę. Nazwa „nie-stypendysta” może być rozumiana jako „uczeń. A więc „niestypendysta” to tyle co: „wszystko.określamy jako całość (agregat) nazwą zbiorową „wszechświat”. nazwa „nie-człowiek” może być rozumiana jako: „zwierzę nie będące człowiekiem” . skrótowo formułując.). koń itd.a nie: „wszystko. to razem biorąc klasa uniwersalna). lecz do jakiejś węższej klasy. to dopełniającą klasą negatywną będzie klasa wszelkich przedmiotów nie będących desygnatami nazwy „pies”. Dla zaznaczenia. cokolwiek nie jest stypendystą”. cokolwiek nie jest człowiekiem” (a więc np. Pozostałą część klasy uniwersalnej. czyli. który nie jest stypendystą”. las. natomiast „niestypendysta” to tyle co: . „nie-samochód”. gwiazda. Np. „nie-człowiek”. to przez to samo z klasy uniwersalnej przedmiotów wydzielamy w myśli klasę przedmiotów oznaczonych przez wypowiedzianą nazwę. co jest psem albo nie jest psem. Formułowanie nazw oznaczających przedmioty nie będące desygnatami jakiejś nazwy. Oczywiście suma klas desygnatów nazwy „pies” oraz desygnatów nazwy „nie-pies” tworzy klasę uniwersalną (wszystko. co nie jest psem”. nazwy „nie-pies”. która posiada desygnaty. Klasa ta stanowi podzbiór klasy uniwersalnej. że nazwy te bywają rozumiane jako określające klasę przedmiotów stanowiących dopełnienie określonej klasy nie do klasy uniwersalnej. „niestypendysta”. stwarza okazję do nieporozumień związanych z tym. czyli dopełnienie wydzielonego podzbioru do klasy uniwersalnej. a nie do jakiejś węższej klasy. Jeśli w obrębie klasy uniwersalnej wyróżniamy np. jak „nie-pies”. umieszczać będziemy po słowie „nie” kreseczkę.

które są zarazem P. . lecz nie ma takich desygnatów nazwy S. czy nawet węziej: „człowiek. i nie ma takich desygnatów nazwy P. które nie są S.: S = student. lecz nie ma takich. a to ma inny sens niż „coś. 5) Stosunek wykluczania się zakresów: Istnieją S. które byłyby S nie będąc zarazem P. które byłyby desygnatami P nie będąc desygnatami S. 4) Stosunek krzyżowania się zakresów: Istnieją S. Gdańsk).: S = lekarz. P = chirurg. które są desygnatami nazwy S i nazwy P. Np. Czasem przedrostek „nie” zmienia istotnie sens słowa: .: S = jedno z czterech najludniejszych miast nad Wisłą. które są jednocześnie desygnatami nazwy S i nazwy P.(czyjś) nieprzyjaciel” znaczy tyle co: „(czyjś) wróg”. pominiemy nazwy puste). które mają jeden lub więcej desygnatów. to trafimy na jedną z następujących pięciu możliwości. co nie jest (czyimś) przyjacielem”. które nie są P. ale są takie. 3) Stosunek nadrzędności zakresu nazwy S względem zakresu nazwy P: Istnieją przedmioty.: S = wróbel. prócz tego są przedmioty będące desygnatami nazwy S. który nie jest (czyimś) przyjacielem”.. Np. jaki zachodzi stosunek między ich zakresami. P = ptak.„uczeń lub pracownik nauki nie pobierający stypendium”. oraz istnieją P. które nie byłyby desygnatami nazwy P. P = miasto nad Wisłą posiadające uniwersytet (Kraków. 1) Stosunek zamienności zakresów: Istnieją przedmioty. i nazwy P. Rodzaje stosunków między zakresami nazw Jeśli weźmiemy jakiekolwiek dwie nazwy. które są desygnatami i nazwy S. istnieją S. Np. które nie są desygnatami nazwy P. Warszawa. . nie ma takich przedmiotów. Np. choć nie są S. które nie są S. 2) Stosunek podrzędności zakresu nazwy S względem zakresu nazwy P: Istnieją przedmioty. P = inwalida. Toruń. i będziemy chcieli opisać. § 2. które są desygnatami P. nazwę S i nazwę P (przy czym ograniczymy się do nazw.

w obrębie której wydzielono zakresy jakiejś nazwy S i jakiejś nazwy P.osioł”.. W każdym z tych pięciu przypadków istnieć mogą ponadto przedmioty. które byłyby desygnatami i nazwy S. jak np. które nie są desygnatami nazwy S. rośliny. które są zarazem desygnatami i nazwy S. Dla ułatwienia. ani nazwy P. W przypadku sprzeczności zakresy obu nazw łącznie tworzą klasę uniwersalną: każdy przedmiot należy do zakresu pierwszej albo do zakresu drugiej nazwy. i nazwy P. Tych pięć możliwych stosunków między zakresami nazw niepustych można przedstawić obrazowo na wyrysowanych poniżej pięciu kwadratach. itp. Natomiast o przeciwieństwie zakresów dwóch nazw mówimy wówczas. „sędzia” i „nie-sędzia”. Jeśli coś jest desygnatem jednej z tych nazw. np. które nie są S. a tym samym zakres nazwy nie-S (reszta po wydzieleniu S) oraz zakres nazwy nie-P (reszta po wydzieleniu P). istnieją P. Np. na rysunkach tych zaznaczono numerami: I .ale prócz tego istnieją takie przedmioty.które nie są P. natomiast nie istnieją takie przedmioty. . P = pięść. domy itd. Omawiając stosunek wykluczania się zakresów dwóch nazw zwrócić musimy uwagę. ani drugiej nazwy.: S = nos. Taką parę nazw nazywamy nazwami sprzecznymi. „kamień” i „nie-kamień”. ludzie.miejsce dla przedmiotów. które nie są ani desygnatami pierwszej. O sprzeczności zakresów dwóch nazw mówimy wówczas. to wiadomo. gdy nazwy te nie mają wspólnych desygnatów. albo stosunek przeciwieństwa. że nie może być desygnatem drugiej . a zakresy obu tych nazw łącznie nie tworzą klasy uniwersalnej. Przedziały puste zakreskowano. gdy mamy jakąś nazwę i nazwę w stosunku do tej pierwszej negatywną. i zarazem nazwy P. że może on zachodzić w dwóch odmianach: może to być albo stosunek sprzeczności. Przykładem pary nazw przeciwnych mogą być nazwy „słowik” i . Każdy z nich przedstawia klasę uniwersalną.

lecz są desygnatami nazwy P.miejsce dla przedmiotów. można to samo przedstawić za pomocą kół. Powstają jednak pewne trudności. IV . przyjmując pewien odcinek za obraz klasy uniwersalnej i odkładając na nim odcinki odpowiadające zakresom rozważanych nazw. które nie są desygnatami nazwy S ani nazwy P. Jeśli kto woli. które nie są desygnatami nazwy S. Stosunki między zakresami nazw można też zobrazować liniowo. że w obrazie stosunku krzyżowania . które są desygnatami nazwy S. na której koła te wyrysowano. gdy za pomocą wykresów kołowych chcemy przedstawić zakresy nazw negatywnych.miejsce dla przedmiotów. Ma to tę wadę.II . lecz nie są desygnatami nazwy P. obrazujących zakresy poszczególnych nazw.miejsce dla przedmiotów. III . Klasę uniwersalną przedstawia w tym przypadku cala płaszczyzna strony.

to przedział oznaczony IV musiałby zostać zakreskowany. że zakresy dwóch nazw są zamienne. nie można wnosić.nie istnieją bowiem nie-nie-koty będące zarazem nie-niepsami. Jeśli jakieś dwie nazwy są w danym języku dokładnie równoznaczne. Na wykresach kołowych można by zobrazować stosunek sprzeczności tak. jak np. przy krzyżowaniu się nazw negatywnych „nie-pies” i „nie-kot” . bo będzie pusty (np. Gdyby chodziło o stosunek sprzeczności. to oczywiście mają dokładnie takie same zakresy. że są to nazwy równoznaczne. Z tego jednak. że przedział IV trzeba będzie zakreskować. Nazwy „obecna stolica Polski” oraz „najludniejsze miasto na Mazowszu” (odnoszące się do roku 1982) mają taki sam zakres. a więc zakresy te są zamienne.się zakresów graficzny odpowiednik jednej z klas będzie rozbity na dwa odcinki składowe. czyli są synonimami. Na naszych wykresach kwadratowych w piątym kwadracie mamy rysunek obrazujący stosunek przeciwieństwa. a wszystkie punkty na zewnątrz tego koła to punkty odpowiadające desygnatom nazwy P. że wewnątrz narysowanego koła mieszczą się punkty odpowiadające desygnatom nazwy S. czyli koty będące psami). bowiem te dwie nazwy generalne wskazują na odmienne cechy tego samego faktycznie miasta. „ziemniak” i „kartofel”. Z drugiej jednak strony. Przy ustalaniu stosunków między zakresami nazw niepustych (a do takich ograniczyliśmy nasze rozważania) należy zwrócić uwagę na kilka spraw. Obrazem graficznym zakresu nazwy jednostkowej jest w każdym przypadku pojedynczy punkt. ale odmienne znaczenie. przy wykresie kwadratowym stosunku krzyżowania się dwóch nazw może się zdarzyć. o zakresie pozostającym w stosunku sprzeczności do zakresu nazwy S. Oczywiście podrzędność czy nadrzędność zakresu . co do których mogą powstawać nieporozumienia.

a to. które nie są ani wozem.bo to znaczyłoby. Podobnie też nie zachodzi stosunek krzyżowania się zakresów nazw „całość obszaru Azji” oraz „całość obszaru Federacji Rosyjskiej”. Żaden wóz nie jest kołem od wozu. nie ma w tym przypadku nic do . że fragment desygnatu pierwszej nazwy jest zarazem fragmentem desygnatu drugiej nazwy. co jest jaskrawym fałszem. a ponadto istnieje wiele przedmiotów. Przy posługiwaniu się wykresami graficznymi do zobrazowania stosunków zakresów nazw należy pamiętać. że każde koło od wozu jest wozem. Zakres nazwy „koło od wozu” nie jest podrzędny w stosunku do zakresu nazwy „wóz” .jednej nazwy w stosunku do zakresu innej nie ma nic wspólnego z jakąś podrzędnością czy nadrzędnością merytoryczną przedmiotów pierwszego i drugiego rodzaju. gdyż jedyny desygnat pierwszej nazwy nie jest tożsamy z jedynym desygnatem drugiej nazwy. Zrozumienie tego ułatwi rys.) i nazwy ogólnej „poseł na Sejm RP” (w dniu 31 I br. 7 obrazujący stosunek zakresu nazwy jednostkowej „Sejm RP” (jako zespół osób w dniu 31 I br. że zakres nazwy to klasa. ani kołem od wozu. Należy wyraźnie odróżniać stosunki między zakresami nazw od stosunku między całością i częścią jakiegoś złożonego przedmiotu. a więc między zakresami nazw „wóz” oraz „koło od wozu” zachodzi stosunek wykluczania się (przeciwieństwa). a nie agregat jej desygnatów. a tylko niektóre wozy są kołami od wozu.).

g) „całość obszaru Pasa Wielkich Dolin” i „całość obszaru RP”? 8. d) „spółka” i „wspólnik”. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „zwierzę” i „nie-pies”. b) „nie-piernik” i „nie-wiatrak”. Zadania 1. d) „nie-ptak” i „wróbel”. c) „fabryka” i „kierownik fabryki”. których zakresy pozostają w stosunku: a) zamienności. c) „analfabeta” i „nie-student”. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „linia kolejowa Warszawa-Berlin” i „linia kolejowa Wrocław-Gdynia”. Przedstaw to graficznie za pomocą wykresów. 6. która nie przekroczyła 50 roku życia”? 5. f) „całość obszaru Europy” i „całość obszaru Polski”. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „porucznik WP” i „kapitan WP”. b) „nos” i „część twarzy”. Jaki jest stosunek między zakresami nazw: „zwierzę nieparzystokopytne” (np. Podaj własne przykłady nazw. c) krzyżowania się.rzeczy. koń) i „coś. b) „oficer WP” i „żołnierz WP”? 4. Jaki jest stosunek zakresów nazw: „osoba. co nie jest zwierzęciem parzystokopytnym”? Przedstaw to graficznie. Jaki zachodzi stosunek między zakresami nazw: a) „oko” i „siatkówka oka”. 2. 7. d) wykluczania się (przeciwieństwa). c) „płaszcz oddany do szatni” i „numerek na płaszcz oddany do szatni”? 3. b) podrzędności pierwszego względem drugiego. Czy umiesz określić stosunek między zakresami nazw: „mężczyzna” i „syn bezdzietnej kobiety”? Wyjaśnij . która ukończyła 18 lat” i „osoba. e) „kraina geograficzna należącą do europejskiego Pasa Wielkich Dolin” i „kraina geograficzna położona w granicach RP”. b) „makówka” i „ziarnko maku”.

bliżej. e) „koń”. „chłopiec” i „dziecko”? . by móc ustalić stosunek między zakresami nazw: „zamek” i „przedmiot metalowy”. „muł”. „kodeks cywilny”. „ssak”. 11. Jakie w ogóle mogą zachodzić stosunki: a) między zakresami dwóch nazw jednostkowych. „prokurator”. „ustawa”. „istota żyjąca w Polsce”. Co trzeba najpierw rozstrzygnąć. „notariusz”. by przedstawiały stosunek zakresów nazw: a) „prawnik”. b) między zakresem nazwy jednostkowej a zakresem nazwy ogólnej? 10. „wieloryb”. „osioł”. b) „akt prawodawczy”. 9. „wróbel”. d) „zwierzę żyjące w wodzie”. Narysuj trzy koła tak położone względem siebie. c) „ptak”.

formułującą określone twierdzenie o cechach wspólnych dla jakichś uprzednio wydzielonych przedmiotów. z drugiej . Sformułowanie takiego twierdzenia opiera się na milczącym założeniu. nie wiedząc. bo choć takie cechy ma tylko człowiek. nie uznaje się ich za „ważne” cechy człowieka. Z jednej strony. Definicja realna jest wypowiedzią w języku pierwszego stopnia. Inaczej bowiem. Definicja realna jest to zdanie podające taką charakterystykę pewnego przedmiotu czy też przedmiotów jakiegoś rodzaju. czy charakterystyka zawarta w tak pojmowanej definicji wymienia cechy „istotne” czy „nieistotne” dla przedmiotów danego rodzaju. by ta charakterystyka „ujmowała istotę” tych przedmiotów. czy istotą umiejącą wytwarzać narzędzia. którą tym i tylko tym przedmiotom można przypisać. Przy tym żąda się zwykle. choć są to wyrażenia zupełnie odmiennego rodzaju1. że człowiek jest istotą rozumną. itp. że uprzednio wydzieliliśmy przedmioty. Za takie bowiem cechy uznaje się to. Stwarza to okazję do sporów. Definicja realna a definicja nominalna Słowo „definicja” ma dwa zasadniczo różne znaczenia. aby można było na jej podstawie wnioskować o możliwie wszystkich uznawanych za ważne cechach tych przedmiotów. dla jakich przedmiotów definicja ma podawać wspólną . definicję: „Człowiek to istota dwunoga nieopierzona”. Tak pojmowana definicja ma być najzwięźlejszym ujęciem wiedzy o przedmiotach danego rodzaju. które zaliczamy do przedmiotów danego rodzaju. to jest by była tak dobrana.definicje nominalne.Rozdział IV DEFINICJE § 1. istotą zdolną do abstrakcyjnego myślenia. Z tego punktu widzenia uznaje się za wadliwą np. albo: „Człowiek to istota zdolna do śmiechu”. definicjami nazywane bywają definicje realne.

II. 1 . Warszawa 1985. Szerzej: K. czy nietrafna. nie moglibyśmy orzekać. ss. Język i poznanie. wyd. Jeśli dwóch uczonych podaje niezgodne definicje realne państwa. nie zdając sobie sprawy z tego. t.charakterystykę. II. czy jakieś szczególne organizacje społeczeństwa zaliczać do klasy państw. 226-247. że każdy z nich ma odmienne poglądy co do tego. czy jest to definicja trafna. Ajdukiewicz. to spór o definicję realną państwa zamienia się niepostrzeżenie w spór o rozumienie słowa „państwo”.

co znaczy po polsku słowo „deltoid”. co słowa: „B mające cechę C”. W najprostszym przypadku definicja nominalna bezpośrednio określa. dobrze informuje o znaczeniu tego wyrazu w języku polskim. a jeśli nasza definicja wyrazu „deltoid” jest dobra. Definicja nominalna podaje informację o znaczeniu definiowanego słowa. na użytek której podajemy tę definicję. niż tak. ktoś nie wie.: „Przedmiot zielony jest to przedmiot takiego oto koloru” . Na podstawie tej definicji można by w każdym zdaniu. a więc np. Definicją zupełnie swoistego rodzaju jest definicja ostensywna (inaczej: deiktyczna). i jeśli będziemy używać słowa „definicja” bez określonego przymiotnika. ktoś odpowiada: „A jest to B mające cechę C”. Jeśli nawet czasem na pytanie. to po tej zamianie sens w niczym nie ulegnie zmianie2. Nie da się chyba inaczej wytłumaczyć komuś. że słowo A odnosi się do tych samych przedmiotów. przekreślić je i wpisać na to miejsce wyrażenie „czworokąt o dwóch parach przyległych boków równych”.Natomiast definicja nominalna jest to wyrażenie w ten czy inny sposób podające informacje o znaczeniu jakiegoś słowa czy słów (słów definiowanych).z pokazaniem odpowiednio zabarwionej płaszczyzny. Np. to będziemy mieli na myśli definicję nominalną. jak w danym języku równoznacznie zastępować można pewien wyraz czy wyrazy słowami znanymi już co do znaczenia osobie. Podajemy mu więc definicję: „Wyraz «deltoid» znaczy tyle. W podręczniku tym zajmować się będziemy głównie definicjami nominalnymi. jest tedy wypowiedzią w języku drugiego stopnia. czyli definicja przez pokazanie. to taka odpowiedź jest w tym przypadku skrótową formą informacji. co znaczy słowo A. a nie definicjami realnymi. co jest „słodkie”. co wyrażenie «czworokąt o dwóch parach przyległych boków równych»„. a więc czymś zupełnie innym rodzajowo niż formułowana w języku pierwszego stopnia definicja realna. że powiemy: 2 . w którym spotykamy słowo „deltoid”. a nie definicję realną.

Z tego punktu widzenia trzeba rozróżniać definicje sprawozdawcze i definicje projektujące. Definicja taka składa sprawozdanie z tego. w definicji: .dając mu do skosztowania nieco cukru. który ma siwe włosy” . Definicja sprawozdawcza . co nazwa «sklep. jak to” . jak np.Grupa jest to zespół ludzi dostatecznie ważny lub dostatecznie trwały”. co: „człowiek. Jeśli ktoś mówi. Definicja sprawozdawcza.. w którym sprzedaje się książki»„. domyślamy się. Albo: „W dawnym języku myśliwych w Polsce wyraz «kot» znaczy tyle. choć zaliczyliśmy je do definicji projektujących. są właściwie czymś pośrednim między definicjami projektującymi a sprawozdawczymi. jeśli niewłaściwie informuje o znaczeniu danego słowa . co «zając»„.to będzie to zdanie fałszywe. jest nazwą nieostrą. jakie znaczenie ma czy też miał kiedyś definiowany wyraz w pewnym języku. które. iż w takim znaczeniu Polacy używają teraz tej nazwy złożonej i uważamy tę definicję za definicję sprawozdawczą.jest zdaniem fałszywym. jakie znaczenie ma dane słowo w pewnym języku. to choć tego nie zaznaczył. że wyraz „sędzia” w języku polskim znaczy tyle. Jeśli powiem. Definicja sprawozdawcza ma odtwarzać takie znaczenie wyrazu. to definicja sprawozdawcza musi tę nieostrość zachować. która wskazuje. bo Polacy nie nadają .: „W języku Polaków XX wieku wyraz «księgarnia» znaczy tyle.to definicja. jak pewna grupa ludzi posługuje się czy też posługiwała się pewnym wyrazem czy wyrażeniem. że „zwykły ołówek to przyrząd do pisania złożony z pręcika grafitowego i okładzin drewnianych”. Np. § 2.„to coś takiego co do smaku. Rodzaje definicji ze względu na ich zadania Formułowanym przez nas definicjom możemy stawiać bardzo różne zadania. wśród tych drugich zaś definicje konstrukcyjne (swobodnie projektujące) oraz definicje regulujące. że chodzi mu o to. jakie ma on w danym języku. a więc jeśli definiowany wyraz nie ma wyraźnej treści. jest zdaniem prawdziwym. która składa wierne sprawozdanie z tego.

gdy jakieś w ogóle przedtem posiadał. zrobili chemicy wówczas. gdy chcemy się upewnić w toku rozmowy z inną osobą. że „sól jest to wszelka substancja.takiego znaczenia słowu „sędzia”. znacznie szersze niż dawniejsze. które mu się nadaje. kto nie zna ustalonego już znaczenia. znaczeniem tego wyrazu. nauczyciel podaje dzieciom w szkole wiele definicji sprawozdawczych). znane już w języku. Definicję sprawozdawczą podajemy komuś. gdy po raz pierwszy zdefiniowali. Definicja projektująca . Definicja projektująca jest definicją konstrukcyjną. jakie pewien wyraz ma w danym języku (np. ale znaczenie nadano mu nowe. jakie danemu słowu (dźwiękowi mowy czy napisowi) czy zespołowi słów ma być w przyszłości nadawane znaczenie. tylko znaczenie. ma być zupełnie nowe. Mianowicie przez definicję projektującą ustanawia się regułę znaczeniową co do tego. której cząsteczka składa się z atomów metalu i z reszty kwasowej”. Tak np. która ustala znaczenie jakiegoś słowa na przyszłość. Przykładem definicji konstrukcyjnej może być definicja zaprojektowana dla słowa „płaszczynka”. . Słowo „sól” było stare. jeśli ustala na przyszłość wyraźne znaczenie pewnego wyrazu licząc się jednak z dotychczasowym. Definicja konstrukcyjna nie musi być jednak definicją jakiegoś zupełnie nowego słowa. jeżeli ustala znaczenie pewnego wyrazu na przyszłość nie licząc się z dotychczasowym znaczeniem tego wyrazu. czy w ten sam sposób rozumiemy określony wyraz. Oto przykłady definicji projektującej: „Kierownika suwnicy elektrycznej nazywać się będzie w niniejszej ustawie «suwnicowym»„. słowo może być stare. niedostatecznie określonym. albo też wtedy. służące zarazem jako kałamarz”.to definicja. „Słowem «płaszczynka» oznaczać będziemy odtąd płaskie butelki do atramentu do wiecznych piór. Nikt bowiem temu słowu (które jest nowotworem językowym) nie nadawał dotąd w języku polskim jakiegoś znaczenia. Definicja projektująca jest definicją regulującą. w projektowanym sposobie mówienia. jest to znaczenie całkowicie nowe.

ale powoduje przyjmowanie się w języku pewnych nowych słów. Każdy domyślał się. Czy do czasu sformułowania tej definicji wyrażenie „przyuczona pielęgniarka” nie miało żadnego znaczenia? Owszem. w związku z czym definicja ta przeobraża się w definicję sprawozdawczą. wymyślono nową maszynę. jak współcześni Polacy mówią. Zawarta w ustawie o obsłudze suwnic elektrycznych definicja słowa „suwnicowy” sprawiła. o co mniej więcej chodzi. Nikt tu nie twierdzi. staje się sprawozdaniem z tego. Tak więc ustawa nie tylko wyznacza obywatelom obowiązki pewnych działań. nikt nie określał bliżej cechy „długość pracy zawodowej”. żeby się tym wyrazem tak posługiwać. że jest „prawdziwa” albo fałszywa”? To nie miałoby sensu. Np. kiedy zjawia się potrzeba wprowadzenia nowego wyrazu czy wyrażenia do języka. do których rodzice mogą oddawać dzieci na cały tydzień z wyjątkiem dni wolnych od pracy. gdy wystąpiło nowe zjawisko społeczne. że ludzie uczą się w ten sposób używać tego słowa. Podana wyżej definicja słowa „płaszczynka” zapewne nie przyjmie się i zostanie tylko definicją konstrukcyjną. w związku z czym była to nazwa . np. to i oni będą się tak posługiwać zdefiniowanym wyrazem. miało. Każdemu wolno robić takie projekty. Definicja konstrukcyjna jest nam potrzebna zwłaszcza wtedy.Czy o definicji konstrukcyjnej można mówić. Przykładem definicji regulującej może być definicja: „Przyuczoną pielęgniarką w rozumieniu niniejszej ustawy jest osoba. lepiej jest wprowadzić nową nazwę złożoną: „żłobek tygodniowy”. wprowadzonych przez ustawową definicję. która bez przygotowania teoretycznego wykonywała w zakładach zamkniętych służby zdrowia funkcje pielęgniarskie w okresie co najmniej dwóch lat”. a jeśli się taki projekt innym spodoba. gdy to wyrażenie posłyszał. którą niewygodnie byłoby określać za pomocą długiego opisu. Definicja konstrukcyjna może być przyjęta przez szerszy ogół albo nie przyjąć się. że tak a tak ludzie się danym wyrazem posługują. Ale była to przedtem nazwa niewyraźna. tylko wysuwa projekt. zamiast mówić o żłobkach.

1 rok. Łatwo sobie wyobrazić. Warta pod Poznaniem. to oczywiście każdy uważał ją za przyuczoną pielęgniarkę. Jeśli pewna osoba wykonywała funkcje pielęgniarskie przez tydzień. albo że rzeką jest struga wody bieżącej o szerokości co najmniej dwóch kilometrów w danym miejscu? Tak definiując ustawodawca najwyraźniej nie trzymałby się dotychczasowego znaczenia tych słów. że nie są jeszcze osobami dorosłymi. Ale jak rozstrzygnąć. 2 lata? Ustawodawca ustalił więc wedle swego uznania. a kto nie jest określany nazwą „przyuczona pielęgniarka”. co nie odbiegałoby zbytnio od tego.o ostrym zakresie. ale gdyby .a przecież wedle powyższej definicji nie byłyby one rzekami w tych punktach ich biegu. a konstrukcyjną. gdyby jakiś przepis wyznaczał „ludziom dorosłym” obowiązki lub uprawnienia bez ściślejszego określenia. Prawnik formułuje przepisy biorąc wyrazy z mowy potocznej. że przyuczona pielęgniarka to pielęgniarka bez kwalifikacji. która od 10 co najmniej dni pracuje w tym charakterze w szpitalu. że okres pracy musi wynosić co najmniej 2 lata i przez to uczynił tę nazwę wyraźną nazwą. Definicje napotykane w ustawach są najczęściej właśnie definicjami regulującymi. Gdyby chodziło o sprawę zakupu ulgowego biletu dla młodzieży. to wąsaci już ludzie usiłowaliby tłumaczyć. a to może być w tych przypadkach wysoce niepożądane. Odra pod Wrocławiem są rzekami . ale według swego uznania oznaczył ten okres na 24 miesiące i odtąd bezspornie wiadomo. a więc formułowałby nie definicję regulującą. Wszyscy się zgodzą. Ustawodawca mógł oznaczyć okres praktyki na 23 albo 25 miesięcy. jak ludzie dotąd to mniej więcej rozumieli. że Wisła pod Krakowem. to oczywiście nie była „przyuczoną pielęgniarką”. jeżeli przepracowała już 10 lat. kto ma być uważany za dorosłego. jakie powstałyby kłopoty. gdzie mają one często niedostatecznie sprecyzowane znaczenie.. Co by to jednak było. wyznaczałby im znaczenie nowe.nieostra. a co za tym idzie . jeśli pracowała 6 miesięcy. gdyby ustawodawca określił np. kto wedle ustawy jest.

Albo: „Dłużnikiem pewnej osoby (definiendum) nazywamy (łącznik) tego. że definiendum ma takie samo znaczenie. § 3. „poręczyciel” (funktory nazwotwórcze). Przykład: „Bursztyn (definiendum) jest to (łącznik) skamieniała żywica (definiens)”. Łatwo więc zrozumieć konieczność definicji regulujących. iż: „N-tą potęgą liczby A nazywamy liczbę otrzymaną w wyniku pomnożenia N czynników. jak wyrazy zawarte w trzeciej części definicji. kto winien na rzecz tej osoby wykonać świadczenia (definiens)”. gdy mamy układać przepisy o rzekach i o potokach. Mamy więc w definicji równościowej definiendum. czyli. z których każdy równa się liczbie A”.chodziło o wstęp do kina na pornograficzny film. a w tym przypadku . Zwróćmy tu uwagę. która składa się z trzech części: jedna część to zwrot językowy zawierający wyraz definiowany (tę część definicji nazwamy „definiendum”). zwrot łączący oraz definiens. że wyrazu „potęga” nie używamy w matematyce bez dodania. musimy je definiować w ich typowym kontekście. o pociągach dalekobieżnych i lokalnych. ale typowe wyrażenie. że nie zawsze można podać wyrażenie równoznaczne dla samego słowa definiowanego: nie możemy np. jak powiadamy. dalej mamy jakiś zwrot. to każdy sztubak podawałby się za dorosłego. czyli „definiens”). jak np. że „potęgą” (w matematycznym znaczeniu) nazywamy to a to. „dzierżawca”. który stwierdza. Możemy natomiast zdefiniować. w którym to słowo występuje: „N-ta potęga liczba A”. Definiując słowa tego rodzaju. których użyto do wyjaśnienia znaczenia pewnego zwrotu (tę ostatnią część definicji nazywamy częścią definiującą. jak znane słuchającemu wyrazy. zdefiniowaliśmy to słowo w jego typowym kontekście. Rodzaje definicji ze względu na ich budowę W najprostszym przypadku definicje mają postać definicji równościowej. o którą potęgę i jakiej liczby nam idzie. Łatwo to zrozumieć. jeśli zauważymy. powiedzieć. Zdefiniowaliśmy tu nie samo słowo „potęga”. o obowiązkach ludzi dorosłych i obowiązkach młodzieży.

.genus) mieszkalny (C differentia specifica)”. że dobrze jest..differentia specifica różnica gatunkowa). Definiendum musi zawierać wyraz definiowany.rodzaj. budowę: „Wyraz A znaczy tyle. gdy definicja ma taką np. W pewnych przypadkach definicja taka może polegać na wskazaniu zakresów nazw. zwężających należycie ten szerszy zakres (C . który. „Repertorium (A) jest to księga (B). Po łacinie wskazówka ta brzmi: Definitio fit per genus et differentiam specificam . że mieszkalny. by definiować daną nazwę A przez porównanie jej zakresu z zakresem jakiejś ogólniejszej nazwy B (genus . kwadrat . które w sumie dają zakres nazwy .to znaczy: definicja polegać ma na podaniu rodzaju i różnicy gatunkowej.„to taki uczeń. co wyrażenie: «B mające cechę C»„. Definicja klasyczna nazwy jest definicją polegającą na wskazaniu treści tej nazwy: nazwa „prostokąt” wskazuje na coś. „prokurator” . ale tym różniący się od innych.gatunek” dom od innych przedmiotów z „rodzaju” budynek.„to taki urzędnik. co ma cechy prostokąta. Jak budować człon definiujący w definicji? Już dawno zwrócono uwagę. Definicja równościowa jednak niekoniecznie musi polegać na wskazywaniu konstytutywnej treści danej nazwy.słowo tego rodzaju jest tylko częścią definiendum. do którego należy gatunek przedmiotów oznaczonych nazwą A). np. A więc definicję nazwy „stół” należy zaczynać: „to taki mebel. ograniczonym przez dodanie cech C. a nadto cechę równoboczności. Jest to zalecenie. który. lecz nie jakikolwiek budynek. w której się notuje jednorodzajowe sprawy wpływające do sądu (C)”. co ma cechy równoległoboku...”. A więc np. Odpowiednio też należy w miarę możności definiować wyrażenia nie będące nazwami.” itd. To jest właśnie różnica gatunkowa wyróżniająca . „student” . ale w skład definiendum wchodzić może nie tylko ten wyraz. a nadto cechę prostokątności.to coś...”. który.. Tak zbudowana definicja równościowa nosi nazwę definicji klasycznej. „«stenografował» to znaczy: «pisał pismem skróconym»”. „Dom (A) jest to budynek (B . Dom to budynek.

że pewien wyraz czy wyrażenie oznacza takie a takie przedmioty lub odnosi się do takich a takich cech. Jest to przykład definicji równościowej. jak różnorodne rośliny nazywamy zbożowymi (np. że wyrażenie „A” oznacza przedmioty B mające cechę C (stylizacja semantyczna). gryka i proso”.: „wyraz «ustawa» znaczy tyle. . np.możemy wysłowić na trzy różne sposoby: albo głosząc. co dany wyraz oznacza. I definiendum. Przy tej stylizacji nie ma wątpliwości co do definicyjnego charakteru wypowiedzi (wyraźnie jest to wypowiedź mówiąca o znaczeniu zwrotu definiowanego). Każdy z tych sposobów ma swoje wady i zalety. że wyrażenie „A” jest naszym zdaniem równoznaczne z wyrażeniem „B mające cechę C” (stylizacja słownikowa). Np. owies. Definicję równościową klasyczną . jak wskazywane drugie wyrażenie. kukurydza. i definiens są tu użyte w supozycji materialnej. zdarzeń czy stosunków. Albo: „Wyrazem «działalność» określamy szereg czynności związanych jednym zasadniczym celem”. W tej stylizacji tylko definiendum występuje w supozycji materialnej. albo też głosząc.to przedmioty rodzaju B wyróżniające się cechą C (stylizacja przedmiotowa). Definicja w stylizacji słownikowej głosi. albo głosząc. Najdogodniej było w ten sposób zdefiniować.definiowanej. ale nieklasycznej. jak pszenica i gryka). Np. że przedmioty z gatunku A . jęczmień. Wiedząc jednak. zważywszy. co ustawodawca ma na myśli posługując się wyrazem „zboże”.: „Zbożem w rozumieniu niniejszego rozporządzenia jest pszenica. Definicja w stylizacji semantycznej głosi. co wyrażenie «wszelkie zboże sztucznie kiełkowane»”.a odpowiednio i nieklasyczną . co wyrażenie «zbiór przepisów prawnych uchwalony jako całość przez parlament»”. żyto. np.: „Wyraz «słód» znaczy tyle. takie. że pewien wyraz czy wyrażenie ma takie samo znaczenie. możemy w razie potrzeby zastępować go innymi wyrazami.: „Wyraz «słód» oznacza wszelkie zboże sztucznie kiełkowano”. ale jest to forma wysłowienia nieco sztuczna.

Są również inne sposoby wskazywania. Sposób ten polega na tym. Czy można z samej budowy tych zdań poznać. że intencją tej wypowiedzi było poinformowanie kogoś o znaczeniu rozważanego słowa.Definicja w stylizacji przedmiotowej wskazuje znaczenie wyrazu definiowanego mówiąc o cechach tego. iż wyraz definiowany umieszczamy w zdaniu lub w kilku zdaniach.zwykłym zdaniem o jakichś właściwościach bursztynu? Dlatego też w razie wątpliwości należy zaznaczyć dobitniej definicyjny charakter naszej wypowiedzi. wie. „Bursztyn jest to ciało o ciekawych własnościach elektrycznych”. Weźmy np. które obejmuje dany rodzaj. takie oto trzy zdania: „Bursztyn jest to cenny surowiec do wyrobu przedmiotów ozdobnych”. Np. a które . Stylizacja przedmiotowa definicji jest najkrótszą formą wysłowienia definicji równościowej.: „Popielniczka jest to naczynie przeznaczone do zbierania popiołu i niedopałków papierosów”. które jest definicją nominalną nazwy „bursztyn”. Nie mówi się tu bezpośrednio o słowie „popielniczka”. Ten jednak. „Bursztyn jest to skamieniała żywica”. Nie zawsze definicja ma postać definicji równościowej (inaczej: definicji normalnej) o budowie: definiendum = definiens. lecz za pomocą słowa .popielniczka” mówi się o przedmiotach tą nazwą oznaczonych. jak należy posługiwać się pewnym wyrazem czy wyrażeniem. kto tak sformułowanej definicji wysłuchał. czyli definicji przez postulaty3. a nie wypowiedzenie twierdzenia o pewnych przedmiotach. do czego wyraz definiowany się odnosi. i na podstawie przykładu posługiwania się wyrazem definiowanym w tych zdaniach . do czego to słowo można odnosić. ale może ona powodować pewne nieporozumienia. np. przez formułowanie tzw.. posługując się stylizacją słownikową: „«Bursztyn» to znaczy innymi słowy: «skamieniała żywica»”. definicji aksjomatycznych. czy definicją realną bursztynu. w których inne wyrazy mają znane nam już znaczenie. jeśli pojął. albo wymieniając gatunki przedmiotów. W ustawach spotykamy najczęściej definicje w stylizacji semantycznej lub w stylizacji przedmiotowej.

by te postulaty wystarczyły do wytłumaczenia.” należy rozumieć w taki sposób. by nie dopuszczały kilku możliwych znaczeń. co to znaczy „punkt”. w geometrii nie sposób zdefiniować w postaci definicji równościowej. Por. to taką definicję nazywamy definicją cząstkową4. jakie nadaje się tym słowom. ss. Formułuje się dwa postulaty: 1) „Nie jest tak. jakie znaczenie nadajemy temu wyrazowi. żeby prawdą było. Pawlowski. a więc. że zarazem: A jest B i nie jest tak. Powiadają nam np. żeby sposób posługiwania się słowem definiowanym we wszystkich zdaniach-postulatach był taki sam. można wnosić o znaczeniu. ta nieznana liczba x. 43. że A jest B” . 2) „A jest B lub nie jest tak. chodzi tu o to. że A jest B”. aby te postulaty były prawdziwe. dalej zaś. Z jednej strony. jakie znaczenie nadajemy wyrazowi czy wyrażeniu definiowanemu. Jeśli postulaty definicyjne nie określają w sposób wyczerpujący sposobu posługiwania się definiowanym terminem. że.i powiada się. Szerzej: T. ponadto hasła „definicja indukcyjna (rekurencyjna)”. Tworzenie pojęć i definiowanie w naukach humanistycznych. Oczywiście te zdania przykładowe. 115in. „definicja operacyjna” [w:] Mała encyklopedia logiki. muszą być starannie dobrane. Tak np. że wyrażenie „nie jest tak. wzorcowe (które tu nazywamy postulatami). 38. „punkt” oraz „prosta” w geometrii. Przyjmowane postulaty mogą określać zarazem znaczenie kilku słów. np. w których słowa te są zawarte. co to za liczba. cyt.ale z przyjmowanych pewników geometrii. Przypomina to w pewnym stopniu rozwiązywanie równań matematycznych.pozwalamy się innym domyślać.. wyd. s. Warszawa 1978.. Podręczniki podają często przykład trzech postulatów określających sens słowa „między”: 1) Jeżeli punkt C leży 4 3 . że 3x+2 = 8 i każą nam się stąd domyślać. Liczba x musi to być taka liczba. iż 3x+2 = 8. co to znaczy „prosta” ..

na prostej między punktami A i B. jeśli leżą one w różnych częściach prostej. 3) Jeden z trzech punktów A. który głosi: . że pośrednio informują o znaczeniu tych użytych w postulatach wyrazów. na które on tę prostą dzieli. jak definicje nominalne. W ustawach często nie podaje się definicji równościowej wprowadzanego słowa i dopiero ze sposobu używania tego słowa w przepisach ustawy można wnosić. równościowej definicji wyrażenia „umowa o dzieło”. C na prostej jeden i tylko jeden leży na tej prostej między dwoma pozostałymi. spełniają one jednak taką rolę. Można jednak uznać. to leży on też między punktami B i A. których znaczenie chcemy dać poznać. a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia”.Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła. B. B. może już zorientować się na tej podstawie. W polskim kodeksie cywilnym nie znajdujemy np. jakie znaczenie ustawodawca nadaje wyrażeniu „umowa o dzieło”. przez to. Definicje przez postulaty. nie mówią bezpośrednio o znaczeniu jakiegoś wyrazu czy wyrażenia. podobnie jak definicje równościowe w stylizacji przedmiotowej. 627. . Kto przeczyta ten przepis. że znaczenie wyrażenia „umowa o dzieło” w kodeksie cywilnym określone jest przede wszystkim przez jego art. 2) Z trzech punktów A. jakie znaczenie nadaje mu ustawodawca. C na prostej leży na tej prostej między dwoma pozostałymi zawsze i tylko wtedy..

: „Rzecz można obciążyć prawem do jej używania i do pobierania jej pożytków (użytkowanie)”. Jeżeli powiem. w zależności od tego. to temu.definicję wyrażeń „posiadacz samoistny” i „posiadacz zależny”. które zawierają wypowiedź spełniającą rolę ustawowej definicji wyrazu. 252 kod. czy nie. co to jest definicja. wynika. Warunki poprawności definicji Formułując definicje nominalne należy się wystrzegać pewnych błędów. jak inne wyrażenie. którego ta osoba również . co „twórca glos”. Już z samego określenia. że w ich następstwie nie osiągnęlibyśmy celów stawianych sobie przy definiowaniu. są tej osobie znane. tłumaczy jej bowiem. albo art. najemca. co „kwas acetylosalicylowy”. ujmowanego jednak poza tą wypowiedzią . takie wyjaśnienie nic nie daje. 336 kod. cyw. kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny). dzierżawca lub mający inne prawo.w formie nawiasowej . które mogą powodować. że pewne wyrażenie jest albo nie jest definicją dobrą dla kogoś. w której słowniku nie było dotąd wyrażenia „kwas acetylosalicylowy”. z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny)”. jak i ten. cyw. np.w nawiasie. mówiąc. że wyraz „glosator” znaczy tyle. kto nią faktycznie włada jak użytkownik. która zna znaczenie tego ostatniego wyrażenia. ale dobra dla osoby. art. że wyraz „polopiryna” znaczy tyle. W drugim przykładzie mieliśmy definicję równościową (nieklasyczną) słowa „posiadacz” i . § 4. czy wyrazy. które podano jako równoznacznik zwrotu definiowanego. kto nie wie. że ma on takie znaczenie. to nie będzie to odpowiednia definicja dla osoby. zastawnik. co znaczy nie znany tej osobie wyraz „polopiryna”. Z punktu widzenia pierwszej z tych osób definicja „polopiryny” zawiera błąd zwany ignotum per ignotum.Warto też zwrócić uwagę na szczególny rodzaj przepisów prawnych. co znaczy słowo „glosa”. czyli „nieznane przez nieznane”.: „Posiadaczem rzeczy jest zarówno ten. Jeżeli powiem.

jeśli w definicjach napotykamy błędne koło pośrednie.: „Logika to nauka o poprawnym myśleniu. zwany też błędnym kołem bezpośrednim. co myślenie zgodne z prawidłami formułowanymi przez logikę”. wyraz A definiujemy używając wyrazu B. popełnia błąd zwany idem per idem. myślenie poprawne. gorzej. Poprawna definicja sprawozdawcza musi spełniać dodatkowo ten jeszcze warunek.wykluczać. choć może to być definicja odpowiednia dla osoby z bogatszym słownikiem.nie zna. wyraz zaś B za pomocą wyrazu C. Błąd ten polega na nieprzystosowaniu definicji do słownika osoby. Definicja. Kto nie przestrzega tej zasady. jako że błąd ten dotyczy nie poszczególnych definicji. to myślenie logiczne. lecz całego ich zespołu. Błędne koło pośrednie może być czasem bardzo trudne do wykrycia. Oto przykład takiej definicji: „Prokurator jest to pracownik prokuratury”. dla której ta definicja jest przeznaczona. a w końcu okazuje się. że ów wyraz C wymaga zdefiniowania za pomocą wyrazu A. to definicja taka jest definicją za szeroką. Np. np. nikomu nie wytłumaczy. by zakresy definiendum i definiensa były zamienne. Nie mogą więc te zakresy krzyżować się. a sędzia to osoba uprawniona do wydawania wyroków sądowych”. Takie jednak błędne koło bezpośrednie każdy zauważy. W poprawnie zbudowanej definicji równościowej wyraz definiowany nie może występować w części stanowiącej definiens. W ten sposób oczywiście komuś nie rozumiejącemu nie wyjaśnimy. co to sędzia i co wyrok. „Wyrok sądowy to decyzja sędziego co do istoty sprawy sądowej. to znaczy. jakie znaczenie ma definiowane przez nas słowo. ani też jeden z nich nie może być nadrzędny względem drugiego. Zakres definiensa („pracownik prokuratury”) jest bowiem . która popełnia ten błąd. Jeżeli zakres definiensa obejmuje także jakieś przedmioty nie należące do zakresu definiendum.: „Logika jest nauką o myśleniu zgodnym z prawidłami logiki”. a już tym bardziej . jeżeli np. a znów myślenie logiczne to tyle. czyli „to samo przez to samo”.

i nasze sprawozdanie z dzisiejszego sposobu mówienia musi i ten fakt stwierdzić. którzy przecież prokuratorami nie są. Nie obejmuje on bowiem np. wobec czego zakres słowa „prokurator” wedle tej definicji byłby szerszy niż zakres. gdy przy budowaniu definicji sprawozdawczej popełniamy błąd przesunięcia kategorialnego. na zielono. by właściwie określić obiekty . Natomiast definicja „«Kusztyka» to znaczy: «chodzi utykając na lewą nog껄 byłaby za wąska. co mówiliśmy o definicjach nazw. zbyt ubogą treść nazwy „prokurator”. mówimy. Zdarzyć się może. który należałoby wskazać. Jeśli zakresy definiensa i definiendum krzyżują się. jeśli tylko ma zdrowe nóżki. jako że do pracowników prokuratury należą także oprócz prokuratorów kanceliści. a definicja „«Kusztyka» to znaczy: «chodzi niesprawnie»” byłaby za szeroka. w której zakres definiensa nie obejmuje wszystkich przedmiotów należących do zakresu definiendum. Definicją za wąską jest definicja. Definicja sprawozdawcza „«Kusztyka» znaczy tyle co: «chodzi utykając»” odpowiada temu. Przykładem definicji za wąskiej może być definicja: „Zwykły ołówek to przyrząd do pisania złożony z pręcika grafitu umieszczonego w niebieskiej oprawce z cedrowego drzewa”. Błąd ten polega na tym. jak się dziś używa słowa «kusztyka». bo dziecko. które przecież też są nazywane ołówkami. ołówków polakierowanych na żółto. przecież nie kusztyka. woźni i sprzątaczki prokuratury.nadrzędny w stosunku do zakresu definiendum. że zakresy definiensa i definiendum wykluczają się. że w definiensie podajemy jako określenie rodzajowe genus zasadniczo odmienny od tego. że definicja taka jest i za szeroka. choć z początku chodzi niesprawnie. jaki rzeczywiście ma dziś ta nazwa. Zbyt mało podano tu cech. zbyt bogatą podano tu treść. Będzie tak w szczególności wtedy. To. i za wąska jednocześnie. na czarno. Niepotrzebnie powiedziano tu o kolorze oprawki i o rodzaju drzewa. a więc za wąski jest zakres definiensa. odnosi się też odpowiednio i do definicji innych kategorii wyrazów.

ale fakt urodzenia nie jest stosunkiem. poprzestaniemy na podaniu kilku prostych przykładów. przytrafiają się takie błędy teoretykom zbytnio oderwanym od zagadnień konkretnych.definiowane przy przyjęciu dotychczasowego znaczenia definiendum. zasadniczo czym innym są rzeczy. że pozostaje ona w pewnym stosunku do innej. Np. ani zdarzenie. ale rzeczy nie są zdarzeniami.”. kategorii ontologicznej. Otóż jeśliby ktoś definiował. że: „czerń to tyle co rzecz czarna”. ani stan rzeczy. która może przysługiwać różnym rzeczom. Rzeczy mogą pozostawać do siebie w pewnym stosunku. ale sam stosunek to nie cecha. Jeżeli zacznę definiować: „wybuch to taka rzecz. kto twierdzi. zdarzenia. a czym innym . aby nie tylko wskazywała takie znaczenie zwrotu definiowanego. sama jest rzeczą taką czy inną . że pewna cecha (czerń).ale nie jest stosunkiem.. że będzie to zła definicja. że norma (to znaczy wypowiedź nakazująca komuś coś czynić) jest jakimś szczególnym stosunkiem między ludźmi.a więc popełniłby właśnie błąd przesunięcia kategorialnego. a . ale też .cechy rzeczy. Nie mogąc tu wdawać się w omawianie zawiłego filozoficznie problemu rozróżniania kategorii ontologicznych.by definiens podawał znaczenie definiendum w sposób możliwie najprostszy. Norma może stwarzać stosunek . twierdziłby. stosunki itd. W rzeczach zachodzą zdarzenia. Od definicji sprawozdawczej wymagać można ponadto. Cechą pewnej rzeczy może być to. trwanie stosunku między rzeczami to pewien stan rzeczy.. wiadomo już. Popełnia np. żadna bowiem rzecz nie jest cechą. błąd przesunięcia kategorialnego ten. bo w definiensie umieściłem zasadniczo nieodpowiedni genus. W rozważaniach dotyczących zagadnień praktycznych rzadko się popełnia przy definiowaniu błąd przesunięcia kategorialnego. a mianowicie z innej tzw. Fakt urodzenia stwarza stosunek pokrewieństwa między pewnymi ludźmi. Rzeczy mają te czy inne cechy. by definiens i definiendum mogły być wzajemnie zastępowalne. to nim skończę. powstanie stosunku to pewne zdarzenie. ale cechy nie są rzeczami. ale sam stosunek to ani rzecz.

różnicę gatunkową. Podaj definicję sprawozdawczą dla nazw: a) „prokurator”. Gdyby ktoś oświadczył.więc np. b) „długa podróż” . czy regulującymi. kamień wapienny. który liczy więcej niż 220 cm wzrostu”? 2. Czy z punktu widzenia współczesnego języka polskiego poniższe definicje są definicjami sprawozdawczymi. że słowu „bibi” zamierza nadawać takie znaczenie. a pojedynczą . jako że te w dowolny sposób projektują nowe znaczenie wyrazów czy wyrażeń. czy konstrukcyjnymi: a) „Podręcznik jest to książka zawierająca zbiór wiadomości z pewnej dziedziny wiedzy. by czytelnik mógł jak najłatwiej wiadomości te opanować”. 3. 4. któremu jego grupa-.przyjmując jako ustalone znaczenia słów „miasto” i „podróż”. . ropa naftowa i gaz ziemny”. Od definicji konstrukcyjnych można wymagać tego. Wypisz osobno definiendum. c) „organizacja”. II § 5). Czy z punktu widzenia potocznego języka polskiego definicja ta jest definicją sprawozdawczą? 5. dla nazw . rozdz. rudy metali. łącznik i definiens definicji: „Zwrotem «pomyślany zespół cech konstytutywnych» można zastępować zwrot «treść konstytutywna»”.ich treść leksykalną (por. jak wyrażeniu „kot ślepy na lewe oko”. Wymagań stawianych definicjom sprawozdawczym nie można stawiać definicjom konstrukcyjnym. Zadania 1. ułożonych tak. Scharakteryzuj co do budowy definicję: „Kopaliną jest węgiel. powierzyła organizowanie wspólnych wycieczek»”. podkreśl linią podwójną rodzaj. b) „«Włóczykij» to «taki student. b) „budzik”. pożytek z takiej definicji byłby wysoce wątpliwy. Podaj definicje regulujące dla nazw: a) „duże miasto”. Jeśli jest to definicja klasyczna. by były z jakiegoś względu celowe. c) „Wysoki człowiek to człowiek.

Czym różnią się co do formy definicje: a) „Nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności”. c) „Słowo «dokument» znaczy tyle. przeróbką. 2) kwantyfikatory. stały lub okresowy. sprawozdawczej albo konstrukcyjnej. większy od strugi. Co ze swego punktu widzenia masz do zarzucenia definicji: „Stałymi logicznymi nazywamy 1) funktory prawdziwościowe. Podaj przykład definicji przez postulaty. która może zastępować jony wodorowe w kwasach”. stosunku prawnego lub okoliczności mogącej mieć znaczenie prawne”? 8. b) „Przez używane w rozporządzeniu niniejszym określenie «przedsiębiorstwo złotnicze» należy rozumieć przedsiębiorstwo trudniące się zawodowo wytwarzaniem. „Kwas jest to substancja zawierająca jony wodorowe. Co masz do zarzucenia poniższym dwóm definicjom łącznie: „Metal jest to substancja. które mogą być zastępowane przez metal”? 12. 3) «jest» w sensie «przynależy» oraz 4) wyrażenia dające się zdefiniować za pomocą wyrażeń wymienionych pod 1 . naprawą lub handlem przedmiotami z metali szlachetnych we wszelkiej postaci”. co każdy przedmiot stanowiący dowód prawa. 9. gdyby osoba A długu w terminie nie uiściła”.6. Co masz do zarzucenia definicji: „Rzeka jest to naturalny ciek słodkowodny. która zobowiązała się uiścić osobie C dług B w przypadku. strumienia i potoku”? 11. Co masz do zarzucenia definicji: „Notariusz jest to osoba pełniąca funkcje notariusza”? 13. Podkreśl definiendum w definicji: „Poręczycielem osoby A za dług B wobec osoby C jest taka osoba. to q» nazywa się wynikaniem”? .3”? Czy jest to definicja klasyczna? Czy jest to definicja równościowa? 10. Jaki błąd popełniono w definicji jakoby sprawozdawczej: „Zdanie o budowie: «jeżeli p. Czy definicja ta zawiera błędne koło? 7.

skierować interesantów do urzędnika właściwego do załatwienia ich sprawy.to platyna albo srebro”? 16. który np. Trzeba sobie zorganizować robotę. A znów badacz naukowy. Jakiego rodzaju definicje występują w encyklopediach. którego używa się pisząc piórem”. b) „Atrament to niebieski płyn. oglądał wielką liczbę przedmiotów jakiegoś rodzaju. Pojęcie podziału logicznego Każdy. Wypadnie więc najpierw posegregować akta czy też zgłaszających się interesantów na różne ich rodzaje. a więc np. W ten sposób ułatwi sobie zadanie i uniknie powtórzeń. Co masz do zarzucenia następującym definicjom sprawozdawczym: a) „Metro (miejska kolej podziemna) to środek komunikacji miejskiej poruszany siłą elektryczności”. a jakie w słownikach danego języka? Rozdział V PODZIAŁ LOGICZNY § 1. podzielić sprawy według ich rodzaju. znajduje się często w sytuacji.14. wyznaczyć każdemu interesantowi czas odpowiedni do załatwienia z nim sprawy. poukładać odpowiednio akta na półkach. które byłyby nie do uniknięcia. które ulegają gwałtownym reakcjom chemicznym”? 15. Jaki błąd popełnia definicja: „Obowiązująca norma prawna jest to fakt prawnego obowiązywania normy”? 17. gdy musi załatwiać wielką liczbę spraw różnego rodzaju. musi wyodrębnić różne gatunki przedmiotów tego rodzaju. aby każdy gatunek odpowiednio opisać. c) „Człowiek leniwy . Co masz do zarzucenia definicji: „Wybuch jest to cecha charakterystyczna materiałów. d) „Metal szlachetny . kto ma organizować życie społeczne.to taki człowiek. itd. gdyby opisywał poszczególne przedmioty z . który nie bierze udziału w produkcji”.

B. to znaczy stwierdzić. § 2. czy to do opisu naukowego. zakres nazwy „kręgowiec” .formułując zdania ogólne o przedmiotach pewnego gatunku ułatwi słuchaczom zapamiętanie przekazanej im wiedzy.obywatel”.wyróżniając zakresy nazw: „ryba”. iż każdy desygnat nazwy N jest desygnatem jednej i tylko jednej z nazw A. żołnierz służby czynnej. C. Trzeba więc. rozróżnić wśród ogółu studentów studentów studium stacjonarnego.. których zakresy stanowią część tego zakresu: „polski przedpoborowy. „ptak”.. Podobnie możemy podzielić zakres nazwy .członami podziału (membra divisionis). a co ważniejsze . którą nazywamy podziałem logicznym zakresu pewnej nazwy. nazywamy całością dzieloną (totum divisionis). Wszystkie te nazwy są bowiem nazwami podrzędnymi w stosunku do nazwy .. czyli wskazać mniejsze klasy w obrębie poddanego podziałowi zakresu nazwy.. D. C. rezerwista. Np. kto zamierza przystąpić czy to do posegregowania pewnych przedmiotów. D. Przeprowadzić podział logiczny zakresu jakiejś nazwy N na zakresy nazw A. zwolniony z jakichkolwiek przyczyn od obowiązku służby wojskowej”.. a wyróżniane w podziale zakresy nazw podrzędnych . „pociągi o trakcji spalinowej” i „pociągi inne” (membra divisionis).. Tak więc dzielę zakres nazwy „obywatel polski” wyliczając nazwy. a suma zakresów tych nazw tworzy zakres nazwy „obywatel”. Słowem. „ssak”. studentów studium dla pracujących oraz eksternistów itd.człowiek” na zakresy nazw: „osoba płci męskiej” i „osoba płci żeńskiej”. „pociągi elektryczne”.: „pociągi” (totum divisionis) dzielimy na: „pociągi o trakcji parowej”. przeprowadzając podział logiczny zakresu pewnej nazwy. „gad”. który zostaje poddany podziałowi. Warunki poprawności podziału logicznego . wskazać dwie lub więcej nazw. których zakresy są podrzędne względem zakresu dzielonego. „płaz”. Zakres..osobna. B. poborowy. musi zazwyczaj dokonać uprzednio czynności przygotowawczej.

to nie jest podziałem poprawnym. a ściślej biorąc: w ogóle nie jest podziałem logicznym. które spełniają zadania inne niż przewóz pasażerów czy towarów. to . której zakres dzielimy. W tych przypadkach. gdybyśmy połączyli razem zakresy stanowiące człony podziału. której zakres dzielimy. Nie jest wyczerpujący podział pociągów na pasażerskie i towarowe. nie otrzymalibyśmy całości zakresu dzielonego. której zakres dzielimy. Podział zakresu nazwy jest wyczerpujący. że każdy desygnat nazwy. Jeśli podział logiczny nie spełnia tych warunków. którzy wykonują dwa różne zawody. i sztuką. to byliby tacy. Podział zakresu nazwy jest rozłączny. to taki podział byłby i niewyczerpujący (bo są tacy. bo są oprócz takich także pociągi techniczne. i polityką). Gdybyśmy podzielili studentów według ich zainteresowań pozanaukowych. Gdyby w jednym dniu o jednej godzinie zrobić zebrania studentów o różnych zainteresowaniach. jeśli żaden z desygnatów nazwy. Gdybyśmy dzielili ogół pracowników według zawodu. Stwierdzenie. a w każdym razie nie mają określonych wyraźnie zainteresowań). którzy żadnych takich zainteresowań nie mają. i ci byliby liczeni podwójnie. należy do jednego i tylko jednego z członów podziału.Z samej definicji podziału logicznego wynika. który wykonują. może być zaliczony do jakiegoś wyróżnionego członu podziału. jeśli każdy z desygnatów nazwy. i nierozłączny (bo wielu jest takich. nie może być zaliczony do dwóch członów podziału na raz. którzy poza nauką interesują się np. i sportem. byłoby w tym przypadku niezgodne z rzeczywistością. że podział logiczny winien być wyczerpujący i rozłączny.

że jeden człon podziału wyróżniliśmy wedle zawodu. zakres nazwy „mieszkaniec kraju” na zakresy: „mieszkaniec kraju umiejący czytać” i „mieszkaniec kraju nie umiejący czytać”. trzeba trzymać się jakiejś jednej zasady podziału (fundamentum divisionis . to każdy pracownik jest albo nie jest urzędnikiem w tym znaczeniu tego słowa. tomos . Jeśli podzielimy pracowników na urzędników i nie-urzędników. a inni staraliby się jakoś uczestniczyć w dwóch zebraniach na raz.po grecku: „na dwoje”. np. to podział ten jest na pewno i wyczerpujący. Często jednak podział dychotomiczny. to jeśli wyraz „urzędnik” ma jakieś jedno tylko określone znaczenie. a drugi . jest w praktyce niewystarczający. wedle którego posegregujemy przedmioty albo też będziemy je opisywać. to znaczy musimy wyróżnić człony podziału wedle jakiegoś jednego sposobu. Łatwo zrozumieć. Aby zapewnić to. Jeśli wyróżnione człony podziału są zakresami nazw ostrych (a możemy to osiągnąć za pomocą odpowiedniej definicji regulującej).niektórzy na żadne by nie poszli. a to dlatego.wedle koloru włosów. że podział będzie wyczerpujący i rozłączny.na pełnoletnich i niepełnoletnich. które tej cechy nie posiadają (w określonej chwili oczywiście). Podział taki. i rozłączny. według cech kontradyktorycznych. Najprostszym sposobem podziału jest podział dychotomiczny (dwudzielny: dicha . Dzielimy więc np.dokonany według cech kontradyktorycznych (sprzecznych). Jeśli będziemy dzielili Polaków na blondynów i na rolników.dosłownie: podstawa podziału). . który w obrębie zakresu dzielonego wyróżnia klasę przedmiotów posiadających pewną cechę i klasę przedmiotów. obywateli . które to cechy nic ze sobą nie mają wspólnego. że tylko poprawny podział logiczny może być w praktyce przydatny jako plan.„dział”) . jest niejednokrotnie stosowany w praktyce prawniczej. Podziałem dychotomicznym według cech kontradyktorycznych nazywamy podział. i niewyczerpujący. to podział ten będzie całkowicie wadliwy. gdyż będzie i nierozłączny. karanych i nie karanych.

45. Czy ten podział jest wyczerpujący? Nie.Gdybyśmy np. Podzielono wszystkich ludzi wedle zasady.. o kształcie litery L czy T. żeby podział był wyczerpujący i rozłączny? Trzeba tu poczynić zastrzeżenia. czerwoność. barwę. czarne.. chcieli podzielić zakres nazwy „buty” na „buty nr 45” i „buty nie mające rozmiaru 45” i zgodnie z tym tylko podziałem ustawić buty na półce w sklepie. Tę ogólniejszą cechę nazywamy determinandą.czynnika kształtującego jakieś zjawisko. gdy rozważymy następujący przykład. aż do najmniejszego. lub odpowiednio: kulistość. 44 i tak dalej. wyróżnia się człony podziału biorąc za podstawę jakąś ogólną cechę (np. wyróżniając takich. 46. zielone. wystarcza już. ołówki możemy podzielić według determinandy „kolor oprawki” na ołówki żółte. które zrozumiemy. czy podwójnego T (jak belki budowlane). Czy to. jej odmiany .) wyróżniamy człony podziału. którym nie można przypisać żadnej odmiany rozważanej cechy. Np. to w części przeznaczonej na buty nr 45 panowałby porządek. Należy odróżniać pojęcie „determinandy” od pojęcia „determinantu” .determinatami1. Czy ten podział jest 1 . walcowatość itp. którą jest cecha: „numer butów noszonych w ostatnim półroczu”. według której odmian (np. Często więc zamiast wyróżniać w obrębie zakresu dzielonego przedmioty posiadające i przedmioty nie posiadające pewnej cechy. i pręty o innym kształcie przekroju (które spotykamy rzadziej). są więc desygnaty nazwy „człowiek”. ludność krajów egzotycznych) noszą buty. co nosili nr 47. prostokątnym. Pręty żelazne możemy podzielić według determinandy „kształt przekroju” na pręty o przekroju okrągłym. lecz w pozostałej części pomieszałyby się razem buty wszystkich innych rozmiarów. zieloność. że dokonujemy podziału według różnych odmian jednej cechy. kształt). niebieskie i jakie tam jeszcze bywają kolory drewnianej oprawki ołówków. bo nie wszyscy ludzie (np.

by brano pod uwagę cechę przeważającą. którą są różne odmiany pewnej ogólniejszej cechy. itp. do członu podziału „Inni” zaliczylibyśmy także tych. 5. bo ktoś mógł nosić w ciągu półrocza raz buty nr 44. najczęściej używany przez daną osobę język. należy żądać. podania w sprawozdaniu liczby pewnych przedmiotów z rozbiciem na pewne człony podziału. np. powinno się jeszcze wydzielić człon podziału: „Inni”. Przy takim podziale rodziny z 3. wyliczywszy wszystkie znane nam odmiany rozważanej cechy. który dopełni wydzielone poprzednio człony.jeśli żaden przedmiot należący do zakresu dzielonego nie posiada tej cechy jednocześnie w dwóch różnych jej odmianach. podział rodzin dzielnych na rodziny z 1 do 3 dzieci. Innym częstym błędem jest tworzenie członów podziału według pewnych przedziałów liczbowych. a innym razem nr 45. główne źródło utrzymania. główny zawód. Trzeba . Dzieląc studentów według ich zainteresowań. którzy nie mają żadnych zainteresowań. a rozłączny . jeśli każdy przedmiot należący do zakresu dzielonego będzie posiadał jakąś odmianę tej cechy. pomijając wieloznaczność (nowa książka = niedawno wydana? niedawno zakupiona? zakupiona jako nie używana? nie zniszczona? niedawno napisana przez autora?). Aby zapewnić rozłączność podziału. 7 dzieci byłyby liczone podwójnie.rozłączny? Nie. zapewniając wyczerpujący charakter podziału. lecz bez wskazania w sposób ściśle określony zasady tworzenia członów podziału. Jakie błędy w przeprowadzaniu podziału logicznego spotykamy najczęściej w praktyce prawniczej? Często żąda się np. Jeśli np. w każdym z tych znaczeń nazwy: „nowa książka” i „stara książka” są jaskrawo nieostre. to. najczęściej noszony numer butów. rodziny z 7 i więcej dzieci. główny kierunek zainteresowań. rodziny z 3 do 5 dzieci. będzie wtedy wyczerpujący. Dlatego też z ostrożności. wypadałoby zaliczyć go do dwóch różnych członów podziału. w których wielkość graniczna powtarza się. rodziny z 5 do 7 dzieci. uczelnia otrzymuje zarządzenie: „Podać liczbę nowych i liczbę starych książek w bibliotece”. a więc np. Stąd wniosek: podział logiczny zakresu pewnej nazwy wedle zasady.

Prawnik w swej praktyce ma wielokrotnie do czynienia z klasyfikacjami. aby należycie posegregować akta w archiwum sądowym. spisu spraw . powyżej 15 ha. Przykład z aktami wskazał nam. na gospodarstwa od O do 5 ha. Taki wielostopniowy podział logiczny. iż zachodzi potrzeba dokonania dalszego podziału zakresów otrzymanych jako człony pierwszego podziału logicznego. nazywamy klasyfikacją. § 3. tj. 5 do 6. 3 do 4. 7 i więcej dzieci. podzielimy je według następującego schematu: Brak miejsca nie pozwala na pokazanie w całości tego podziału.. Bez tego niemożliwa byłaby praca. Gospodarstwa rolne należy dzielić np. Klasyfikacja Niejednokrotnie po dokonaniu podziału zakresu jakiejś nazwy okazuje się.więc tworzyć w tym przypadku człony podziału rozróżniając rodziny z 1 do 2. od 10. Tak np. zwłaszcza w dużym sądzie. przy czym pisma dotyczące spraw już wszczętych są dołączane do odpowiednich teczek. od 5. Każde pismo skierowane do sądu wpływa do biura podawczego. na jakiej półce i w jakiej przegródce szukać danych akt. podział logiczny z dalszym podziałem otrzymanych członów podziału. Tu następuje pierwszy podział: na sprawy rozsyłane do różnych wydziałów sądu.1 do 10 ha. a pisma zapoczątkowujące nową sprawę są dzielone przez wciągnięcie ich do jednego z repertoriów. jaki jest z tego pożytek: po posegregowaniu akt wiadomo.1 do 15 ha. W kancelarii każdego wydziału dokonuje się podziału pism wedle rodzaju spraw.

a co za tym idzie . Stwierdzamy wtedy. że to. które powodują skutki prawne. do czego się odnosi jakieś ogólniejsze pojęcie. gdy mamy do czynienia z nazwami abstrakcyjnymi. czyli wszelkie fakty. Typowym podziałem naturalnym nazywamy taki.jednorodzajowych. a niepodobne na ogół do przedmiotów z innych . Dalszy podział spraw z jednego repertorium może polegać na rozdziale spraw między sędziów danego wydziału.może być „sztuczny” albo „naturalny”. rozróżnienie nie jest tu ostre. co się przez te dwa określenia rozumie.por. Podziały logiczne i klasyfikacje można przeprowadzać również i wtedy. dzieli się z punktu widzenia nauki prawa cywilnego. w jakiej kolejności należałoby wymieniać człony podziału i jak uporządkować (uszeregować według kryterium stosunku porządkującego . niemniej rozróżnienie to jest potrzebne. VIII § 4) przedmioty zaliczone do jednego członu podziału. rozdz. wiadomo. że przeprowadzenie podziału logicznego niekoniecznie łączyć się musi z porządkowaniem: nie zawsze np. to jest jakąkolwiek zmianę w istniejącej sytuacji prawnej.również klasyfikacja. przy którym w każdym członie podziału grupują się przedmioty pod wieloma ważnymi dla nas względami podobne. Np. Podział logiczny .jak mówimy . może być takiego albo takiego rodzaju. fakty prawne. Niełatwo ustalić. jak następuje: Na zakończenie dodać należy.

Podziałem naturalnym w pewnym stopniu będzie podział ludzi wedle zawodu (bo z zawodem łączą się zwykle inne jeszcze cechy). w których mieszkają. co ów przedmiot . W tym drugim przypadku rozważamy. podziałem raczej sztucznym będzie podział mieszkańców Poznania wedle dzielnic. że w każdej z wydzielonych klas znajdą się sprawy na ogół podobne co do problematyki prawnej. należącymi do tego typu przedmiotów. czy jakiś podział jest podziałem naturalnym. tła społecznego itd. Akta spraw cywilnych procesowych można podzielić na sprawy eksmisyjne. A przecież tego rodzaju podział będzie podziałem całkowicie sztucznym. bo w małym tylko stopniu wiążą się z tym jakieś inne cechy. Będzie to podział naturalny w tym znaczeniu. Wyróżnianie typów a podział logiczny Od podziału logicznego należy odróżniać wyróżnianie typów przedmiotów. nazywamy przedmiotami typowymi. Natomiast typowym podziałem sztucznym jest taki. a pod wieloma innymi niepodobne do siebie. z którym je porównujemy. Podział sztuczny jest przydatniejszy. czy sztucznym. § 4. W pewnych przypadkach byłoby rzeczą bardzo sporną. jeśli idzie o segregowanie przedmiotów. które w odpowiednio małym stopniu różnią się od przedmiotu. w jakim stopniu przedmioty z pewnego zbioru mają cechy zbliżone do przedmiotu o interesujących nas cechach (np. alimentacyjne. jeśli idzie o to. Ale również praktyczny może się okazać podział spraw na wpisane do repertorium pod numerem parzystym i wpisane pod numerem nieparzystym. do przedmiotu wzorcowego). by równo rozdzielić pracę między dwóch sędziów.gdy chodzi o opis naukowy.członów podziału. przy którym do jednego członu podziału trafiają przedmioty podobne pod jakimś jednym tylko względem. podział naturalny . odszkodowawcze i inne. Przedmioty.

5. Zupełnie inną czynnością myślową jest partycja. liście i kwiat”. 3. regulujące i konstrukcyjne? Na definicje równościowe i definicje przez postulaty? 6. Podaj 3 przykłady podziału dychotomicznego. a otrzymane człony podziału poddaj dalszemu takiemu podziałowi. 4. w jakim stopniu różnią się one od przedmiotu wzorcowego lub wyobrażanego sobie przez nas przedmiotu o pewnych określonych cechach. siodełka. Przedmioty.dany. w zależności od tego. Można zresztą poprzestać na wydzieleniu jednego tylko typu z ogółu przedmiotów danego rodzaju. czyli wyróżnianie części składowych pewnego przedmiotu. Czy wyróżniając wśród ogółu liczb liczby dodatnie i liczby ujemne dokonujesz podziału dychotomicznego. Czy to podział logiczny: „Rower składa się z kół. zakresu nazwy „pracownik”. Można przy tym mówić o przedmiotach mniej i bardziej typowych. np. według cech kontradyktorycznych. a mogą być w ogóle nietypowe. nie należą do tego typu przedmiotów: mogą one należeć do innego typu. kierownicy i wyposażenia uzupełniającego”? 2. Stąd przy wyróżnianiu typów nie wiąże nas wymaganie rozłączności i wyczerpującego charakteru tej operacji myślowego dzielenia. które wyraźnie różnią się pod względem interesujących nas cech od owego przedmiotu. zupełnie odmienne od innych. Jaka jest zasada podziału definicji na definicje sprawozdawcze. ramy. według cech kontradyktorycznych? Uzasadnij odpowiedź. Pewne przedmioty mogą znajdować się na pograniczu dwóch zbliżonych typów i można by je zaliczać do obu tych typów. Dokonaj podziału dychotomicznego. łodygę. Co masz do zarzucenia następującemu podziałowi: . Zadania 1. według cech kontradyktorycznych. zakresu nazwy „budynek”.: „roślina dzieli się na korzeń.

by podział był wyraźnie sztuczny. 8. by wydzielić grupy pracowników w taki sposób. by był naturalny. Czy wyróżniając budowle romańskie. Dokonaj wielostopniowego podziału (klasyfikacji) zakresu nazwy „pracownik fabryki N” wedle takich zasad.) 10. twoim zdaniem. gotyckie. 9. Dokonaj podziału zakresu nazwy „książka z twojej biblioteki” najpierw tak. a jakie nie miałyby życiowego sensu? (Sporządzanie statystyk nie jest samo przez się praktycznym celem podziału. jak wiadomo. Jakie zasady podziału zakresu nazwy „student” dałyby podziały przydatne praktycznie. kolejność wydawania im odzieży ochronnej. dokonujemy podziału logicznego? . może być przystosowane przez producenta do różnych celów. które. a potem tak. przestępstwa popełnione w związku z ustrojem rolnym. aby można było ustalić słuszną. przestępstwa popełnione w związku z bezrobociem i przestępstwa związane z problemem mieszkaniowym w mieście”? 7. 11. Dokonaj wieloczłonowego podziału zakresu nazwy „samochód” wedle kryterium: „budowa nadwozia (karoserii)”. renesansowe. klasycystyczne itd. barokowe.„Przestępstwa dzielą się na przestępstwa popełnione w dziedzinie przemysłu.

które są prawdziwe albo fałszywe. np.: „Zamknij drzwi. w takiej a takiej chwili grzmi w naszej okolicy”).: „Jan Kowalski urodził się 5 VII 1937 roku w Warszawie”. iż zdaniami w sensie logicznym są takie i tylko takie wyrażenia. Zdanie w sensie logicznym ma stwierdzać. Zatem nie będzie zdaniem w sensie logicznym wyrażenie: „Czy Piotr lubi logikę?”. „Grzmi” (jeśli domyślamy się: „teraz. Stwierdzenie takie bywa zgodne albo niezgodne z rzeczywistością. czy lubi logikę” . Jest ono zazwyczaj wypowiedzią złożoną z kilku słów.Rozdział VI ZDANIE § 1. niż się tego uczyliśmy w gramatyce. Podobnie nie jest zdaniem w sensie logicznym wyrażenie nazywane w gramatyce zdaniem rozkazującym. Zdanie w sensie logicznym jest to wyrażenie jednoznacznie stwierdzające.bo tu coś stwierdzam. zapytałem Piotra. ale nie jest to zdanie w sensie logicznym. wobec czego zdanie w sensie logicznym jest wyrażeniem prawdziwym albo jest wyrażeniem fałszywym. iż tak a tak jest albo że tak a tak nie jest1. . Zdaniem w sensie logicznym będzie natomiast tzw. póki nie zrozumiemy należycie. Pojęcie zdania w sensie logicznym wymaga dokładnej analizy. że tak a tak jest albo też nie jest. że ja go o to wtedy zapytałem. na gruncie reguł danego języka. Stąd niekiedy podaje się określenie. Nie możemy prowadzić dalszych rozważań z zakresu logiki. pytanie zależne: „W grudniu 1993 r. czasem jednak rolę zdania może spełniać nawet pojedynczy wyraz. Pojęcie zdania w sensie logicznym W logice słowo „zdanie” używane jest w innym znaczeniu. czym jest zdanie w sensie logicznym. jest to zdanie w sensie gramatycznym (mianowicie zdanie pytajne). bo to wyrażenie niczego nie stwierdza. np. np. mianowicie.

”. by zamknął drzwi” . „W Polsce w 1993 r. obowiązują przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 25 II 1964 r. czy też nie jest lub nie było (było = jest w przeszłym układzie świata. Zdaniem w sensie logicznym będzie natomiast wyrażenie: „Przed kwadransem prosiłem Piotra. 1 .: „Piotr Wiśniewski z Bielewa zapłacił podatek gruntowy za rok 1993”. W mowie potocznej jednoznaczność taką osiąga się na ogół tylko w przybliżeniu.bo tu stwierdza się.Piotrze!”. Spośród zdań w sensie gramatycznym zdaniami w sensie logicznym mogą być tylko zdania oznajmujące.bo wszystkie te wyrażenia stwierdzają. np. „W Wielkopolsce w XIX wieku nie powstały wielkie okręgi przemysłowe” . że tak a tak jest lub było. że tak a tak jest. nie głosi ono bowiem. będzie = jest w przyszłym układzie świata). że zwróciłem się do Piotra z określoną prośbą.

to nie może być ona traktowana jako jedno zdanie w sensie logicznym. że zdanie w sensie logicznym to wyrażenie stwierdzające. co znaczy „wielkoduszność” i co znaczy „wielka cnota”) będzie miała dziesiątki znaczeń. Wymaga więc wyjaśnienia. iż rzecz czy osoba R w okresie od momentu T do momentu T1 nieprzerwanie wykazywała własność W (np. czy też . Zdanie w sensie logicznym ma jednoznacznie stwierdzać coś określonego. bardzo różnie bowiem można rozumieć obie użyte tu nazwy abstrakcyjne. to musimy osobno mówić o zdaniu w sensie logicznym. a w innym momencie T1 tej własności nie wykazywała (albo odwrotnie). To zaś.wyrażenie prawdziwe albo fałszywe. Zdarzenie to fakt.Poznawanie przez nas świata polega na rejestrowaniu w naszej świadomości faktów. to jest rejestrujemy zdarzenia albo stany rzeczy. że tak a tak jest albo nie jest. Stwierdzamy fakty. musi być wyrażeniem przynajmniej praktycznie biorąc jednoznacznym albo wypowiedzią.że jest fałszywe w . Jeśli więc pewien napis o cechach zdania oznajmującego (według gramatycznego podziału zdań!) można rozumieć np. Wartość logiczna zdania Powiedzieliśmy. na stwierdzaniu. że tak a tak jest albo nie jest. co mamy traktować jako zdanie w sensie logicznym. gdyż wypowiedź ta (póki nie sprecyzujemy. pozostawała w pewnym stosunku do innych rzeczy.). że jakieś wyrażenie jest prawdziwe. które odpowiada temu napisowi branemu w pierwszym znaczeniu. dwojako. Stan rzeczy to fakt. iż rzecz czy osoba R w momencie T wykazywała własność W. wypowiedź: „Wielkoduszność jest to wielka cnota”. § 2. ale którą my bierzemy w jakimś jednym znaczeniu. istniała. która wprawdzie może być różnie rozumiana. Jeśli weźmiemy np. a wobec tego . i o innym zdaniu w sensie logicznym odpowiadającym temu napisowi w drugim jego znaczeniu. co to znaczy. stale poruszała się ruchem jednostajnym itd.

Poszczególne fragmenty świata mogą nawet przez dłuższy czas nie ulegać dostrzegalnym i ważnym dla nas zmianom.. s. . cyt. 215. Zdanie prawdziwe jest to zdanie. że w tym momencie jest on w toku takich a takich zmian) i rzeczywiście tak w tej chwili ów „kawałek świata” jest urządzony. Jeżeli opisując pewien „kawałek świata” powiadamy. że w pewnym momencie jest on tak a tak urządzony (np. zdanie. które opisuje rzeczywistość taką. 2 Szerzej: Mała encyklopedia logiki.klasycznym rozumieniu tych słów 2. jest jednak w każdym momencie tak a tak urządzony. jest prawdziwe. które wypowiadamy. wyd. to nasz opis jest prawdziwy. jaka ona jest. Chociaż świat zmienia się z sekundy na sekundę.

co owo zdanie głosi. to znaczy. wtedy gdy w rzeczywistości tak właśnie nie jest. Prawdziwość zdania albo jego fałszywość nazywamy wartościami . które głosi. iż w Poznaniu nie ma (w 1993 r. bo tak nie jest w rzeczywistości. bo w Poznaniu są autobusy miejskie. w Polsce pod koniec zimy były silne i długotrwałe mrozy” . odbiega od rzeczywistości w stopniu dla nas nieistotnym. że targi odbywają się w Poznaniu bez przerwy. Prawdziwe jest zdanie: „W 1956 r. które opisuje rzeczywistość niezgodnie z tym. Prawdziwe jest zdanie: „W 1955 r. Fałszywe jest zdanie. W praktyce w tym ostatnim przypadku. stwierdzając. Fałszywe jest zdanie. iż kodeks rodzinny nakłada na każdego dorosłego obywatela obowiązek ożenku. że to. lecz że odbywają się w tym mieście co pewien czas. fałszywe byłoby zdanie: „Piotr ma dwadzieścia jeden tysięcy pięćset szesnaście włosów na głowie”. że tak a tak nie jest.bo to zdanie wiernie opisuje rzeczywistość.bo to odpowiada rzeczywistości. jak się ona ma. w którym odbywają się targi międzynarodowe” . Natomiast zdanie fałszywe jest to zdanie. albo też głosi. mając zdanie „o włos” fałszywe. Prawdziwe czy fałszywe może być tylko jakieś zdanie. A więc zdanie fałszywe głosi. w Poznaniu nie było stacji telewizyjnej” . gdyby Piotr miał w rzeczywistości dwadzieścia jeden tysięcy pięćset piętnaście włosów na głowie w tym momencie.) autobusów miejskich. że prawdziwe jest zdanie.przy czym nie chodzi nam w tym zdaniu o to. że nie było wtedy takiej stacji. że jest ono „w przybliżeniu prawdziwe”. powiedzielibyśmy. które wiernie „odbija” rzeczywistość. Często spotykanym nonsensem jest wypowiedź: „ta rzecz jest prawdziwa” (chyba że ktoś chce odróżnić „prawdziwą kawę” od namiastki kawy). gdy tymczasem właśnie zachodzi to. jeśli mamy na myśli okres kilkudziesięciu lat poprzedzających rok 1993): „Poznań jest miastem.Obrazowo można by powiedzieć. czemu dane zdanie przeczy. Prawdziwe jest też zdanie (przynajmniej. że tak a tak jest. Biorąc ściśle.

że można rozszczepić atom. a dla Piotra fałszywe”. kto uważa. Prawdziwe jest zdanie. czy dane zdanie opisuje świat zgodnie z rzeczywistym stanem. który trzymam w ręku. że Słońce krąży dookoła Ziemi. to znaczy nie zależy od poglądów tej czy innej osoby. § 3. czy ktoś dane zdanie uważa za prawdziwe. co ktoś o ich wartości logicznej sądzi? W takiej wypowiedzi chodzi nie o wartość logiczną zdań. czy fałszywe. Fałszywe było i jest zdanie. mogę położyć na biurku bądź na półce z książkami. to już żadną siłą nie mogę zmienić tego. Wypowiedź „To zdanie jest dla Jana prawdziwe.że opis zawarty w tym zdaniu nie odpowiada rzeczywistości”. Słyszy się często w potocznej rozmowie takie powiedzenia: „To zdanie jest dla Jana prawdziwe.logicznymi zdania. Nikt też nie może zmienić wedle swego widzimisię wartości logicznej jakiegokolwiek zdania. Jeśli . Ale jeśli w tym a tym momencie położę ten ołówek na biurku. jest istotnie genialnym człowiekiem). stąd powiada się. a Piotr . że pewne zdanie zawiera wierny opis jakiegoś fragmentu świata. że nasza logika jest logiką dwuwartościową. a to całkiem co innego (np. czy też w sposób z tym stanem niezgodny. a dla Piotra fałszywe” należy rozumieć w ten sposób: „Jan uważa. choć dawniej uważano to za fałsz. że w pewnym stopniu możemy przekształcać świat: np. Od tego. To prawda. Jakież znaczenie ma zwrot „zdanie prawdziwe dla kogoś”. że zdanie „Ten ołówek w tym właśnie momencie leży na biurku” jest prawdziwe. nie każdy. ołówek. nie zmienia się wartość logiczna zdania. że jest genialnym człowiekiem. lecz o czyjeś poglądy na wartość logiczną pewnych zdań. Rozróżniamy w praktyce codziennego myślenia dwie wartości logiczne zdania. że to prawda. że zdania są prawdziwe niezależnie od tego. skoro wiadomo. choć dawniej wszyscy myśleli. Obiektywny charakter prawdziwości i fałszywości zdań Wartość logiczna zdania jest czymś obiektywnym. bo wartość logiczna zależy tylko od tego. a zdanie „Ten ołówek w tym właśnie momencie leży na półce” jest fałszywe.

nazywamy zdaniem analitycznym.kwadrat” w języku polskim. Jeśli wygłaszam zdanie „Każda manufaktura opiera się na technice rękodzielniczej”. iż manufaktura jest to przedsiębiorstwo przemysłowe okresu wczesnokapitalistycznego oparte na podziale pracy i technice rękodzielniczej . któremu nie można zaprzeczyć bez naruszenia reguł określających znaczenie użytych w nim słów w danym języku. iż któryś z nich ma rację. Wszelkie inne zdania. ten nie będzie wątpić o fałszywości zdania „Sześcian jest linią”. kto by temu przeczył. nazywamy zdaniem wewnętrznie kontradyktorycznymna gruncie danego języka. Zdanie. którego fałszywość jest przesądzona ze względu na samo znaczenie użytych w nim słów. którego prawdziwość jest przesądzona ze względu na samo znaczenie użytych w nim słów.prawdziwość wygłoszonego zdania jest niewątpliwa. W istocie to zdanie nie stwierdza niczego nowego. że kwadrat ma cztery boki. Ani też nikt znający znaczenie słów „minuta” i .sekunda” nie będzie wątpił o prawdziwości zdania: „Minuta składa się z 60 sekund”. zdanie. a któryś się myli. czy to. wykazywałby tylko. to według definicji nie jest ono manufakturą. O wartości logicznej niektórych zdań przesądza sam sens użytych w nich słów. nie będzie przeczył. wystarczy odwołać się do reguł wyznaczających znaczenie użytych w nich słów w danym języku. Dla zdań syntetycznych trzeba szukać sprawdzianów. Nikt np. kto zna znaczenie słowa „sześcian” w języku polskim.rzeczywiście chodzi im obu o to samo zdanie (bo może każdy z nich nadaje inne znaczenie użytym w danej wypowiedzi słowom). to rzecz prosta. bo przecież definiuje się sekundę jako 1/60 część minuty. By określić wartość logiczną zdań analitycznych i zdań wewnętrznie kontradyktorycznych. Zdanie. których wartości logicznej nie możemy poznać w ten sposób... co one . Z drugiej strony. Jeśli bowiem przedsiębiorstwo nie opiera się na technice rękodzielniczej. jakie znaczenie ma słowo . bo ktoś. że nie wie. nazywamy zdaniami syntetycznymi. to jeśli przyjąć definicję.

czy są one prawdziwe. to nie umiemy rozstrzygnąć.nie mamy odpowiednich przekazów co do danego faktu. jest prawdziwe (odpowiada rzeczywistości). czyją. by ustalić. Niemniej któreś z tych trzech zdań. jak stwierdzało owo zdanie (por. zwłaszcza poprzez zgodne doświadczenie wielu ludzi. choć nie wiadomo które.w odniesieniu do zdarzeń przeszłych . XIII § 1). Jeżeli trzech osobników: A. gdy nie mamy określonego poglądu na to. Dlatego też np. trzeba odrzucić.głoszą. W przypadku tych zdań odwołujemy się w sposób bezpośredni lub pośredni do rozstrzygnięć poprzez doświadczenie. Praktyczna nierozstrzygalność pewnych zdań może być związana z tym. że w danej chwili nie mamy odpowiednich warunków do obserwacji lub odpowiednich przyrządów pomocniczych. Zdania w sensie logicznym mają określoną wartość logiczną również i wtedy. jakiegoś probierza prawdziwość i. Wypowiedzi niezupełne . „B zranił”. lub . B i C strzelało jednocześnie do osoby. że wykrywamy. „C zranił”. Postęp wiedzy ludzkiej polega między innymi na tym. Natomiast zdania analitycznego obalić nie można. iż dostrzegamy nasze dotychczasowe omyłki. byłyby nieopłacalne bądź niedopuszczalne ze względów humanitarnych. uznać za fałszywe. przepisy prawne przewidują możliwość wznowienia w pewnych przypadkach postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem. iż zdanie. jeśli wykryto jakieś nowe dane. która została zraniona jedną kulą. § 4. jaka jest wartość logiczna zdań „A zranił”. że nie jest na świecie tak. czy fałszywe. odpowiada rzeczywistości. To kryterium nie jest wcale proste i może czasem okazać się zawodne. które należałoby przeprowadzić. które w świetle dawniejszych doświadczeń uważaliśmy za prawdziwe. które mogłyby mieć wpływ na dokonane w wyroku ustalenia. chyba żebyśmy zmienili reguły znaczeniowe danego języka. lub też badania. a dwa pozostałe są fałszywe. bo oto okazało się w świetle innych doświadczeń. rozdz. i nie mamy żadnych danych.

że „wszelki deszcz zawsze i wszędzie jest pożyteczny ze względu na wszelkie sprawy każdej żywej istoty”. czy rzeczywiście nie ma takich zdań. § 5). co nazywamy zdaniem w sensie logicznym. to musi być pożyteczny dla kogoś ze względu na jakieś jego sprawy. bo dla rolnika w czasie suszy deszcz jest pożyteczny. W mowie potocznej miejsce tych uzupełnień nie jest wyraźnie zaznaczone (jak w funkcji zdaniowej por. deszcz nie jest pożyteczny.Mogą powstawać wątpliwości. o ile słuchacz zdaje sobie sprawę z pewnych domyślnych uzupełnień wypowiedzi. że to zdanie jest prawdziwe. ale nikomu chyba nie przychodzi do głowy nadać takie znaczenie wypowiedzi „Deszcz jest pożyteczny”. a jeśli deszcz ma być pożyteczny. które wprawdzie na gruncie danego języka nie jest zdaniem w sensie logicznym. np. Ktoś. lecz wypowiedzią niezupełną. nie rozumiał widać. wyrażenie „Deszcz jest pożyteczny”. Wypowiedzią zdaniową niezupełną nazywamy takie wyrażenie. i to zdaniem oznajmującym. Gdyby to wyrażenie rozumieć tak. i fałszywe zarazem. który tam byłby pożyteczny dla rolników ze względu na oziminy (choć szkodliwy ze względu na wykopki ziemniaków). i zarazem fałszywe. albo że zimny deszcz jest pożyteczny dla sprzedawców lodów. czy każde zdanie w sensie logicznym ma określoną wartość logiczną. które ma opalać się na słońcu. gdyż ich obroty się wówczas zwiększają (przy takim uzupełnieniu powstałaby wypowiedź fałszywa. Wyrażenie „Deszcz jest pożyteczny” jest wprawdzie w gramatycznym sensie zdaniem. że chodzi tu o łagodny deszcz w nocy z 2 X na 3 X 1993 r. wówczas bezspornie byłoby to zdanie fałszywe. gdy domyślamy się. pominiętych przez mówiącego. Wypowiedź ta nie jest zdaniem w sensie logicznym. a gdy jakaś wypowiedź ma określoną wartość logiczną. Weźmy np. bo dla dziecka. kto tak powiedział. które byłyby i prawdziwe. w okolicy Wrześni. wtedy. Wypowiedź „Deszcz jest pożyteczny” spełnia rolę zdania w sensie logicznym np. lecz o tyle spełnia rolę zdania w sensie logicznym. ale czy ono coś stwierdza? Nie mówi ono. to jest zdaniem w sensie . Powie ktoś. dla kogo deszcz jest pożyteczny.

„Dałem 300 tyś. że nasi rozmówcy domyślają się właściwego uzupełnienia wypowiedzi. W mowie potocznej zwykle poprzestajemy na wypowiedziach niezupełnych. jedne mogą być zdaniami prawdziwymi. Zależnie od tego. słowa spełniać mogą rolę zdania w sensie logicznym. byłoby przesadną pedanterią wypowiadać się stale za pomocą w pełni sformułowanych zdań w sensie logicznym. jak tę wypowiedź odnosić: względem ściany szafa się nie porusza. Dodajmy też.logicznym). że się nam to udało. Nawet przy największej staranności rzadko kiedy możemy sformułować nasze myśli w sposób całkowicie jednoznaczny. jak widzieliśmy.w jakim układzie odniesienia. „To prawda albo to fałsz odpowiada absolwent medycyny . „To prawda.oto jak nieraz przebiega potoczna rozmowa. jak w naszym przykładzie. jaki jest nam potrzebny ze względu na stopień ścisłości konieczny . zakładając.zależnie od tego.” .zależnie od tego. „Ładny”. a inne fałszywymi. ale śmierć biologiczna nastąpiła 25 III 1993 r. fizyk teoretyk zapytałby . Im lepiej poznajemy świat i im lepiej umiemy analizować sens naszych wypowiedzi. jak domyślnie uzupełniamy wypowiedź niezupełną. że .nie w pełni byłoby to możliwe. choć może się nam często wydawać. jak to odnosić: śmierć kliniczna nastąpiła 24 III 1993. „To prawda albo to fałsz . że jakieś dwa zjawiska nastąpiły równocześnie.”. „To prawda. że szafa się nie porusza” . „Kupiłem”.mówi dziecko.odpowiada maturzysta . Gdy chodzi o sprawy błahe i gdy nie ma obawy nieporozumienia. tym więcej powstaje wątpliwości co do tego. z których. A gdy medyk twierdziłby.mówi maturzysta. starając się ją osiągnąć choćby w takim stopniu. W każdym razie należy na ogół zmierzać w naszych wypowiedziach do jak największej jednoznaczności. powstają z niej całkiem różne zdania w sensie logicznym. złotych”. „To drogo” . że Iksiński zmarł w Poznaniu 24 III 1993 r.ściśle biorąc . a względem Księżyca stale się porusza”. dzięki którym nawet tak skąpe. czy pewną wypowiedź możemy rozumieć w jeden tylko sposób i w jaki mianowicie.

§ 5. jeśli nadamy jej postać funkcji zdaniowej3. A jeśli kończący studia prawnicze spostrzeże. zdanie „Auta jeżdżą lewą stroną szosy” jest obecnie prawdziwe w Anglii i było dawniej prawdziwe w południowej Polsce pod zaborem austriackim. czyli relatywizm. że uzależnione od środków dochodzenia do prawdy. będzie to wyraźnym dowodem. S. że w danym przypadku odpowiednia konkretyzacja tych wypowiedzi jest domyślna. że studia rozwinęły jego umysłowość. zakładając. które pisał na pierwszym roku. P itd). głoszący „względność” prawdy. która głosi. Taki pogląd. lecz względnym.w naukach społecznych. opiera się na błędnym traktowaniu pewnego napisu stanowiącego wypowiedź niezupełną dopełnianą coraz to innymi uzupełnieniami jako jednego i tego samego zdania. W logice nazywa się funkcją zdaniową (formułą zdaniową) takie wyrażenie opisowe. Występowanie wypowiedzi niezupełnych staje się podstawą głoszonego przez niektórych twierdzenia. że prawdziwość zdań nie jest czymś bezwzględnym. że to. jest w tym sensie względne. również określaną mianem relatywizmu. Dla uniknięcia rozwlekłości przykładów niejednokrotnie jednak będziemy podawać wypowiedzi niezupełne jako przykłady zdań w sensie logicznym. a teraz zmieniło wartość logiczną i stało się fałszywe. jakimi rozporządza nasza epoka. Funkcje zdaniowe Charakter językowy zdaniowej wypowiedzi niezupełnej uwidoczni się szczególnie wyraźnie. wiele jest wypowiedzi wieloznacznych lub wypowiedzi niezupełnych bez określonej domyślnej konkretyzacji. . M. z. że np. że w pracach. że zdania są prawdziwe albo fałszywe „zależnie od okoliczności”. co my uważamy za prawdę. które zawiera zmienne (x. y. Takiego relatywizmu w pojmowaniu prawdy nie można jednak utożsamiać z zupełnie inną koncepcją. W dalszych naszych rozważaniach zdania w sensie logicznym nazywać będziemy po prostu zdaniami.

że przy wszelkich odpowiednio dokonywanych podstawieniach powstawać z nich będą tylko zdania prawdziwe. Niektóre jednak funkcje zdaniowe mają tę szczególną właściwość. otrzymalibyśmy w tym przypadku wypowiedź nieskładną. lecz funkcja zdaniowa ze zmiennymi zdaniowymi. to Piotr”. W licealnych podręcznikach algebry używa się na określenie funkcji zdaniowej wyrażenia „forma zdaniowa” . np. Na miejsce zmiennych p oraz q należy bowiem w tym przypadku podstawiać nie jakieś nazwy. np. Podobnie jest funkcją zdaniową wyrażenie „Jeżeli p. Inne natomiast funkcje zdaniowe zawsze po podstawieniu zmieniają się w zdanie fałszywe.z tym. 9. Podstawiając na miejsce zmiennych nazwy.). lecz zdania.: „Jest tak. o godz.nie może bowiem być tak. wyrażenie „Każde S jest P”.00 dnia 4 VII 1993 r. aby otrzymać składne zdanie. to q” . otrzymywać będziemy z danej funkcji zdania prawdziwe albo fałszywe. to x jest przedmiotem kolorowym” . np. jakich dokonamy konkretnych podstawień na miejsce zmiennych. „Każdy notariusz jest prawnikiem”. np. że nie jest to funkcja zdaniowa ze zmiennymi nazwowymi. „Jeśli Jan śpi. np. by jakiś przedmiot był żółty i niekolorowy. „Jeśli Jan. jak w poprzednim przypadku. i zarazem nie jest tak. iż chodzi np. „Jeżeli x jest przedmiotem żółtym. że p” . Funkcją zdaniową jest np.dla odróżnienia od „funkcji” jako szczególnego rodzaju relacji zachodzącej między elementami dwóch zbiorów. ze względu na sam sens tych słów w języku polskim. to Piotr czuwa” (domyślając się przy tym. gdyż jeśli dokonamy odpowiednich podstawień za zmienne S oraz P (w tym przypadku podstawiając jakieś nazwy generalne). to z wyrażenia tego powstanie zdanie: prawdziwe. Funkcja zdaniowa sama przez się nie ma określonej wartości logicznej: zazwyczaj w zależności od tego. np. „Każdy student jest piłkarzem”.Wyrażenie takie po dokonaniu odpowiednich podstawień na miejsce zmiennych staje się zdaniem w sensie logicznym. że p.jakiekolwiek bowiem zdanie 3 . albo fałszywe.

i zarazem nie jest tak. to w każdym przypadku otrzymamy z tej funkcji zdanie fałszywe. jest żółte. że Jan teraz śpi. Nie jest prawdą. 2) przez . W takim przypadku można byłoby orzec tylko. natomiast nie jest prawdą. np. używa się w logice znaku zwanego kwantyfikatorem szczegółowym w odniesieniu do danej zmiennej czy zmiennych. że pewien przedmiot jest kolorowy. że Σx: x jest kolorowe i x jest żółte. że dla wszelkich podstawień nazw na miejsce zmiennej x w tej funkcji powstawać będą jedynie zdania prawdziwe.wpiszemy na miejsce zmiennej p. „Jest tak. co kolorowe. a nie jest żółty. Kwantyfikator szczegółowy odnoszony do zmiennej x zapisuje się w postaci Σx albo \/ x. że Jan teraz śpi. Kwantyfikator ogólny odnoszony do zmiennej x zapisuje się w postaci Π x albo /\x. Dla oznaczenia tej właściwości pewnej funkcji zdaniowej ze zmiennymi nazwowymi używa się w logice znaku zwanego kwantyfikatorem ogólnym. odnoszonym do zmiennej czy zmiennych występujących w danej funkcji. że dana funkcja zdaniowa przy niektórych przynajmniej podstawieniach nazw na miejsce danej zmiennej zmienia się w zdanie prawdziwe. że jeśli x jest kolorowe. że dla niektórych x jest tak. to x jest kolorowe. to x jest żółte. ale prawdą jest. Natomiast prawdą jest. ani fałszywa. ∃ x. że wszystko. to x jest żółte. Zatem.(x). Prawdą jest więc. to x jest kolorowe” nie jest ani prawdziwa. Dla oznaczenia. że: Πx: Jeśli x jest żółte. powstawać z niej mogą zdania prawdziwe czy też zdania fałszywe. że: Πx: Jeśli x jest kolorowe. Sama przez się funkcja zdaniowa „Jeśli x jest żółte. i to w dwojaki sposób: 1) przez konkretyzację. bo może być przecież tak. choć sama funkcja zdaniowa nie jest wypowiedzią o określonej wartości logicznej. to znaczy podstawienie odpowiednich wyrażeń na miejsce wszystkich występujących w danej funkcji zmiennych.

wyznaczonej przez zapis pod znakiem kwantyfikatora. XIV § 3). zakładając. iż przez użycie zmiennych wyraźnie wskazuje się. Kwantyfikatory używane są w logice w odniesieniu do zmiennych nazwowych. Nie wystarczy więc w tym przypadku. na miejsce których wpisywane być mają nazwy przedmiotów z określonej klasy. która przy wszelkich wartościach zdań podstawianych za zmienne staje się zdaniem prawdziwym (patrz rozdz. w odniesieniu do wszystkich występujących w danej funkcji zmiennych nazwowych 4. „Grzmi”). iż chodzi o wszelkie x czy przynajmniej niektóre x z klasy A. z jakiej klasy brane być mają elementy oznaczane daną zmienną. Dla uproszczenia pomijać będziemy zapis. że kwantyfikatorem zwiążemy tylko część zmiennych: nie jest np. Jako zdanie traktuje się też niekiedy taką funkcję logiczną ze zmiennymi zdaniowymi. Funkcja zdaniowa tym różni się od równoznacznej zdaniowej wypowiedzi niezupełnej formułowanej w mowie potocznej (np.kwantyfikację. Pojęcie funkcji zdaniowej jest jednak przede wszystkim dlatego przydatne w logice. nie związaną przez kwantyfikator. to znaczy przez poprzedzenie tej funkcji kwantyfikatorem ogólnym czy szczegółowym. iż pozwala łatwo uwidocznić strukturę zdania. planem budowy zdań powstających z niej przez odpowiednie podstawienia lub 4 .w którym zmienna z pozostała zmienną wolną. zdaniem wyrażenie: „Σx. y: x kocha y w chwili z” . że dane wyrażenie w tym właśnie czy innym miejscu wymaga odpowiedniej konkretyzacji („W chwili x w okolicy y grzmi”). wskazujący np. Każda funkcja zdaniowa jest bowiem mniej czy bardziej ogólnym schematem. że dokonywać się będzie „odpowiednich” podstawień na miejsce zmiennych. Ze względu na ograniczone ramy wykładu logiki dla prawników nie będziemy szerzej omawiać reguł posługiwania się kwantyfikatorami i związanych z tym twierdzeń (patrz Aneks).

„Ptak głośno śpiewa” itp. czy też nie. Zdanie „Ten szary filcowy kapelusz pochodzi z Bułgarii” nie zawiera wprawdzie funktora zdaniotwórczego od argumentów zdaniowych.wypowiedź niezupełna traktowana jako zdanie). i to jest kapeluszem. „Jan dotychczas nie spełnił wyznaczonego mu zadania. Rolę funktora . co ono głosi. którego żadna część nie jest odrębnym zdaniem. że należałoby traktować je jako szereg odrębnych zdań. Struktura zdania Najbardziej ogólne funkcje zdaniowe charakteryzują strukturę. Np. Jeśli którekolwiek z tych zdań składowych jest fałszywe. to mylimy się twierdząc: „Ten szary filcowy kapelusz pochodzi z Bułgarii”. w obrębie którego występuje część będąca odrębnym zdaniem (w praktyce mowy potocznej .w tradycyjnej terminologii zdaniem kategorycznym. z których każde głosi. W najprostszym więc przypadku zdanie złożone składa się z funktora zdaniotwórczego uzupełnionego przez jeden czy dwa argumenty zdaniowe. czyli . czy zawierają one funktor zdaniotwórczy od argumentu bądź argumentów zdaniowych. i to pochodzi z Bułgarii”. w związku z czym nie występują w nim funktory zdaniotwórcze od argumentów zdaniowych. ale nie doszło jeszcze do katastrofy”. okazuje się jednak często w odniesieniu do konkretnych zdań mowy potocznej kryterium budzącym wątpliwości. Ze względu na strukturę należy przede wszystkim odróżniać zdania proste i zdania złożone. Natomiast zdanie. „Jan jest studentem”. okazuje się.: „Zaiste. Wyróżnianie zdań prostych i złożonych. w zależności od tego. że pewien przedmiot jest taki czy inny. Zdaniem złożonym nazywa się zdanie. nazywa się zdaniem prostym. np.przez kwantyfikację. budowę wewnętrzną zdania z punktu widzenia zainteresowań logiki. Jan dotychczas nie spełnił wyznaczonego mu zadania”. to jednak przy uważniejszej analizie tego. „Notariusz jest prawnikiem”. § 6. Choć formalnie biorąc jest to zdanie proste. ale jest równoznaczne ze zdaniem złożonym: „To jest szare i to jest filcowe.

„Piotr ma własność bycia studentem”). przecinek czy też zawieszenie głosu. W pierwszym z tych przypadków zdanie składa się z podmiotu. które mają budowę podmiotowo-orzeczeniową. itd. takie ujednolicenie struktury wszelkich zdań prostych (kategorycznych) prowadzi do formułowania ich w postaci wypowiedzi. np. które nie zawsze występuje jako funktor zdaniotwórczy od dwóch argumentów nazwowych. skrótowo „ƒ(a)” (budowa podmiotowo-orzeczeniowa zdania). nawet te. W dawniejszych dziełach logicznych spotkać się można z tendencją do tego. Ograniczymy się więc do przykładów możliwie prostych i bezspornych. sprowadzać do schematu podmiotowo-orzecznikowego „a jest b”. który śpi”. funktora zdaniotwórczego „jest” od argumentów nazwowych oraz orzecznika orzeczenia imiennego. „Jest gaz lżejszy . uczestnicy zebrania nudzili się”. co znów daje dziwaczne redakcyjnie ujęcia zdań podmiotowo-orzecznikowych („Piotr jest studentem” . W drugim . Zdania proste mogą być ujmowane bądź w schemat funkcji „a jest b” (budowa podmiotowo-orzecznikowa zdania). że słowo „jest” to słowo wieloznaczne. itd. mianowicie w zdaniach takich. „Jan jest urzędnikiem”. by wszelkie zdania proste.zdanie składa się z podmiotu i orzeczenia czasownikowego. Np. bądź w schemat funkcji „a ma własność f. Odwrotnie w nowszych ujęciach logiki spotyka się niejednokrotnie tendencję do sprowadzania wszelkich zdań prostych do zdań o schemacie „ƒ(a)”.: „Prelegent gadał.zdaniotwórczego od argumentów zdaniowych spełniać może w praktyce np. które brzmią w sposób bardzo sztuczny. „Kot łapie myszy” . zdanie podmiotowo-orzeczeniowe „Jan śpi” trzeba byłoby traktować jako zdanie „Jan jest takim. Czasami występuje ono jako funktor zdaniotwórczy od jednego argumentu. „Piotr bardzo pilnie uczy się logiki”. Okazuje się jednak. np. Sprawa odróżniania zdań prostych od zdań złożonych nie jest więc tak oczywista. muchy brzęczały. jak „Jest naturalny księżyc naszej planety”. „Jan śpi”. jak by się to mogło wydawać. np.jako „Kot jest (zwierzęciem) łapiącym myszy”.

średniowieczna logika. np. „Żaden notariusz nie jest analfabetą”. są to zdania subsumpcyjne . „Jan jest (nie jest) górnikiem” znaczy tyle.od powietrza”. Strukturą zdań subsumpcyjnych zajmowała się zwłaszcza dawniejsza.orzekające. „Jest Opera w Poznaniu”. „Pies jest kręgowcem” znaczy w zdaniu subsumpcyjnym tyle. Są to z jednej strony zdania atomiczne . „Każdy notariusz jest prawnikiem”. Zdania orzekające o istnieniu (czy nieistnieniu) przedmiotów jakiegoś rodzaju nazywamy zdaniami egzystencjalnymi. nie istnieje”). co: „Klasa przedmiotów A nie jest pusta (przynależy do niej przynajmniej jeden przedmiot)”. Podmiotem zdania atomicznego jest jakaś nazwa indywidualna.orzekające. „Niektórzy studenci są pilni”. należy wyróżniać dwa rodzaje. w których słowo „jest” występuje jako funktor dwuargumentowy. występując jako łącznik definicji odnosi się do dwustronnego zawierania się. „przynależy do”. jak i orzecznik są nazwami generalnymi. co „Jan przynależy (nie przynależy) do klasy górników”. co „istnieje” („nie istnieje”). co „Klasa psów zawiera się w klasie kręgowców”. „Pies jest kręgowcem”. przy czym np. przynależy albo nie przynależy do określonej klasy A . Słowo „jest” (odpowiednio „nie ma”) w tym przypadku znaczy tyle. Z drugiej strony. określona jednostka oznaczona nazwą indywidualną. Słowo Jest” może więc znaczyć tyle. co wiąże się z innymi znaczeniami tego słowa.co skrótowo zapisujemy znakiem „x ∈ A”. Wypowiedź „Jest (istnieje) A” (skrótowo: „ex A”) znaczy tyle. czyli zamienności klas. W zdaniu takim zarówno podmiot.to przykłady zdań subsumpcyjnych. co: „istnieje”. którzy lubią logikę”. że jakaś klasa A w całości czy w części zawiera się (nie zawiera się) w jakiejś klasie B. „Są studenci. „zawiera się”. w której . Wśród zdań prostych sprowadzanych do struktury „a jest b”. że jakieś indywiduum x. orzecznikiem-jakaś nazwa generalna. „Nie ma ptaków zimnokrwistych”. „Niektórzy studenci nie są pilni” . W formie przeczącej słowu „jest” branemu w tym znaczeniu odpowiada w języku polskim zwrot „nie ma” („brak.

Łącząc omówione dwa podziały zdań subsumpcyjnych rozróżniono w tradycyjnej logice cztery rodzaje zdań (tzw.”. a jak .: „Niektórzy studenci nie są palącymi papierosy” (funkcja S o P). Wyróżniono mianowicie: 1) zdania ogólno-twierdzące o budowie „Każde S jest P”. „Żadne S nie jest. Odróżniano „według ilości” zdania subsumpcyjne ogólne .orzekające.. „Każdy notariusz jest .: „Żaden sędzia nie jest prokuratorem” (funkcja S e P)..” rozumiano w ten sposób.wszelkie zdania proste usiłowano sprowadzić do jakichś zdań subsumpcyjnych. „Niektóre S nie są.szczegółowe. 4) zdania szczegółowo-przeczące o budowie „Niektóre S nie są P”. „klasyczne zdania kategoryczne” albo „zdania kwadratu logicznego”).: „Każdy szpak jest ptakiem” (funkcja S a P).. Należy jeszcze dodać kilka uwag o tym. np. oraz zdania przeczące .”) oraz zdania subsumpcyjne szczegółowe . że klasa wymieniona w podmiocie zawiera się w klasie P...orzekające o niektórych przynajmniej S („Niektóre S są. że klasa ta nie zawiera się w klasie P.określających rodzaj zdania ze względu na „ilość” oraz „jakość”. 2) zdania ogólno-przeczące o budowie „Żadne S nie jest P”.orzekające. Nazwy składowe zdań subsumpcyjnych oznaczano literami S (subiectum podmiot) oraz P (praedicatum ... których schematem budowy są funkcje zdaniowe złożone ze zmiennych nazwowych (S.orzekające o całej klasie S („Każde S jest. „Żadne S nie jest.. 3) zdania szczegółowo-twierdzące o budowie „Niektóre S są P”. e.”.orzecznik).. jak w tradycyjnej logice rozumiano zdania subsumpcyjne ogólne. że jego użycie przesądzało o tym.”). i. Jednocześnie „według jakości” dzielono zdania subsumpcyjne na zdania twierdzące . np. np.. iż jakieś przedmioty rodzaju S istnieją (interpretacja mocna).: „Niektórzy studenci są pracowitymi ludźmi” (funkcja S i P). Mianowicie zwrot „Każde S jest. np. o5 ..”. P) oraz wyrażeń symbolizowanych literami a..

Litery a. czy istnieją czy nie istnieją królowie szwajcarscy. Zwrot „niektóre są. W tym znaczeniu prawdziwe jest zdanie „Niektóre wróble są ptakami”. iż „Wszelki król szwajcarski jest monarchą”. że jeśli ktoś jest notariuszem. czyli „nie wszystkie”.” (interpretacja słaba). Z tego też względu należy uważać za fałszywe zdania: „Każdy syn bezdzietnej matki jest mężczyzną”. Zdanie „Tylko niektórzy studenci są sportowcami” należałoby ująć w formach klasycznych zdań kategorycznych jako zdanie złożone „Niektórzy studenci są sportowcami i niektórzy studenci nie są sportowcami”. że istnieje jakaś jedna choćby osoba. to jest też prawnikiem .” czy też „niektóre nie są. e. jak i zdanie głoszące. „Żaden syn bezdzietnej matki nie jest kobietą” .” w zdaniach szczegółowych rozumiano jako „przynajmniej niektóre”. że istnieją jakieś takie osoby. czy notariusze istnieją czy nie istnieją. Prawdziwe jest tedy zarówno zdanie „Wszelki notariusz jest prawnikiem”. używać tedy będziemy zwrotu „Wszelkie S są. używając bowiem słowa „wszelki” nie przesądzamy o tym... gdyby rozumieć je jako „Tylko niektóre wróble są ptakami”. o wzięte zostały z łacińskich słów: „affirmo” („twierdzę”) oraz „nego” („przeczę”)..prawnikiem” znaczy tyle.gdyż zdania te brane w interpretacji mocnej zakładają. która jest synem bezdzietnej matki.... czyli „co najmniej niektóre”. które są notariuszami. i. 5 . podczas gdy byłoby ono fałszywe. iż formułując dane zdanie ogólne nie chcemy przesądzać o istnieniu przedmiotów rodzaju S.a nadto. a nie w znaczeniu „tylko niektóre”. Dla zaznaczenia.

to nie jest tak.ku osobom czy rzeczom posiadającym cechy wskazane w treści danej nazwy. np. nasza myśl nie tylko biernie zwraca się ku pewnym przedmiotom.Co się tyczy zdań złożonych. W funkcjach zdaniowych przedstawiających schemat budowy zdania złożonego sposób powiązania wyrażeń funktorami oznacza się nawiasami. ale też coś o tych przedmiotach orzeka.w języku logiki . Stopień złożoności może być zresztą dowolny: można budować zdania złożone ze zdań złożonych. czyli . że ów ktoś przyswoił sobie pojęcie odpowiadające danej nazwie6. analiza ich struktury sprowadza się przede wszystkim do analizy różnego rodzaju spójników międzyzdaniowych. jeśli chodzi o nazwy konkretne . Odpowiedniki zdania w naszej świadomości Jeśli wypowiadam ze zrozumieniem pewną nazwę. ku zdarzeniom pewnego rodzaju. Gdy wypowiadamy zdanie. § 7.: Jeżeli [(jeżeli p.najważniejsze rodzaje zdań złożonych omówione zostaną w następnym rozdziale. Rodzaj tego funktora wyznacza rodzaj zdania złożonego. a gdy chodzi o nazwy abstrakcyjne . Jeśli czyjaś świadomość jest skłonna tak reagować na daną nazwę.funktorów zdaniotwórczych od argumentów zdaniowych. niemieckiemu Richter. mówimy. to q) i nie jest tak.ku pewnej cesze występującej w pewnych przedmiotach. francuskiemu juge i polskiemu „sędzia”). funktorów służących do budowania zdań złożonych ze zdań prostszych. itp. że to samo pojęcie odpowiadać będzie równoznacznym nazwom w różnych językach. nie tylko wybiera je spośród innych. Najważniejsze z logicznego punktu widzenia rodzaje funktorów zdaniotwórczych od argumentów zdaniowych i w związku z tym . (Zauważmy. jak w algebrze. to moja myśl ku czemuś się zwraca: mianowicie. że q]. że p. to samo pojęcie odpowiada angielskiemu słowu judge. Przeżycie odpowiadające wypowiedzianemu czy .

że tak jest. a ja nie mam żadnych przeświadczeń w tej kwestii: waham się z odpowiedzią. że dana osoba wydaje sąd albo przypuszcza. że tak a tak jest. Czasem zresztą ze zdaniem. jak głosi zdanie. że tak a tak nie jest (czy odwrotnie). Zdania służą przede wszystkim do wyrażania naszych sądów. które jest odpowiednikiem zdań wypowiadanych „na serio” i z przekonaniem. albo tylko rozumie. Wydaje sąd osoba. wiązać ktoś może sąd odrzucający to zdanie. aż wreszcie przypominam sobie. że tak a tak jest czy też tak a tak nie jest. że mój sąsiad był wczoraj w domu. Sąd jest przeżyciem.i wtedy dopiero wydaję sąd. 6 . choć nie z każdym formułowanym zdaniem łączy się sąd osoby mówiącej czy słuchającej takiej wypowiedzi. co znaczenie danej nazwy generalnej. sąd. co głosi dane zdanie. przypominając sobie różne zdarzenia wczorajszego dnia. które głosi. że słyszałem przez drzwi głos sąsiada . Wydanie sądu następować może nie od razu. Natomiast pojęcie w sensie logicznym to tyle. pytają mnie. która żywi ugruntowane przeświadczenie. że sąsiad był wczoraj w domu.usłyszanemu zdaniu może polegać na tym. Mowa tu o pojęciu w sensie psychologicznym. czy to prawda. lecz po wahaniach.

wybrał się jednak do kina). o co chodziłoby komuś. by wzbudzić przeświadczenie (równie zresztą słabe!). karnego wyznacza karę za zeznawanie przed sądem nieprawdy . albo brać zdania prawdziwe za zdania fałszywe. gdy ktoś zeznając kłamie. rozdz. to znaczy wypowiadać zdania fałszywe sądząc. Ludzie mogą kłamać. że tak właśnie jest. ani nawet przypuszczeń: pomyśleliśmy sobie. to znaczy wypowiadać jakieś zdania wbrew swym przeświadczeniom . ale kto tam wie. ale w ogóle nie żywimy żadnych przeświadczeń co do jego wartości logicznej. W tym przypadku nie mamy ustalonego przeświadczenia. a przy tym mówi nieprawdę (por. Należy odróżniać kłamstwo od omyłki. czy to prawda” . a co innego podają za prawdę. A może być też i tak. że tak jest. więc kłamiąc . że Piotr jest w domu). Art. wbrew swym przeświadczeniom powiada.a więc karze za kłamstwo w tych tylko przypadkach. I § 4). że wystarczy najlżejsze skrzywienie egzaminatora. Zadania .oczywiście za świadome zeznawanie nieprawdy . ale takiego sądu bynajmniej nie wydajemy. ale ponieważ myli się w swym sądzie (Piotr wbrew temu. jak mówi. że właśnie tak nie jest. lecz tylko skłonność do przyjmowania. że wypowiadamy jakieś zdanie. który w czasie egzaminu „zgaduje” odpowiedź na pewne pytanie. rozumiemy.Nie zawsze jednak zdanie. co ono głosi. choć myśli. czasem może ono wyrażać tylko nasze przypuszczenie. iż rzeczywiście tak jest.co innego wtedy myślą. ma tak słabe przeświadczenie. kto wydawałby taki sąd. jak głosi zdanie. że ktoś kłamie (np. Student. co zapowiadał. Jeśli powiadamy sobie: „To jasne. W tym ostatnim przypadku może się zdarzyć. że Piotr jest w kinie. które wypowiadamy. że są to zdania prawdziwe.mówi prawdę. 247 § 1 kod. ludzie mogą się mylić. wyraża nasz sąd.to nie przeżywamy wtedy w związku z danym zdaniem ani sądu. Niezależnie od tego. co tu napisano.

czy rozumie on. Czy przez odwołanie się do doświadczenia mógłby ktoś próbować wykazać fałszywość zdania „Wszystkie punkty okręgu narysowanego na płaszczyźnie są jednakowo odległe od jego środka”? O czym świadczyłoby podjęcie takiej próby? 6.przez wykonanie odpowiednich podstawień. czy wypowiedzią niezupełną? 8. „Powiedz. zmieni się wartość logiczna tego zdania? 5. że nie rozumie on. Czy jeśli ktoś uzna za prawdziwe zdanie. „Jan zawarł umowę”. Dokonaj takich uzupełnień. Czy to są zdania w sensie logicznym: „Czyżby ta wypowiedź Jana dowodziła w sposób całkowicie pewny. Czy powstanie zdanie prawdziwe. „Zapada zmrok”. Sformułuj własny przykład funkcji zdaniowej o 3 zmiennych nazwowych i dokonaj jej konkretyzacji . ze względu na wiek. 9. pełną zdolność do działań prawnych (wiek ten bywa różny w różnych krajach). zadała Janowi Barczowi pytanie. która według przepisów prawa obowiązujących w danym kraju ma. jaka jest wartość logiczna wypowiedzi mającej postać zdania orzekającego. Czy można rozstrzygnąć przez doświadczenie. lecz zawierającej słowo dla wszystkich niezrozumiałe? 3. jeśli umieścimy . Osobą pełnoletnią nazywamy osobę. jaka jest różnica między zdaniem w sensie logicznym a zdaniem w sensie gramatycznym?”.” jest zdaniem w sensie logicznym? 4. co to jest zdanie w sensie logicznym”? 2.1. która ukończyła 18 lat. „Ewa Nowak dnia 27 VIII 93 r. które poprzednio uznawał za fałszywe. 7. jest osobą pełnoletnią” jest zdaniem w sensie logicznym. co to jest zdanie w sensie logicznym”. by poniższe wypowiedzi niezupełne zmieniły się w zdania w sensie logicznym: „Przyszedł”. Czy napis „Jan widział babkę dnia 2 XI 1993 r. Czy wyrażenie „Osoba.

w zdaniach egzystencjalnych? 12. Czy zdaniu „Maciej Adamczewski jest .Jest” może ulec w związku z tym zmianie): „Piotr jest studentem”. „Andrzej i Elżbieta są małżeństwem”. „Andrzej śpi lub czyta gazetę”.kwantyfikator ogólny. to y jest życzliwy dla x. „Bywa. „Jeszcze się taki nie narodził. a ilu . to y jest większe od x? 10. „jest to tyle. że prawnik żałuje na starość. „Jest wiele słońc we wszechświecie”. b) Jeżeli x jest życzliwy dla y.. subsumpcyjne i egzystencjalne: „Ośrodkiem pewnego układu planetarnego jest słońce”. odnoszący się do zmiennych x oraz y. Ilu argumentów wymaga funktor zdaniotwórczy „jest” w zdaniach atomicznych i subsumpcyjnych. 14. w którym byłaby mowa o Twoich cechach osobistych. Rozstrzygnij. czy poniższe wypowiedzi są zdaniami prostymi czy złożonymi: „Jan i Piotr byli wczoraj na wycieczce”. 15. „klasa. „Prokurator jest urzędnikiem”. „istnieje”. co” (oczywiście przypadek rzeczowników związanych ze słowem .. to Hanna”. Sformułuj zdanie atomiczne. w jakiej wpływają one do sądu”. zawiera się w klasie”. 13. to y jest krewnym x. Zastąp słowo „jest” w poniższych zdaniach odpowiednio słowami: „przynależy do klasy”. którzy już na pierwszym roku studiów myślą o przyszłej pracy magisterskiej”. „Czasem gra nie warta świeczki”. Sprowadź do struktury zdania z kwadratu logicznego następujące wyrażenia: „Na Mazowszu co panna. „Ośrodkiem naszego układu planetarnego jest Słońce”. „Największe w Polsce miasto jest miastem nadrzecznym”. który by wszystkim dogodził”. 11. przed funkcją: a) Jeżeli x jest krewnym y. Wśród następujących zdań wyróżnij zdania atomiczne. „Jest wielu studentów. c) Jeżeli x jest większe od y. że nie uczył się logiki”. „Repertorium jest spisem spraw pewnego rodzaju według kolejności. „Trafiają się dobrzy matematycy wśród studentów nauk humanistycznych”.

można jednoznacznie określić. Podaj przykłady zdań. stanowiącym uściślenie. a często uproszczenie sensu niedostatecznie jasnych wyrażeń mowy potocznej. których sens rozumiesz. 16. którym naprawdę odpowiadają wydane przez Ciebie sądy. których znaczenie określane jest przez to. iż przy danej wartości logicznej argumentów zdaniowych takiego funktora jednoznacznie określona jest wartość logiczna całego zdania zbudowanego z tego funktora i z tych argumentów. Są to takie funktory zdaniotwórcze o argumentach zdaniowych. jaka jest wartość logiczna całego zdania zbudowanego za pomocą tego . w której ktoś kłamiąc mówi prawdę. Pojęcie funktora prawdziwościowego Rozwój nowoczesnej logiki stał się możliwy między innymi dzięki temu. 17. a niezależnie od treści tych zdań. ale co do których prawdziwości nie żywisz żadnych przeświadczeń. Podaj własny przykład sytuacji. Rozdział VII FUNKTORY PRAWDZIWOŚCIOWE A SPÓJNIKI MIĘDZYZDANIOWE MOWY POTOCZNEJ § 1. przy którym na podstawie samej tylko wartości logicznej jego argumentów zdaniowych. funktorem prawdziwościowym nazywamy taki funktor zdaniotwórczy o argumentach zdaniowych. że twierdzenia jej zaczęto formułować za pomocą wyrażeń branych w jakimś ściśle określonym znaczeniu.robotnikiem w fabryce chemicznej w Kędzierzynie” odpowiada jakiś sąd przez Ciebie wydany? Wyjaśnij to bliżej. zdań. którym odpowiadają przypuszczenia. i takich. Taki właśnie charakter mają wprowadzane przez logikę funktory prawdziwościowe. Inaczej mówiąc.

. iż liczba takich funktorów musi być ograniczona. który nazywamy funktorem negacji i oznaczamy znakiem ~. f2. że w połączeniu z dowolnym zdaniem prawdziwym tworzy zdanie prawdziwe. taka mianowicie. Znaczenie tych czterech funktorów określimy za pomocą tabeli. w której w zależności od wartości logicznej argumentu zdaniowego p określać się będzie wartość logiczną zdania złożonego zbudowanego z jednego z tych czterech funktorów oraz zdania p jako argumentu. Skoro w ten sposób skonstruowaliśmy pojęcie funktora prawdziwościowego. stawianym przed argumentem zdaniowym (stosowano też znaki: p'. że przyjęliśmy dwie tylko wartości logiczne zdań: prawdę (co oznaczać będziemy liczbą 1) albo fałsz (co oznaczać będziemy liczbą 0). a w połączeniu ze zdaniem fałszywym . funktorów prawdziwościowych od jednego argumentu zdaniowego może być cztery (oznaczamy je tymczasowo ƒ1. zbudowanego z danego funktora prawdziwościowego i danych zdań. łatwo zauważyć. Sporządzimy tedy odrębne zestawienie zależności między wartością logiczną dowolnego zdania p oraz wartością logiczną zdania złożonego z funktora negacji oraz zdania p.funktora. f3 oraz f4). bez którego zresztą w praktyce mowy potocznej możemy się obejść. Funktor ƒ2 ma tę właściwość. Całe zaś zdanie zbudowane z tego funktora i zdania składowego nazywamy negacją tego zdania składowego. p ).zdanie fałszywe. które trudno byłoby odtworzyć podając równoznaczne wyrażenie mowy potocznej. Można by odczytać ten funktor w języku polskim jako słowo „zaiste” („Zaiste. ile jest możliwych zestawień wartości logicznej zdań składowych oraz wartości logicznej zdania złożonego. Np. Funktory ƒ1 oraz ƒ4 mają znaczenie. Biorąc pod uwagę. Piotr jest pracowity”). Natomiast istotną doniosłość ma funktor ƒ3.

które nazywamy matrycą funktora prawdziwościowego. to ~ p fałszywe). Matryca funktora koniunkcji. w tym przypadku . to ~ p nie jest fałszywe). . Podobnie fałszywość p jest warunkiem i wystarczającym. Mianowicie omówimy: funktor koniunkcji. Funktor koniunkcji oznaczamy znakiem • stawianym między zdaniami składowymi (obecnie używa się też innych znaków: p ∧ q. wreszcie . ale w niniejszym podręczniku zachowujemy znakowanie p • q. ze względu na liczbę możliwych zestawień wartości logicznych. funktor dysjunkcji. i koniecznym prawdziwości zdania złożonego ~ p.przez dwa postulaty. Funktorów prawdziwościowych dwuargumentowych może być. iż funktor ten pod niektórymi względami ma właściwości podobne do właściwości znaku mnożenia). że p jest prawdziwe. funktor alternatywy nierozłącznej. a zarazem warunkiem koniecznym fałszywości ~ p (jeżeli nie jest tak.Zestawienie takie. powstaje zdanie fałszywe. ze względu na to. 1) Jeżeli funktor negacji uzupełnia się zdaniem prawdziwym.funktor implikacji. Kpq. że w mniejszym czy większym przybliżeniu odpowiadają im co do znaczenia niektóre spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej. Z tych szesnastu funktorów omówimy tylko kilka. 2) jeżeli funktor negacji uzupełnia się zdaniem fałszywym. składa się z czterech wierszy uwzględniających różne możliwości co do dwóch wartości logicznych dwóch zdań składowych. które mają doniosłość praktyczną z tego względu. teoretycznie 16. funktor równoważności. Prawdziwość zdania składowego jest warunkiem wystarczającym fałszywości zdania ~ p (jeżeli p prawdziwe. powstaje zdanie prawdziwe. jako funktora dwuargumentowego. p&p. jest w swej istocie jego definicją. funktor alternatywy rozłącznej.

gdy wszystkie jej zdania składowe będą prawdziwe. przy czym taka wielokrotna koniunkcja będzie prawdziwa wtedy i tylko wtedy. warunkiem wystarczającym i zarazem koniecznym prawdziwości koniunkcji jest prawdziwość obu zdań składowych. Jak widać. Natomiast warunkiem wystarczającym i zarazem koniecznym fałszywości alternatywy zwykłej jest fałszywość obu zdań składowych. Matryca tego funktora dwuargumentowego składa się z następujących czterech wierszy: Zdanie złożone zbudowane za pomocą tego funktora nazywamy alternatywą nierozłączną (zwykłą). Pod pewnymi względami ma on właściwości podobne do właściwości znaku dodawania (używa się też znaków: p+q. Jeżeli kolejno znakiem alternatywy nierozłącznej łączymy kilka zdań. Funktor koniunkcji może być kolejno stawiany między zdaniami o dowolnej liczbie (p • q • r • s • t • w). Funktor alternatywy nierozłącznej oznaczany jest znakiem ∨ . Natomiast fałszywość choćby jednego zdania składowego jest warunkiem wystarczającym fałszywości koniunkcji.Zdanie złożone zbudowane za pomocą tego funktora nazywamy koniunkcją. warunkiem wystarczającym prawdziwości alternatywy zwykłej jest prawdziwość choćby jednego argumentu zdaniowego (prawdziwość obu zdań składowych nie jest konieczna). Apq). to dla prawdziwości całego takiego zdania złożonego wystarcza prawdziwość przynajmniej jednego zdania składowego. gdyż już przy jednym zdaniu fałszywym całość jest fałszywa. Fałszywość obu zdań składowych nie jest warunkiem koniecznym fałszywości koniunkcji. Jak widać z matrycy. ale dla fałszywości całego zdania .

konieczna jest fałszywość wszystkich zdań składowych. Funktor alternatywy rozłącznej jest rzadko spotykany w logice formalnej, stąd nie ustalił się dlań odrębny znak. Dla prawników jednak rozróżnianie alternatywy rozłącznej i nierozłącznej ma często istotną doniosłość. Dla funktora tego używać będziemy znaku ⊥ .

Zbudowane za pomocą tego funktora zdanie złożone, zwane alternatywą rozłączną, jest prawdziwe, gdy jeden i tylko jeden z argumentów zdaniowych jest prawdziwy oraz jeden i tylko jeden jest fałszywy. Dla fałszywości alternatywy rozłącznej wystarcza, aby argumenty były tej samej wartości logicznej (oba prawdziwe albo oba fałszywe). Łącząc tym funktorem kolejno kilka zdań, należy użyć nawiasów wskazujących sposób powiązania par tych zdań, gdyż w przypadku braku nawiasów powstawałyby wątpliwości co do sposobu rozumienia takiego wyrażenia złożonego. Funktor dysjunkcji oznaczony jest znakiem /. Jego matryca przedstawia się następująco:

Zbudowane za pomocą tego funktora zdanie złożone, zwane dysjunkcją, jest prawdziwe, jeśli przynajmniej jedno ze zdań składowych jest fałszywe. Prawdziwość obu zdań składowych jest warunkiem wystarczającym fałszywości dysjunkcji. Funktor ten daje więc zdanie prawdziwe łącząc takie dwa zdania, które nie są oba prawdziwe, to znaczy jedno z nich albo oba są fałszywe. Wiązanie tym funktorem kolejno większej liczby zdań wymagałoby użycia nawiasów. Funktor równoważności oznaczamy znakiem ≡ . Jego matryca przedstawia się następująco:

Tak zbudowane zdanie złożone, zwane równoważnością, jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy oba zdania składowe są tej samej wartości logicznej, fałszywe - jeśli zdania są odmiennej wartości logicznej. Funktorem tym nie można łączyć kolejno więcej niż dwóch zdań bez użycia nawiasów, gdyż w przypadku braku nawiasów wyrażenie takie mogłoby być rozumiane na różne sposoby. Porównując matrycę równoważności i matrycę alternatywy rozłącznej spostrzegamy, że ta ostatnia przewiduje prawdziwość zdania złożonego wtedy tylko, gdy równoważność jest fałszywa, a fałszywość - gdy równoważność jest prawdziwa. Dlatego też można łatwo obyć się bez znaku funktora alternatywy rozłącznej, zastępując p ⊥ q przez ~ (p ≡ q). Podobnie zresztą dysjunkcję zastąpić można przez negację koniunkcji złożonej z tych samych zdań. Wszystkie omówione dotąd funktory prawdziwościowe dwuargumentowe mają tę właściwość, że rola każdego ze zdań składowych była przy budowaniu zdań złożonych jednakowa, kolejność tedy łączonych zdań składowych nie odgrywała roli. Odmiennie natomiast przedstawia się to przy posługiwaniu się funktorem implikacji, na który zwrócić trzeba szczególną uwagę. Funktor implikacji oznaczamy znakiem ⊃ skierowanym od pierwszego zdania, które nazywamy poprzednikiem implikacji, w stronę drugiego zdania, które nazywamy następnikiem implikacji. Matryca implikacji ujawnia, iż rola tych zdań jest odmienna.

Całość tak złożonego zdania zwana jest implikacją. Implikacja jest fałszywa jedynie wtedy, gdy pierwsze jej

zdanie składowe (poprzednik) jest prawdziwe, a drugie (następnik) - fałszywe. W pozostałych trzech przypadkach implikacja, według tej matrycy, jest prawdziwa. Można byłoby więc, inaczej to formułując, przyjąć definicję, że p ⊃ q jest równoznaczne ze stwierdzeniem, iż nie jest tak, że zarazem są prawdziwe: zdanie p oraz zdanie: nie jest tak, że q. Definicję tę zapisujemy, używając znaku - jako znaku df równoznaczności definicyjnej (łącznika definicji), następująco: Dla prawdziwości implikacji p ⊃ q wystarcza, aby zachodził przynajmniej jeden z dwóch warunków: 1) aby fałszem było zdanie p, 2) aby prawdą było zdanie q. Jeśli więc spełni się przynajmniej jeden z tych warunków, to nie zajdzie przypadek przewidziany w drugim wierszu matrycy, w którym to przypadku - i tylko w tym implikacja staje się fałszywa. Możemy więc też sformułować następującą definicję: Warunkiem wystarczającym prawdziwości implikacji jest więc fałszywość poprzednika. Jest nim także prawdziwość następnika. Warunkiem wystarczającym i koniecznym fałszywości implikacji jest, aby zarazem poprzednik był prawdziwy, a następnik fałszywy. O jakichkolwiek dwóch zdaniach, które tworzą prawdziwą implikację, mówimy, że pierwsze z nich implikuje drugie. Prawdziwy poprzednik implikacji implikuje tylko prawdziwy następnik (bo w przypadku przewidzianym w drugim wierszu matrycy implikacja jest fałszywa i wobec tego nie zachodzi stosunek implikowania między poprzednikiem a następnikiem); natomiast fałszywy poprzednik implikować może zarówno prawdziwy, jak i fałszywy następnik. Omówione funktory prawdziwościowe łączyć mogą nie tylko zdania, ale i funkcje zdaniowe. Implikację, równoważność itd. zbudowane ze zdań w sensie logicznym nazywamy implikacją, różnoważnością itd. materialną. Jest to oczywiście jakieś zdanie złożone. Natomiast implikację,

równoważność itd. zbudowaną za pomocą danego funktora prawdziwościowego z funkcji zdaniowych (czy w języku potocznym - wypowiedzi zdaniowych niezupełnych) nazywamy implikacją, równoważnością itd. formalną. Jest to oczywiście jakaś funkcja zdaniowa złożona z prostszych funkcji składowych, i stanowi ona ogólny schemat budowy dla wszelkich zdań złożonych, które powstawałyby przez konkretyzację - podstawienie określonych wyrażeń na miejsce zmiennych w tych funkcjach składowych. Nawiązując do informacji z rozdz. I § 3 zanotować należy, iż wyróżniliśmy następujące rodzaje funktorów:

Funktory prawdziwościowe są znakami wprowadzonymi w sposób umowny przez logikę formalną w drodze definicji projektujących. Tym z nich jednak, których matryce omawialiśmy, w przybliżeniu odpowiadają znaczeniem pewne spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej. Obecnie więc, co z punktu widzenia praktycznych zastosowań logiki ma szczególną doniosłość, rozważymy, jak te funktory prawdziwościowe mogą być odczytywane w mowie potocznej i jakie różnice zachodzą między tymi funktorami a spójnikami międzyzdaniowymi występującymi w mowie potocznej. Omówimy kolejno pojęcie negacji, koniunkcji, alternatywy nierozłącznej i rozłącznej, dysjunkcji, równoważności i implikacji (odpowiednio: spójników międzyzdaniowych i złożonych zdań), tak jak są one rozumiane w mowie potocznej1. Przypomnieć należy z kursu szkoły średniej, że znaki użyte do oznaczenia funktorów prawdziwościowych mogą być też rozumiane np. jako znaki dla typów połączeń elektrycznych, a 1 oraz O - jako wystąpienie czy brak
1

napięcia w danym fragmencie obwodu elektrycznego. Co do używanych w logice znaków patrz: Logika formalna. Zarys encyklopedyczny z zastosowaniem do informatyki i lingwistyki, red. W. Marciszewski, Warszawa 1987, s. 429. § 2. Negacja Znalezienie odpowiednika funktora negacji w mowie potocznej nie jest trudne. Odpowiada mu w języku polskim zwrot „Nie jest tak, że...”, a często również zwrot „Nieprawda, że...”. Ten drugi jest bardziej rozpowszechniony, choć jest mniej w tym przypadku właściwy, gdyż, gdyby go brać w ścisłym znaczeniu, powstawałyby przy jego użyciu zdania sformułowane w metajęzyku, języku II stopnia, orzekające coś o wartości logicznej zdania użytego jako argument - a nie twierdzenia w języku I stopnia, głoszące, że tak a tak nie jest. Nie bacząc jednak na tę istotną różnicę, ze względów stylistycznych używać będziemy, w braku innych zastrzeżeń, obu tych zwrotów zamiennie. Zresztą w mowie potocznej negację jakiegoś zdania formułuje się najczęściej nie w ten sposób, że zwrot negujący stawiamy przed zdaniem („Nie jest tak, że Jan jest obecnie sędzią”), lecz poprzez umieszczenie zwrotu negującego wewnątrz zdania („Jan nie jest obecnie sędzią”). W języku polskim reguły posługiwania się takimi zwrotami negacyjnymi wewnątrzzdaniowymi są nader zawiłe i nie zawsze konsekwentne. Wobec tego z takim wewnątrzzdaniowym umieszczaniem zwrotu negacyjnego wiązać się mogą liczne nieporozumienia, które omówimy bliżej w rozdziale XII. Konieczne jest przy tym uważne odróżnianie zdań względem siebie sprzecznych i zdań względem siebie przeciwnych. Taką parę zdań, z których jedno jest negacją drugiego, nazywamy parą zdań względem siebie sprzecznych. Parę zdań względem siebie sprzecznych będą więc tworzyć np. zdania:,,Ratusz poznański ma na szczycie orła” oraz „Nie jest tak, że ratusz poznański ma na szczycie orła”. Albo: „Wszyscy studenci lubią logikę” oraz „Nie jest

tak, że wszyscy studenci lubią logikę” (niektórzy nie lubią). Łatwo zauważyć, że zdanie sprzeczne względem zdania prawdziwego jest zdaniem fałszywym, a zdanie sprzeczne względem zdania fałszywego jest zdaniem prawdziwym. W związku z tym, w odniesieniu do zdań względem siebie sprzecznych można sformułować następujące ważne twierdzenia logiczne: zasadę sprzeczności, zasadę wyłączonego środka i zasadę podwójnego przeczenia. Zasada sprzeczności głosi, że dwa zdania względem siebie sprzeczne nie mogą być oba prawdziwe. Zasada wyłączonego środka głosi, że dwa zdania względem siebie sprzeczne nie mogą być oba fałszywe. Ta ostatnia zasada bywa też nazywana „zasadą wyłączonego trzeciego”, a to dlatego, iż głosi ona, że wyłączone jest to, by fałszywe było jakieś zdanie p i fałszywe było zdanie głoszące, że nieprawda, iż p (negacja zdania p), a prawdziwe - jakieś trzecie zdanie, pośrednie między zdaniami „p” i „nieprawda, że p”. Z zasady sprzeczności i zasady wyłączonego środka wziętych łącznie można wysunąć wniosek, iż z dwóch zdań względem siebie sprzecznych jedno (i tylko jedno) jest prawdziwe oraz jedno (i tylko jedno) jest fałszywe. Wniosku tego nie można jednak utożsamiać z żadną ze wspomnianych dwóch zasad i nie da się go wyprowadzić z którejś z tych zasad z osobna. Trzecia z zasad dotyczących negacji, zasada podwójnego przeczenia, głosi, że negacja negacji jakiegokolwiek zdania ma taką samą wartość logiczną, jak owo zdanie, które zostało podwójnie zanegowane. Wspomniane trzy twierdzenia (oznaczamy je jako T1, T2, T3) nazywano ongiś „podstawowymi zasadami myślenia”, ze względu na ich rolę w logice dwuwartościowej. Posługując się symbolami poznanych funktorów prawdziwościowych, twierdzenia te można zapisać następująco: T 1 Zasada sprzeczności: (p • ~ p) T 2 Zasada wyłączonego środka: ~

p

~p T 3 Zasada podwójnego przeczenia: ~ (~ p) p≡

„Zasady”, o których mowa, są oczywistymi konsekwencjami zdefiniowanego przez matrycę znaczenia znaku negacji w logice dwuwartościowej. Jeżeli bywają one przez kogoś kwestionowane, to albo wiąże się to z odrzuceniem koncepcji negacji w logice dwuwartościowej, albo z różnymi, niekiedy banalnymi, nieporozumieniami. To prawda, że deszcz jest pożyteczny, i zarazem to nieprawda, że deszcz jest pożyteczny - ale tylko w rozumieniu kogoś takiego, kto nie dostrzega, iż w różny sposób konkretyzując wypowiedź niezupełną „deszcz jest pożyteczny” otrzymuje się rozmaite zdania w sensie logicznym, z których jedne są prawdziwe, a drugie fałszywe. To prawda, że niektórzy studenci lubią logikę, i zarazem prawda, że niektórzy studenci nie lubią logiki tyle tylko, że te dwa zdania nie są wzajemnie negacjami. Negacją zdania „Niektórzy studenci lubią logikę” jest zdanie „Nie jest tak, że niektórzy studenci lubią logikę”, co jest równoznaczne ze zdaniem „Żaden student nie lubi logiki”, a nie ze zdaniem „Niektórzy studenci nie lubią logiki”. Można też twierdzić, że prawdą jest i to, że Piotr Nowak lubił logikę, i to, że Piotr Nowak nie lubił logiki jeśli się domyślnie odnosi tę wypowiedź do Piotra Nowaka z dwóch różnych okresów, między którymi nastąpiła zmiana stosunku Piotra Nowaka do logiki. Można też twierdzić, że prawdą jest, że na danym miejscu wybudowano dom, i prawdą jest, że nie jest tak, że na danym miejscu wybudowano dom - jeśli w danym miejscu postawiono dom w stanie surowym, a zwrotowi „wybudowano dom” raz nadaje się znaczenie: „wzniesiono mury i dach domu”, a drugim razem - znaczenie: „zakończono budowę domu”. Pamiętać jednak należy, że zasada sprzeczności i zasada wyłączonego środka dotyczą

zdań w sensie logicznym (a nie: wypowiedzi niezupełnych) sprzecznych względem siebie w omówionym poprzednio rozumieniu (a nie jakimś innym, np. takim, że są to zdania opisujące jakieś zjawiska ze sobą kolidujące, ścierające się w jakiś sposób). W szczególności należy odróżniać parę zdań sprzecznych, z których jedno jest negacją drugiego, wobec czego jedno z nich jest prawdziwe, a jedno fałszywe, od pary zdań przeciwnych, to jest takich, iż prawdziwość któregokolwiek z nich przesądza o fałszywości drugiego, ale fałszywość któregoś z tych zdań nie przesądza o prawdziwości drugiego zdania. Zdanie „Piotr jest obecnie czynnym lotnikiem” oraz zdanie „Piotr jest obecnie niewidomy” odnoszone do tego samego czasu na pewno nie są oba prawdziwe, ale nie jest wykluczone, że oba są fałszywe. Są to zdania przeciwne, a nie zdania sprzeczne. Zdaniem sprzecznym do zdania „Piotr jest czynnym lotnikiem” jest zdanie „Nie jest tak, że Piotr jest czynnym lotnikiem”, które ma zupełnie inne znaczenie niż zdanie „Piotr jest niewidomy” i może mieć odmienną wartość logiczną. Tylko niewielka część ludzi, o których można prawdziwie orzec, że nie są lotnikami, to ludzie niewidomi. Zdanie „Kruk jest czarny” i zdanie „Kruk jest biały” to zdania przeciwne, a nie sprzeczne. Co innego znaczy bowiem „jest biały”, a co innego - „nie jest tak, że jest czarny” (będąc białym, albo zielonym, czerwonym, pomarańczowym itd.). Do nieporozumień należy pogląd, iż zasada sprzeczności nie da się pogodzić ze zmiennością świata, jako że w toku zmian jakiś przedmiot jakoby zarazem jest jakiś i taki nie jest. Zasada sprzeczności dotyczy tego, że jakieś odpowiednio do naszego stopnia zainteresowania daną kwestią skonkretyzowane zdanie w sensie logicznym i dokładna jego negacja nie są oba zdaniami prawdziwymi, a nie tego, że jakieś dwa zdania, z których jedno orzeka coś o jakimś przedmiocie w chwili t, a drugie - o tymże przedmiocie, ale w chwili następującej po chwili t, oba są prawdziwe, choć jedno przypisuje temu przedmiotowi jakąś cechę, a drugie mu jej odmawia.

Nieporozumienia spowodowane być mogą przez pewne domyślne założenia, wiązane ze sformułowaniem danego stwierdzenia. Fałszem jest, że zgubiłeś rogi, oraz fałszem jest, że nie zgubiłeś rogów. Nie obala ten przykład (nad którym zastanawiali się już starożytni Grecy) zasady wyłączonego środka: skoro bowiem ktoś mówi, że zgubił rogi, to wypowiedź ta zmusza do domysłu, że miał on rogi. Domyślny sens przytoczonych zdań jest więc taki: „Miałeś rogi i je zgubiłeś” oraz „Miałeś rogi i nie zgubiłeś ich”. Skoro oba te zdania częściowo stwierdzają to samo, to nie są one zdaniami względem siebie sprzecznymi, nie narusza więc zasady wyłączonego środka to, że oba są fałszywe. Zasada podwójnego przeczenia każe wnosić, iż np. zdanie „Nieprawda, że nie jest tak, iż dziś jest niedziela” ma taką samą wartość logiczną, jak zdanie „Dziś jest niedziela”. Wiemy, że wypowiedź „Dziś jest niedziela” jest wieloznaczna, codziennie ma inne znaczenie, codziennie o godz. 24.00 staje się innym zdaniem w sensie logicznym. Jeśli zostanie wypowiedziana w niedzielę, to staje się zdaniem prawdziwym, a wtedy zdanie „Nie jest tak, że dziś jest niedziela”, jako negacja zdania prawdziwego, staje się zdaniem fałszywym, a znów negacja takiego zdania staje się zdaniem prawdziwym. Jeśli wspomniane słowa wypowiedziano w dzień roboczy, wypowiedź „Dziś jest niedziela” staje się zdaniem fałszywym, a więc negacja tego zdania jest prawdziwa, a negacja negacji jest fałszywa. W wypowiedziach mowy potocznej trzeba jednak bardzo uważać, gdyż język polski nie jest pod tym względem tak konsekwentny, jak inne języki, w których, jak mówimy, podwójne przeczenie znosi się. W języku polskim często używamy dwóch wyrazów zaprzeczających na raz, które jednak nie znoszą się wzajemnie i nie dają zdania twierdzącego: Np.: „Nigdy perpetuum mobile nie zostanie zbudowane” - to wypowiedź zaprzeczająca: gdybyśmy to wyrażenie słowo po słowie przełożyli na język łaciński czy francuski, wyrażałoby ono właśnie stwierdzenie. Ale gdy powiadamy po polsku: „Nieprawda, że Jan nie jest złodziejem”, to chcemy przez to stwierdzić właśnie, że Jan złodziejem jest.

§ 3. Koniunkcja Znalezienie odpowiednika funktora koniunkcji w mowie potocznej również nie sprawia większych trudności. Funktorowi temu odpowiadają w języku polskim takie słowa, jak „i” czy „oraz” traktowane jako spójnik międzyzdaniowy. Spotykamy w języku polskim inne jeszcze słowa, których używa się dla stwierdzenia, że oba wymienione zdania uważamy za prawdziwe, np. słowa „a”, „chociaż”. Słowa te mają jednak bardziej złożone znaczenie niż funktor koniunkcji jako funktor prawdziwościowy. Wyraźnie bowiem odwołują się one do treści zdań, które łączą. Używając spójnika „a” zaznaczamy ponadto, że drugie zdanie jest w jakiś sposób odmienne czy niezgodne z pierwszym. Używając spójnika „chociaż” zaznaczamy, że to, co głosi jedno zdanie, jest czymś nieoczekiwanym ze względu na drugie. Mówi się tedy po polsku: „Piotr śpi, a Jan czuwa”, natomiast nie mówi się: „Piotr śpi, a Jan śpi”. Mówi się: „Jan czuwa, chociaż jest zmęczony”, ale nie mówi się: „Jan śpi, chociaż jest zmęczony”. Spójniki „a” czy „chociaż” nie są więc równoznacznikami funktora prawdziwościowego koniunkcji, bo ich znaczenie jest wyznaczone nie tylko przez związki między wartością logiczną całego zdania złożonego oraz wartością logiczną zdań składowych, lecz i przez treść tych zdań. Warto zaznaczyć też, że kolejność zdań koniunkcji w mowie potocznej może określać następstwo czasowe zdarzeń opisywanych w tych zdaniach („Pobrali się i mieli dzieci”, „Mieli dzieci i pobrali się”), podczas gdy kolejność argumentów funktora prawdziwościowego koniunkcji jest obojętna. Nadto należy zwrócić uwagę na to, że słowo „i” w języku polskim jest wieloznaczne. Może być używane nie tylko jako spójnik międzyzdaniowy, a więc jako funktor zdaniotwórczy o argumentach zdaniowych, lecz także jako funktor nazwotwórczy o argumentach nazwowych. Rozróżnia się w szczególności trzy znaczenia tego słowa. W znaczeniu koniunkcyjnym mówi się, że A jest B i C,

mając na myśli to, że A jest B i A jest C, to znaczy, że przedmiot czy przedmioty A należą do klasy B oraz do klasy C, tworząc część dla tych klas wspólną, czyli iloczyn tych klas. W znaczeniu enumeracyjnym mówi się np.: „A i B są C”, mając na myśli to, że przedmiot A należy do klasy C oraz przedmiot B należy do klasy C - a nie to, że do tej klasy należą przedmioty będące zarazem przedmiotem A i przedmiotem B. Wreszcie w znaczeniu syntetyzującym mówi się, że A i B razem wzięte to C; np. mówi się, że zdanie i jego negacja to para zdań względem siebie sprzecznych, choć żadne przecież z tych zdań brane z osobna nie jest „zdaniem względem siebie sprzecznym”. Dla uniknięcia niejasności, czy chodzi o znaczenie koniunkcyjne czy znaczenie enumeracyjne, można np. używać zwrotów, z jednej strony, „A i B zarazem”, z drugiej strony - „A oraz B”. Jeśli mówimy: „Żołnierz oraz sportowiec musi zachowywać dyscyplinę” nie chodzi nam tylko o żołnierzy będących zarazem sportowcami, lecz o wszelkich żołnierzy oraz o wszelkich sportowców (znaczenie enumeracyjne). Jeżeli używamy słowa „i” jako funktora nazwotwórczego do utworzenia nazwy złożonej np. „żołnierz i poeta” (zarazem), to klasę, która stanowi zakres tej nazwy, tworzą te i tylko te przedmioty, które są zarazem desygnatami obu nazw składowych, w rozważanym przykładzie ludzie tacy, jak Cyprian Godebski, Krzysztof Baczyński, Lucjan Szenwald i inni, którzy byli zarazem i żołnierzami, i poetami (znaczenie koniunkcyjne). § 4. Alternatywa nierozłączna, alternatywa rozłączna, dysjunkcja Te trzy funktory prawdziwościowe nie mają w polskiej mowie potocznej wyraźnie określonych odpowiedników słownych. Używa się do ich wysłowienia takich zwrotów, jak „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...”, nie czyniąc między nimi czasem różnicy, i to nie tylko w wypowiedziach potocznych, ale nawet w formułujących przepisy prawne. A przecież nie jest sprawą nieistotną, czy np. według danego przepisu za pewien czyn przestępca

powinien zostać ukarany przynajmniej jedną z dwóch kar przy możliwości wymierzenia obu na raz, czy też jedną i tylko jedną, czy też co najwyżej jedną. Zarysowuje się jednak w mowie potocznej zasada, której będziemy przestrzegać, że słowa „lub” używa się jako przybliżonego równoznacznika funktora alternatywy nierozłącznej, natomiast słowa „albo” - alternatywy rozłącznej. Dla uniknięcia nieporozumień umówimy się też, że w niniejszym podręczniku używać będziemy na wysłowienie dysjunkcji zwrotu „bądź..., bądź...”. Wszystkie te spójniki międzyzdaniowe mowy potocznej różnią się jednak pod tym względem od odpowiednich funktorów prawdziwościowych, iż używa się ich w mowie potocznej tylko wtedy, gdy nie wiemy, które ze zdań składowych jest prawdziwe, a które fałszywe. Nie powie nikt w mowie potocznej: „Jan czyta książkę lub słucha muzyki”, „Piotr mówi albo milczy”, „Bądź Paweł będzie jeździć na wszelkie delegacje, bądź będzie z pożytkiem studiować” (ale nie na raz) - wtedy, gdy już zna wartość logiczną zdań składowych. Nie powie się przecież: „Jan trzyma orzech w prawej albo trzyma orzech w lewej dłoni” wtedy, gdy już widzi się, że Jan trzyma orzech w prawej dłoni, a nie trzyma go w lewej. Według matrycy, jeśli prawdziwe jest zdanie p, to prawdziwe jest zdanie złożone p ∨ q (bo z dwóch zdań składowych przynajmniej jedno, mianowicie p, jest prawdziwe). Natomiast w mowie potocznej nie powie się, że jeśli prawdą jest, że p, to prawdą jest, że p lub q, gdyż znaczyłoby to nie tylko tyle, że przynajmniej jedno ze zdań p oraz q jest prawdziwe, ale nadto - że nie wiadomo które. Słowa „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...” w mowie potocznej nie są więc, ściśle biorąc, funktorami prawdziwościowymi, gdyż reguły posługiwania się tymi słowami w mowie potocznej nie ograniczają się do określania zależności między wartością logiczną zdań składowych a wartością logiczną zdania złożonego. W stosunku do znaczenia tych słów znaczenie odpowiedniego funktora prawdziwościowego jest uproszczone i zubożone. Należy o tym pamiętać odczytując znaki tych funktorów prawdziwościowych.

Przy podanym tu sposobie rozumienia słów „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...” porównajmy znaczenie następujących wypowiedzi: 1. Nabywca otrzymał części zamienne lub bon na bezpłatną naprawę. 2. Nabywca otrzymał części zamienne albo bon na bezpłatną naprawę. 3. Nabywca otrzymał bądź części zamienne, bądź bon na bezpłatną naprawę. W pierwszym przypadku stwierdza się, że nabywca otrzymał przynajmniej jedno, a nie wyklucza się, że otrzymał i części, i bon. W drugim przypadku stwierdza się, że otrzymał jedno i tylko jedno z tych dwóch. W ostatnim przypadku - że nie otrzymał zarazem i części, i bonu, co najwyżej jedno, a nie wyklucza się tego, że i nie otrzymał części zamiennych, i nie otrzymał bonu. Posługując się spójnikami „lub”, „albo”, „bądź..., bądź...”, czy też funktorami prawdziwościowymi „ ∨ ”, „ ⊥ ”, „/”, nie orzekamy o wartości logicznej tego czy innego ze zdań składowych, lecz o pewnym związku, jaki zachodzi między wartościami logicznymi zdań składowych. Słowo „lub” może być używane nie tylko jako funktor zdaniotwórczy od argumentów zdaniowych, lecz także jako funktor nazwotwórczy od argumentów nazwowych, służący do zbudowania nazwy złożonej, np. „rybak lub marynarz”. Zakres tej nazwy to klasa złożona z wszystkich tych przedmiotów, które przynależą przynajmniej do jednej z dwóch klas: klasy marynarzy oraz klasy rybaków. Utworzoną w ten sposób klasę nazywamy sumą klas składowych. § 5. Równoważność Funktor prawdziwościowy „≡” odczytywać można w mowie potocznej za pomocą słów „zawsze i tylko wtedy, gdy...”. I tu jednak należy zwrócić uwagę, że tego rodzaju zwrot, spełniający w mowie potocznej rolę spójnika międzyzdaniowego, ma bogatsze znaczenie niż funktor

że zdanie „Jan teraz maszeruje mając czarny but na lewej nodze” jest równoważne zdaniu „Jan teraz maszeruje mając czarny but na prawej nodze”. „Warszawa jest miastem ≡ 3 razy 3 równa się 9”. gdyby jedno z tych zdań okazało się prawdziwe. Oczywiście. Spójnika międzyzdaniowego „zawsze i tylko wtedy. mają tę samą wartość logiczną. Tego. a więc zbudowane z dwóch . „Kwadrat ma pięć boków ≡ Poznań leży nad Wisłą”. „Rozważana liczba jest podzielna przez 9 zawsze i tylko wtedy. a drugie fałszywe (albo maszeruje się w obu czarnych butach. Natomiast każde z tych zdań ma inne znaczenie (jedno dotyczy lewego. jeśli w ogóle dorzeczne.” używa się bowiem w mowie potocznej do połączenia takich dwóch zdań o tej samej wartości logicznej. Praktycznie biorąc. albo nie maszeruje wcale czy też nie w czarnych butach).równoważności w znaczeniu określonym przez matrycę. gdy Poznań leży nad Wisłą” byłyby uznane za fałszywe. np. a już zwłaszcza wypowiedź „Kwadrat ma pięć boków zawsze i tylko. a także zdanie np. że są to zdania równoznaczne. a więc są równoważne. Dziwne bowiem byłoby. większą doniosłość mają równoważności formalne. „Dana liczba jest parzysta”.. Natomiast w mowie potocznej wypowiedź „Warszawa jest miastem zawsze i tylko. gdy 3 razy 3 równa się 9”. a więc stwierdzające ten sam fakt (np. czyli są zdaniami względem siebie równoważnymi. nie są więc one zdaniami równoznacznymi. że dwa zdania tworzą prawdziwą równoważność. nie można bynajmniej utożsamiać z tym. które są w jakiś sposób powiązane ze sobą treściowo. Nie każde jednak dwa zdania równoważne są zdaniami równoznacznymi. gdy. drugie . Należy się spodziewać. jak to ma miejsce w przypadku funktora prawdziwościowego „≡”. każde dwa zdania równoznaczne.a nie do łączenia jakichkolwiek dwóch zdań prawdziwych czy jakichkolwiek dwóch zdań fałszywych. Zgodnie z matrycą należy uznać za prawdziwe zdanie np.prawego buta danej osoby).. gdy suma cyfr tworzących daną liczbę jest podzielna przez 9” . „Dana liczba jest podzielna przez 2”).

Prawdziwe są tedy implikacje: „2 razy 2 równa się 4 ⊃ Warszawa leży nad Wisłą”. Natomiast używając spójnika „jeżeli.. że każde zwłoki żywo urodzonego dziecka i tylko takiego zawierają powietrze w płucach. Jest to jednak tylko w przybliżeniu ścisły sposób odczytywania tego znaku. Równoważności formalne służą bowiem do stwierdzenia pewnych prawidłowości ogólnych. a drugie fałszywe. Według matrycy implikacja materialna zbudowana z jakichkolwiek dwóch zdań jest prawdziwa... niż równoważności materialne.: „Jeśli to jest podpis Kowalskiego. Poza tym szczególnym przypadkiem używa się w mowie potocznej spójnika „jeżeli. jak np... Implikacja i stosunek wynikania Funktor prawdziwościowy implikacji „ ⊃ ” odczytuje się zazwyczaj w mowie potocznej jako spójnik międzyzdaniowy „jeżeli.” dla wyrażenia . czyli hipotetycznym) są w jakiś sposób powiązane ze sobą rzeczowo lub formalnie.” w mowie potocznej zakładamy. gdy noworodek x urodził się żywy” chcąc przez to stwierdzić ogólną prawidłowość typu: a mianowicie.. a nawet „Poznań leży nad Tamizą ⊃ Bonaparte był cesarzem Francuzów”... „Sekcja zwłok noworodka x ujawni powietrze w płucach zawsze i tylko. że poprzednik tego zdania warunkowego jest tak niewątpliwie fałszywy.. „2 razy 2 równa się 5 ⊃ Bonaparte był Anglikiem”. zbudowane z dwóch zdań w sensie logicznym. że pierwsze z tych zdań jest prawdziwe.. § 6. to. a nie tylko takiej samej wartości logicznej dwóch zdań odnoszących się do jakichś konkretnych przypadków... jeśli tylko nie jest tak.. że dwa zdania składowe występujące w takim zdaniu złożonym (zdaniu warunkowym. to.”. Wyjątkowo tylko używa się jako zwrotu retorycznego takich wypowiedzi.funkcji zdaniowych czy dwóch zdaniowych wypowiedzi niezupełnych.. to. Mówimy np.. jak fałszywy jest jego następnik. chcąc wyrazić myśl. to mi kaktus na dłoni wyrośnie”.

związany . „Jeśli teraz jest lato. to jest prąd w sieci”). np. a drugie . a tym. dlatego też będziemy musieli poprzestać jedynie na podaniu przykładów takiego związku.fałszywe (a więc. a następnik . np. to po lewej ręce mam las. gdy: 1) implikacja zbudowana ze zdania Z1 jako poprzednika i ze zdania Z2 jako następnika jest prawdziwa. że ze względu na treść pierwszego zdania drugie musi być prawdziwe. a drugie . co głosi zdanie Z2. związek przyczynowy. a tym. Pojęcie wynikania wymaga szczegółowego omówienia. gdyż bywa i odwrotnie. to znaczy związek powstały z takiego. w której stwierdzamy. lecz że nie może być tak.o skutku. np. że deszcze stają się przyczyną rozmoknięcia dróg (nie znaczy to jednak. cyw. Może to być związek analityczny. za który schowało się słońce”. Związek między tym. że nie tylko nie jest tak. a nie innego rozmieszczenia przedmiotów w przestrzeni albo zdarzeń w czasie.myśli.: „Jeśli kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę. to znaczy powstający z czyjegoś ustanowienia. w implikacji „Jeśli długo padają deszcze. co głosi jakieś zdanie p.: „Jeśli świeci żarówka. 415 kod. obowiązany jest do jej naprawienia”. to gliniaste drogi stają się trudne do przebycia”.: „Jeśli patrzę w kierunku Gwiazdy Polarnej. aby pierwsze było prawdziwe. nie ma tu więc związku przyczynowego). że pierwsze implikuje drugie). Może to być związek strukturalny. które ze zdania p wynika. może być bardzo różnorodnego charakteru. czyli że z pierwszego zdania składowego wynika drugie. co głosi zdanie Z1. to według art. oraz 2) prawdziwość tej implikacji opiera się na jakimś związku między tym. Ze zdania Z1 wynika Z2 wtedy i tylko wtedy.fałszywe. Może to być np. co głosi jakieś zdanie q. to za pół roku będzie zima” (jedno drugiego nie powoduje. że poprzednik jest zdaniem mówiącym o przyczynie. Może to być związek tetyczny. że pierwsze zdanie jest prawdziwe. jak np.

z samym sensem użytych słów: „Jeśli Jan jest starszy od Pawła. w którym strzałka oznacza stosunek wynikania. o którym będzie szczegółowo mowa w rozdziale XIV § 3. bo w każdym przypadku ze zdania o budowie S a P wynika odpowiednie zdanie o budowie P i S.np. że między zdaniami tymi zachodzi związek wynikania logicznego. jeżeli używamy terminów „racja” i „następstwo”. to poprzednik nazywamy racją. Drugie zdanie wynika z pierwszego. zależności między wartością logiczną racji a wartością logiczną następstwa przedstawić można na wykresie (rys. a następstwo fałszywe. mówimy. na mocy definicji.racja fałszywa i następstwo prawdziwe C . nie można mówić o racji i następstwie. to z poprzednika nie wynika jej następnik. a następnik implikacji następstwem. Taki właśnie charakter ma związek wynikania pewnych zdań z innych ze względu na sens słów wyznaczających ich budowę wewnętrzną: „Jeśli każdy notariusz jest prawnikiem. aby racja mogła być prawdziwa. Racja i następstwo są to dwa człony stosunku wynikania. to niektórzy prawnicy są notariuszami”. Ustalaniem takich właśnie ogólnych związków wynikania.racja fałszywa i następstwo fałszywe Wykluczone jest natomiast. Są zatem trzy możliwości co do wartości logicznej racji i następstwa: A . zajmuje się logika formalna.racja prawdziwa i następstwo prawdziwe B . na jaki wskazano w ostatnim przykładzie. By ułatwić zapamiętanie. Jakież więc można stwierdzić zależności między wartością logiczną racji a wartością logiczną następstwa i odwrotnie? Weźmy sobie za modele ćwiczeniowe takie . jeśli wynikanie jakiegoś zdania z innego jest szczególnym przypadkiem takiego ogólnego związku. to mówimy już tylko o zdaniach składowych prawdziwej implikacji: jeśli bowiem implikacja jest fałszywa. Jeśli z poprzednika implikacji wynika jej następnik. Jak wynika z definicji. a skoro nie zachodzi stosunek wynikania. Dlatego też. 9). to Paweł jest młodszy od Jana”.

czy racja jest prawdziwa. to nie wiemy stąd jeszcze. gdyż w tym tylko przypadku racja jest prawdziwa. Może była rosa i jest mokro. Fałszywość racji nie przesądza o fałszywości następstwa. następstwo . to nie wiadomo.. że gdzieś pada deszcz. a może przejechała miejska polewaczka i pokropiła ulicę. w tym przypadku następstwo jest też prawdziwe. Równie dobrze racja może być prawdziwa (przypadek A). następstwo . Jeśli prawda.fałsz. Może jest oszustem. czy prawdziwe. to nie wiadomo stąd jeszcze.prawda). . to widocznie chodzi o przypadek oznaczony wyżej literą A.fałsz). czy jest on. a może nieprawda.fałsz. czy pada deszcz. to z całą pewnością jest on przestępcą. że na ulicy jest mokro. Równie dobrze może zachodzić przypadek B (racja . Zatem prawdziwość racji przesądza o prawdziwości następstwa. „Jeśli Piotr jest bandytą. Są to zdania warunkowe prawdziwe.prawdziwe okresy warunkowe: „Jeśli gdzieś pada deszcz. jak przypadek C (racja . 2) Jeśli racja jest fałszywa. to tam wtedy jest na dworze mokro”. Jeżeli to nieprawda. że jest mokro. Jeśli nawet stwierdzimy. czy fałszywe jest zdanie: „Tu teraz jest mokro”. to stąd jeszcze nie wiemy. to na pewno jest tam wtedy mokro. że Piotr jest bandytą. że Piotr jest bandytą. jak i fałszywa (przypadek B). Jeśli prawda. a ponadto ich poprzednik jest racją dla ich następnika jako następstwa. Jeśli fałszywe jest zdanie: . to nic stąd nie wiemy o tym. choć nie było deszczu. Może pada deszcz. czy nie. więc przestępcą. to Piotr jest przestępcą”. 3) Jeśli następstwo jest prawdziwe (przypadek A i przypadek B). a może jest uczciwym człowiekiem.Tu teraz pada deszcz”. czy nie jest przestępcą. 1) Jeśli racja jest prawdziwa. jaka jest wartość logiczna następstwa.

Do poinformowania o stosunku wynikania. Powiedzieliśmy. gdy i racja jest fałszywa. to nieprawda. że Piotr jest przestępcą. np. gdyby poprzednik implikacji był prawdziwy. a nawet byli błędnie przeświadczeni. Jeśli więc nieprawdą jest. czy Piotr jest bandytą? Prawdziwość następstwa nie przesądza o prawdziwości racji. np. Dane zdanie wynika z innego zdania.: „Z kłótni wynikła bójka”). Jeżeli wypowiadamy implikację materialną. więc i stosunek wynikania ma charakter obiektywny. to na pewno i racja jest fałszywa. Następstwo może być fałszywe tylko przy fałszywości racji. że gdzieś na dworze jest mokro. Natomiast jeśli formułujemy implikację formalną. że Piotr jest przestępcą. że wartość logiczna zdania jest czymś obiektywnym. zbudowaną z dwóch funkcji zdaniowych. Fałszywość następstwa przesądza o fałszywości racji. to czyż wiemy stąd. szczególnie nadają się implikacje formalne. to z pewnością nieprawda. Pojęcie wynikania ma podstawową doniosłość dla wielu problemów metodologicznych. tylko w przypadku C. a wobec tego. że tam pada deszcz. jaki odpowiednio zachodzi między wieloma tworzącymi pary zdaniami o określonej treści. O właściwościach tego stosunku mówić będziemy jeszcze w następnym rozdziale. bo wykluczyliśmy. choćbyśmy sobie z tego nie zdawali sprawy.: „Jeśli Jan jest notariuszem. że Piotr jest bandytą. Jeśli to nieprawda. (W zupełnie innym sensie mówi się np. że nie byłoby wynikania (a więc racji i następstwa). a następnik . Wynikanie jest stosunkiem zachodzącym między zdaniami. Dlatego też dokładne zapoznanie się z jego właściwościami jest sprawą szczególnie ważną. to Jan jest prawnikiem”. żeby ktoś był bandytą. że między danymi zdaniami wynikania nie ma.Jeśli to prawda. a nie był przestępcą.fałszywy. „Jeżeli x jest . Stosunek ten polega na pewnym związku między wartością logiczną pewnych zdań. 4) Jeśli następstwo jest fałszywe. to służy nam ona do stwierdzenia stosunku wynikania tylko między dwoma zdaniami składowymi.

a więc wyrażeń nie mających określonej wartości logicznej. to ciało x pozornie utraci na ciężarze tyle. „Jeżeli wieje wiatr. gdy mówi się o prawdziwości czy fałszywości takich implikacji.lecz to tylko. Gdy formułuje się implikację złożoną z dwóch wypowiedzi niezupełnych: „Jeśli pada deszcz. że dla wszelkich konkretyzacji co do miejsca i co do czasu powstają z tych dwóch wypowiedzi niezupełnych implikacje fałszywe . ma się na myśli nie to. Należy o tym pamiętać. gdy przed taką implikacją trafnie można postawić kwantyfikator ogólny w odniesieniu do wszystkich występujących w niej zmiennych. iż jeśli są chmury. ale także stosunek wynikania. Stwierdzamy więc w ten sposób ogólną prawidłowość. że nie zawsze powstają z niej prawdziwe implikacje materialne. że dwa zdania łączy nie tylko stosunek implikowania. itd. to x jest prawnikiem”. mianowicie rozumiemy ją jako wypowiedź. wtedy. iż dla wszelkich x. że to fałsz. stwierdzamy prawidłowość ogólną. np. czyli wtedy. traktuje się jako „prawdziwą”. że dla wszelkich konkretyzacji co do czasu i co do miejsca z tych dwóch wypowiedzi powstawać będą implikacje materialne prawdziwe. gdy wszystkie implikacje materialne powstające z odpowiedniego podstawienia zmiennych są zdaniami prawdziwymi. według której z każdego zdania powstałego przez pewne podstawienie nazwy indywidualnej na miejsce x w pierwszej funkcji wynika odpowiednie zdanie powstałe z takiego samego podstawienia na miejsce x w drugiej funkcji. jeśli x jest notariuszem. to pada deszcz. to x jest prawnikiem. jak: „Jeśli ciało x zanurzymy w cieczy. to ma się na myśli to. Dla odróżnienia. . Wypowiadając taką implikację formalną domyślnie poprzedzamy ją kwantyfikatorem ogólnym.notariuszem. Implikację formalną zbudowaną z dwóch funkcji zdaniowych (czy wypowiedzi niezupełnych). dotyczącą wynikania odpowiednich zdań o występowaniu chmur ze zdań o padaniu deszczu. Jeśli jednak mówi się. to są chmury”. Πx: x jest notariuszem ⊃ x jest prawnikiem. to jest mróz”. że taka implikacja jest „fałszywa”. ile waży wyparta przez nie ciecz”.

o którym mowa w zdaniu q.” w mowie potocznej. Wyrażenie „p p q” (zdanie p implikuje ściśle zdanie q) definiowano jako równoznaczne z wyrażeniem: „Nie może być tak... gdy są gdzieś chmury.próbowano w logice wprowadzić. prawdziwym o dowolnej treści... Sporządź matrycę dla funktora „ani. to nie może nie wystąpić. że zawsze jeżeli p p q. Funktor „ p ” nie jest już oczywiście funktorem prawdziwościowym. (Zanalizuj przykład: „Tylko wtedy.. Czy zwrot „myślę... to już na podstawie prawdziwości argumentu mogę wnosić coś o wartości logicznej całego zdania.. obok znaku implikacji „ ⊃ ” jako funktora prawdziwościowego. który miałby odpowiadać znaczeniu spójnika „jeżeli. natomiast nie zawsze zachodzi zależność odwrotna.” jest funktorem prawdziwościowym? (Czy jeśli uzupełnię ten zwrot zdaniem np.” jako funktora prawdziwościowego. gdy między zdaniami tymi zachodzi nie tylko implikowanie. to. znak implikacji ścisłej „ p ”.. Zauważmy przy tym. to. że ze względu na jakąś tego czy innego rodzaju prawidłowość. o którym mowa w zdaniu p. ani.lecz biorą również pod uwagę treść zdań składowych.” jako ... Zadania 1. które powstanie?) 2. Sporządź matrycę dla funktora „tylko wtedy. Stąd też budowanie logiki formalnej posługującej się pojęciem implikacji ścisłej natrafia na szczególne trudności.. to pada deszcz”. fakt.. by zarazem było p i nie było q”: Niemożliwość (co oznaczamy przez ~ ◊) rozumiana jest w tym przypadku w tym sensie.) 3. to p ⊃ q.. gdy wystąpi fakt. że... ale także wynikanie. lecz jedynie w tych przypadkach. musi wystąpić. gdy. gdyż reguły posługiwania się nim nie ograniczają się tylko do określania związków między wartością logiczną zdania złożonego a wartością logiczną zdań składowych ..

6. Czy wyrażenia „zdanie sprzeczne w stosunku do innego zdania”. 5. b) iż z dwóch zdań przynajmniej jedno jest prawdziwe. „Teraz (gdy to czytasz) jest ranek”. (p ≡ q) ≡ [(p ⊃ q) • (q ⊃ p)]. że Jan pracuje”. c) iż z dwóch zdań jedno i tylko jedno jest prawdziwe? 10. Odczytaj za pomocą odpowiednich spójników międzyzdaniowych wyrażenia: (p • q) ⊃ (p ∨ q). Przepisz podkreślając w jednakowy sposób zdania względem siebie sprzeczne oraz przeciwne: „Na Rynku Starego Miasta w Warszawie przeważają ciemne kolory”. a negację jakiegoś zdania p można zapisać jako p / p). Wytłumacz. 11. Następnie przedsiębiorstwo zawiadomiło bank. 8. że uważasz: a) iż z jakichś dwóch zdań oba są prawdziwe. na czym polega zmiana oraz czy wymogi co do ważności czeku złagodzono. czy obostrzono.) 4. „zdanie przeczące” i „zdanie fałszywe” mają to samo znaczenie? Daj szczegółowe wyjaśnienie. „Jesień 1993 r. Czy konsekwentnie użyto spójników alternatywnych w redakcji art 210 § 2 k. Spróbuj zastąpić koniunkcję jakichś dwóch zdań wyrażeniem równoważnym. (Wskazówka: koniunkcja jest równoważna negacji dysjunkcji. nie była w Poznaniu sucha”. żeby poinformować.: „Jeśli sprawca . (p / q) ≡ (~ p ∨ ~ q). posługując się jedynie znakiem dysjunkcji. 7. że Jan śpi. W pewnym przedsiębiorstwie prawo podpisywania czeków miał kierownik albo łącznie zastępca kierownika i kasjer.funktora prawdziwościowego. była w Poznaniu sucha”.k. że w przyszłości prawo podpisu będą mieli łącznie kierownik i nadto zastępca kierownika albo kasjer. „Jesień 1993 r. „Na Rynku Starego Miasta w Warszawie przeważają jasne kolory”. „Teraz (gdy to czytasz) jest wieczór”. ani tak. Jaką wartość logiczną ma negacja negacji zdania „Moskwa leży nad Tamizą”? 9. Jakiego użyjesz spójnika międzyzdaniowego. (Zanalizuj przykład: „Ani jest tak.

Czy skoro stwierdzę. 12. która posługuje się taką bronią lub takim narzędziem. że drugie zdanie składowe jest fałszywe? . podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5 albo karze śmierci”. to mogę stąd wnosić. że prawdziwa jest alternatywa (nierozłączna) i że prawdziwe jest jedno z jej zdań składowych. 13. Z dowolnego tekstu wybierz 5 przykładów zdań zawierających słowa „lub” względnie „albo” i ustal.rozboju posługuje się bronią palną lub innym niebezpiecznym narzędziem albo działa wspólnie z osobą. czy autorowi chodziło w danym przypadku o wyrażenie alternatywy rozłącznej czy nierozłącznej.

co głosi następnik. b) „Jeśli w chwili x wskazówki dobrze idącego zegara wskazują liczbę 12. to. Czy stwierdzając prawdziwość pewnej implikacji stwierdzamy przez to. b) zaczyna się słowami: „Jeśli pijaństwo rozwija intelekt.. to w chwili x gałązki drzew w Parku Łazienkowskim poruszają się”. Pewna alternatywa jest prawdziwa. d) związek o charakterze analitycznym. a jedno z jej dwóch zdań składowych jest prawdziwe. to negacja zdania x jest prawdziwa” . c) „Jeśli zdanie x jest fałszywe. Co można powiedzieć o drugim? 17. Jakie wartości logiczne mogą mieć różne zdania powstające z funkcji zdaniowych: a) „Jeśli w chwili x dmie w Warszawie silny wiatr. Czy może być fałszywe jakieś zdanie warunkowe. związek powstały w wyniku ustanowienia przez kogoś pewnej normy postępowania w pewnych okolicznościach. to w chwili x jest północ” (wg danego czasu). a jedno z jej dwóch zdań składowych jest fałszywe. Czy to poprawnie powiedziano: „Warunkiem . b) związek strukturalny. że prawdziwy jest jej następnik? 19. w której między tym. co głosi poprzednik.. Jeden z członów fałszywej alternatywy rozłącznej. że prawdziwy jest jej poprzednik? Czy stwierdzamy. jest prawdziwy. Co można powiedzieć o drugim członie tej alternatywy rozłącznej? 18. Co można powiedzieć o drugim zdaniu składowym? 16.. złożonej z dwóch zdań. Pewna koniunkcja jest prawdziwa i prawdziwe jest jedno z jej zdań składowych. c) związek tetyczny. 22.przez sensowne zastąpienie x jakimś konkretnym określeniem? 21. to Polska leży w strefie klimatu umiarkowanego”.14.”. 20. które: a) kończy się słowami: „. a tym. Podaj przykłady prawdziwej implikacji. Co można powiedzieć o drugim? 15.. tzn. Pewna koniunkcja jest fałszywa. zachodziłyby: a) związek przyczynowy.

Dyskutanci uzgodnili. że q jest prawdziwe? 27. Czy wiedząc to można rozstrzygnąć o wartości logicznej zdania p? 28. że zdanie q jest fałszywe. że z p wynika q. „Wszystkie wyroki zasądzające w sprawach alimentacyjnych są doręczane powodowi z urzędu”. jeśli wiadomo. by wykazać fałszywość q w tym przypadku? 25. Czy warto prowadzić dyskusję z kimś. Jaką wartość logiczną mają wypowiedzi: „Każda nazwa dla jakiejś osoby ostra jest nazwą dla niej wyraźną lub jest nazwą dla niej intuicyjną”. 30. a zarazem z q wynika p? 29. „Żaden sędzia nie wyrokuje w sprawach własnej rodziny”. Czy wystarczy wykazać prawdziwość q. „Zakresy każdych dwóch nazw jednostkowych wykluczają się zawsze i tylko wtedy. Co wobec tego o tym studencie można powiedzieć? 24. że są one zamienne”. a ze zdania p wynika zdanie q. Co można powiedzieć o wartości logicznej zdań p oraz q. że ze zdania p wynika zdanie q oraz że p jest prawdziwe. Zamień na równoważne wyrażenia o postaci implikacji formalnej następujące zdania: „Każdy obywatel jest obowiązany znać prawo karne”. Pewien student rozpatrując dwa zdania powiedział: „racja jest tu prawdziwa. ale nie chce się zgodzić z tym. że p jest zdaniem niewątpliwie prawdziwym? 26. a następstwo fałszywe”. kto uznaje. by wykazać. „Warunkiem koniecznym fałszywości implikacji jest prawdziwość poprzednika l u b fałszywość następnika”? 23. Czy wystarczy wykazać fałszywość p. „Zakresy jakiejkolwiek nazwy jednostkowej i jakiejkolwiek nazwy . Ze zdania p wynika zdanie q i okazało się. że zdanie q jest prawdziwe. Ktoś dowodził.koniecznym prawdziwości implikacji jest fałszywość poprzednika i prawdziwość następnika”. gdy nieprawda. bo zdanie p jest prawdziwe. że ze zdania p wynika zdanie q.

31. gdy na wiosnę są późne przymrozki”.W Polsce jest w jakimś roku nieurodzaj na owoce zawsze i tylko wtedy. lub trzeba. aby przewód tworzył obwód zamknięty”. trzeba. „Aby w jakimś przewodzie płynął prąd. Czy we właściwy sposób użyto spójników międzyzdaniowych w wypowiedziach: .. by istniało źródło prądu. „Przyczyną niekończenia studiów są ciężkie warunki materialne studenta albo przyczyną tego jest brak zdolności”. .ogólnej wykluczają się albo zakres nazwy jednostkowej jest podrzędny względem zakresu nazwy ogólnej”.

nazywamy następnikiem stosunku (relacji).. jest poręczycielem. „władza” itp. Jakiś pies może być . „braterstwo”. „. „Paweł jest starszy od Adama”.Rozdział VIII PODSTAWOWE POJĘCIA DOTYCZĄCE RELACJI § 1. co czytamy: przedmiot x pozostaje w stosunku R do przedmiotu y (R to skrót łacińskiego słowa relatio = stosunek). jakie zachodzą między różnymi przedmiotami... Zdania stwierdzające relację Pewne wyrazy i wyrażenia wskazują na stosunki. iż jest potomkiem jakiegoś niemowlęcia. „przy”. to np. „po”. jak np. Wszystko to. Stosunki między przedmiotami opisujemy w takich zdaniach. stosunki trójczłonowe i więcej niż trójczłonowe (np. w których mowa jest o dwóch elementach powiązanych daną relacją. o czym w opisie stosunku może być mowa na drugim miejscu (na miejscu y). przy analizowaniu stosunków prawnych. Jeśli weźmiemy np.. „pod”.: „Jan jest bratem Piotra” (tzn. o czym w opisie stosunku może być mowa na pierwszym miejscu (na miejscu x). Zdania opisujące stosunki dwuczłonowe mają ogólny wzór budowy: xRy. „Poznań leży nad Wartą”. jakieś niemowlę może być poprzednikiem w opisie tego stosunku. wszystko to. Do takich wyrazów należą np. czyli relacje... nie może być jednak następnikiem tej relacji.. np. które właśnie oglądamy. co do. Ograniczamy rozważania do stosunków dwuczłonowych opisywanych w zdaniach. nazywamy poprzednikiem stosunku (relacji).”). itp. bo nie można o nikim powiedzieć. bo można powiedzieć: „To niemowlę jest potomkiem tego a tego”. wyrazy: „nad”.. stosunek „jest potomkiem” (stosunek pochodzenia od). wobec. jakkolwiek wyróżnia się często. „wyższość”. Jan pozostaje w stosunku braterstwa do Piotra). „za”.

ale coś czy ktoś nie może być właścicielem człowieka. „jest przodkiem” i „jest potomkiem”. takie stosunki. człowiek może być i poprzednikiem. Widzimy więc. gdy pewien stosunek R1 zachodzi między jakimś poprzednikiem x a jakimś następnikiem y. „jest obserwującym” i „jest obserwowany”. który nie uznaje instytucji niewolnictwa. „jest dłużnikiem” i „jest wierzycielem”. które aktualnie są poprzednikami danego stosunku. zachodzi odpowiednio odmienny stosunek R2 między tym y a tym x. tworzą klasę zwaną przeciwdziedziną tego stosunku. gdzie istnieje niewolnictwo. przedmioty. i następnikiem stosunku „jest właścicielem”. Jeżeli w każdym przypadku. Jeśli mowa o ustroju społecznym. że stosunek R2 jest stosunkiem odwrotnym względem stosunku R1 (czyli konwersem stosunku R1). Taką właściwość zauważyliśmy też mówiąc o stosunku podrzędności i stosunku nadrzędności zakresów nazw. Jeśli pierwszy z tych stosunków zachodzi między jakimś Janem i jakimś Piotrem. Ktoś może być właścicielem psa. które są jego następnikami. Porównajmy np. Tak więc stosunek niższości będzie stosunkiem odwrotnym względem stosunku . Podobnie jest ze stosunkami: mniejszość i większość (Adam jest mniejszy od Piotra . jak starszeństwo i bycie młodszym. Stosunek pomiędzy pewnymi przedmiotami x oraz y może być opisywany dwojako: jako stosunek x do y albo jako stosunek y do x. to drugi z nich także zachodzi między tymże Piotrem a tymże Janem. które mogą być członami tego stosunku. ale pies nie może być właścicielem czegoś. to człowiek może być tylko poprzednikiem stosunku „jest właścicielem”. Człowiek może być właścicielem czegoś. to mówimy.to tyle. Stosunek ten brany jako przebiegający w jednym kierunku może być w niektórych przypadkach nazywany inaczej niż stosunek brany jako przebiegający w drugim kierunku. przedmiotów. ale nie może być poprzednikiem tego stosunku. tworzą klasę zwaną dziedziną tego stosunku (relacji). a przedmioty. co: Piotr jest większy od Adama). że stosunek wyznacza pewne klasy przedmiotów. Natomiast w ustroju.następnikiem stosunku „jest właścicielem”.

że jeśli ów Jan jest rówieśnikiem Piotra. mniejszości . że (w przypadku jakiegokolwiek x i jakiegokolwiek y) x pozostaje w stosunku R do y zawsze i tylko wtedy. że jeśli zachodzą między pewnym poprzednikiem i następnikiem.względem większości.wyższości. asymetryczne i nonsymetryczne Niektóre stosunki mają taką właściwość. to zachodzi też między tym następnikiem a poprzednikiem. itp. Taki stosunek. to tyle. nazywamy stosunkiem symetrycznym. § 2. gdy y pozostaje w stosunku R do x. stosunek rówieśnictwa: bo o jakimkolwiek Janie i Piotrze mowa. Symetryczny jest np. Np. wiadomo jest. to Piotr jest rówieśnikiem Jana. że stosunek R jest stosunkiem symetrycznym. . co stwierdzić. bycia potomkiem . to na pewno Piotr jest krewnym Pawła. Porównajmy to z określeniem stosunku odwrotnego względem pewnego innego stosunku. dłużnictwa . stosunek wykluczania się zakresów dwóch nazw jest symetryczny: zakres dowolnej nazwy x wyklucza się z zakresem nazwy y zawsze i tylko wtedy. który w każdym przypadku jeśli zachodzi między pewnym poprzednikiem a następnikiem. Stosunki symetryczne. to w każdym przypadku zachodzą też między tym właśnie następnikiem a poprzednikiem.względem bycia przodkiem.względem wierzycielstwa. Przykładem może być stosunek pokrewieństwa: Jeżeli Paweł jest krewnym Piotra. Stwierdzić. gdy zakres nazwy y wyklucza się z zakresem nazwy x.

może być i tak. ani nie wynika to. iż nie zachodzi ten stosunek pomiędzy y a x. Jeśli pewien stosunek zachodzący między jakimś x a jakimś y wyklucza to. i tak. gdy Adam jest małżonkiem Anny1. „Jan kocha Zofię”. nie wynika. że szanuje. że Paweł nie szanuje Adama. że stosunek asymetryczny R zachodzi między x oraz y. ani to. bo nie wynika z tego. bycie wyższym od. który nie jest ani stosunkiem symetrycznym. to nieprawda. niższość . że Jan jest przodkiem Piotra. że Jan kocha Zofię. że Adam szanuje Pawła. że Piotr jest niższy od Pawła. że stosunek ten jest stosunkiem asymetrycznym. np. Np. że nieprawda. Gdy napotykamy stosunek symetryczny. nieprawdą jest. iż nieprawda. jak „x kocha y”. Natomiast stosunek ojcostwa ma taką właściwość. jest stosunkiem symetrycznym? Nie. że zachodzi yRx. że Jan jest przodkiem Piotra. iż Zofia nie kocha Jana. jeśli Jan jest starszy od Romana. gdy zachodzi xRy.to przykłady stosunku asymetrycznego. że Roman jest starszy od Jana. bynajmniej nie wynika. że jeśli np.poprzednikiem. ale z tego. Czy jest to stosunek asymetryczny? Też nie. że Paweł szanuje Adama. że Piotr jest przodkiem Jana. Stosunek szacunku jest stosunkiem nonsymetrycznym: z tego bowiem. nazywamy stosunkiem nonsymetrycznym (niesymetrycznym)2. bycie niższym od) wiązały te same przedmioty. poprzednik tego stosunku jest zarazem następnikiem i następnik . inaczej mówiąc: jeśli w każdym przypadku. nie jest jednak równoważne stwierdzeniu. Stwierdzenie.Określony stosunek i stosunek względem niego odwrotny (np. bo z tego. Z tego. ani asymetrycznym. iż Piotr jest przodkiem Jana. Taki stosunek. Starszeństwo. że nie szanuje - . mówimy. to nieprawda. ale w przeciwnym kierunku. Stosunek „jest małżonkiem” jest stosunkiem symetrycznym. to na pewno Piotr nie jest ojcem Jana. Czy stosunek taki. to zachodzi on między danymi przedmiotami i w jedną. Jeśli Paweł jest niższy od Piotra. wynika. że Zofia kocha Jana. bo Anna jest małżonkiem Adama zawsze i tylko wtedy. i w drugą stronę. by stosunek ten zachodził także między tymże y a tymże x. Jan jest ojcem Piotra.

że zgasło światło. który nie jest symetryczny. nie wynika. to pada tam deszcz”. Ze zdania „Przepaliły się bezpieczniki” wynika zdanie „Zgasło światło”. o czym będziemy obszernie mówić w drugiej części niniejszego podręcznika. czy ze zdania q wynika zdanie p. Ustawa używa słowa „małżonek” w odniesieniu zarówno do mężczyzny. Stosunek wynikania łączący dwa zdania jest stosunkiem nonsymetrycznym. 2 1 . że przepaliły się bezpieczniki: może przepaliły się bezpieczniki. ale takie wnioskowanie może okazać się zawodne. bo jeśli ze zdania p wynika zdanie q. by orzec. a przy takim rozumieniu stosunek asymetryczny byłby szczególną odmianą stosunku niesymetrycznego (odpowiednio do tranzytywności). to jest mokro w danym miejscu” nie możemy wnosić. to wcale nie wiadomo stąd. Ze zdania „Jeśli pada deszcz. Ważną sprawą jest to. iż prawdziwe jest zdanie „Jeśli w danym miejscu jest mokro. a może żarówka. czy nie wynika.trzeba byłoby to dopiero zbadać. do jakiego z tych trzech rodzajów stosunków zaliczyć stosunek wynikania. jak i do kobiety. Niekiedy niesymetrycznym nazywa się wszelki stosunek. że to zdanie jest fałszywe. Często wprawdzie w taki sposób wnioskujemy. ale z tego. ani też nie mamy podstaw do tego.

Nie jest przechodni stosunek pokrewieństwa. bo z tego. Jest to stosunek atranzytywny. to nieprawda. również zdanie q jest równoważne zdaniu p. a Bolesław ojcem Czesława. nie wynika. to na pewno Czesław jest potomkiem Adama. jeśli Paweł jest starszy od Jana. Nie jest przechodni stosunek ojcostwa. bo w każdym przypadku. bo o kimkolwiek mowa. ojca i jego dziecko. że xRz. Gdyby zaś chodziło o dziadka. bo jeśli Adam jest ojcem Bolesława. Natomiast przechodni jest stosunek bycia potomkiem. Np. taki. że Adam jest ojcem Czesława. asymetrycznych czy nonsymetrycznych jest często konieczna. Przy rozróżnianiu różnego rodzaju stosunków prawnych umiejętność zaliczenia tych stosunków do stosunków symetrycznych.Natomiast stosunek równoważności dwóch zdań. . że x jest krewnym y oraz że y jest krewnym z. Np. ojciec jest krewnym dziecka. to na pewno nieprawda. że Paweł jest starszy od Gawła.: „p zawsze i tylko wtedy. nazywamy stosunek. jeśli zachodzi między jakimś x a jakimś y oraz między tymże y a jakimś z. w którym zdanie p jest równoważne zdaniu q. iż w każdym przypadku. np. y i z wzięto pod uwagę. który ma taką własność. to wiadomo. bo jeśli Czesław jest potomkiem Bolesława. dziadek byłby też krewnym dziecka. § 3. Stosunek przechodni Ważnym dla prawnika pojęciem jest również pojęcie stosunku przechodniego. że x nie jest krewnym z). a Jan jest starszy od Gawła. czyli tranzytywnym. jest stosunkiem symetrycznym. jaki stwierdzamy wypowiadając równoważność. to zachodzi też między owym x a owym z. iż w każdym przypadku jeśli xRy oraz yRz. gdy q”. niezależnie od tego. ale normalnie ojciec nie jest krewnym matki. że x jest krewnym z (ani też nie wynika w tym przypadku. dziecko jest krewnym matki. jakie trzy przedmioty x. czyli tranzytywnego. a Bolesław potomkiem Adama. Stosunkiem przechodnim. przechodni jest stosunek starszeństwa. stosunek.

. Jeżeli ze zdania p wynika zdanie q. że przy prawdziwości zdania p zdanie r nie może być fałszywe. a zdanie q równoważne zdaniu r. skoro bowiem przy prawdziwości zdania p zdanie q nie może być fałszywe. co zdanie r. że stosunek wynikania oraz stosunek równoważności są stosunkami przechodnimi. jeśli zdanie p jest równoważne zdaniu q.Pokrewieństwo jest więc stosunkiem nontranzytywnym. który nie jest ani tranzytywny. ani atranzytywny. a przy prawdziwości zdania q nie może być fałszywe zdanie r. to łatwo zauważyć. to znaczy takim. Ważną sprawą jest to. Podobnie przy równoważności. a ze zdania q wynika zdanie r. to rzecz jasna. Nontranzytywny jest stosunek przyjaźni itp. że ze zdania p wynika zdanie r. to zdanie p musi być tej samej wartości logicznej.

Stosunkiem spójnym w danej klasie przedmiotów nazywamy taki stosunek. A więc jeśli stosunek R jest spójny w pewnej klasie. ani też druga . każdy element tej klasy z każdym innym elementem. wśród których nie ma osób urodzonych tego samego dnia. że pierwsza jest starsza od drugiej. Wystarczy jednak. lub że yRx. W grupie rodzinnej (rodzice. to w tej klasie osób stosunek starszeństwa będzie stosunkiem spójnym. to dla każdych dwóch różnych. jakiekolwiek bowiem weźmiemy dwie osoby z tej klasy. by już stosunek życzliwości nie był stosunkiem spójnym w kręgu tych osób. z których ani pierwsza nie jest życzliwa drugiej. Dlatego właśnie taki stosunek nazywa się spójnym. że xRy. że w pewnej klasie spaja on. musimy uprzednio wprowadzić pomocniczo pojęcie stosunku spójnego w danej klasie przedmiotów. . który zachodzi w jednym lub w drugim kierunku między każdymi dowolnie wybranymi elementami tej klasy. to stosunek równości wzrostem będzie stosunkiem spójnym w klasie tych żołnierzy. gdyż ojciec nie jest zazwyczaj krewnym matki (nie mają wspólnych przodków). Wystarczy. by już stosunek ten nie był spójny w danej klasie. dzieci) stosunek pokrewieństwa nie jest zazwyczaj spójny. a więc nie każde dwa elementy rozważanej klasy osób są związane pokrewieństwem. każdy z nich bowiem będzie równy wzrostem dowolnemu innemu. albo że druga jest starsza od pierwszej. Jeśli dobrano kompanię żołnierzy równego wzrostu. dowolnie dobranych elementów x i y z tej klasy prawdą jest. wiąże w jedną lub drugą stronę. zawsze znajdziemy. że w pewnym kręgu osób wzajemnie względem siebie życzliwych znajdziemy taką parę osób.§ 4. że w danej klasie jakiś element nie jest związany rozważanym stosunkiem z pewnym innym elementem tej klasy.pierwszej. Jeśli weźmiemy jako przykład dla rozważań klasę złożoną z kilkudziesięciu osób. Stosunek porządkujący i stosunek równościowy w danej klasie przedmiotów Aby wyjaśnić pojęcie stosunku porządkującego w danej klasie przedmiotów.

s. to dzięki tej zasadzie prawnik nie ma kłopotu z rozstrzygnięciem. który pozwala ustawić (przynajmniej w myśli) wszystkie przedmioty należące do danej klasy w jeden szereg. miejsce. 2) stosunkiem przechodnim i 3) stosunkiem spójnym w danej klasie przedmiotów3. to nieprawda. to A jest wyższy od C). i jeśli zważyć. który dług hipoteczny musi być najpierw zaspokojony. w którym każdy będzie miał określone.. to. że jest to stosunek przechodni (jeśli A jest wyższy od B i B jest wyższy od C. wcześniejszość jest zaś w tym przypadku stosunkiem porządkującym (nie może bowiem nastąpić dokładnie jednocześnie wpis dwóch długów do tej samej księgi wieczystej). musi on być zarazem: 1) stosunkiem asymetrycznym. Jeśli więc stosunek wyższości wzrostem jest spójny w kompanii żołnierzy. Jeśli długi hipoteczne tego samego rodzaju pokrywa się wedle wcześniejszości ich wpisu. wyd. a nie inne.wedle stosunku wyższości wzrostem. w którym każdy przedmiot będzie zajmować określone. jeśli nie ma w tej kompanii dwóch ludzi tego samego wzrostu. a nie inne. Ułatwi to np. że B jest wyższy od A). cyt. . tzn. 3 Por. to możemy ustawić żołnierzy z tej kompanii w jeden szereg. 170. Aby jakiś stosunek był stosunkiem porządkującym w pewnej klasie przedmiotów. utrzymanie porządku przy wydawaniu strawy. a przy tym asymetryczny (jeśli A jest wyższy od B. miejsce .Stosunkiem porządkującym w danej klasie przedmiotów nazywamy taki stosunek. Mała encyklopedia logiki. to.

przechodnim i zwrotnym w danej klasie przedmiotów. Stosunek rówieśnictwa jest przykładem stosunku równościowego. Stosunek rówieśnictwa jest stosunkiem zwrotnym w klasie istot żywych. bo jest to stosunek symetryczny. że stwarza przyporządkowanie jedno-jednoznaczne (jak np. Zwróćmy uwagę. Niemniej stosunek rówieśnictwa nie jest stosunkiem porządkującym w tej klasie. przedmiotów równobarwnych z przedmiotem y. że nigdy nie zdarzy się tak. że w przypadkach. każdy człowiek jest rówieśnikiem samego siebie. klasy rówieśników x-a.). które pozostaje w danym . to znaczy klasy przedmiotów pozostających w stosunku równościowym do jakiegoś określonego elementu tej klasy (np. że poszczególne stosunki różnią się co do tego. nazywamy stosunkiem równościowym w danej klasie.Podobnie zasada wcześniejszości przybycia pozwala sprawnie ustawić się w „ogonek”. równociężkich z przedmiotem z. każda liczba jest równa sobie samej). który zachodzi między dowolnym elementem pewnej klasy a nim samym (np. to stosunek rówieśnictwa będzie stosunkiem spójnym w klasie osób stających jednocześnie po raz pierwszy przed komisją poborową dla danego rocznika. Stosunek równościowy pozwala dzielić określoną klasę na klasy abstrakcji. O stosunku mającym własność tego rodzaju. by dwóch ludzi nieustępliwych przybyło do ogonka jednocześnie. bo rówieśnik mojego rówieśnika jest moim rówieśnikiem. Jeśli za rówieśników uważać ludzi urodzonych w tym samym roku. dla jednego i tylko jednego x istnieje w danym momencie jedno i tylko jedno y. jakie stwarzają przyporządkowania pomiędzy x oraz y. Taki stosunek. będzie to też stosunek przechodni. Jeśli dla każdego y istnieje co najwyżej jedno x. stosunek małżeństwa w krajach europejskich). który jest stosunkiem symetrycznym. mówimy. które pozostaje z nim w tym stosunku. Stosunkiem zwrotnym w danej klasie przedmiotów nazywamy taki stosunek. gdy zachodzi. itp. pod tym jednak warunkiem.

to mówimy. które pozostaje z nim w danym stosunku. y: xRy ≡ yRx Asymetrycznym ” Π x. y: (xRy • yRx) • Σ x. y. z: (xRy • yRz) ⊃ ~ (xRz) nontranzytywnym ” Σ x. z: [(xRy • yRz) • ~ (xRz)] . Na zakończenie przedstawimy charakterystykę omówionych rodzajów stosunków w zapisie symbolicznym: R1 jest konwersem R2 wtedy i tylko. Jeśli jest odwrotnie. z: [(xRy • yRz) • xRz] • Σ x. tranzytywnym wtedy i tylko. gdy: Π x. y: [xRy • ~ (yRx)] R jest stos. y. że stosunek ten stwarza przyporządkowanie jedno-wieloznaczne (np. z: (xRy • yRz) ⊃ xRz Atranzytywnym ” Π x. to znaczy dla każdego x istnieje co najwyżej jedno y. a jedno x może pozostawać w tym stosunku do wielu y. x jest ojcem y.stosunku do y. lecz wiele x może pozostawać w tym stosunku do danego y. x jest sinusem y). y: xRy ⊃ ~ (yRx) Nonsymetrycznym ” Σ x. gdy: Π x. y: xR1y ≡ yR2x R jest stosunkiem symetrycznym ” Π x. y. y. to mówimy. że stosunek ten stwarza przyporządkowanie wielo-jednoznaczne.

Czy stosunek koleżeństwa na jednym roku studiów jest stosunkiem spójnym w klasie osób obecnych na sali wykładowej w czasie wykładu kursowego prowadzonego przez profesora uniwersytetu? 8. Czytelniku. 2. „Jan jest w procesie z Piotrem”? 5. aktualnie poprzednikiem stosunku „bycia dziadkiem”? Czy jesteś aktualnie następnikiem tego stosunku? (Zmarłych nie bierze się w rachubę.R jest stosunkiem spójnym w klasie Z wtedy i tylko. c) znajdowania się pod. . Wskaż stosunki odwrotne do stosunków: a) podrzędności. gdy: Zadania Π x. jakie mają te osoby). f) następowania po. Podaj własne przykłady stosunku: a) symetrycznego. Czy jesteś. e) nienawiści do. „Jan wspomaga Piotra”. b) bycia przodkiem. „Jan jest osobą spokrewnioną z Anną”. c) nonsymetrycznego. Podaj przykłady stosunków. d) bycia kochanym. które byłyby stosunkami porządkującymi w klasie studentów Twojego roku studiów (dokonując w miarę potrzeby dodatkowych zastrzeżeń co do właściwości. Gdyby to była prawda. Czy stosunki wyrażone niżej wyróżnionymi słowami są stosunkami symetrycznymi: „Jan jest wujem Anny”. 4. gdy: ∈ Z) ⊃ [xRy ∨ yRx ∨ (x = y)] R jest stosunkiem zwrotnym w klasie Z wtedy i tylko. y: (x ∈ Z) • (y Π x: (x ∈ Z) ⊃ xRx. 1.) Uzasadnij odpowiedź. b) asymetrycznego. że przyjaciele naszych przyjaciół są zawsze naszymi przyjaciółmi. Czy stosunek podobieństwa figur geometrycznych jest przechodni? Czy stosunek nienawiści jest przechodni? 7. „Jan i Piotr wspomagają się nawzajem”. 3. to co można byłoby wtedy powiedzieć o właściwościach stosunku przyjaźni? 6.

Niekiedy. czyny ludzi.Rozdział IX WYPOWIEDZI OCENIAJĄCE I NORMY § 1. Przeżyciem oceny czegoś nazywamy czyjeś przeżycie aprobaty czy dezaprobaty jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia faktycznie zachodzącego albo tylko wyobrażonego sobie przez tę osobę (np. a więc wypowiedziami spełniającymi w zasadzie role inne niż opisowe . kto pewien stan rzeczy poddaje ocenie. niezależnie od tego. Wypowiedzi oceniające i ich powiązania z wypowiedziami opisowymi W poprzednich rozdziałach zajmowaliśmy się wypowiedziami pełniącymi rolę opisową. z którym się spotyka czy który sobie wyobraża. zwłaszcza w rozważaniach bardziej ogólnej natury. wyobrażamy sobie fakt. Obecnie zajmiemy się natomiast wypowiedziami wyrażającymi przeżycia oceny oraz różnego rodzaju normami. dyspozycję emocjonalną do oceniania w pewien sposób jakiegoś stanu rzeczy lub zdarzenia. Szerzej to słowo rozumiejąc mamy na myśli również czyjąś gotowość. oceną nazywamy nie czyjeś konkretne przeżycie czy też czyjąś dyspozycję do takich przeżyć emocjonalnych. że tak a tak jest albo nie jest. a w związku z tym nadającymi się do wyrażania naszych przeświadczeń. jak i jakieś wytwory człowieka. co stanowi wspólną treść wielu podobnych przeżyć tego rodzaju. dawniejsze. teraźniejsze czy . że wszyscy Polacy osiągnęli wysoką odporność na gruźlicę). lecz to. a nawet myśli ludzkie. W ścisłym znaczeniu „ocena” oznacza konkretne przeżycie przez kogoś aprobaty czy dezaprobaty czegoś w określonej chwili.choć skądinąd w różnorodny sposób powiązanymi z wypowiedziami opisowymi. Przedmiotem oceny mogą być zarówno stany rzeczy lub zdarzenia czysto przyrodnicze.

Mając możliwości wyboru będziemy preferować takie stany rzeczy. W takich przypadkach musimy dokonać oceny globalnej danego stanu rzeczy. Jeśli przyjmiemy. mniejsze zło jest lepsze od większego. kto jest bardzo inteligentny. Pewien stan rzeczy rozpatrywany z różnych punktów widzenia może się spotykać z różnymi ocenami jakiejś osoby: w jednym aspekcie jest to stan budzący aprobatę. który uważamy za obojętny (indyferentny aksjologicznie). ani dobry z punktu widzenia naszych ocen. gorsze nie tylko od jakiegoś aprobowanego stanu rzeczy. polegających na tym. biorąc pod uwagę wszystkie jego dobre i złe strony w danej sytuacji. Przeżywając dodatnią ocenę globalną jakiegoś stanu rzeczy skłonni jesteśmy na ogół podjąć działania zmierzające do jego spowodowania lub utrwalenia. Np. ale nie dba o porządek. Oceny polegają niekiedy po prostu na aprobowaniu czy dezaprobowaniu jakiegoś stanu rzeczy rozpatrywanego z jakiegoś punktu widzenia. Mniejsze dobro jest gorsze od większego dobra. ale nawet od takiego. ale często mają charakter ocen preferencyjnych.albo odpowiednio odwrotnie. które mają dobre strony. iż nie tylko coś się aprobuje czy dezaprobuje. ciągle zaprasza jakichś swoich znajomych i w dodatku chrapie w nocy. to znaczy ani zły.dezaprobatę. choć samo przez się budzi naszą aprobatę. że jakiś stan rzeczy jest lepszy czy gorszy od innego. a nie mają żadnych złych stron albo wykazują je tylko w stosunkowo niewielkim stopniu. w innym . uprzejmy. serdeczny.przyszłe. mamy mieszkać w jednym pokoju z kimś. choć samo przez się jest oceniane jako zło. jeśli to . Oczywiście nie może tu być mowy o jakimś ściśle rozumianym rachunku dobrych i złych stron. bo jakże porównywać np. oceniamy go globalnie dodatnio . że dany stan rzeczy w większym stopniu zasługuje na aprobatę niż na dezaprobatę. że chrapie w nocy. lecz też porównawczo rozstrzyga. Niekiedy nie potrafimy dokonać oceny globalnej i wtedy oceniamy dany stan rzeczy ambiwalentnie: jako zły i dobry zarazem. serdeczność jakiejś osoby z tym.

W przypadku oceny ambiwalentnej często jesteśmy niezdecydowani. czy też utrzymania się .np. Oceny w podstawowym znaczeniu polegają na emocjonalnym ustosunkowaniu się jakiejś osoby (człowieka czy istoty nadprzyrodzonej) do jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia. oceny moralne . a co nieprzyjemne. co czynić. są więc czyimiś ocenami i w tym sensie są relatywne. to przypisywane jej oceny traktujemy jako oceny absolutne.np. Nie tu miejsce na omawianie czynników wpływających na kształtowanie się ocen i dyspozycji do oceniania w określony sposób. ocena estetyczna barwnego zachodu słońca). iż ten sam człowiek w różnym czasie skłonny jest odmiennie oceniać pewien stan rzeczy.co przyjemne. Należy zwrócić uwagę. Oceny w podstawowym tego słowa znaczeniu mogą polegać na różnego rodzaju odniesieniu emocjonalnym do stwierdzanego czy wyobrażanego stanu rzeczy: mogą to być oceny estetyczne . narzędzia. podręcznika.co ładne. oceny hedonistyczne . a co niegodne dobrego człowieka itd.możliwe. formułując ocenę ujemną . a w szczególności na podstawie podobnych ocen składowych skłonny jest żywić odmienne oceny globalne ze względu na zmianę ocen preferencyjnych. opiera się na przeświadczeniu (prawdziwym albo fałszywym).co godne. ocena pozyskania lekarstwa. ocena deszczu padającego w czasie suszy lub powodzi).do jego zlikwidowania lub do zapobieżenia powstaniu takiego stanu (biorąc pod uwagę przy tym koszty i różne skutki uboczne). Oceny mogą polegać na aprobowaniu czy dezaprobowaniu jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia samego przez się (samoistne oceny zasadnicze . W przypadku ocen podbudowanych instrumentalnie przeżycie takie jest niejako dwuelementowe. częściej jednak polegają na aprobowaniu albo dezaprobowaniu jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia ze względu na związane z nim dobre bądź złe skutki (oceny zasadnicze podbudowane instrumentalnie . że dany stan rzeczy czy zdarzenie prowadzi do powstania. a co brzydkie. Jeśli jakąś osobę uznajemy za niepodważalny autorytet.

iż nasz rozmówca jest posiadaczem kapelusza (co może być zgodne albo niezgodne z rzeczywistością). „Podoba mi się twój kapelusz” to wypowiedź oceniająca związana z założeniem. nie podając opisu tego. . Wypowiedź oceniająca w pewnych przypadkach może jedynie wyrażać jakąś ocenę. które kursują w Kutnie. które oceniamy dodatnio czy ujemnie. W znaczeniu pochodnym od znaczenia podstawowego słowa „ocena” nazywa się niekiedy ocenami wypowiedzi wyrażające przeżycie oceny. że zna ona znaczenie ekspresywne takich wypowiedzi w języku polskim. Wypowiedzi oceniające wyrażają aktualne przeżycie oceny lub co najmniej nadają się do wyrażania przeżyć tego rodzaju. „Tramwaje. do którego ocena się odnosi. wypowiedź: „Ach.po prostu dlatego. skądinąd fałszywe. Wypowiedzi takie mogą być rozpatrywane jedynie jako szczery czy nieszczery przejaw ocen żywionych przez wypowiadającą się osobę. Niekiedy. które pośrednio tylko łączą się z ocenami w podstawowym rozumieniu tego wyrazu. Tego rodzaju wypowiedzi nie mogą być traktowane jako prawdziwe czy fałszywe . że wypowiedzi te niczego nie opisują. iż w Kutnie kursują tramwaje. „Fuj” itp. „Brawo”. np. Nadto słowo „ocena” ma kilka dalszych znaczeń. poniekąd myląco. Jednak w praktyce mowy potocznej taka sama wypowiedź. ale zawierająca stwierdzenie opisowe. Z punktu widzenia semiotyki istotna jest różnica między zdaniem psychologicznym opisującym fakt przeżywania przez kogoś w pewnej chwili aprobaty czy dezaprobaty czegoś . Z reguły jednak wypowiedź oceniająca zawiera również element opisu tego stanu rzeczy.a wypowiedzią wyrażającą aprobatę czy dezaprobatę danego stanu rzeczy czy zdarzenia. są ładne” to wypowiedź nadająca się do wyrażenia czyjejś oceny estetycznej. jak ładnie”. przy założeniu.lub zniknięcia. do czego ocena się odnosi. np. nazywa się „ocenami” same przez się przeświadczenia o skuteczności czegoś jako środka do spowodowania pożądanego stanu rzeczy. czyli wypowiedzi oceniające. jakiegoś stanu rzeczy czy zdarzenia.

Można przyjąć. Mogą być też formułowane zdania opisujące treść przeżywanej oceny.. ale także jako zdanie opisowe. nie wdając się w to. czy jest ono pożądane.„Podoba mi się teraz ten budynek” bywa rozumiana bądź jako wypowiedź wyrażająca przeżycie aprobaty estetycznej widoku pewnego budynku. czy dany stan rzeczy lub zdarzenie rzeczywiście pociąga za sobą takie skutki. Innego rodzaju wypowiedzi oceniające lub wypowiedzi dotyczące ocen zawierają w takiej czy innej postaci element opisu rzeczywistości. np. Niekiedy używa się terminu „ocena instrumentalna” na określenie samego przez się stwierdzenia. iż obraz ten podoba się zdecydowanej większości ludzi z jakiegoś kręgu społecznego. że dany stan rzeczy czy zdarzenie powoduje jakieś inne interesujące nas zjawisko.in. prawdziwymi albo fałszywymi w zależności od tego. czy dany orzecznik ma charakter orzecznika . lecz oceny zasadnicze podbudowane instrumentalnie mogą być rozpatrywane m. czy na fałszywej wiedzy o tym. czy oceny te opierają się na prawdziwej. Wypowiedzi wyrażające nie oceny zasadnicze samoistne. Wypowiedziami oceniającymi nie zawierającymi w ogóle elementu opisowego są więc wypowiedzi wyrażające samoistne oceny zasadnicze nie odnoszone do określonego stanu rzeczy. że dany stan rzeczy pociąga za sobą jakieś aprobowane czy dezaprobowane skutki. czy niepożądane. bądź jako zdanie opisujące fakt. iż takie to a takie przeżycie występuje w danym momencie w mojej świadomości. przy zakupach obrazów przez instytucje państwowe. Wypowiedź „Ten obraz jest ładny” może być rozumiana nie tylko jako wypowiedź wyrażająca czyjąś ocenę estetyczną. zakładanego jako istniejący. z tego punktu widzenia. albo jako zdanie stwierdzające. iż tego rodzaju wypowiedzi są zdaniami opisowymi. Stąd też trudności odróżniania w sposób bezsporny np. iż ten obraz ma cechy odpowiadające zbiorowi kanonów estetycznych przyjmowanych w określonym środowisku artystycznym czy też oficjalnie narzuconych. a także zdania stwierdzające zgodność jakiejś oceny z pewnymi regułami (kryteriami) oceniania. stwierdzające.

„niewiasta”. a nie nasze smakoszowskie ustosunkowanie się do tego. lecz np. chyba że posługujemy się tymi słowami w sposób ironiczny. Wypowiedź „jesteś babą” może być potraktowana jako znieważająca. Natomiast w idiomie „dobry kawał drogi” słowo „dobry” znaczy po prostu tyle. a tłusta szynka to zła szynka.a inna sprawa. że wypowiedź. . słowo „szkapa” zabarwienie ujemne. czy „kobieta”. wypowiedzi opisowe mogą zawierać zwroty o szczególnym zabarwieniu uczuciowym. Słowo „koń” jest neutralne uczuciowo. Nazwy „koń”. iż ktoś jest prawdomówny. ale orzecznik „tłusty” określa cechę obiektywną. „ocena szkód gradowych”) . ale różne zabarwienie uczuciowe. natomiast nie ma takiego charakteru wypowiedź „jesteś kobietą”.dobry klucz” do naszego mieszkania ma złodziej. to wypowiedź wyrażająca ocenę. oszacowania jakiejś wielkości („ocena odległości”. „szkapa”.. a źle jest.. Należy zwrócić uwagę na dwie zwłaszcza postaci splątania wypowiedzi o charakterze opisowym i charakterze ocennym. czy oceniającego. iż słowa „ocena” używa się niekiedy w odniesieniu do takich sytuacji. „Dobry klucz” to po prostu klucz pasujący do określonego zamka. że my na ogół chwalimy ludzi za prawdomówność. że mamy „dobry klucz” do naszego mieszkania. w których nie dokonuje się (przynajmniej bezpośrednio) aprobowania czy dezaprobowania czegoś. Tłusta kaczka to dobra kaczka. Wypowiedź „Ten obraz olejny jest jak kolorowa fotografia” w handlu jarmarcznym wyraża pełną aprobatę. co moglibyśmy mieć na talerzu. co „duży”. a wygłoszona przez brodatych malarzy współczesnych jest wyrazem pogardy. Po drugie. przy czym dobrze jest.opisowego. słowo „rumak” ma zabarwienie uczuciowe dodatnie („koń. „baba” mają w zasadzie taki sam zakres.rumak”. którego cenimy ze względu na jego szlachetny charakter i życzliwość dla innych. W istocie wypowiedź taka jest jedynie opisem faktu. Wielu ludzi skłonnych jest uznawać. iż ktoś nigdy albo prawie nigdy nie wypowiada twierdzeń wbrew swoim przeświadczeniom . że . „Dobry człowiek” to człowiek. który się nam podoba”). Należy zwrócić także uwagę.

W szczególności używa się mylącego zwrotu „ocena prawna czynu”.„oby było tak a tak” 1. które formułują tak czy inaczej ujęte wskazania określonego postępowania nazywamy wypowiedziami dyrektywalnymi. § 2. K. Takie posługiwanie się słowem „ocena” nie nastręczałoby wątpliwości jedynie wtedy. Życzenie wyrażamy przez wypowiedź optatywną .jako norma postępowania. a także .za złe.czy też stwierdzenia określonych właściwości obiektywnych („ocena nasion”. a wszystkie czyny przez nie zakazane . wyrażenie „On powinien dać się złapać” to wyrażenie. gdyby dana osoba uważała wszystkie i tylko czyny nakazane przez prawo za dobre. że dobrze by to było. „ocena materiału dowodowego”). Pojęcie normy postępowania Wypowiedzi. Z teorii dyrektyw i norm. które może być potocznie rozumiane: jako ocena. Inne rodzaje takich wypowiedzi: dyrektywy techniczne. to zazwyczaj chce. co zapewne stanie się w przyszłości. Np. jako życzenie. 84 i n. zamiast „kwalifikacja prawna czynu”. Należy jednak podkreślić. reguły dotyczące dokonywania czynności . Jeśli ktoś globalnie aprobuje pewien stan rzeczy czy zdarzenie. jako zgodnego czy niezgodnego z normami określonego systemu prawnego. by ten stan rzeczy czy zdarzenie miały miejsce.w podstawowym znaczeniu słowa „powinien” . np. oby się tak stało. 1 Wypowiedzi optatywne jako typ wypowiedzi pośredni między wypowiedziami oceniającymi a normami postępowania rzadko są przedmiotem analizy semiotycznej. Opałek. jako prognoza. s. Spośród takich wypowiedzi zajmować się będziemy głównie normami postępowania. „Oby były obfite zbiory ziemniaków” czy też „Powinny być obfite zbiory ziemniaków”. Warszawa 1974. Por. że słowo „powinien” jest wieloznaczne.

osoba indywidualnie wskazana w normie. powinien stanąć do poboru wojskowego”. w których wskazywany czyn ma być podjęty (np. Np. gdy wystąpią określone okoliczności. W poszczególnych przypadkach w praktyce nasuwają się jednak istotne wątpliwości. normy drugiego rodzaju normami generalnymi (czasem nazywa się je normami ogólnymi. bowiem adresat o takich cechach może znaleźć się faktycznie tylko jeden. .Każdy kierowca. ale adresat może też być wskazany generalnie. aby w określonych okolicznościach tak. Normy pierwszego rodzaju nazywamy normami indywidualnymi.to norma generalna i konkretna.to norma generalna i abstrakcyjna.omówimy tylko pobieżnie2. powinien włączyć lewy kierunkowskaz” . zł renty alimentacyjnej” . „Kto z uczestników wycieczki pierwszy wróci dziś do schroniska. Adresatem jest tu każdy.. np. co może być mylące. ale też okoliczności. nazywamy ją normą konkretną.: „Jan powinien po każdym posiłku wypić lekarstwo”. który miał miejsce w dniu 4 VII 1993” . komu wskazuje się to działanie. Jeśli norma nakazuje adresatowi określonemu indywidualnie czy generalnie postąpić jednorazowo w pewien sposób.konwencjonalnych . zł jako odszkodowanie za uszkodzenie samochodu w wypadku. który skręca w lewo.to norma indywidualna i abstrakcyjna. W podanym przykładzie adresatem normy jest Jan. nazywa się adresatem normy.00” czy też: „Piotr powinien uruchomić syrenę alarmową. nazywamy ją normą abstrakcyjną. kto posiada określone cechy. Jeśli nakazuje postępować w pewien sposób stale czy wielokrotnie.to norma indywidualna i konkretna. albo wcale może nie być takiego). „Jan powinien comiesięcznie płacić Piotrowi 900 tyś. a nie inaczej postąpił czy wielokrotnie postępował. o godz. jeśli wybuchnie pożar”). który ukończył 20 lat. Ten. powinien rozpalić ogień” . które bezpośrednio komuś nakazuje (zakazuje). Norma postępowania jest to wyrażenie. „Jan powinien zapłacić Piotrowi 100 tyś.: „Każdy mężczyzna. 17. czy . Normy mogą różnić się indywidualnym czy generalnym określeniem nie tylko adresata. „Piotr powinien uruchomić syrenę alarmową dnia 3 VIII 1993 r.

która daną normę wyraźnym aktem ustanowiła. nazywa się normodawcą. jak będzie o tym jeszcze mowa. Jeśli jest to organ państwa ustanawiający normy prawne. XX § 2). red. Przyczyną tych sporów bywa to. może spełniać różne role. która ustanawia normę postępowania dla innych (względnie dla siebie)..i zresztą tylko co do takich zachowań celowe jest formułowanie norm postępowania. nazywamy go prawodawcą. Dyrektywy i sposób ich wypowiadania. ani fałszywa. J. Pelc. Szerzej: Z. t. że tak a tak jest. które naszym zdaniem zależy od jej woli . Spotyka się spory co do tego. w której jest wypowiadana. M. jako że dokonuje się poprzez nią akt ustanowienia normy. a w każdym razie nadaje się do tego. wobec czego nie jest to ani wypowiedź prawdziwa. Zieliński.wskazywane przez normę postępowania traktować jako jednorazowe. aby 2 . 17. Osobę. powinien czynić C” w zależności od sytuacji. czy normy są czy też nie są zdaniami w sensie logicznym. a z drugiej strony sugeruje. Warszawa 1992. że w tym ostatnim przypadku proces ustanowienia normy jest bardzo złożonym zjawiskiem społecznym (por. Sama przez się wypowiedź „x powinien czynić C” czy też wypowiedź . kto ma cechy A. Jednocześnie wypowiedź taka wyraża jego myśl. czy ciągłe lub powtarzające się. Postępowaniem nazywamy takie zachowanie się jakiejś osoby.niech x czyni C” nie opisuje rzeczywistości. Biblioteka Myśli Semiotycznej. rozdz. jego życzenie. jak adresat normy powinien postąpić. to jest wyrażeniami. nie stwierdza. czy też nie jest. którym można przypisać prawdziwość albo fałszywość. wskazać można osobę. wypowiedź ta spełnia rolę performatywną. Nie w każdym zresztą przypadku. Gdy wypowiedź taką wygłasza ktoś ustanawiając normę. że sam termin „norma postępowania” bywa różnie rozumiany. pamiętać jednak należy. Ziembiński. że wypowiedź kształtu „x powinien czynić C” czy też „Każdy. a także to.

że w polskim systemie prawnym taka właśnie . lecz wyrażenie swoistego rodzaju. potwierdzając albo zaprzeczając. że Kowalski powinien wygłosić referat na następnym seminarium?”. że taka norma obowiązuje. Pytaniu temu jednak nadajemy w gruncie rzeczy taki sens: „Czy to prawda. żądanie zachowania się w pewien sposób. a słowo . mianowicie jako zdanie informujące. co ma się na myśli mówiąc. na które można odpowiedzieć. Niemniej pytanie „Czy to prawda. lecz wypowiedzią oceniającą jego czyn. że zawiera wskazanie postępowania na przyszłość. Nie jest to więc zdanie w sensie logicznym. Gdy kierujący zajęciami profesor ustanawia: „Kowalski powinien wygłosić referat na następnym seminarium”. wypowiada zdanie informujące o fakcie.sugerować adresatowi normy. ocenę. że ma postąpić tak właśnie czy inaczej. Wypowiedź „Cezar powinien był nie przekraczać Rubikonu” nie jest oczywiście normą postępowania. Od wypowiedzi oceniającej jedynie jakieś postępowanie norma różni się tym. O tym. będzie mowa w następnym paragrafie. kierowaną do ongiś żyjącego Cezara.. wypowiedź w języku prawnym. czy też. że x powinien czynić C?” uważane jest za pytanie dorzeczne. Równobrzmiącą wypowiedź sformułowaną w polskim podręczniku prawa cywilnego traktuje się jako wypowiedź w języku prawniczym. że taka norma została ustanowiona. Gdy ktoś tymi samymi słowami odpowiada potwierdzająco na pytanie „Czy to prawda.powinien” ma w tym przypadku sens jedynie oceniający. Gdy w kodeksie cywilnym czytamy: „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę. że dana norma obowiązuje. a nie jedynie aprobatę czy dezaprobatę pewnego postępowania. wypowiedź tę traktuje się jako ustanowioną przez Sejm normę postępowania. wypowiada normę postępowania. ale i obecnych czy też poprzednich. że norma «x powinien czynić C»jest normą obowiązującą?”. obowiązany jest do jej naprawienia”. obecnie poprzestaniemy na kilku przykładach podwójnej roli zwrotu „x powinien czynić C”. która zresztą mogłaby się odnosić nie tylko do zachowań przyszłych.

to zapali się światło”. Czasem mówi się o jakichś normach. to powinieneś przekręcić wyłącznik”. . Dyrektywy techniczne same przez się nie są normami wskazującymi komuś. lecz że obowiązywanie takich czy innych norm jest symptomem. powinieneś przekręcić wyłącznik” jest swoistym odwróceniem twierdzenia „Jeśli przekręcisz wyłącznik. np. jak np. powinien palić jak najwięcej.: „Jeśli chcesz.przeciwnie. co oczywiście jest fałszem. jakie stosunki społeczne panują w danym społeczeństwie. iż „odbijają rzeczywistość społeczną”. Ale to powinność tylko warunkowa . Trzeba też zwrócić uwagę na szczególny charakter wskazań tego rodzaju. aby osiągnąć określony skutek. Od norm postępowania wskazujących adresatowi powinność takiego czy innego postępowania w jakiejś sytuacji odróżnić należy dyrektywy techniczne. W tym przypadku jest to informacja prawdziwa. z której możemy się domyślać tego. Taki obrazowy zwrot należy rozumieć oczywiście nie w ten sposób. jak ma postąpić. Jeśli ktoś chce bić rekordy sportowe. kto pragnie spowodować określony stan rzeczy. oznaką. że normy te są opisem rzeczywistości społecznej. palenie papierosów bowiem obniża sprawność fizyczną. reguły posługiwania się jakimś językiem. Są to wypowiedzi wskazujące. ale są podstawą do ustanowienia odpowiedniej normy dla kogoś. co należy czynić. Dyrektywa „Jeśli chcesz mieć światło. to powinien powstrzymać się od palenia papierosów. Ze względu na to dążenie i ze względu na wiedzę stanowiącą podstawę sformułowania wspomnianej dyrektywy technicznej Piotr powinien powstrzymać się od palenia papierosów. Piotr chce bić rekordy sportowe. by żarówka świeciła się. reguły dotyczące czynności prawnych. Jeśli chce zrujnować zdrowie . gdybyśmy natomiast przeczytali w podręczniku tym wypowiedź „Po śmierci męża jego brat powinien poślubić wdowę” byłaby ona w tym kontekście rozumiana jako zdanie. że we współczesnym prawie polskim taka norma obowiązuje.norma obowiązuje.jeśli chce utrzymać maksymalną sprawność fizyczną.

Należy mianowicie wyróżnić wyrażenia traktowane jako reguły nakazujące określonym zachowaniom jakichś osób przypisywać sens dokonania określonej czynności konwencjonalnej. na podstawie dyrektyw nakazujących w taki. Konsekwencją tego rodzaju reguły jest dyrektywa nakazująca w taki. aby ruch ten uzyskał charakter „ruchu wieżą”. aby . jeśli się chce. tak jak proste czynności psychofizyczne stają się ze względu na odpowiednie reguły substratem jakiejś czynności konwencjonalnej. jeśli się chce. a nie inny sposób dokonywać ruchu takim klockiem. napisanie wypowiedzi określonego rodzaju (czynność konwencjonalna prostsza) staje się substratem czynności konwencjonalnej sporządzenia testamentu itd. Odpowiednio zresztą.itd. a nie inny sposób dokonywać określonej czynności. traktować przesunięcie walcowatego klocka równolegle do brzegu szachownicy jako ruch wieży. Reguły dotyczące ruchów figury szachowej nakazują m. Tak więc zrekonstruowane reguły jakiegoś języka nakazują wiązać z wypowiedzeniem czy napisaniem jakichś słów określone znaczenie. jeśli czynność ta ma być uważana za czynność konwencjonalną danego rodzaju. nadając przez to sformułowaniu tych wypowiedzi charakter wytworzenia odpowiedniego znaku językowego. Reguły gry w szachy nakazują przesunięciom określonego kształtu klocków po odpowiednio kratkowanej desce przypisywać charakter dokonania ruchów figury szachowej. Przy tym. czyli jeśli ma być ona dokonana „ważnie” jako czynność konwencjonalna. Reguły obyczajowe nakazują dokonanemu w określonych okolicznościach ruchowi zdjęcia czapki z głowy przypisywać charakter aktu pozdrowienia czy uczczenia czegoś . Konsekwencją przykładowo wymienionych reguł są dyrektywy wyznaczające określony sposób dokonywania jakiejś czynności.in. tak też czynności konwencjonalne prostszego rodzaju mogą stawać się substratem bardziej złożonej czynności konwencjonalnej: np.i tak dalej. a całej serii takich ruchów . według reguł obowiązujących w grze w szachy.charakter rozegrania partii szachów z określonym wynikiem.

jak należy wykonać określone działania. co należy uważać za „ważnie” sporządzony testament. np. jak należy „ważnie” sporządzić testament). opatrując go datą i podpisem. i odpowiednie dyrektywy wskazujące. ten nie wykona ruchu szachowego. nie zdobędzie bramki dla swojej drużyny. reguły. Kto wykona czynność nieodpowiednią. Kto wykona odpowiednią czynność w sposób wskazany przez tego rodzaju dyrektywy. jeśli określony przez daną regułę podmiot (podmiot uzyskujący upoważnienie. ten dokona czynności konwencjonalnej danego rodzaju. Z tymi to regułami sprzężone są dyrektywy wskazujące. „nie liczą się” w grze w szachy czy w piłkę nożną. że system prawny składa się z elementów dwojakiego rodzaju: 1) zwykłych norm nakazujących czy zakazujących dokonania jakichś czynności oraz 2) reguł nakazujących określonym zachowaniom (ewentualnie wytworom tych zachowań) przypisywać sens dokonania określonej czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie. które to reguły dopiero pośrednio prowadzą do sformułowania zwykłych norm nakazujących czy zakazujących jakiegoś postępowania. bo takie działania w tych grach są „nieważne”.. dokonanie czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie powstają. „ważne”. można odtworzyć regułę nakazującą tak a tak dokonanej czynności przypisywać charakter czynności konwencjonalnej danego rodzaju. Mianowicie.była ona „ważnie” dokonana jako czynność konwencjonalna w ramach określonego układu. kompetencję) w odpowiedni sposób dokona określonej czynności konwencjonalnej. Testament należy napisać własnoręcznie. ustają czy też zmieniają się obowiązki prawne jakichś podmiotów 3. Przez należyte. lub . w grze w szachy przesunie wieżę w skos po szachownicy albo w piłce nożnej wrzuci piłkę ręką do bramki. Kto napisze swój testament na maszynie.ważne” jako czynność konwencjonalna (np. Istotne jest w szczególności to. aby były one . to podmiot podległy kompetencji (adresat normy kompetencyjnej) ma obowiązek zachować się w wyznaczony sposób.

nie będzie więc musiało być brane pod uwagę jako podstawa podziału spadku. Obowiązywanie normy Nie każdą normę postępowania uważa się za normę obowiązującą. Zieliński. Nowak.). iż zwrot „norma N obowiązuje” jest wieloznaczny.jak łatwo zauważyć . Wronkowska. a więc to. ten narazi się na to. Z. 949 § 2 kod.nie podpisze. S. 3 § 3. że jego rozrządzenie ostatniej woli będzie „nieważne” jako testament („sankcja nieważności”) w świetle polskiego kodeksu cywilnego.w rzeczywistości ani nie wyraża takiego żądania z mojej strony. 1972. czy owa norma jest z jakiegoś punktu widzenia odpowiednio uzasadniona. 73-99. s. „Studia Prawnicze Instytutu Nauk Prawnych PAN” z.mówiąc o obowiązywaniu jakiejś normy . objawowe pojmowanie obowiązywania normy). M. cyw. Czynności konwencjonalne w prawie.ma się na myśli jej skuteczność społeczną (behawiorystyczne4. ani nie ma najmniejszych choćby szans na to. lub nie opatrzy datą (poza wyjątkami przewidzianymi przez art. Należy przede wszystkim rozróżnić dwa zasadniczo odmienne sposoby rozumienia tego zwrotu. by spełniła rolę sugestywną w stosunku do tej osoby. 33. Jeśli na wykładzie podam jako przykład normy: „Królowa angielska powinna zawsze nosić suknię złotego koloru”. poza spełnieniem roli przykładu normy nieobowiązującej. W pewnych przypadkach mówiąc o obowiązywaniu normy ma się na myśli to. jest pustym dźwiękiem bez jakiejkolwiek doniosłości społecznej. Szerzej: L. W innych przypadkach . że ze strony jakichś ludzi wskazania tej normy spotykają się z posłuchem w . ale . to wprawdzie tak brzmiąca wypowiedź nadaje się do wskazania przez kogoś w języku polskim określonego postępowania dla określonej osoby. Ziembiński. Trzeba jednak zwrócić uwagę.

4 . a jeśli ewentualnie adresat nie realizuje wskazań tej normy. nie zaś niedostępne dla zewnętrznej obserwacji zjawiska świadomości. to jest w odpowiednio wysokim stopniu prawdopodobne. że przedmiotem naukowych badań psychologicznych mogą być tylko dostrzegalne zewnętrznie zachowania człowieka. na pozór łatwo jest znaleźć obiektywne kryterium rozstrzygania. W rzeczywistości jednak sprawa nie jest prosta: z tego. czy daną normę należy uważać za obowiązującą w danym środowisku. czy też za nieobowiązującą.każdym przypadku albo przynajmniej dostatecznie często. że spotka go za to jakieś zło ze strony członków społeczeństwa (w szczególności . a nie inny sposób. że ktoś zawsze gwiżdże przy goleniu. Mówiąc o obowiązywaniu normy pojmowanym behawiorystycznie.ze strony wyznaczonych do tego organów państwa). W gruncie rzeczy w koncepcji tej odwołujemy się nie do samych faktów zachowania się zgodnego ze wskazaniami jakiejś normy.kierunek w psychologii. lecz do faktów zachowania się w dany sposób ze względu na wskazania danej normy . z jakiego względu ktoś postępuje w ten. behaviourism od behaviour. nie jest na ogół sprawą bezpośrednio rozstrzygalną w drodze obserwacji faktów zewnętrznych.a to. że obowiązuje go taka norma postępowania. można byłoby wnosić. „zachowanie się”) . Behawioryzm (ang. który głosi.

czy władza opiera się na przymusie. że norma N obowiązuje z aksjologicznego punktu widzenia. czy na innych jeszcze podstawach. Normę. jakim rozporządza normodawcą. Czyjeś czyny możemy uważać za dobre same przez . że czyn. nazywamy normą mającą uzasadnienie tetyczne. jaki zyskał. to już problemy socjologiczne. jest czynem złym. że normę N ustanowił i dokonanego ustanowienia nie odwołał ktoś. mamy na myśli to. Zdarzało się i tak. krótko: normą tetyczną. którego dana norma zakazuje. że czyn. której obowiązywanie uzasadniamy odwołując się do faktu.W przypadku odwoływania się do uzasadnienia spotkać się możemy z dwoma przede wszystkim typami uzasadnienia normy. gotowi jesteśmy zazwyczaj uznać też za obowiązujące normy. że ustanowienia normodawcy uważane są za wiążące dla adresatów. że uważano za obowiązujące takie normy. że studenci powinni na ćwiczeniach napisać pracę klauzurową. można też ująć sprawę w taki sposób. które nasuwają się jako konsekwencje normy wyraźnie przez normodawcę ustanowionej. Mówiąc. czy na szacunku. ze względu na które mówi się o jej obowiązywaniu: z uzasadnieniem tetycznym oraz z uzasadnieniem aksjologicznym. że taki jest układ stosunków między adresatami tej normy a normodawcą. to znaczy. kto ma władzę w stosunku do adresatów normy. kto ma władzę nad adresatami tej normy. jest czynem według czyjejś oceny dobrym czy też najlepszym z jakichś względów w danej sytuacji. to studenci powinni przynieść na te ćwiczenia przybory do pisania. że norma N obowiązuje ze względu na uzasadnienie tetyczne jej obowiązywania. Np. Uznając normę za obowiązującą z czyjegoś opartego na władzy ustanowienia. jeśli profesor ustanowił. Mówiąc. które rzekomo ustanowić miał mityczny założyciel państwa czy miasta. których tu omawiać nie możemy. który norma ta nakazuje jej adresatowi. że ustanowił ją ktoś. Czy jest to władza oparta na rzeczywistych czy też wyobrażonych tylko zależnościach adresatów. mamy na myśli to.

Zwrócić należy uwagę. przy jednoczesnej różnicy ocen i przeświadczeń. 2) może to być różnica w stanie wiedzy (jeden sądzi. dwóch ludzi spiera się o to. ale i do pewnego stanu wiedzy o związkach między określonym zachowaniem się adresata normy a powstającymi z tej przyczyny stanami rzeczy. że dobrze. to przyczyny sporu co do obowiązywania tej normy mogą być dwie: 1) może to być różnica ocen (jeden uważa.by sczezły). Jeśli więc np. że popiół z papierosów wzmacnia. „Piotrowski powinien uprzejmie odnosić się do sąsiadów” .to norma. ma ono skutki uznawane za dobre przez każdego rozsądnego człowieka. co zasługuje na ocenę dodatnią. bo samo przez się uprzejme odnoszenie się do innych uważamy za coś.to norma. czy powinni wrzucać popiół z papierosów do doniczki z kwiatami w ich pokoju. którą uznajemy za obowiązującą z aksjologicznego punktu widzenia. że wskazywane przez nią postępowanie jest dobre. znacznie częściej odwołujemy się do oceny skutków pewnego czynu niż do oceny czynu samego przez się. Uznając normy za obowiązujące z aksjologicznego punktu widzenia. lub według czyjejś wiedzy powoduje skutki oceniane dodatnio. znającego związek przyczynowy między poddaniem się szczepieniu a uniknięciem choroby. drugi z nich . Normę. krótko: normą aksjologiczną.że niszczy kwiaty). Dlatego też uzasadniając obowiązywanie normy musimy często odwoływać się nie tylko do żywionych przez kogoś ocen. drugi z nich . której obowiązywanie uzasadniamy odwołując się do czyichś ocen. którą uważamy za obowiązującą. nazywamy normą mającą uzasadnienie aksjologiczne.się lub dobre ze względu na ich skutki. by kwiaty się rozwijały. że jakaś norma może być uważana za obowiązującą z jednego tylko albo z kilku . jak powinni postąpić. Może się zresztą zdarzyć zgoda między nimi co do tego. bo choć samo szczepienie przeciw durowi jest połączone z pewną dolegliwością. „Piotrowski przed wycieczką kajakową powinien poddać się szczepieniu przeciw durowi brzusznemu” .

kogo musimy słuchać. ktoś taki. a jakie . która połowa komu do sądzenia przypadnie. to adresaci tej normy mogą bądź uznać ją. że sędzia A powinien rozpatrywać wszystkie sprawy opatrzone numerem nieparzystym. rzadko jest jednak normą z jego punktu widzenia wyłącznie tetyczną. Jeśli ktoś stanowi normę dla innych uważając ją za aksjologiczną. bądź też podporządkować się tylko. to uważa. aby przypuszczać. jakie sprawy otrzymają numery parzyste. a sędzia B . Oczywiście jesteśmy skłonni podporządkować się tylko tym normom. bo nie wiadomo. Nie ma żadnych podstaw. a nie byle kto. że adresaci powinni tak a tak postępować. a nieparzyste . czy wskazane w niej działanie jest dobre według naszej oceny. gdy żywią podobne oceny i mają taką samą wiedzę). które ustanawia dla nas ktoś. Po prostu jakoś trzeba pracę równo podzielić i rozstrzygnąć. nie wnikamy w to. którą ktoś ustanawia dla innych czy dla siebie. że tak ustanowił ich zwierzchnik. że parzyste sprawy powinien rozstrzygać B. Np. bo ocenia. Jedynym zaś uzasadnieniem tego.nieparzyste. a sędzia B sprawy z numerem parzystym. uważając tę normę za obowiązującą ze względu na samo to. Najczęściej jeśli ktoś ustanawia dla siebie lub dla innych pewną normę postępowania. jest to.A. że sędzia A będzie lepiej rozpatrywać sprawy z numerem nieparzystym. Norma postępowania. a sprawy spadkowe .z parzystym. że ktoś tak ustanowił. Podobnie jak sędzia może ustanowić sam dla siebie normę. . ani też czy do czegoś dobrego prowadzi. to znaczy przyjąć jako normę aksjologiczną (np. że z powierzonych mu spraw sprawy opiekuńcze rozpatrywać będzie w piątki. prezes sądu ma rozłożyć równo pracę między dwóch sędziów. Przyjmując ustanowioną dla nas normę wyłącznie jako normę tetyczną. a więc przyjmując ją tylko jako normę tetyczną. Ustanawia więc normę. Wskazać można takie normy. że dane postępowanie jest samo przez się dobre lub prowadzi do dobrych skutków.we wtorki. kto ma nad nami z takich czy innych powodów władzę. które uważa się za normy wyłącznie tetyczne.punktów widzenia.

odpłacać dobrem za zło nie dlatego. że norma. Powinienem pomagać chorym. że to. choć zdaniem obserwatora ustanowienie normy przez tego normodawcę powinno być dla jej adresata wiążące. jak nakazuje norma prawna. uważają za godne aprobaty. liczyć się należy z tym. która ma być adresatem tej normy. która taką normę ustanowiła (normodawcy). że ktoś dla mnie takie normy ustanowił. bo brudne ściany brzydko wyglądają. osoby. oraz jakiejś trzeciej osoby obserwującej powstałą sytuację. uważa. każdy rozsądny obywatel tak odnosi się do norm nakazujących szczepienia ochronne. iż powinni tak postępować. ale dlatego. osoby. że dla danej normy wskazać można odpowiednie uzasadnienie. co ona nakazuje. Podobnie uzasadnione są normy estetyczne: powinienem nie brudzić ścian. Podporządkowują się im. Przykładem norm aksjologicznych są uznawane przez nas normy moralne. bo ustanowione zostały przez organ państwa. że lepiej jest słuchać kogoś. Oczywiście jeśli ktoś sam dla siebie ustanowił pewną normę postępowania. bronić słabych. Mówiąc o obowiązywaniu normy w tym sensie. troskę o dzieci itp. jest dla jej adresata obowiązująca. którą ustanowił. Normy prawne są na ogół przyjmowane przez adresatów jako normy tetyczne. że te działania lub ich następstwa uważam za dobre w pewnym szczególnym znaczeniu. którego aparat może zmusić do posłuszeństwa tym normom. kto ma nad nami władzę. sytuacja się zazwyczaj upraszcza: prawnika interesują jednak przede wszystkim normy ustanowione przez kogoś dla innych osób. że co do obowiązywania jednej i tej samej normy różnić się mogą poglądy np. Ale w wielu przypadkach adresaci norm prawnych mają poczucie. Normodawca np. z tego względu. Np. a ten ostatni nie liczy się zupełnie z tym faktem.Pośrednio tylko kierujemy się w tym przypadku oceną. pracę przy wałach przeciwpowodziowych. niż narażać się na skutki nieposłuszeństwa. Jeśli ktoś uznaje normę prawną za normę nakazującą coś .

czy jakaś norma obowiązuje. czy będzie on postępować w sposób przez normę wskazany. „z nakazu samego rozumu ludzkiego”. Zwrot „norma N obowiązuje” jest nie tylko wieloznaczny (nie omówiliśmy tu wszystkich jego znaczeń). ale nadto każde z wielu jego znaczeń jest trudne do precyzyjnego sformułowania. którzy uważają. Zapewne wielu studentów uznaje za obowiązującą normę. że są i tacy. tego spotyka za to jakieś zło . co jest „źródłem prawa”. iż kto danej normy nie słucha. że ustanowił je jakiś człowiek obdarzony władzą czy ewentualnie jakaś istota nadprzyrodzona. że z punktu widzenia jego moralności ta norma prawna jest normą słuszną. daje w tej formie wyraz przekonaniu. jeśli dyskutanci nie uzgodnią. o co im chodzi.dobrego moralnie. Dlatego też prawnicy wiele uwagi poświęcają możliwie precyzyjnemu ustaleniu. To. który głosi. że pewne normy „obowiązują absolutnie” . Normy te mają obowiązywać „z samej natury rzeczy”. mówimy.nie dlatego. ani dlatego. skazane byłoby na upadek i zagładę. dlaczego często są spory o to.lecz obowiązują niezależnie od czyichkolwiek poglądów i niezależnie od jakichkolwiek faktów społecznych. Warto wreszcie nadmienić. nie przesądza jeszcze o tym. jakie normy uznaje on za obowiązujące. na podstawie obserwacji czyjegoś postępowania można wprawdzie domyślać się. że ktoś ocenia. tj. Po uważniejszym zbadaniu takich wypowiedzi dojść można do wniosku. iż społeczeństwo. nie wszyscy z nich jednak to czynią. Z drugiej strony. nie można jednak stwierdzić tego stanowczo. ani dlatego. ustaleniu tego. iż taka a taka norma „obowiązuje absolutnie”. że człowiek. Łatwo więc zrozumieć. że jest tak w społeczeństwie. iż tak postępować jest dobrze. iż student powinien systematycznie się uczyć. czy nie obowiązuje. którego członkowie odrzucaliby daną normę. że ktoś uznaje jakąś normę za obowiązującą ze względu na takie czy inne jej uzasadnienie. w jaki sposób ustanowione normy mają być uważane za normy prawne obowiązujące w danym . Spory takie ciągnąć się mogą w nieskończoność.

jako postaci wzorcowej. że wszystkie zawarte w przepisach poniżej ogłoszonych normy obowiązują na podstawie wymienionego w nagłówku aktu normodawczego Sejmu.. np.i do takiej postaci słownej.”. w tekście ustawy. § 4. przede wszystkim jako normami tetycznymi. jaki akt stanowienia jest podstawą obowiązywania danej normy. błagań czy zachęt). Nie jest to wszakże jedyna postać sformułowania normy w języku potocznym5. jest informacją o kwalifikacji pewnych czynów ze względu na określoną normę. która nakazuje czy zakazuje danych czynów. ściśle biorąc.. dowiadujemy się z nagłówka zbioru jednocześnie ustanowionych przepisów prawnych. jak „powinien czynić” oraz zwrotów równoznacznych . w którym czasownik użyty jest w trybie rozkazującym..” co oznacza. Czytamy więc w Dzienniku Ustaw lub innym dzienniku służącym do urzędowego ogłaszania norm prawnych: „Ustawa z dnia..państwie. co nadaje wypowiedzi charakter szczególnie sugestywny (choć może być formą sformułowania nie tylko rozkazów. Może być ona wysłowiona w postaci wyrażenia. Prawnicy interesują się normami prawnymi. „Rozporządzenie z dnia. ale też próśb. Rolę sformułowania normy może też pełnić zdanie informujące. w których ta norma jest zawarta. sprowadza się wszelkie normy postępowania. a więc ustanowionymi przez właściwy organ państwa. O tym. takie zdanie. Rady Ministrów czy innego odpowiedniego organu państwowego. Wskazywanie postępowania wyznaczonego przez normę może przybrać postać słowną nakazu zachowania się w określony sposób lub zakazu określonego zachowania . bywa traktowane jako wyrażenie równoznaczne z normą. że dany czyn jest nakazany czy zakazany. Postać słowna i struktura norm postępowania W rozważaniach z zakresu teorii prawa bierze się najczęściej pod uwagę normy sformułowane za pomocą zwrotów tego rodzaju. ale często.

79-90. że norma wyznacza adresatowi obowiązek spowodowania pewnego stanu rzeczy (obowiązek jakichś działań zmierzających do spowodowania pewnego stanu rzeczy i zaniechania działań z tym niezgodnych) nie określając bliżej. a zaniechania zachowania z tamtym niezgodnego. które zabraniają jakiegoś postępowania.a więc wyznacza mu obowiązek podjęcia pewnego postępowania. wyd. [w:] Dyrektywy i sposób ich wypowiadania. ss. Te dwie postaci słowne normy mogą się zresztą wzajemnie zastępować. a zamiast formułować nakaz powstrzymania się od jakiegoś działania możemy prościej sformułować normę zakazującą danego działania . Zamiast formułować nakaz podjęcia określonego działania możemy sformułować równoznaczny zakaz powstrzymania się od danego działania. Często bywa. Wypowiedzi dyrektywalne w praktyce językowej.i odpowiednio odwrotnie. W każdym przypadku norma postępowania jest wypowiedzią.. we wszelkich czy też bliżej określonych okolicznościach . Z tego punktu widzenia rozróżniamy normy nakazujące określone postępowanie oraz normy zakazujące. która adresatowi wyznacza jakieś ściślej czy bardziej ogólnie określone zachowanie się. Zieliński. 5 . cyt. Szerzej: M. Wybór tej czy innej postaci słownej jest w tym przypadku sprawą jedynie redakcyjną. w jaki sposób ten stan rzeczy ma zostać spowodowany.się.

albo tylko w jakichś okolicznościach bliżej określonych. jest wieloznaczny i w związku z tym należy go unikać. Termin ten. tak strukturę normy najprościej przedstawić w postaci wyrażenia zawierającego znaki zmiennych. . przy czym wyznaczone postępowanie ma być spełniane albo w każdej sytuacji. XX § 2). natomiast normę generalną . czy też tzw. które adresat ten ma spełnić. o których bliżej mowa będzie w trzeciej części podręcznika6 (rozdz. gdyż powodować może liczne nieporozumienia. otrzymujemy wyrażenie będące normą postępowania.za pomocą schematu: „Każdy. jakie elementy treściowe zawiera każda tego rodzaju norma postępowania. „chronione”) w tej postaci uzyskuje. Tak jak strukturę różnych rodzajów zdań w sensie logicznym najprzejrzyściej uwidacznia odpowiednia funkcja zdaniowa. który zresztą trudno byłoby pogodzić z ogólnie przyjmowaną definicją normy postępowania. a więc .jaka jest struktura norm tego rodzaju. strukturę normy indywidualnej można ogólnie przedstawić za pomocą schematu: „Osoba x w okolicznościach W powinna czynić (nie czynić) C”.Czasem spotkać się można w literaturze prawniczej z użyciem wyrażenia „norma zezwalająca”. jak też po prostu wypowiedzi stwierdzające. w której jest możliwe. która takie zezwolenie („zezwolenie mocne”. jak i szczególnego rodzaju normy zakazujące ingerować w jakąś sferę działań osoby. normy kompetencyjne. jeśli na ich miejsce podstawimy jakieś odpowiednie wyrażenia. Niezbędnymi elementami każdej normy są określenie jej adresata oraz określenie postępowania. „Normą zezwalającą” nazywa się bowiem zarówno wypowiedzi uchylające poprzednio obowiązującą normę. Stąd np. że jakaś norma postępowania nie obowiązuje. Przedmiotem zainteresowania prawników są w pierwszym rzędzie normy generalne i abstrakcyjne. Powstaje problem. czy wypowiedzi ograniczające poprzednio sformułowany zakaz.

Jeżeli powstaje wymieniony w normie zespół okoliczności. mówimy. że stale znajduje zastosowanie. itp. 6 Szerzej patrz: K. znieważania innych. w której norma nakazuje postąpić czy postępować w określony sposób. będąc świadomy tego. albo zachowuje się w sposób niezgodny z normą. . Adresat w takiej sytuacji albo zachowuje się w sposób wyznaczony przez normę. że x ma obowiązek tak postąpić w każdej sytuacji. gdy w przyszłości znajdzie ona zastosowanie). powstrzymanie się od fałszowania pieniędzy. czyli przekracza (narusza) normę. lecz jeszcze nie zaktualizowany. czyniąc coś takiego. można powiedzieć.kto ma cechy T.). osoba. Jeśli adresat normy zachowuje się w wyznaczony sposób.i ze względu właśnie na tę normę tak się zachowuje . nie można orzekać. w okolicznościach W powinien czynić (nie czynić) C”. Dopóki norma nie znajduje zastosowania. w których jest to możliwe. rozpowszechniania wydawnictw pornograficznych. która nakazuje jakieś postępowanie we wszelkich okolicznościach (jak np. Gdy powstanie sytuacja. to dorozumiewa się. w której adresat normy ma postąpić we wskazywany mu sposób. że norma ta znajduje zastosowanie. O normie. że jej adresat realizuje czy też przekracza normę (chyba. że przestrzega on danej normy. co uniemożliwiłoby mu zrealizowanie normy. że pośrednio. czyli realizuje obowiązek wyznaczony mu przez normę. że dana norma takie zachowanie mu nakazuje . Świrydowicz. Dopóki norma nie znajduje zastosowania. M. krócej: realizuje normę. a więc sytuacja. jest tylko potencjalnym adresatem normy. której wyznacza ona jakieś postępowanie. Wronkowska. Jeśli spełnienie wskazywanego postępowania ma następować we wszelkich sytuacjach. S. obowiązek adresata staje się obowiązkiem już zaktualizowanym. Jeśli więc spotykamy się z wypowiedzią o schemacie „x powinien czynić C”. obowiązek jej jest tylko potencjalny.mówi się. to w sformułowaniu normy zazwyczaj po prostu pomija się wzmiankę o tym.

. których dana norma dotyczy. to znaczy mające więcej niż jednego adresata). Norma generalna określa rodzajowo zakres podmiotów. . a w części negatywnej . Klasę sytuacji (to znaczy zespołów powstających okoliczności). oraz z części negatywnej obejmującej zachowania się zakazane ze względu na tę normę (a więc działania zamiast nakazywanych zaniechań. nie związane z osobą adresata (W. Z. czy też zaniechania zamiast nakazywanych działań). ze względu na pewną powstałą sytuację.z klasy zachowań niezgodnych z zachowaniem nakazywanym przez tę normę.np. nazywamy jej zakresem normowania. w których dana norma znajduje zastosowanie. Możemy przy tym w tego rodzaju zespołach okoliczności wyróżniać okoliczności dotyczące cech charakteryzujących adresata normy (T . oraz normy faktycznie jednostkowe. przy czym zakres normowania składa się z dwóch części: z części pozytywnej obejmującej w ten czy inny sposób określone zachowania się nakazywane przez normę. że naruszone zostały istotne interesy państwa). czy ogólne.norm zezwalających”. W przypadku normy konkretnej zakres normowania w części pozytywnej składa się z jakiegoś jednego tylko czynu.Zieliński.np. O nieporozumieniach dotyczących tzw. które są jej potencjalnymi czy też. ss. „Państwo i Prawo” 1975 nr 7. czyli normy faktycznie bezprzedmiotowe. Klasę zachowań. nazywamy zakresem zastosowania tej normy. Ziembiński. że jest urzędnikiem) oraz okoliczności sytuacyjne. 57-64. aktualnymi już adresatami (z tego punktu widzenia odróżnić można normy faktycznie nie znajdujące adresata o przewidywanych cechach. .

zachowania osoby głęboko uśpionej) lub miałyby być zrealizowane w przeszłości. Zachowania już zrealizowane możemy jedynie chwalić albo ganić. Zaletą takiego ujęcia redakcyjnego jest to.przy czym domyślne jest. to powinna czynić C” . karać za nie bądź nagradzać. możemy przedstawić poglądowo za pomocą wykresu (patrz obok. co już się stało. w których powstaje taka sytuacja. 10). że w poprzedniku tego rodzaju okresu warunkowego (nazywanym tradycyjnie.Zakres zastosowania i zakres normowania normy. jak określona w normie.czynów każdego takiego podmiotu) odnosi się dlatego do przyszłości i do czynów uważanych za zachowania dowolne danego podmiotu. które nie są dowolne (jak np. że byłoby niecelowe zwracać się do kogoś z nakazem czy zakazem takich zachowań. że wypowiedź ta dotyczy wszelkiej osoby o takich właściwościach i wszelkich przypadków. której adresatem jest podmiot A. choć niezbyt właściwie. W rozważaniach prawniczych uważa się za dogodne przedstawienie norm generalnych i abstrakcyjnych w postaci gramatycznej okresu warunkowego: „Jeśli jakaś osoba ma właściwości T i powstały okoliczności W. nie można jednak oddziaływać na to. . Wydzielanie zakresu zastosowania z klasy możliwych przyszłych sytuacji oraz zakresu normowania z klasy możliwych przyszłych czynów podmiotów A (odpowiednio . rys.

są więc w znacznej części sporami jałowymi. „Jeśli ktoś jest woźnym w danym gmachu i jest czas burzy. a mianowicie: „Każdy. tyle że dotyczy podjęcia działania dopiero po wystąpieniu określonych okoliczności. „Jeśli jest czas burzy. to powinien zamknąć okna w czasie burzy”. a co w następniku. Spory prawników dotyczące tego.. to. co redagując ją umieszczono w poprzedniku okresu. a co do „dyspozycji”. lecz to. kto ma właściwości T i znalazł się w okolicznościach W. Użycie takiej czy innej formy słownej jest w tym przypadku sprawą dogodności stylistycznej. Można przy tym charakterystykę właściwości adresata ujmować jako element okoliczności zastosowania (TW) albo okoliczności zastosowania ująć w charakterystyce wskazywanego czynu (CW). Zaznaczyć jednak należy. kto jest woźnym w danym gmachu. że norma tak sformułowana jest równoznaczna z normą sformułowaną bez użycia spójnika „jeżeli. a nie sprawą o istotnym znaczeniu. normy: „Każdy.„hipotezą normy”7) ujmowane są elementy określające cechy adresata oraz zakres zastosowania normy. że przy takim ujęciu redakcyjnym powstawać mogą nieporozumienia i zawile spory co do charakteru powiązania pomiędzy poprzednikiem a następnikiem takiego okresu warunkowego.. Pamiętać wszakże należy.. Czy przykładowo rozważana norma wysłowiona w postaci okresu warunkowego „warunkowo” wyznacza powinność danego działania? Powinność jest bezwarunkowa. . Równoznaczne są np.. . to woźny w danym gmachu powinien zamknąć okna”.Jeśli ktoś jest woźnym w danym gmachu. co ma być według redakcyjnego ujęcia danej normy zaliczane do jej „hipotezy”. jaki element treści określają dane słowa. powinien czynić C”.”. natomiast w następniku (zwanym „dyspozycją”) ujmowane są elementy określające zakres normowania. to powinien zamknąć okna”. Przy ujmowaniu normy w strukturę okresu warunkowego nie tyle ważne jest.. powinien zamknąć okna w czasie burzy”.

: „Powinno być tak. W rozważaniach z zakresu logiki norm dogodnie jest przyjmować taki schemat struktury normy. których powstanie jest jedynie warunkiem umożliwiającym podjęcie danego czynu (np. 7 . Normy mogą zawierać wskazania złożone („Powinno być tak. to powinieneś je zamknąć” mógłby być bez przeszkód pominięty.Por. iż powinno być tak. czy podjęcie nakazywanego działania będzie w ogóle potrzebne z jego punktu widzenia. przez którego spełnienie dana norma zostaje zrealizowana. a także mogą być łączone spójnikami w wyrażenia bardziej złożone („Powinno być tak. Kryterium odróżniania norm „hipotetycznych” i „kategorycznych” nie stanowi więc to. że A czyni C. że A czyni C i D”). a następnie umieszcza się opis czynu. kto ma właściwości T i znalazł się w okolicznościach W. żądamy spełnienia obu tych czynów. XVI § 5. a więc np. a nie okoliczności takie. Formułując normę głoszącą. czyni C”. i powinno być tak. że A czyni C lub D.że się jej nie pozostawia). żądamy spełnienia przynajmniej jednego z tych czynów (przy czym wypowiedź tę możemy rozumieć albo w ten sposób. albo . Chodzi tu przy tym o jakieś okoliczności dodatkowo określone przez normę. Formułując normę. że każdy. że pierwsze wyznaczają powinność „warunkową”. lecz forma redakcyjna wskazania okoliczności. Nie jest to więc taka powinność. to powinieneś czynić C”. iż zwrot powinnościowy umieszcza się na początku wypowiedzi. całkiem odmienne znaczenie słowa „hipoteza”. że adresatowi pozostawia się swobodę wyboru.„bezwarunkową”. nie można zamykać zamkniętego okna ani otwierać na oścież otwartego). że nie wiadomo. rozdz. że A czyni P”). a drugie . że A czyni C i D. iż powinno być tak. w których nakazane czyny mają być przez adresata normy realizowane. bo służy tylko wyrażeniu myśli normodawcy. Poprzednik normy „Jeśli okno jest otwarte. jak powinność wyznaczona przez dyrektywę techniczną „Jeśli chciałbyś osiągnąć B.

Powiązanie takie ma charakter funkcjonalny. drugą . Np. podlega karze pozbawienia wolności do lat 2.organowi państwa) wykonać takie działanie. fotografii lub innych przedmiotów mających charakter pornograficzny” (norma sankcjonowana). „A jeśliby ktoś naruszał tę normę. ograniczenia wolności albo grzywny” (norma sankcjonująca). Do tych ostatnich należy np. iż: „Kto rozpowszechnia pisma. gdy pierwsza norma zostanie przez kogoś w sposób oficjalnie stwierdzony naruszona. by już każdy mieszkaniec kraju wiedział. że kto nie przestrzega .). Ta druga norma wtedy znajdzie zastosowanie. która w przypadku. druki. powiązanie jakiejś normy (normy sankcjonowanej) z odpowiednią normą sankcjonującą. fotografie lub inne przedmioty mające charakter pornograficzny. które ma zmusić adresata pierwszej normy do posłuszeństwa (sankcja egzekucji) lub spowodować dlań jakąś dolegliwość za niezrealizowanie normy (sankcja kary).: „We wszelkich okolicznościach każdy obywatel powinien nie rozpowszechniać pism. jest pewnym zabiegiem socjotechnicznym ze strony normodawcy. polegająca na tym. Ludzie nie zawsze skłonni są spełniać swe obowiązki i z tego powodu norma ustanawiana dla innych bez ich zgody jest zwykle połączona w systemie prawnym z inna normą. druków.do organów wymiaru sprawiedliwości. Wystarczy zresztą podać do wiadomości. Całkowicie odmienny charakter ma tzw.k. nakazuje innemu podmiotowi (w przypadku norm prawnych . czego powinien nie czynić. ograniczenia wolności albo grzywny” (art. Mamy więc powiązane ze sobą dwie normy: jedną odnoszącą się do zachowań ogółu osób podlegających danemu systemowi prawnemu.Normy mogą być powiązane ze sobą związkami natury logicznej (co jednak przedstawia swoiste i trudne problemy. 173 § 1 k. „sankcja nieważności”. o których wspomina się w trzeciej części podręcznika) albo powiązaniami pozalogicznymi. to organy państwowe powinny mu wymierzyć karę pozbawienia wolności do lat 2. gdyby ktoś nie zrealizował swego obowiązku wyznaczonego przez pierwszą normę.

7. a następnie w pełni rozwinięte zdanie w sensie logicznym opisujące przeżywaną ocenę. wstrętny. Sformułuj wypowiedź oceniającą. które Twoim zdaniem wyrażają ocenę: kwadratowy. b) „Osoby rejestrujące motocykl powinny uiścić opłatę rejestracyjną”. „Piotr świadomie mija się z prawdą”. czy są to oceny zasadnicze samoistne. twardy. Co masz na myśli. 2. wskazując. Podaj przykład normy zarazem: a) indywidualnej co do określenia adresata i konkretnej. Zadania 1. a następnie sformułuj ocenę globalną. silny. Podkreśl wśród następujących orzeczników te. atrakcyjny.normy prawnej wskazującej. zloty. zacny. gdy stwierdzasz. w szczególności traci w związku z tym możność uzyskania ochrony pewnych swych interesów ze strony organów państwa. tłusty. „Piotr łże”. 6. Czy wypowiedź „Jan Kowalski był w dniu 27 VIII 1993 r. smaczny. 3. w jaki sposób dokonać pewnej czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie. olśniewający. o Piotrze? 4. Czy i ewentualnie jaka jest różnica między znaczeniem pierwszej i drugiej wypowiedzi o Janie?. że obowiązuje norma: a) „Każdy powinien zdjąć czapkę wchodząc do pokoju”. brązowy. d) . dziurawy. burzliwy. ten nie osiąga przez swoje działanie zamierzonych skutków prawnych. potężny. „Jan plecie głupstwa”. „Jan popełnia zasadniczą omyłkę w tej prelekcji”. c) „Każdy zdrowy człowiek powinien codziennie robić gimnastykę poranną”. czy podbudowane instrumentalnie. szpetny. c) generalnej i abstrakcyjnej. wieczorem nadzwyczaj uroczy” jest wypowiedzią jednoznaczną? Uzasadnij dokładnie odpowiedź. Sformułuj oceny jakiegoś faktu z różnych punktów widzenia. b) indywidualnej i abstrakcyjnej. szczery. 5. długi.

c) „Powinienem znać bieg linii tramwajowych w moim mieście uniwersyteckim”. 10. c) „Sprzedawca obowiązany jest udzielić kupującemu potrzebnych wyjaśnień o stosunkach prawnych i faktycznych dotyczących rzeczy sprzedanej oraz wydać posiadane przez siebie dokumenty. b) „Powinienem ucząc się z mojego podręcznika zaznaczać na marginesie miejsca niezrozumiałe dla mnie”. na których podstawie uznajesz normy: a) „Powinienem przejrzeć notatki z wykładu jak najprędzej po jego zakończeniu”. które jej dotyczą”. Sformułuj też zdanie opisujące fakt ustanowienia tej normy. Przedstaw w postaci wypowiedzi warunkowej normy wyrażone w następujących przepisach kodeksu cywilnego: a) „Użytkownik obowiązany jest dokonywać napraw i innych nakładów związanych ze zwykłym korzystaniem z rzeczy”. b) „Za szkodę wyrządzoną przez zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części odpowiedzialny jest samoistny posiadacz budowli”. Wskaż dyrektywy techniczne lub zespół dyrektyw technicznych.„Osoby bardzo otyłe powinny nie ubierać się na biało”. f) „Każdy powinien być surowy w ocenach samego siebie”? 8. c) wypowiedzi charakteryzującej daną czynność jako nakazaną czy zakazaną. b) wypowiedzi powinnościowej. Sformułuj jakąś normę w postaci: a) wypowiedzi rozkazującej. . 9. e) „Każdy pełnoletni obywatel RP powinien posiadać dowód osobisty”.

aby dokonać rabunku na morzu. aby ta norma znalazła zastosowanie? 12. . wprowadzających k. 14.) nakazująca sędziemu wymierzyć karę więzienia do lat 10 osobie. która uzbraja statek morski. Wskaż zakres zastosowania oraz zakres normowania dla normy: „Na żądanie interesanta każdy urzędnik powinien poinformować o podstawie prawnej wydanej przez niego decyzji”. XI przep. została przez jakiegoś polskiego sędziego zrealizowana w bieżącym roku? 13. że norma (wyrażona w art. Czy prawodawca ustanawiający normę: „W razie pożaru na terenie zakładu pracy każdy pracownik powinien brać udział w zwalczaniu skutków pożaru” pragnie.k. Czy sądzisz. Podaj przykład normy nakazującej połączonej z normą wyznaczającą sankcję za niezrealizowanie pierwszej.11.

Interpretacje słów „musi” i „może” Często mówi się nie. co głosi następnik. jak i zwrot „może być” są wieloznaczne. to przeciwprostokątna ma 5 cm . że ze zdań: „W każdym trójkącie prostokątnym suma kwadratów boków przyprostokątnych równa się kwadratowi przeciwprostokątnej” oraz „Suma kwadratów liczb 3 i 4 równa się kwadratowi liczby 5” (które to zdania uznajemy za prawdziwe) wynika. iż nie jest A. Taki sposób rozumienia zwrotu „musi” nazywamy jego interpretacją logiczną. przeciwprostokątna musi mieć 5 cm”. a częste posługiwanie się tymi zwrotami przez prawników wymaga uważnego rozróżniania przynajmniej kilku podstawowych znaczeń tych słów. Jakie jest znaczenie zwrotu „musi” w tym przykładzie? Chcemy tu stwierdzić. Zgodzi się na to każdy. aby wskazać na pewien związek między zdaniami: mianowicie na stosunek wynikania między zdaniami już uprzednio uznanymi przez nas za prawdziwe a zdaniem głoszącym. Zarówno zwrot „musi być”. że tak a tak „musi” być. W tej interpretacji „musi być A” znaczy: „Wśród zdań uznanych przez nas za prawdziwe są zdania.Rozdział X WYPOWIEDZI MODALNE § 1. „W trójkącie prostokątnym. w którym przyprostokątne mają odpowiednio 3 cm i 4 cm.taka implikacja jest bowiem prawdziwa i zachodzi odpowiedni związek między tym. a tym. czy też. z których wynika. co głosi jej poprzednik. lecz że tak a tak być musi. Niejednokrotnie przy tym użycie zwrotu „może” czy „musi” w pewnej wypowiedzi łączy w sobie elementy kilku zasadniczych znaczeń. że jeśli przyprostokątne mają 3 cm i 4 cm. że tak a tak być może. kto zna twierdzenie Pitagorasa. prowadzi do sprzeczności ze zdaniami uznanymi przez nas uprzednio za . Użyliśmy tu więc słowa „musi”. że tak a tak jest. jeśli kto woli: „Założenie. że A” albo.

Kiedy indziej zwracamy uwagę nie tylko na to. ani też. VII § 6) stwierdzając związek wynikania nie zawsze stwierdzamy odpowiedni związek przyczynowy między faktami. Od logicznej i dynamicznej interpretacji słowa „musi” różnią się zasadniczo jego dwie inne interpretacje: aksjologiczna i tetyczna. lecz także na to. że ta wysokość temperatury jest nieuchronnie spowodowana przez . iż wynika ono ze zdań już stwierdzonych. nie jest przyczyną urodzenia się Zofii w latach późniejszych. że musi wystąpić. a dezaprobujemy stan nie-A. o którym mówi się. Interpretacja dynamiczna jest więc węższa niż logiczna. lecz o powodowaniu faktu opisywanego w zdaniu przez inne fakty. Taki sposób rozumienia zwrotu „musi być A” nazywamy jego interpretacją dynamiczną. że aprobujemy stan A. bo to. Jeżeli Piotr jest o miesiąc starszy od ojca Zofii. iż „konieczność” zdania A polega na tym. iż zdanie stwierdzające taką wysokość temperatury wynika z innych zdań uznanych za prawdziwe. że realizuje się fakt A”. Np. to Piotr musi być (w interpretacji logicznej) starszy od Zofii: wynika to. skoro wiadomo. gdyż (jak mówiliśmy w rozdz. Nie można natomiast powiedzieć. W interpretacji aksjologicznej używamy zwrotu „musi być A” dla wyrażenia oceny. W tej interpretacji „musi być A” znaczy: „W istniejącym zespole okoliczności są czynniki. to wkrótce musi nastąpić noc. „Ciało nie podparte musi (w zwykłych warunkach) spadać”. że fakt. że Piotr urodził się przed ojcem Zofii. gdyby było inaczej niż A. jest spowodowany w sposób nieuchronny przez jakieś istniejące czynniki. ale dzień nie jest przyczyną nocy. które nieuchronnie powodują. Skoro teraz jest dzień w Poznaniu. że Zofia jest młodsza od swego ojca. inaczej: że byłoby źle z jakiegoś względu. o których mowa w zdaniach składowych implikacji.prawdziwe”. że Piotr musi być (w interpretacji dynamicznej) starszy od Zofii. Zdanie „Temperatura w pokoju musi wynosić 18°C” wzięte w interpretacji aksjologicznej nie znaczy.: „Oddział nie posiadający amunicji musi ulec dobrze uzbrojonemu wrogowi”. Mowa tu więc nie o wynikaniu zdania ze zdań. itd.

bo choć to bywa bolesne. bierzemy w jakiś sposób pod rozwagę wszystkie strony dobre i wszystkie złe. nic złego się nie stanie.do zdań uprzednio przez nas stwierdzonych. kto przystąpił do gry w szachy przyjmując tym samym. „Musi” (w interpretacji tetycznej). Ale jeśli gra.działające w danej sytuacji czynniki. Zwrot „musi” nie wyraża w tym przypadku myśli. jeśli sędzia tej kary nie orzeknie. Musimy leczyć zęby. chroni przed większym jeszcze bólem i chorobami. ale to. bo tak nakazują jakieś normy.do czyichś ocen. że zazwyczaj zastanawiając się nad tym. które dotąd omówiliśmy. bo zaszkodziłoby to naszemu zdrowiu itp. a więc do stanu naszej wiedzy. Brany w interpretacji tetycznej zwrot „musi być A” znaczy tyle.do obowiązujących w danej . i gra białymi. w tym przypadku . i dokonujemy oceny globalnie. 2) przy interpretacji dynamicznej . że byłoby źle.k. Jeśli nie zrobi pierwszego ruchu.normy obowiązujące tego. to musi zrobić pierwszy ruch. 4) przy interpretacji tetycznej . 3) przy interpretacji aksjologicznej . Te cztery interpretacje słowa „musi”. że będzie przestrzegać reguł tej gry. które mają być przyczyną czegoś. bo nikt nie narzucił mu normy nakazującej grę. czy gdy będzie tak a tak. Piotr nie musi (w interpretacji aksjologicznej) grać w szachy: jak nie będzie grał. Pamiętajmy przy tym. Nie musi też (w interpretacji tetycznej) grać w szachy. o czym mowa.a mianowicie normę wyrażoną w przepisie art 40 § 1 k. Jeżeli sędzia orzeka karę śmierci. to musi też orzec karę pozbawienia praw publicznych. co: „zrealizowanie stanu rzeczy A jest komuś nakazane przez jakąś normę”. wymagały w każdym przypadku relatywizacji. że źle będzie.do istniejącego układu czynników. to będzie dobrze czy będzie źle. choć z tego powodu zapewne nic złego się nie stanie. lecz myśl. że wymierzenie w tym przypadku kary utraty praw nakazane jest przez obowiązującą sędziego normę . gdyby temperatura w pokoju była inna niż 18°C . odniesienia do czegoś: 1) przy interpretacji logicznej .bo nie udałoby się nam jakieś doświadczenie. to nie dojdzie do gry w szachy zgodnej z regułami.

nakazujących zrealizowanie rozważanego stanu rzeczy. że „musi być q”. Użyty w interpretacji dynamicznej zwrot „może być A” wyraża myśl. że jeśli spróbuje ucieczki. mówimy: „Dwa razy dwa musi być cztery”. iż tak nie jest. np. że A. że q wynika ze zdania poprzednio uznanego za prawdziwe. i myśl.dziedzinie norm. inaczej . Zapewne nie bylibyśmy mocno przeświadczeni o prawdziwości q. chcemy wyrazić myśl. Jeśli np. Oczywiście jeśli wydaliśmy sąd. z którego wynikałoby. iż nieprawda.że brak . że w danej sytuacji brak czynnika. że wynika ono ze zdania p. że wszystkie jego kąty są kątami ostrymi”. i jesteśmy przekonani.„musi”. z którego wynikałoby. że jesteśmy silnie przeświadczeni o tym. niebezpieczeństwo utraty życia. możemy w tej wypowiedzi wyrazić i myśl. Mówiąc: „Trójkąt może być taki. bo tak nakazują normy prawne oraz ze względu na to. co: „Wśród zdań naszej wiedzy (tj. to używamy zwrotu „musi” po prostu dla wyrażenia tego. gdybyśmy mieli wątpliwości co do prawdziwości zdania p. Natomiast gdy używamy zwrotu „musi być A” w interpretacji psychologicznej. iż nie zrealizuje się A. Inaczej mówiąc: „Założenie. iż jest p (uznaliśmy zdanie p za niewątpliwie prawdziwe). przewyższające zło płynące z faktu aresztowania. iż A. że o prawdziwości q jesteśmy mocno przeświadczeni. Podobnie dwojako możemy interpretować np. wypowiedź „Aresztowany musi iść z policjantem na posterunek” . grozi mu zło. że 2 x 2 = 4. poza tym. nie prowadzi do sprzeczności ze zdaniami poprzednio uznanymi za prawdziwe”. to wtedy zwrot ten służy nam po prostu do wyrażenia tego. iż nie znamy takiego zdania prawdziwego. że z p wynika q. Analogicznie wieloznaczny jest też zwrot „może być A”. Zwrot „może być A” znaczy w interpretacji logicznej tyle. że jesteśmy silnie przeświadczeni o tym. a nie mielibyśmy innych argumentów przemawiających za prawdziwością zdania q. że jest A”. który powodowałby to. to mówiąc. wśród zdań uznanych przez nas za prawdziwe) nie ma zdania.

Prawdą jest też. który byłby przyczyną powstania stanu nie-A. że nie powstanie temperatura 30°C. np. Nie jest natomiast prawdą. bowiem w podanych okolicznościach brak jest też czynnika. które trzeba starannie rozróżniać w rozważaniach . np.: „Latem w Polsce temperatura w południe może wynosić 30°C” . że nie będzie jadł.nie zaszkodzi mu to. to czynnik ten powoduje. nie zaszkodzi choremu. Np. który sam przez się powodowałby wystąpienie temperatury 30°C.: „Ktoś może czynić C” . jeśli będzie A. Prawdą jest natomiast. godzina południowa) brak jest czynnika. które byłyby przyczyną wystąpienia tej temperatury. pora letnia. gdy używamy zwrotu „może być A” w interpretacji aksjologicznej. Chcemy wówczas wyrazić myśl.jeśli zdanie to rozumiemy jako informację.czynnika.to jest interpretacji uwzględniającej związek faktu A (jakiegoś ludzkiego zachowania się) z jakimiś normami. O co innego idzie nam. Zresztą można też stwierdzić. że: „Latem w Polsce temperatura w południe przy długotrwałym silnym wietrze północnym może wynosić 30°C”. bywa używany w co najmniej dwóch różnych znaczeniach. iż przy długotrwałym silnym wietrze północnym temperatura może nie wynosić 30°C. „Przy schorzeniach wątroby chory może jeść miód” znaczy: „Nie będzie źle. który by powodował. że: „Latem w Polsce w południe temperatura może nie wynosić 30°C”. że nie będzie źle wedle czyjejś oceny. Wśród stwierdzonych faktów żadne z osobna ani wszystkie razem nie są przyczyną ani w ogóle warunkiem wystarczającym wystąpienia temperatury 30°C. bo jeśli sytuacja obejmuje dodatkowo wymieniony czynnik. W tych przypadkach zwrot „może”. iż nie wystąpi ta temperatura w tym układzie. Szczególne trudności sprawia posługiwanie się zwrotem „może” w interpretacji tetycznej. że przy schorzeniach wątroby chory może nie jeść miodu . bo przy tej dodatkowej okoliczności niewątpliwie brak zespołu czynników. jeśli w inny odpowiedni sposób ułoży swój jadłospis. jeśli chory będzie jeść miód”. że w podanym zespole okoliczności (obszar Polski.

a wyrok wydany przez prokuratora jest nieważny. W tym przykładzie zwrot „może” znaczy po prostu tyle. zmuszając czytelnika ustawy do bacznego śledzenia. gdy ktoś ukradnie daną rzecz jej właścicielowi i jest w takiej sytuacji. „Sędzia może wydać wyrok. w której nic nie przeszkadza mu ukradzionej rzeczy używać. Świadek nie może jednak tego stwierdzić. a inni nie mogą” znaczy to. naszych wątpliwości.że wyrok wydany przez sędziego jest według obowiązujących przepisów „ważny”. upoważnienie do wydania wyroku. bo w przypadku spornym kompetencję do takiego stwierdzenia ma tylko sąd wydający wyrok. jeśli mu o tym wiadomo. jest upoważniony do stwierdzenia w sposób powodujący skutki prawne”. czy rzeczywiście jest . iż tak jest (wolno mu. a szeregowiec w czasie służby nie może”. a prokurator tych kompetencji nie ma: inaczej . W tym przypadku używamy słowa „może” dla wyrażenia naszej niepewności. Gdy mówimy: „Właściciel rzeczy może używać jej. to zapytywany przez sąd świadek może stwierdzić. co: „nie jest mu zakazane”. że obowiązujące normy prawne stwarzają dla sędziego kompetencję. W tym przykładzie chodzi o to. Wreszcie zwrotu „może być A” używamy czasem w jego interpretacji psychologicznej. o które ze znaczeń chodzi.. jeśli przez słowo „może” rozumieć: „ma kompetencję. a nawet ma obowiązek to stwierdzić. To oczywiście wcale nie wyklucza takiej sytuacji. że właściciel nie może (w interpretacji dynamicznej) używać rzeczy. że właścicielowi nie jest zakazane używać danej rzeczy. a prokurator nie może wydać wyroku”. a sąd go o to pyta). powoduje skutki prawne. nie pociąga za sobą żadnych skutków prawnych.prawniczych. „ma kompetencję”). a innym jest to zakazane (poza określonymi przez prawo przypadkami). Niejednokrotnie w jednej i tej samej ustawie prawodawca używa zwrotu „może” w różnych interpretacjach i w różnych odmianach interpretacji tetycznej („wolno mu”. Jeśli ojcem dziecka kobiety niezamężnej jest Piotr. „Osoba cywilna może nosić kapelusz. a inni (w tejże interpretacji) mogą: będzie tak np.

i inne1.: „Warszawa jest stolicą Polski”.ale o to. że może być A ze względu na nasz stan wiedzy. czy . czy zdania głoszą. co: „Przypuszczam. że tak a tak być musi.: „Jutro może być pochmurnie”. ze względu na czyjeś oceny lub ustanowione przez kogoś normy . że tak a tak jest. sprawę dyskutowanej w filozofii konieczności czy możliwości istnienia jakichś bytów. Natomiast zdania problematyczne orzekają. Pominęliśmy np. Należy też zwrócić uwagę. że Kowalski mieszka po tamtej stronie ulicy”. jest w jakiś sposób związany z prawdopodobieństwem zrealizowania się A. np. Ten nasz stopień pewności co do tego. natomiast zwrot ten używany jest często na określenie możliwości dwustronnej (w danej interpretacji) . czy A. ze względu na istniejący w danej sytuacji układ czynników. Modalność zdań Często spotkać się można z dzieleniem zdań według ich modalności. czy też . § 2. o czym będzie mowa dalej. choć tego nie twierdzimy. w jaki sposób zdania te stwierdzają pewne fakty. Np. Podane tu wyliczenie znaczeń słów „musi być tak a tak” oraz „może być tak a tak” nie jest bynajmniej wyczerpujące. Zdania apodyktyczne stwierdzają.o czym będzie mowa w następnym paragrafie.że tak a tak być musi. Zdania asertoryczne po prostu stwierdzają to a to.: „Kwadrat musi mieć cztery boki”. że omawiane w tym paragrafie znaczenia zwrotu „może być A” określają możliwość jedynie jednostronną. iż jest A. nie jestem tego pewien”. apodyktyczne i problematyczne (modalności aletyczne). np. czyli według tego. Nie chodzi nam wtedy o to.że tak a tak być może (w logicznej lub ewentualnie w dynamicznej interpretacji tych słów). „Tak mi się wydaje. Podstawą rozróżniania tych rodzajów zdań jest to. że tak a tak być może. że przypuszczamy. . a po tamtej stronie ulicy” znaczy tyle.A.: „Może Kowalski mieszka nie po tej. np. konieczności czy możliwości uznawania jakichś zdań za prawdziwe. Rozróżnia się z tego względu zdania asertoryczne.

że: 1) uznajemy za prawdziwe zdania. że nie-A (chyba że nasza wiedza nie jest wolna od sprzeczności. że jest A. że może być nie-A). że zachodzi A. Jeśli przyjmiemy. że może być A. Gdy mówimy. a więc że A jest możliwe. to niewątpliwie może być A. Skoro musi być A. a z asertorycznego problematyczne (przy jednostronnym pojmowaniu możliwości). Podstawy logicznej teorii przekonań. 183. Jeśli bowiem ze stwierdzonych przez nas zdań wynika. że jest nie-A. to wtedy z tego. że może być A. to widocznie jest A. nie wynikałoby. z tego zaś . albo mówiąc. mianowicie. z których wynika negacja A (musi być nie-A). że może być A. czy może być nieA (możliwość jednostronna). to brak nam wiadomości. Byłyby wtedy trzy wyłączające się wzajemnie sytuacje. a nie zastanawiamy się nad tym. Marciszewski. że może być A. Gdybyśmy natomiast rozumieli zwrot „może” w ten sposób. a skoro jest A. czy że musi być A. Zatem ze zdania apodyktycznego wynika odpowiednie zdanie asertoryczne. że może być A. bywają rozumiane dwojako: albo chodzi nam tylko o to. 3) nie uznaliśmy dotąd 1 . że możliwości zawsze chodzą w parze (to. nie prowadzi do sprzeczności z posiadaną wiedzą. głoszące. i to. że chodzi o możliwość jednostronną. iż przyjęcie. że może być nie-A (możliwość dwustronna). nie wynika. to niewątpliwie stwierdzamy. wiążemy zawsze z tym.Należy przy tym zauważyć. że może być A. że musi być A. iż zakładalibyśmy. Nie zachodzi natomiast wynikanie w kierunku odwrotnym: z tego. 2) uznajemy za prawdziwe zdania.że może być nie-A (przy jednostronnym rozumieniu możliwości). że zdania problematyczne. Pomieszanie tych dwóch znaczeń zwrotu „może” prowadzi nieraz do nieporozumień. że A. z których wynika A (musi być A). Odpowiednio z tego. mamy na myśli i to. wynika. iż może być A. Patrz: W. że musi być nie-A. z których by wynikało. że musi być A. wynikać będzie. s. że musi być A. ale to z założenia wykluczamy). to z tego. Warszawa 1972. że może być A.

musimy też zakładać. a linia przerywana . lecz jest zaprzeczeniem zdania „Może nie być A” czy „Może być nie-A”. ze względu na który tak być musi czy może. czy można je uznać za prawdziwe. Tę ostatnią wyrażamy potocznie np. które nigdy nie są oba fałszywe. czy za fałszywe.takie zdania. . linia ciągła łączy pary zdań sprzecznych. Stwierdzając związki logiczne między zdaniami modalnymi odnoszącymi się do tego samego stanu rzeczy A. choć w pewnych przypadkach są oba prawdziwe (przy założeniu oparcia treści wszystkich tych zdań modalnych na tej samej wiedzy). że ani przyjęcie.zdania stanowiące pary zdań względem siebie przeciwnych. ale nie musi być A”. że to. linia podwójna . Za pomocą pojęcia możliwości jednostronnej łatwo jest bowiem wytłumaczyć pojęcie możliwości dwustronnej. tzn. z których wynika A (może być A i może być nie-A). ani takich. a trójkąta . ani tym bardziej nie jest jego zaprzeczeniem. że nie jest A. Zapamiętajmy więc. Rozstrzygając o wartości logicznej zdań apodyktycznych czy problematycznych trzeba zawsze pamiętać. nie prowadzi do sprzeczności z przyjętymi dotąd stwierdzeniami. na którym kształt prostokąta dotyczy możliwości jednostronnych. z których wynika negacja A. ale może też nie być A”. W naszych dalszych rozważaniach używać będziemy słowa „może” mając na myśli możliwość jednostronną. zdanie „Musi być A” nie wyklucza zdania „Może być A”. że gdy mowa o możliwości jednostronnej. że jest A. czy też: „Może być. słowami: „Może być. Natomiast gdy mowa o możliwości dwustronnej. na który się powołujemy. zdanie „Może być A i może być nie-A” oraz zdanie „Musi być A” są zdaniami względem siebie przeciwnymi. Na wykresie tym strzałka oznacza wynikanie zdań. ani przyjęcie. Przedstawiamy to na wykresie.za prawdziwe ani takich zdań.możliwości dwustronnych. że każdorazowo odwołujemy się do tego samego stanu wiedzy. jest zależne od stanu wiedzy.

indyferentny czy też być przedmiotem obowiązku (pozytywnego albo negatywnego). fakultatywny. jaśniej jest powiedzieć. W szczególności zachodzą podobieństwa między zdaniami modalnymi aletycznymi orzekającymi. to wszelki taki czyn C osoby x. dozwolony. że ze względu na jakąś normę dana osoba „musi” tak a tak postąpić. Zamiast więc mówić. że ktoś tak a tak „musi” czy „może” postąpić ze względu na jakąś normę. jest czynem tej osobie zakazanym . Ograniczymy się w tym miejscu do omówienia tylko sześciu podstawowych modalności normatywnych (deontycznych): ze względu na pewną normę rozważany czyn danej osoby może być nakazany. Modalności normatywne (deontyczne) Zdania zawierające słowa „musi” oraz „może”. że „musi” czy też „może” tak a tak być w rzeczywistości. mają jednak pewne wspólne właściwości formalne. co nakazuje ta norma. zakazany.§ 3. że dany czyn C jest osobie x ze względu na normę n nakazany (co skrótowo zapiszemy Nncx). Jeśli dana norma n nakazuje osobie x postąpić w określony sposób. że zdania orzekające o kwalifikacji danego czynu danej osoby ze względu na jakąś normę (zdania deontyczne) charakteryzują modalność normatywną czynów. który byłby czynem w taki czy inny sposób niezgodnym z tym. Stąd mówi się. używane w tylu różnych znaczeniach. oraz zdaniami orzekającymi.

jest czynem dozwolonym tej osobie (Dncx). że dana norma w ogóle danego działania czy zaniechania nie dotyczy. który nie jest nakazany. co uniemożliwia jego spełnienie. Oczywiście wyklucza się. że ten czyn jest czynem indyferentnym ze względu na tę normę (Incx). mówi się. Jeśli norma nakazuje działać w pewien sposób.(Zncx). Jeżeli ze względu na normę n dany czyn C osoby x jest czynem i dozwolonym. i niezakazany. czy zakazany przez rozważaną normę. i fakultatywnym. . to znaczy. Czyn C. natomiast czyn. Między zdaniami deontycznymi określającymi kwalifikacje jakiegoś czynu C osoby x ze względu na normę n (czy też jakiś wolny od wewnętrznej niezgodności zespół norm) zachodzą związki przedstawione na poniższym wykresie (oznaczenia związków między zdaniami . który nie jest osobie x przez normę n zakazany. jest czy to nakazany. Często jednak mówi się o czyimś obowiązku mając na myśli jedynie czyny nakazane tej osobie. to mówimy. Jeśli norma nakazuje zaniechać pewnego działania. nazywać będziemy czynem fakultatywnym (Fncx). choćby dlatego. zakazane jest podjęcie tego działania itd. by jeden i ten sam czyn był i nakazany.jak na wykresie dotyczącym modalności aletycznych). że taki czyn jest przedmiotem obowiązku tej osoby ze względu na tę normę (Oncx). i zakazany przez tę samą dorzecznie sformułowaną normę (lub wolny od niezgodności wewnętrznej zespół norm) może być jednak i nienakazany. Jeśli dany czyn danej osoby nie jest indyferentny. to czynem zakazanym jest zaniechanie danego działania lub uczynienie czegokolwiek.

Z tego samego powodu należy też uznać ten czyn za fakultatywny ze względu na rozważaną normę czy normy. jest zakazane. o którym normy milczą. zakazane byłoby i czynienie czegoś. nakazującej. musi być uznany za dozwolony. „Muszę zarejestrować kupiony radioodbiornik”. Jak rozumieć zwrot „musi” w następujących wypowiedziach: „Jan musi się poddać operacji żołądka”. lecz także jako stwierdzenie. czy zakazującej. „Ja muszę wygrać ten zakład. Zadania 1. Warto zwrócić uwagę na pewną istotną konsekwencję sytuacji. „Jutro muszę wstać dostatecznie wcześnie. czy też jest indyferentny. Do analizy pojęcia kompetencji powrócimy w trzeciej części podręcznika. „Prezydent musi zwołać pierwsze posiedzenie Sejmu w ciągu miesiąca od wyborów”. Czyn. że x ma kompetencję do dokonania czynu C. co do którego nie wypowiada się żadna norma. że zachowanie się. by zdążyć na wykład”. inaczej nie zakładałbym się”? . „W krajach naszej szerokości geograficznej po dniu musi nastąpić noc”. i zaniechanie tego.Należy przy tym pamiętać. Gdyby bowiem uznać. że zwrot „x może czynić C” bywa rozumiany nie tylko jako stwierdzenie. że czyn C jest przez daną normę niezakazany (dozwolony) osobie x. „Mysz nawet najdelikatniej poruszając przynętę musi zwolnić zatrzask pułapki”. gdy brak jest jakiejkolwiek normy. co do pewnego zachowania się.

że liczba gości na przyjęciu będzie parzysta. ze względu na jakie poprzednio uznane twierdzenia uważasz.przy różnych interpretacjach słowa „musi”? 4. którzy przyjdą musi być podzielna przez dwa”. może wnieść akt oskarżenia i jest to jego obowiązkiem”. „Prokurator. „Kto złożył egzamin na prawo jazdy samochodem może jeździć po drogach publicznych”. że tak a tak być może. gdy się na to ma czas i ochotę”? 3. Ktoś powiedział: „Wydaje mi się. albo dlaczego uważasz. „Właściciel może rzecz sprzedać”. Jaki sens będzie miała wypowiedź „Moja siostra musi otworzyć drzwi. Podaj własne przykłady zdań apodyktycznych i problematycznych i wskaż. że tak a tak być musi. gdy stwierdzi. że ktoś popełnił przestępstwo. liczbie i czasie tych czasowników) i postaraj się ustalić. „Czworobok może mieć wszystkie kąty proste”. Jaką wartość logiczną ma takie zdanie zawierające zwrot „musi” wzięty w interpretacji logicznej? Co można by sądzić o wartości logicznej zdania. b) „Osoba uznana za niezdolną do pracy na statku handlowym oraz armator mogą w terminie 7 dni od dnia wystawienia świadectwa . „Można zbierać znaczki pocztowe. a więc liczba gości. które w wyniku badania lekarskiego zostały uznane za zdolne do tej pracy”. w jakiej interpretacji użył autor tych słów w tym tekście. 6.2. „Beczka z wodą może pęknąć w czasie mrozów”. gdy zadzwonię” . gdyby użyty przez mówiącego zwrot „musi” brać w interpretacji psychologicznej? 7. Zinterpretuj sens słowa „może” w następujących przepisach: a) „Na statkach handlowych mogą być zatrudnione osoby. „Może jutro pójdę na spacer”. 5. Jak rozumieć zwrot „może” w następujących wypowiedziach: „Opiekun może przyjąć darowiznę w imieniu dziecka”. Z dowolnego tekstu wybierz 5 przykładów zdań zawierających zwroty „musi” albo „może” (oczywiście w dowolnej osobie.

zdrowia żądać komisyjnego badania lekarskiego”. sformułowano zdanie „Żarówka może zgasnąć”. Na podstawie informacji.przy rozumieniu dwustronnym? . 8. a jaką . iż przerwany został przewód zasilający żarówkę. c) „Świadectwo zdrowia powinno stwierdzać brak albo istnienie stanów chorobowych. Jaką wartość logiczną ma to zdanie przy jednostronnym rozumieniu możliwości. które mogą ulec pogorszeniu wskutek służby na morzu”.

zaznajomienie się z problematyką semiotyczną wypowiedzi pytajnych ma istotne znaczenie. Rozstrzygnięcie sprawy sądowej poprzedzone winno być zazwyczaj umiejętnym zebraniem informacji przez stawianie różnym informatorom pytań co do tego. to widocznie zakłada. uzupełnić należy uwagami o wypowiedziach pytajnych. że fakt postawienia określonego pytania przez rozsądnego człowieka jest oznaką. którego pytanie dotyczy (np. itp. ani fałszywe. a obecnie albo przestał. że jest on przeświadczony o określonym stanie rzeczy. bo nie wiem tego i chciałbym się dowiedzieć. Dla prawnika. jakie zaszły zdarzenia. albo upija się w dalszym ciągu. Twierdzenie. to zakłada widocznie. pytania retoryczne.Rozdział XI PYTANIA I ODPOWIEDZI § 1. z jakich pobudek i w jaki sposób uczynił. Pytania nie są zdaniami w sensie logicznym. co. pytania dydaktyczne). że poprzednio rozmówca się upijał. bo nie opisują rzeczywistości. ale nie możemy tutaj się tym zajmowaćl. Jeśli ktoś na serio pyta: „Kto ukradł ten pierścionek?”. że miała miejsce kradzież pierścionka. Co innego. zwłaszcza związanego z pracą w sądownictwie. Charakter wypowiedzi pytajnych Przegląd różnych rodzajów wypowiedzi. Stawianie pytań może służyć innym jeszcze celom niż zbieranie informacji na temat. Pytam „Która jest godzina?”. kto. Jeśli ktoś pyta kogoś: „Czy przestałeś się upijać?”. które zakłada się. Pytania stawiane na serio wyrażają właśnie pragnienie uzyskania informacji co do stanu świata. z jakimi spotykamy się w mowie potocznej. formułują żądanie czy prośbę o udzielenie określonego rodzaju informacji. kiedy. nazywamy założeniem . czyli krótko: o pytaniach. Pytania nie są więc ani prawdziwe. stawiając na serio dane pytanie.

mówimy. lecz odpowiedzieć należy. Poznań 1964. że zapytywany jest w stanie udzielić mu prawdziwej odpowiedzi. że jacyś ludzie mają wątrobę. Szersze omówienie problematyki wypowiedzi pytajnych . Jeśli to założenie jest niezgodne z rzeczywistością. a inni nie mają itd. że o uczuciu nie można prawdziwie orzekać. to pośrednio może się on stąd dowiedzieć. Właśnie przez to. że pytanie to jest pytaniem niewłaściwie postawionym.danego pytania. pośrednio pytanie może o czymś informować. Stawiający pytanie zakłada ponadto zazwyczaj. Jeśli stawiamy komuś pytanie „W jakim szpitalu umarł Jan?”. bo zakłada ono. Na pytanie „Jakiego koloru jest uczucie?” nie można udzielić żądanej odpowiedzi. że stawianie pytań jest oznaką przyjmowania określonych założeń przez stawiającego pytanie. rozstrzygnięcia. że Jan umarł w jakimś szpitalu.J. iż ma jakiś kolor. 11-103. Problemy. lecz należy dać odpowiedź znoszącą mylne założenie pytania. polegającej na wskazaniu koloru. założenia. 1 . ss. Giedymin. Na takie pytanie nie można udzielić oczekiwanej przez pytającego odpowiedzi. Niewłaściwie jest postawione pytanie: „Który z ludzi ma wątrobę?”.

„czy” itp. iż jeden i tylko jeden z . Partykuł pytajnych może być w jednej wypowiedzi pytajnej kilka. które taką modę ukształtowały. że wypowiedzi pytajne w ich zwykłej postaci zawierają taką lub inną partykułę pytajną. na czym polegać ma odpowiedź na dane pytanie. „Komu ktoś coś ukradł w tym hotelu?”. Rodzaj użytej partykuły pytajnej określa. „Czy na ostatniej Olimpiadzie najwięcej złotych medali zdobyła Rosja. czy Francja?”. Pytania do rozstrzygnięcia są to takie pytania. np.np. „Kto coś komuś ukradł w tym hotelu?”. Natomiast trzecie pytanie nie wyznacza określonego schematu udzielania odpowiedzi: takie pytania nazywamy pytaniami otwartymi2. w Polsce modne jest noszenie dżinsów przez młodych ludzi?” wymaga przedstawienia jakiegoś dłuższego wywodu. co w istocie jest skrótową formą wysłowienia trzech pytań: „Co ktoś komuś ukradł w tym hotelu?”. „którędy”. Pytanie „Kiedy uniwersytetowi w Poznaniu nadano imię Adama Mickiewicza?” wymaga odpowiedzi polegającej na podaniu daty. Pytanie określa rodzaj oczekiwanych odpowiedzi. „jak”. § 2. „jaki rosyjski poeta”. czy Japonia. Pytanie „Czy rozwiązałeś zadanie?” każe oczekiwać odpowiedzi potwierdzającej albo zaprzeczającej. Pierwsze dwa pytania wyznaczają określony schemat udzielania odpowiedzi: pytania takie nazywamy pytaniami zamkniętymi. czy Niemcy. czy Stany Zjednoczone. „kto”. Założeniem takiego pytania jest. co wiedzieć. „gdzie”. np. Sposób stawiania pytań Z przytoczonych przykładów widać. Pytania mogą mieć postać pytań do rozstrzygnięcia albo pytań do uzupełnienia. „Co kto komu ukradł w tym hotelu?”. „kiedy”. Pytanie „Dlaczego w 1992 r. które domagają się wyboru jednej z danych wypowiedzi wykluczających się. że żąda się od nas udzielenia informacji określonego rodzaju. wskazującego przyczyny społeczne.Rozumieć znaczenie postawionego pytania znaczy tyle.

„Czy dzisiaj jest ładna pogoda?”. Marciszewski. które żądają rozstrzygnięcia. red. W. Zarys encyklopedyczny. Warszawa 1987. czy tak a tak jest. Założenie pytania jest tu banalne: że jest ładna pogoda albo jej nie ma.tych krajów uzyskał największą liczbę złotych medali. np. że dzisiaj jest ładna pogoda” (skrótowo: „tak” i „nie”). czy nie jest. W najprostszym przypadku mamy do czynienia z takimi dwuczłonowymi pytaniami do rozstrzygnięcia. 2 . ss. dzisiaj jest ładna pogoda” a odpowiedzią „Nie jest tak. Pytania do rozstrzygnięcia są pytaniami zamkniętymi. 296-302. co wymaga wyboru między odpowiedzią „Tak. Szerzej: Logika formalna.

stosunków itp. W zależności od treści pytania na miejsce niewiadomej pytania wpisuje się określenia dotyczące jakichś osób. polegającego na uzupełnieniu luki powstałej w pytaniu po usunięciu partykuły pytajnej przez wpisanie odpowiedniego wyrażenia (czyli na zastąpieniu niewiadomej pytania jakimś określonym wyrażeniem). do której się z pytaniem zwracamy. Jeśli pytanie do uzupełnienia brzmi: „Kto z polskich poetów pisał dramaty?”. cech. Tego rodzaju pytania do uzupełnienia są pytaniami zamkniętymi. „Co przywieziono?” . lecz sformułowania odpowiedzi przez osobę. „Kto z polskich malarzy namalował obraz bitwy pod Grunwaldem?” .wyboru między odpowiedzią potwierdzającą a zaprzeczającą). to znaczy takie. „Jak doszło do wybuchu drugiej wojny światowej?”. są więc one pytaniami otwartymi. np.charakterystyczne dla pytań do rozstrzygnięcia).Wszelkie inne pytania. wyznaczają bowiem schemat udzielenia odpowiedzi na nie.„Węgiel przywieziono”. rzeczy. to schemat odpowiedzi . w każdym jednak razie odpowiadające żądaniu sformułowanemu w pytaniu. a w wyniku tego uzyskiwać się będzie odpowiedzi prawdziwe albo fałszywe na dane pytanie. A więc np. w których nie wyznacza się określonego schematu udzielenia odpowiedzi. w których żąda się nie wyboru jednej z danych pod rozwagę odpowiedzi (w najprostszym przypadku . w którym w pytaniu występowała partykuła pytajna (inna niż partykuły typu „czy” lub „który z wymienionych” . „Jakiego koloru jest bursztyn?” „Żółty jest bursztyn” (albo odpowiedź fałszywa: „Niebieski jest bursztyn”).„Matejko namalował obraz bitwy pod Grunwaldem” itd. zdarzeń. W najprostszym przypadku odpowiedź na pytanie do uzupełnienia będzie polegała na wpisaniu odpowiedniego wyrażenia na miejsce. Są jednak również takie pytania do uzupełnienia. które mogą być dorzecznie wpisane na miejsce partykuły pytajnej w pytaniu. nazywane są pytaniami do uzupełnienia. Takie pytania do uzupełnienia określają kategorię wyrażeń.

że udzielający odpowiedzi wpisywać będzie na miejsce niewiadomej x nazwiska jakichś poetów polskich. Jeśli np. do jakich celów zmierzamy stawiając pytanie. jeśli ktoś odpowiada „nie” na postawione mu dwuczłonowe pytanie do rozstrzygnięcia. czemu w szczególności zaprzecza. które odpowiadają na tak sformułowane pytanie. a w innych warunkach byłoby niewskazane. iż pytanie domagało się wskazania jakiegoś poety polskiego. że dnia 21 IX 1993 r. to w niektórych przypadkach może być niejasne.to oskarżony może odpowiedzieć „nie” nawet wtedy. Wybór formy pytania do rozstrzygnięcia czy formy pytania do uzupełnienia zależy od tego. Jeśli wpisze on nazwiska takich poetów polskich.wielu ludzi nie będzie mogło zdecydować się. Wielu bowiem uważa. to . Ale osoby. nazywamy zakresem niewiadomej pytania. układamy jakąś ankietę i stawiamy w niej pytania do rozstrzygnięcia. Jeśli np. czy przecząco. powstanie odpowiedź fałszywa. zliczając po prostu odpowiedzi wybrane przez odpowiadających na takie pytanie. gdy za chwilę zamierza się przyznać. jakiej żąda się w pytaniu. że leczenie takie byłoby w określonych warunkach wskazane. którzy pisali dramaty. którzy nie pisali dramatów. których nazwy można wstawić na miejsce niewiadomej pytania zgodnie z tym.przy czym oczekuje się. czy odpowiedzieć twierdząco. że .przedstawia wypowiedź „x pisał dramaty” . Jeśli sędzia zapytuje: „Czy oskarżony przyznaje się do tego. postawimy pytanie „Czy jesteś zwolennikiem przymusowego leczenia alkoholików?”.zważywszy niedostateczne skonkretyzowanie tego pytania . czego pytanie dotyczy. powstanie odpowiedź prawdziwa jeśli takich. 14 w Poznaniu naruszył nietykalność cielesną Piotra Nowaka. ale w każdym razie odpowiedź tego rodzaju. oblewając go kubłem brudnej wody?” . Gdyby jednak ktoś na miejscu niewiadomej pytania wpisał w tym przypadku nazwisko „Szekspir” albo „Schiller”. że nie rozumie. około godz. Przy tym. wykazałby. mogą mieć nieraz istotne kłopoty z dokonaniem wyboru odpowiedzi. to łatwo nam będzie sporządzić zestawienie odpowiedzi. Klasę tych elementów.

którzy je wypełniają.k. Tak np. jakiej informacji się od niego żąda. które trudno będzie uporządkować i zliczyć. który domaga się wypełniania takich kwestionariuszy. nieprzemyślane.) po odczytaniu aktu oskarżenia sędzia zapytuje oskarżonego.a dopiero po umożliwieniu osobie przesłuchiwanej swobodnego wypowiedzenia się w danej sprawie ewentualnie zadaje się pytania do rozstrzygnięcia . aby zapytywany mógł należycie zrozumieć. lecz także źródło gromadzenia materiałów całkowicie bezwartościowych dla osoby czy urzędu. Jeśli np. że otrzymać możemy wiele różnorodnych odpowiedzi. to nie tylko mitręga dla tych. ani nie mają doniosłości zestawienia odpowiedzi zebranych od osób. zwłaszcza pytanie otwarte. ogłosimy ankietę zawierającą pytanie „Co jest główną przyczyną chuligaństwa wśród młodzieży?”. w postępowaniu karnym (art. w sprawozdawczości urzędowej.p. dokładniej wyrażający jego pogląd na jakieś zagadnienie. Natomiast świadkom zadaje się zazwyczaj początkowo otwarte pytanie do uzupełnienia „Co świadkowi wiadomo w tej sprawie?” . jak daną odpowiedź należy rozumieć i do jakiej kategorii odpowiedzi ją zakwalifikować. to należy liczyć się z tym. czy przyznaje się do zarzucanego mu czynu. Jeśli natomiast stawiamy pytanie do uzupełnienia. to zapewne otrzymamy odpowiedzi bardzo różnorodne co do treści i co do formy słownej: trudno będzie nieraz ustalić.owszem. z których każda inaczej zrozumiała pytanie. Pytanie powinno być sformułowane tak. z jakimi tak często spotykamy się np. 332 § 1 k. o co ją pytają. w jakiej formie mają być stawiane pytania. Jest to bowiem w istocie pytanie złożone z wielu pytań składowych. ale czystą wodą. niejasne kwestionariusze. Źle ułożone. Nie są bowiem na ogół przydatne odpowiedzi osoby. oblał Piotra Nowaka. która nie zrozumiała należycie. Za to pytania do uzupełnienia pozwalają zapytywanemu udzielić odpowiedzi w sposób swobodniejszy. Przepisy postępowania sądowego wyznaczają nieraz.

Jeśli go natomiast zapytamy: „Jakie miał nakrycie głowy ten mężczyzna. który uciekał?”. którego nie uważa za swoje.(art.to świadek. który niezbyt dobrze pamięta.p. niedopuszczalne jest stawianie pytań sugestywnych. a mianowicie czy oskarżony jest winien. Jeśli świadka pytają: „Czy ten mężczyzna. jak odpowiedzieć. takie jest bowiem założenie tego pytania. które według przepisów naszego prawa zmierzać ma do ustalenia prawdy obiektywnej. że ten wyrazi zgodę. 157 § 1 k. czy nie jest winien zarzuconego mu czynu. pytanie sędziego. i to jednak sugeruje. który zapytuje mężczyznę pozwanego o ustalenie jego ojcostwa i alimenty dla dziecka: „Czy pozwany zgodziłby się płacić 50000 zł miesięcznie dla swego dziecka?” . nieświadom zaś tego. Z tych względów np. że pytania do rozstrzygnięcia. stają się często pytaniami sugestywnymi. czy było tak a tak. Niedopuszczalne są też pytania podchwytliwe. aby świadkowi zeznającemu przed sądem nie stawiano pytań do rozstrzygnięcia.licząc na to. jak to było. skłonny będzie raczej potwierdzić. natomiast ławie przysięgłych stawia się jedno tylko pytanie do rozstrzygnięcia. że w ten sposób przyznaje się do ojcostwa dziecka. . w przepisach proceduralnych angielskich skrupulatnie przestrzega się. Pytaniem sugestywnym nazywamy takie pytanie. z której w sposób niepostrzegalny dla odpowiadającego wynika coś. Rozpoczynania przesłuchań świadków od pytań do rozstrzygnięcia unika się dlatego. gdy ten szczegół zauważył i zapamiętał. to świadek odpowie zapewne tylko wtedy. czego odpowiadający zeznać nie chciał.). w których pytający zmierza do uzyskania odpowiedzi. Podchwytliwe będzie np. gdy nie jest on pewny. W postępowaniu sądowym. które niepostrzeżenie narzuca zapytywanemu jakąś określoną odpowiedź wtedy. Ten rygorystyczny formalizm jest jednak uciążliwy w praktyce. który uciekał. miał na głowie brązowy kapelusz?” .k. że tak drobną kwotą pozbędzie się nieprzyjemnej sprawy. że uciekający miał jakieś nakrycie głowy. zadowolony. to znaczy takie.

Rodzaje odpowiedzi Odpowiedzią właściwą na dane pytanie do uzupełnienia nazywamy każde zdanie (a więc zarówno zdanie prawdziwe. nie możemy udzielić w przypadkach. pozostałe są fałszywe. Rozróżniać należy odpowiedzi całkowite i odpowiedzi częściowe.potwierdzenie albo zaprzeczenie.§3. odpowiedzią właściwą jest zdanie takie. która wprawdzie nie jest . Ogólnie mówiąc. a przy najprostszym pytaniu dwuczłonowym . która stanowi odpowiedź właściwą na dane pytanie (taką odpowiedź nazywamy odpowiedzią całkowitą wprost) albo taka. „Mickiewicz pochodził z Wielkopolski”. jak wiadomo. Odpowiedzią właściwą na wieloczłonowe pytanie do rozstrzygnięcia jest wskazanie wybranej odpowiedzi. Wszelką inną odpowiedź nazywamy niewłaściwą odpowiedzią na dane pytanie. Odpowiedzią całkowitą jest taka odpowiedź. jak i fałszywe) powstałe przez zastąpienie partykuły pytajnej jakimś wyrażeniem należącym do zakresu niewiadomej tego pytania. jakiego żąda sformułowane pytanie. należy odpowiedzieć: „Nie biję swojej matki”. Nie można więc utożsamiać odpowiedzi właściwej z odpowiedzią prawdziwą. która wskazywałaby jakąś przyczynę bicia matki. Z tych odpowiedzi właściwych. to znaczy opiera się na błędnym założeniu. a przy tym takich. Jeśli więc pytają nas: „Dlaczego bijesz swoją matkę?”. druga tylko jest odpowiedzią prawdziwą. Odpowiedziami właściwymi na pytanie „Jacy wielcy polscy poeci pochodzili z Wielkopolski?” będą odpowiedzi: „Słowacki pochodził z Wielkopolski”. „Kasprowicz pochodził z Wielkopolski”. a więc ani Staszic (choć pochodził z Wielkopolski). choć pytający domaga się odpowiedzi. gdy pytanie jest niewłaściwie postawione. które byłyby odpowiedziami prawdziwymi. Odpowiedzi właściwych. Odpowiedzią niewłaściwą byłoby: „Staszic pochodził z Wielkopolski” albo „Goethe pochodził z Wielkopolski”. ani Goethe nie należą do zakresu niewiadomej pytania. Na takie pytanie trzeba dać odpowiedź znoszącą owo mylne założenie pytania. bo pytaliśmy o polskich poetów.

a które . Odpowiedzią częściową nazywamy taką. Pytają np. że szare są indeksy studentów I roku prawa. odpowiedź częściowa to taka. to wynika. że to podejrzany uderzył pokrzywdzonego. Na podstawie takiej odpowiedzi bowiem można wykluczyć.. z której wynikają negacje niektórych odpowiedzi właściwych. ale z której jakaś odpowiedź właściwa wynika (odpowiedź całkowita nie wprost). Pytają nas np. Czy pytanie „W jaki sposób Jan podrabia podpisy na wekslach?” może stanowić podstawę wyroku skazującego za zniesławienie uczciwego człowieka. jakim jest Jan? Dlaczego? 3. to jednak ma tę wartość informacyjną. który jest niskim blondynem. a my odpowiadamy jakby na inne pytanie: „Wszystkie indeksy studenckie są koloru szarego”. Które z poniższych pytań jest pytaniem do uzupełnienia. Była to odpowiedź całkowita nie wprost. Inaczej mówiąc. Wskaż założenia pytań: a) „O której godzinie jutro wyjeżdżasz do Krakowa?”. że pewne odpowiedzi właściwe pozwala wykluczyć.odpowiedzią właściwą. nie wskazuje określonego napastnika.pytaniem do rozstrzygnięcia: „Do . jakiego koloru są indeksy studentów I roku prawa. Czy pytanie „Kto z górników zatrudnionych w Polsce jest uprawniony do korzystania z bezpłatnej opieki lekarskiej?” jest pytaniem właściwie postawionym? 4. by umorzyć śledztwo przeciwko podejrzanemu. bo skoro wszystkie indeksy są szare. osobę poturbowaną przez opryszka: „Kto pana wtedy uderzył?” Odpowiedź „Uderzył mnie jakiś wysoki brunet” nie jest wprawdzie odpowiedzią właściwą na to pytanie. ale wystarcza. która choć nie jest odpowiedzią właściwą ani nie kieruje nas na tę czy inną odpowiedź właściwą. Zadania 1. c) „Czy zacząłeś przygotowywać się do egzaminu?” 2. b) „Kto jest uprawniony do bezpłatnego korzystania z państwowej opieki lekarskiej?”.

odpowiedziami niewłaściwymi na pytanie „Jaki naród słowiański jest najliczniejszy?”: a) „Naród węgierski jest najliczniejszym narodem słowiańskim”. czy przygotowując własne przykłady pojęć i operacji logicznych?”? 5. „Kiedy zaczniesz przygotowywać się do egzaminu z logiki?”. „Prawo cywilne materialne jest na studium prawa przedmiotem najobszerniejszym i najbardziej zawiłym. b) „Naród czeski jest najliczniejszym narodem słowiańskim”. Które z poniższych odpowiedzi są odpowiedziami właściwymi. „Znaszli dzieje powstania współczesnej logiki?”. c) „Naród chiński jest najliczniejszym narodem słowiańskim”. 6. . „Logika nie jest najtrudniejszym przedmiotem na studium prawa”. „Jeden z przedmiotów historycznych jest najtrudniejszym przedmiotem na studium prawa”. „Jaką metodą lepiej przygotować się do egzaminu z logiki: ucząc się podręcznika na pamięć. a które . którego opanowanie jest możliwe tylko przy stałym śledzeniu orzecznictwa i piśmiennictwa prawniczego”.jakiego egzaminu przygotowujesz się obecnie?”. Wyróżnij odpowiedzi całkowite wprost. całkowite nie wprost i odpowiedzi częściowe na pytanie „Jaki przedmiot jest najtrudniejszy na studium prawa?” wśród odpowiedzi: „Medycyna sądowa jest najtrudniejszym przedmiotem na studium prawa”. d) „Naród polski jest najliczniejszym narodem słowiańskim”? 7. Wskaż zakres niewiadomej pytania „Jaka roślina iglasta rosnąca w polskich lasach dostarcza najczęściej drewna budowlanego?”. „Czy uczysz się systematycznie logiki?”.

słowa: „zamek”. Co innego znaczy okrzyk „Dajmy mu sera”. Oto kilka przykładów: „Wilk żyje w lesie”. „Szmaty przerabiane na papier wrzucono do wilka (maszyny rozdrabniającej)”. którego chce nakarmić. „Ogrodnik wycina wilki na jabłoniach”. Wieloznaczne mogą być też całe zwroty językowe. „Twój pies to wilk”. inne są znaczeniami pobocznymi (mniej używanymi albo używanymi tylko w pewnym.Rozdział XII PRZYCZYNY NIEPOROZUMIEŃ § 1. gdy grupka chłopców nachylona jest nad znalezionym jeżem. które mogłoby powodować nieporozumienia. „klucz”. . „Mów wilkowi pacierz. znaczeniami przenośnymi. Wieloznaczność słów Dokonując przeglądu różnego rodzaju wyrażeń naszej mowy przygotowaliśmy się do omówienia najważniejszych i najczęstszych przyczyn nieporozumień słownych. gdy zamierzają oni ścisnąć z dwóch stron siedzącego w ławce kolegę. Podobnie znane są jako wieloznaczne np. „Stary wilk morski niejednokrotnie pływał po Oceanie Indyjskim”. które mają więcej niż jedno znaczenie. a co innego. ograniczonym kręgu osób). Takie słowa o wielu znaczeniach nazywamy homonimami. Prawnik powinien szczególnie unikać takiego formułowania swych myśli na piśmie lub w wypowiedziach ustnych. Jedną z przyczyn nieporozumień jest wieloznaczność słów. „Patrzył wilkiem”. wiele jest słów. a on woli kozią macierz”. Jak już o tym była mowa. względnie nawet żartobliwymi. „koza” itp. Spośród kilku znaczeń takiego słowa jedno jest zazwyczaj znaczeniem głównym.

np. jak „wilk”. by system obowiązujących w państwie norm prawnych stwarzał dla obywatela kompetencję żądania od odpowiednich organów państwowych zastosowania odpowiedniego przymusu względem osób naruszających normy prawne na niekorzyść tego właśnie obywatela”. «prawo naturalne» zawiera postulat. Istotne niebezpieczeństwo. Ale i w tych przypadkach należy uważać. W dyskusji powstać może wielki zamęt. w przytoczonych zdaniach zawierających słowo „wilk”. jeśli dyskutujące osoby nie widzą różnicy między zasadniczym znaczeniem słowa „prawo” (normy ustanowione przez państwo) a jego znaczeniem pobocznym.jak np. prawem człowieka jest. by prawo dawało mu prawo korzystania z opieki prawa. w sposób w miarę możności pozwalający uniknąć nieporozumień. czy mowa o możliwości ponownego rozpatrzenia sprawy. grozi zazwyczaj dopiero wtedy. „zamek”. w takim zdaniu: „Według poglądów filozofów Oświecenia. Rzadko się zdarza. gdyż poszczególne różne znaczenia tych słów są do siebie niepodobne i ze względu na całość wypowiedzi łatwo domyślamy się. w którym mówimy o „prawach .: „Według poglądów filozofów Oświecenia. Oczywiście pracownik naukowy czy prawnik muszą wyrażać się w sposób niedwuznaczny. bo jeśli powiemy: „Kodeks postępowania karnego przewiduje możliwość rewizji”.Powstaje pytanie. gdy jego prawo zostało naruszone”. jak np. o co w danej wypowiedzi chodzi . w jakich warunkach wieloznaczność słów czy zwrotów językowych prowadzić może do nieporozumień. „rewizja” itp. gdy różne znaczenia jednego wyrazu są do siebie w pewnym stopniu podobne. tzw. czy też o możliwości przeszukania odzieży i mieszkania osoby podejrzanej. by doszło do nieporozumień w związku z wieloznacznością takich słów. to z tej niedbałej wypowiedzi nie wiadomo.. iż powstanie nieporozumienie. w której już zapadł wyrok. „koza”.

Szczególne rodzaje wieloznaczności słów i zwrotów językowych Wieloznaczność słów jest zjawiskiem znacznie częstszym niż się to zwykle dostrzega: w pewnym sensie bowiem każde słowo jest wieloznaczne. ale też w supozycji materialnej. który jest wyjątkiem w tej mierze. Zajmując się nazwami generalnymi stwierdziliśmy. to znaczy jako nazwa dla niego samego. bo mówimy o właściwościach samego tego wyrazu. o pewnym psie (supozycja prosta). rozdz. bierzemy ten wyraz w supozycji materialnej.to dokładne ustalenie znaczenia tego zwrotu (zabić? zerwać z kimś? postawić wobec kogoś sprawę na ostrzu noża?) w związku z innymi słowami danej wypowiedzi będzie mieć pierwszorzędne znaczenie dla wyniku sprawy karnej. Ktoś mówi: „Pies przyjaźni się z kotem” i spotyka się z powszechnym protestem słuchających. a . Mówiąc. Myślał bowiem ów ktoś o swoim psie. Każdy wyraz może być brany nie tylko w zwykłej roli znaczeniowej. § 2. że mogą one występować w trzech rolach znaczeniowych: w supozycji prostej (zwykłej). Pomieszanie supozycji może prowadzić do nieporozumień. II § 5). Jeśli np.przyrody” czy o „prawach rozwoju społeczeństwa” (zdania stwierdzające. został otruty ktoś. Mówiąc: „Ta belka trzeszczy”. kto zaniedbywał życie rodzinne. formalnej i materialnej (por. iż w przyrodzie lub w życiu społecznym występuje taka a taka prawidłowość). Dlatego też tak wielki nacisk kładzie się na to. a poprzednio słyszano. że wyraz „trzeszczy” trudny jest do wymówienia dla cudzoziemca. by prawnik umiał bardzo subtelnie i dokładnie analizować znaczenie słów i zwrotów językowych. gdy ulega ona odkształceniom. że jego żona mówiła: „Trzeba z nim skończyć!” . używamy słowa „trzeszczy” w zwykłej roli znaczeniowej -jako słowa opisującego przejawy cech pewnej belki w momentach.

a przez resztę czasu śpi.” Zwroty czasownikowe mogą być brane w znaczeniu aktualnym albo w znaczeniu potencjalnym. W znaczeniu aktualnym zwrot czasownikowy oznacza. wspomniana osoba ma zdolność śpiewania w sposób. który to wytwór naszych myśli miałby w sobie łączyć wszystkie cechy przeciętnego psa. „on”. że kajet jest pochodzenia francuskiego. Łatwo o nieporozumienie. czyli zeszyt. w którym mówimy. który mamy na myśli. a druga . który mamy na myśli. że w tym okresie czasu. które pochodzi od francuskiego „cahier”. „Nie mogę.w aktualnym.o tym. „wtedy”. Wzięta w tym znaczeniu wypowiedź „Wojtek pięknie śpiewa” wyrażać ma myśl. ktoś czy coś ma zdolność czy nawet skłonność do wykonywania danej czynności. że w okresie czasu. że dana czynność jest czy była wykonywana w tym momencie. które w ogóle nie mają określonego stałego znaczenia.o „psie w ogóle”. Są to słowa. czyta itp. gdy to piszę. a więc i przysłowiową nieżyczliwość względem kotów. który się ludziom podoba. a jego rozmówca . gdy się zna sytuację . Ktoś inny mówi. W znaczeniu potencjalnym ten sam zwrot znaczy tyle. a dopiero wtedy. że ten kajet. jest produktem polskiej wytwórni. „tam”. bo Tadek teraz twardo śpi. „taki” itp. je. Podobne nieporozumienia mogą powstać w związku z podwójną rolą znaczeniową zwrotów czasownikowych.„Gra”. Myślał bowiem ów ktoś o słowie „kajet”. „Czy Tadek gra w brydża?” . Zupełnie szczególny rodzaj wieloznaczności łączy się z takimi słowami. i spotyka się ze sprzeciwem rozmówcy. choć oczywiście czasem tylko w tym okresie śpiewa w sensie aktualnym.jego rozmówcy . gdy jedna osoba bierze zwrot czasownikowy w znaczeniu potencjalnym. który leży na stole. że właśnie. „To przeproś jego partnerów i poproś go na chwilę do telefonu”. jak „ty”. W tym znaczeniu wypowiedź „Wojtek pięknie śpiewa” wyrażać ma myśl. Wojtek pięknie śpiewa.

Jeśli tedy świadek zapytany przez sędziego. można by mówić o tylu znaczeniach takiej nazwy. Rozmawiam z Janem: do niego mówię „ty”. odpowie: „On to wtedy tam tak zrobił”. jakie znaczenie nadaje się tym słowom w danym przypadku. to obowiązkiem sędziego jest upewnić się. Dlatego też należy w miarę możności unikać w sformułowaniach prawniczych słów okazjonalnych. który polega na tym. że tego a tego dnia w tej a tej miejscowości ukradł temu a temu taką a taką rzecz w taki a taki sposób. Spory słowne Wieloznaczność pewnych słów może powodować kłopoty zarówno wtedy. a o Piotrze mówię „on”. Jeśliby protokolant zapisał w protokole konfrontacji: „Ten z nich trzech mnie uderzył”. co mu wiadomo o danej sprawie. jakie przedmioty są. gdy użyjemy takich słów w dyskusji z innymi (spór słowny). Łatwo przy tym sposobie mówienia o nieporozumienie.osoby mówiącej. Jan wyszedł. iż pewna osoba w jednym i tym samym rozumowaniu kilkakrotnie używa pewnego słowa wieloznacznego w różnych znaczeniach. nie notując przy tym. iż nie wywołują nieporozumienia. jak i wtedy. można ustalić. Błąd ekwiwokacji jest to błąd. czy rzeczywiście świadek mówi o oskarżonym. sądząc błędnie. Szczególny rodzaj wieloznaczności przedstawiają nazwy nieostre. iż używa tego słowa jednoznacznie (jak tego wymaga poprawność tego . chyba że jesteśmy zupełnie pewni. § 3. przyszedł Piotr: teraz używam słów „ty” i „on” nadając im odwrotne znaczenie. na kogo pokrzywdzony pokazuje. Takie słowa nazywamy słowami okazjonalnymi. gdy rozumujemy choćby nie komunikując nikomu innemu toku naszego rozumowania (ekwiwokacja). Ekwiwokacje. a jakie nie są desygnatami danej nazwy. ile może być sposobów arbitralnego rozstrzygnięcia o tym. to taki protokół nie byłby nic wart.

że ktoś „nie ma szczęścia”. że to ich własna wina”. . Dwa razy użyliśmy słowa „metal”. Są ludzie. że słowo „szczęście” jest słowem wieloznacznym. Błędny wynik rozumowania powstał tu stąd. a w drugim zdaniu stwierdzamy.). pierwsze zdanie stwierdza. że przypadki. Weźmy inny przykład. by życie sprawiało mu raczej przyjemność niż przykrość. kto nie spostrzega. a więc jest pierwiastkiem”. lecz stopem. jest sam temu winien. to. że mosiądz ma fizyczne własności metalu (jest kowalny. Pomijając już zasadniczą kwestię. że co innego powodzenie. którzy nie mają szczęścia. co jest z punktu widzenia chemika czystym metalem. czy w każdej sytuacji społecznogospodarczej jest to dla wszystkich możliwe. że ten. Ten. popełnia tu błąd ekwiwokacji. ma połysk metaliczny. na co praktycznie nie można mieć wpływu. itd. Mówiąc. iż w pierwszym zdaniu używamy słowa „metal” w innym znaczeniu niż w drugim. z naiwnej filozofii: „Każdy jest kowalem swojego szczęścia. takie rozumowanie: „Każdy metal jest pierwiastkiem. układają się dlań niepomyślnie. choć dla chemika nie jest metalem. chcemy powiedzieć. że ktoś nie ma powodzenia. W pierwszym zdaniu mówimy. ale za każdym razem w nieco innym znaczeniu i nie zauważyliśmy tego. jest sam tego „kowalem”! Jeśli przeprowadzamy jakieś rozumowanie używając słów.rozumowania). iż jakoś „przeciętnie biorąc” każdy człowiek może wywierać wpływ na swoje losy w ten sposób. a co innego . jest metalem w rozumieniu fizyka. grozi nam zawsze to niebezpieczeństwo.brak przykrości. dochodząc w następstwie do nonsensownego wniosku. co ma skład chemiczny jednorodny i może występować na miejscu wodoru w cząsteczkach kwasu. dla kogo sprawy odeń niezależne układają się w sposób niepomyślny. czyli mieszaniną metali. jest pierwiastkiem. że to. Wynika więc. Oto np. przewodzi elektryczność. Mosiądz jest metalem. których znaczenia nie ustaliliśmy.

dyskusja ich może trwać bez końca. Taką beznadziejną dyskusję. jeśli oczywiście nie przyjdzie im do głowy. a to dlatego. iż dwóch ludzi spiera się o coś nie dostrzegając. . że każdy z nich używa pewnego wieloznacznego słowa w innym jego znaczeniu. nazywamy sporem słownym. że trzeba uzgodnić znaczenie używanych w sporze słów. na temat „Czy człowiek żyjący zgodnie z naturą jest szczęśliwy?”. by wszystkie te znaczenia starannie porozróżniać. Ponieważ każdy z nich mówi o czymś innym niż drugi. w której każdy nadaje inne znaczenie użytym słowom.Niejednokrotnie zdarza się. czyli (z grecka) logomachią. że zarówno zwrot „żyć zgodnie z naturą”. Można by się w ten sposób spierać np. jak i słowo „szczęście” są bardzo wieloznaczne i trzeba tęgiej głowy.

” Każdy jednak. że w mowie potocznej zdania orzekające (w sensie gramatycznym) nie są zdaniami w sensie logicznym.: „Ciała zwiększają swoją objętość. kto choć trochę zna fizykę. wody w temperaturze od O do 4 stopni Celsjusza. a drugi o temperaturze na dworze (por. a potem w razie potrzeby wskazać wyjątki.. czy dziś jest. czy szczegółowy. że zdanie to jest ściśle biorąc fałszywe. co mówiliśmy poprzednio (rozdz. Jeśli każdy z dyskutantów czego innego się domyśla.. trudno o porozumienie. W szczególności mogą tu powstawać nieporozumienia co do tego. czy nie jest zimno. wie. VI § 4). niż dokonywać . gdy się poda pewne uzupełnienie domyślne. VI § 6) o rozróżnieniu zdań ogólnych i szczegółowych. lecz wypowiedziami niezupełnymi. że wypowiadamy często zdania ogólne wtedy. bo prościej jest wypowiedzieć zdanie ogólne. Otóż zauważyć trzeba. trzeba uzupełnić pewną obserwacją dotyczącą potocznego wyrażania się. gdy chodzi tylko w przybliżeniu o wszystkie przedmioty danego rodzaju. jak już o tym mówiliśmy. czy pewna wypowiedź ma charakter ogólny. Niewątpliwie w intencji naszej wypowiedzi leży sformułowanie zdania ogólnego „Wszystkie ciała zwiększają swą. wypowiadając czy słysząc wypowiedź niezupełną. którzy kłócą się o to. gdyż nie dotyczy np. Wieloznaczność wypowiedzi złożonych Wieloznaczne mogą być nie tylko poszczególne słowa i zwroty językowe. które dopiero wtedy coś określonego stwierdzają. może mieć swoje źródło w tym. między ludźmi. Mówimy np. gdy doskonale zdajemy sobie sprawę. w praktyce mówi się „Wszystkie S są P” nawet wtedy. niedopowiedzeniami. że od stwierdzenia ogólnego są pewne wyjątki. Wieloznaczność ta. gdy podnosi się ich temperatura”. To.§ 4.itd. rozdz. a z których jeden myśli o temperaturze w pokoju. ale też całe zdania. jak np.

iż dane twierdzenie nie ostoi się nawet wtedy. by obalić jego twierdzenie. czy o osiedle zbudowane z olbrzymich bloków. Nie wiadomo z takiej wypowiedzi.Czytamy np. aby uniknąć nieporozumień. czy wypowiedź dotyczy elementów pewnej klasy. „przynajmniej niektóre”). z których każdy z osobna zajmuje 0. Nie wiadomo. czy nasz rozmówca uważa swą wypowiedź za zdanie ściśle ogólne. czy ma na myśli ściśle wszystkich.2 ha”. które się wiążą z dwojakim rozumieniem słowa „niektóre” („tylko niektóre”. gdy traktujemy je jako zdanie tylko w przybliżeniu ogólne. pozbawił go przytomności i zdolności do pracy na okres przeszło dwóch tygodni”.wyliczenia szczegółowego. że mogą powstać nieporozumienia co do tego. choćby nawet poszczególne użyte w niej słowa były jednoznaczne.2 ha. Musimy też przypomnieć. czy tylko niektórych Francuzów . że wypowiedź jako całość może być różnie rozumiana ze względu na ten czy inny sposób powiązania słów. czy tu chodzi o osiedle złożone z malutkich domów szeregowych.2 ha. W pierwszym bowiem przypadku wystarczy mu wskazać choćby jeden wyjątek od reguły. czy pokrzywdzony był . czy w przybliżeniu ogólne.że wyjątków tych jest tyle.bo póki tego nie ustalimy. I dlatego. o co mówiącemu idzie.: „Oskarżony. Wszystkie zajmują obszar 0. wzmiankę w gazecie: „Domy na nowym osiedlu zbudowane są wedle projektu typowego. które łącznie zajmują 0. trzeba w razie wątpliwości wyjaśnić. czy prawie wszystkich. w drugim . trzeba go uprzejmie prosić o wyjaśnienie. to znaczy. Np. czy agregatu złożonego z tych elementów. Przypominamy tu też nieporozumienia. Wieloznaczna może być budowa składniowa wypowiedzi złożonej. Skoro więc ktoś z domorosłych polityków zaczyna wywody. iż „Francuzi są tacy a tacy”. który pobił pokrzywdzonego. czy przynajmniej niektórych. nie wiadomo. Nieporozumień unikniemy w tym przypadku dodając słowa „łącznie” albo „z osobna”.

„Odwołuję obelgę i zaprzeczam. czy tylko po jakiejś krótkiej utracie przytomności odzyskał ją. sprawdzić.nieprzytomny dłużej niż dwa tygodnie. co może wyrażać myśl: „Jest to nieduży i wygodny lokal” albo myśl: „Nieprawda. Np. ktoś mówi: „Nie jest to duży i wygodny lokal”. Nieporozumienia takie mogą się łączyć z nieumiejętnym posługiwaniem się słowem „tylko” czy słowem „nie”. Np. gdy pewna wypowiedź wieloznaczna nabiera określonego znaczenia w zależności od sposobu jej wygłoszenia. jak w depeszy „Jechać dalej nie wolno zatrzymać się”. Błędem amfibologii obciążony jest np. Błąd amfibologii popełnia osoba. które czasem nie wiadomo do czego w danej wypowiedzi się odnoszą. który może łatwo pozostać niezauważony. czy nasza wypowiedź nie jest składniowo dwuznaczna. żeby go spoliczkować”. „Masz klucze?”. ale do pracy był niezdolny przez okres dłuższy niż dwa tygodnie. by obywatel Iksiński nie był wart tego. „Masz klucze!”. sędzia widocznie nie . Kłopoty te łączyć się mogą z brakiem konsekwencji w języku polskim co do znaczenia podwójnego przeczenia.: „Masz klucze”. Podobnie jest. a zwłaszcza po napisaniu wyrażenia zawierającego jakieś zaprzeczenia czy wskazania wyjątkowości. nie jest wygodny. gdy pewną wypowiedź napisano bez odpowiednich znaków przestankowych. że ten lokal jest duży i wygodny” (bo np. Amfibologie Wieloznaczność budowy składniowej wypowiedzi złożonych powodować może błędy amfibologii. Np. nie zdając sobie z tej wieloznaczności sprawy. choć duży). Nieporozumienia mogą powstawać zwłaszcza wtedy. wyrok: „Pozwany płacić będzie małoletniemu powodowi miesięcznie 90 złotych renty alimentacyjnej łącznie z zasiłkiem rodzinnym”. Należy więc po wypowiedzeniu. która wygłasza wypowiedź wieloznaczną ze względu na składnię. § 5.

że możesz kupić 0. a mnie na chleb nie starcza”. Pomijając to. czy pozwany ma płacić 90 złotych oraz nadto zasiłek rodzinny pobierany na utrzymanie dziecka (rozwiązanie prawidłowe ze względu na przepisy o zasiłkach rodzinnych). „Zrobił fałszywy krok finansowy” zamiast: „Przywłaszczył sobie pieniądze instytucji. niemniej tego rodzaju dwuznaczność ośmiesza kogoś. pozwala na zaostrzenie. że pozwala ci to na luksusowe życie” oraz „Nie mam pieniędzy. czy chodzi tu o nieporozumienie. jakie wystarczałyby na wydatki uznawane za niezbędne w moim środowisku społecznym”. którą kierował”). kto się tak nieudolnie wyraża. Wypowiedzi. Używanie zwrotów obrazowych upiększa nasz sposób wypowiadania się. iż powstają tu wątpliwości. to nie popełnia błędu amfibologii. w sensie: „Masz tyle pieniędzy. Zwykle łatwo się wprawdzie domyślić. Np. bo po pierwsze. Znaczenie dosłowne i niedosłowne Możemy sobie wyobrazić taką rozmowę: „Ty jesz ananasy. ty masz dziennie na utrzymanie tyle.8 kg chleba”. „To nieprawda. czy też ma uzupełnić otrzymywany zasiłek rodzinny dopłatą ze swej strony do wysokości 90 złotych. jeśli ktoś jest świadomy wieloznaczności swej wypowiedzi. niedosłownym. które znaczenie miał mówiący na myśli. ja nie lubię ananasów z puszki.zdawał sobie sprawy z tego. które starają się .: „Żarły go wszy i nędza” zamiast „Jego sytuacja życiowa była znacznie gorsza od przeciętnej”) lub na złagodzenie sensu wypowiedzi (np. Oczywiście. podczas gdy druga wypowiedź bierze te zwroty w sensie dosłownym. a świeżych nie można dostać.: „Rekompensowanie cierpień i uszkodzeń ciała przez odpowiednie przyjemności dzięki otrzymanej kwocie pieniężnej nie narusza zasad moralności”. „nie starcza na chleb” w znaczeniu obrazowym. § 6. podkreślenie sensu naszej wypowiedzi (np. czy o szyderstwo. a po drugie. pierwsza wypowiedź bierze zwrot „jesz ananasy”.

1 . to staje się przedmiotem anegdotki naukowej. zamiast: „Jest głupi”). że wypowiedź taka stanie się całkowicie niezrozumiała. Możemy czasem obrazowo powiedzieć. Warszawa 1957. różne „organy” (czego używa się bez cudzysłowów). 12. albowiem powinność i byt są wzajemnie powiązane i powinność rodzi się z bytu”. Oto przykład1: „Nie ma żadnej przepaści między bytem a powinnością i trzeba przeciwstawić się stawianiu między nimi chińskich murów. ma „głowę”. nazywamy wypowiedziami eufemistycznymi. Zanalizowany szczegółowo w rozprawce: A. które mają sens obrazowy. ABC porządnego myślenia. sformułowane przez siebie czy przez kogoś innego. Posługiwanie się wyrażeniami.swą formą złagodzić z tych czy innych względów niemiłą treść. bierze w znaczeniu dosłownym i wysnuwa stąd dziwaczne lub fałszywe konsekwencje. eufemizmami (np. może też grozić tym. Malewski. że jakaś grupa ludzi jest pewnego rodzaju „organizmem”. Błąd myślenia figuralnego polega na tym. s. Ale posługiwanie się wypowiedziami użytymi w sensie obrazowym grozi w pewnych przypadkach złymi następstwami. czy państwo jest organizmem płci męskiej czy żeńskiej. jest spójną całością elementów składowych o zróżnicowanych funkcjach. że ktoś pewne zwroty obrazowe. Ale jeśli ktoś tę wypowiedź zaczyna brać dosłownie i dochodzić. „Nie grzeszy nadmiarem intelektu”.

posługujemy się niejednokrotnie pewnymi skrótami myślowymi. Posługiwanie się takimi skrótami myślowymi nie powoduje ujemnych skutków. Wskaż przyczyny niejasności następującego protokołu rozprawy: „Pokrzywdzona wyjaśnia. a przy jakich . a więc z tego. Na kłótnię przyszedł policjant i zabrał je do komisariatu. których wyrazem są wypowiedzi streszczające w kilku słowach myśl znacznie bardziej zawiłą. Czym jest spowodowana wieloznaczność pierwszej wypowiedzi. np.drugiej? 2. a czym . bo w magazynie broni zaciął się zamek i trzeba było niezwłocznie go naprawić”.Obok wypowiedzi. Przy jakiej supozycji nazwy i przy jakim znaczeniu czasownika wypowiedź „Starosta grupy studenckiej stale broni jej interesów” jest zdaniem prawdziwym. W tydzień później znalazła skarpetki u oskarżonej i zażądała zwrotu. 4. że nie można tej wypowiedzi brać bez domyślnych uzupełnień. w którego zarządzie zasiadał Piotr.fałszywym? 3. Jak można rozumieć wypowiedzi: 1) „Piotr od dawna chodzi z Anną”. Zadania 1.: „Jedź wolniej . przystąpił do . Jak można wielorako rozumieć wypowiedź „prokurator wnosi akt oskarżenia”? 5. Gdy zarząd ten został usunięty. suszące się na płocie. na czym polega związek opisywany w wypowiedzi. 2) „Podoficer uzbrojenia spóźnił się na odprawę.dojedziesz szybciej”. jeżeli wypowiadający się i adresat wypowiedzi zdają sobie sprawę z tego. że zginęły jej skarpetki. W protokole zapisano zeznania: „Jan był członkiem związku. które mają sens obrazowy. Skarpetki obecnie mam ja”.

by prawdziwość jej nie budziła wątpliwości? . a więc to. gdyby cię zapytano. jeśli mają to być szczere przeprosiny? 7. tkwi przyczyna przeciągania się sporu? 11. Co odpowiedziałbyś. tworzy stos wagi 20 ton”. Dobry stopień z logiki jest owocem systematycznej pracy. być może. na ob. Jak rozumieć należy wypowiedź stanowiącą wniosek tego rozumowania. Co trzeba przede wszystkim wiedzieć. Żaden nie kwestionuje argumentów drugiego. Każdy okaz wołka zbożowego zjada ziarna zboża. czy też nie. a więc Dżyngis-chan odegrał poważną rolę w pewnej nauce humanistycznej”.demaskowania popełnionych nadużyć przez nowy zarząd”. że powstrzymywał od bicia Jana”? 8. „Historia jest nauką humanistyczną. Dżyngischan odegrał poważną rolę w historii. Wypisz wszystkie możliwe sposoby rozumienia tej wypowiedzi. „Ziarna zboża w pewnym zaatakowanym przez wołka zbożowego magazynie tworzą stos wagi 20 ton. Iksińską”? Jaki tu popełniono błąd. Twoi koledzy spierają się przez długi czas o to. Jaki błąd popełniono w rozumowaniu: „Każdy owoc zawiera nasiona. Na czym polega błąd w tym rozumowaniu? 13. a więc dobry stopień z logiki zawiera nasiona”? 12. że dezurbanizacja zawsze łączy się z dezintegracją funkcjonalną miasta? 10. czy to prawda. czy ofiarność wobec społeczeństwa jest cnotą naturalną u człowieka. 6. by móc brać udział w dyskusji na temat: „Czy obraz naturalistyczny jest realistyczny”? 9. W czym. co zjada każdy okaz wołka zbożowego. Jaki błąd popełniono w sformułowaniu protokołu: „W czasie bójki Piotra z Janem rola Pawła polegała na tym. wyrażając je jednoznacznie. Czy sędzia może dopuścić do ogłoszenia w gazecie przeprosin: „Z żalem odwołuję obelgę rzuconą w dniu 5 V 1993 r.

Jak rozumiesz wypowiedź „Grupa ma inną moralność niż tworzące ją jednostki”. „Dla złodziei i wałkoniów nie ma miejsca w naszym społeczeństwie”. . jaki przypisujesz tej wypowiedzi. 16. 17. ten może sam kupić samochód. w których formułujemy żywione przez nas sądy. Kto może sam kupić samochód. kto ukończył osiemnaście lat. Nierozsądnie jest bezpodstawnie uznawać jakieś zdanie za prawdziwe. „Dyskusje na temat stosunku prawa i moralności cechuje na ogół specyficzny werbalizm. który daje często ludziom wykształcenie prawnicze”.14. 10 dnia 31 bm. A więc. Część druga UZASADNIANIE TWIERDZEŃ Rozdział XIII UZASADNIANIE BEZPOŚREDNIE § 1. Podkreśl zwroty użyte obrazowo: „Wiśniewski to nie orzeł”. bo wówczas łatwo się omylić. Wskaż błąd tego rozumowania. Sposoby uzasadniania Umiejętność jasnego formułowania sądów łączyć powinniśmy z umiejętnością ich należytego uzasadniania. ten ma pieniądze na kupno samochodu. Dokładnie zanalizuj sens. Należy przyjąć postulat racji dostatecznej (zasadę racji dostatecznej. który odbędzie się o godz. 15. „Kto ukończył osiemnasty rok życia. Sformułuj jednoznacznie wypowiedzi: „Psy na ulicy mogą znajdować się tylko pod odpowiednim nadzorem osoby dorosłej na smyczy i w kagańcu”. ten ma pieniądze na kupno samochodu”.”. to znaczy wskazywania podstawy uznania za prawdziwe zdań. „Niemal niewidomy stary generał rozpędził i zniszczył trzy korpusy przeciwnika”. „Ogłasza się przetarg na sprzedaż samochodu marki «Polonez» uszkodzonego w wypadku.

czy też że dane zdanie ma charakter zdania analitycznego zgodnie z regułami znaczeniowymi danego języka. Mogą one być odmienne dla zdań różnego rodzaju: np. w następnych - . na tej podstawie. W niniejszym rozdziale zajmować się będziemy uzasadnieniami bezpośrednimi. są w końcu zdaniami opartymi bezpośrednio na doświadczeniu. zależy od przyjmowanych w danym środowisku metod poznawczych. dla których umiemy wskazać należyte uzasadnienie. Wskazujemy np. Zauważmy. że słupek rtęci w termometrze za oknem opadł nisko. To. mogą być uzasadnione bezpośrednio naszymi doznaniami. i na podstawie tych doświadczeń dochodzę w drodze wnioskowania do uznania za prawdziwe zdania.uzasadnić przez odwołanie się do obserwacji i pomiaru. że na dworze jest zimno. że jeśli w termometrze zewnętrznym rtęć opadnie nisko. jakie otrzymałem za pośrednictwem odpowiednich komórek w mojej skórze. że zdania. VI § 3). do których kolejno odwołujemy się uzasadniając pośrednio jakieś inne zdanie. rozdz. że oto otworzywszy okno zetknąłem się z falą zimnego powietrza. to na dworze jest chłodno. jakie uzasadnienie zdania uważa się za należyte. lub też mogą być uzasadnione pośrednio w ten sposób. Nasze sądy wyrażane w zdaniach. twierdzeń historii nie można wywnioskować z jakichś pewników. reagujących na zimno i ciepło. a twierdzeń geometrii .to to ostatnie zdanie jest uzasadnione pośrednio. mogą być bezpośrednio oparte na doświadczeniu. że są wywnioskowane z innych zdań przyjętych poprzednio za prawdziwe. abyśmy za prawdziwe uznawali tylko takie zdania. który domaga się. a wiem z nauki szkolnej i z wielu własnych obserwacji. że dane zdanie syntetyczne odpowiada dokonanym spostrzeżeniom. to moje stwierdzenie jest uzasadnione bezpośrednio przez doznania. iż na dworze jest chłodno . Jeśli natomiast spostrzegam. które uznajemy za prawdziwe.postulat krytycyzmu). Jeśli stwierdzam. chyba że chodzi o zdania analityczne (por.

Spostrzeganie Ze względu na to. koloru i jasności. w którym ten zespół wrażeń wiążemy z czymś. iż znaczna część zdań. § 2. w których zwracamy się ku przebiegom zachodzącym w naszej własnej świadomości: np. Nasze oczy. spostrzegam. Spostrzeżenia nasze mogą być zewnętrzne. należy poświęcić nieco uwagi procesowi spostrzegania. Omawiać będziemy przykłady dotyczące przede wszystkim spostrzeżeń opartych na doznaniach wzrokowych.albo wewnętrzne. słuchu. Człowiek bowiem nie tylko rejestruje barwy i kształty. co ma miejsce w świecie zewnętrznym lub w naszym ciele. itd. lecz zastanowimy się jedynie nad wartością poznawczą wyników tego procesu. dotyczące świata zewnętrznego. . . które uważamy za należycie uzasadnione. jak wrażliwa na barwy błona fotograficzna. czy odpowiednio receptory innych zmysłów. czyli zmysłowe. czyli introspekcyjne. Nie będziemy oczywiście wdawać się w problemy psychologiczne procesu spostrzegania. doznanie określonego zbioru prostych wrażeń zmysłowych. a więc różnymi rodzajami wnioskowania z jednych zdań o drugich. jako procesowi poznawania świata. poznawanego za pomocą narządów wzroku. a więc np. Samo jednak odebranie bodźców określonego rodzaju. odbierają wiele bodźców pochodzących od przedmiotów świata zewnętrznego. smaku. nie jest jeszcze tożsame z przeżyciem spostrzeżenia. że jestem zmęczony.uzasadnieniami pośrednimi. Z doznaniem danego zespołu wrażeń łączy się zazwyczaj od razu i samorzutnie określone przeświadczenie. rejestrują plamy barwne różnego kształtu. lecz odpowiednio można mówić o spostrzeżeniach opartych na działaniu innych zmysłów. opiera się bezpośrednio czy pośrednio na dokonywanych przez nas czy przez innych ludzi spostrzeżeniach. ale mimo to jestem w pogodnym nastroju.

że wyobraźnię bada się pokazując ludziom różne plamy atramentowe. że zupa jest gorąca. widzę tylko tyle. Wiadomo. Ja „widzę”.Odebrane wrażenia zostają przez naszą świadomość w określony sposób uporządkowane na podstawie naszej dotychczasowej wiedzy. to wiem. a w dotyku jabłko jest miękkie. Widzę. Wystarczą mi dla sformułowania spostrzeżeń wrażenia wzrokowe. a nie atrapa ze sklepowej wystawy. Widząc w półmroku w otworze okna ciemne kreski możemy je rozpoznawać jako rysy na szybie albo jako przewody telefoniczne za oknem. którą rozpoznaję jako parę i na podstawie wielokrotnych doświadczeń w sposób niejako bezwiedny wnioskuję. że jabłko jest nadgniłe. co w takich przypadkach rzeczywiście widzimy. w których dopatrują się oni obrazów jakichś przedmiotów realnych czy fantastycznych. że na tym jest brunatna plama. więc wydaję sąd. W drugim przykładzie ściśle biorąc widzę tylko tyle. że jabłko jest nadgniłe. również rozpoznałby. że aby należycie rozpoznawać oglądane przedmioty. że w tym miejscu smak jabłka jest wstrętny. Ja „widzę”. do jakich innych wrażeń mam się odwołać. i jestem przeświadczony. że nad czymś. Rozpoznawanie przedmiotów w toku spostrzeżeń łączy się niepostrzeżenie z coraz to bardziej złożonymi wnioskowaniami. że jeśli jabłko przytknę do nosa. Nie wiadomo. Ściśle biorąc. że to jabłko. trzeba być obeznanym ze szkłem okiennym. trzeba mieć o nich jakąś wiedzę. Wiadomo. kto o jabłkach słyszał tylko z opowiadań. połysk itd. którą ze względu na kształt. że w pobliżu ludzkiego osiedla znajduje się coś tego rodzaju. rozpoznaję jako jabłko. że takiego koloru plamy występują na gnijących jabłkach. co rozpoznaję jako talerz z zupą. Przywykłem do tego. że zupa jest gorąca. a także za pomocą naszej wyobraźni. poczuję charakterystyczny niemiły zapach. jest zwiewna szara plama. Zastanówmy się. aby rozpoznać przewody telefoniczne. Na talerzu . czy ktoś. że przede mną jest jasnożółta plama. Aby spostrzec rysy na szybie. ale gdybym im nie ufał. trzeba oczekiwać.

jeśli w zespole uzyskiwanych wrażeń coś „nie pasowałoby” do rozpoznawanej całości. że również w przypadku tego rodzaju uzasadniania naszych twierdzeń należy być odpowiednio ostrożnym. Możemy się mylić ze względu na to.co może być czasem najtrudniejsze do wykrycia . z którymi mamy do czynienia. W każdym zaś przypadku dokonując spostrzeżeń opieramy się. 1) że bodźce pochodzące od dostrzeganych przedmiotów dochodzą do naszych organów zmysłowych zdeformowane czy stłumione (np. że barokowy kościół ma sklepienie.mógłby wprawdzie być „dymiący” kwas albo ciecz o bardzo niskiej temperaturze . a już zwłaszcza gdy chodzi o nader złożone z natury postrzeganie zjawisk społecznych.4) że prawidłowo rozpoznając przedmioty fizykalne. jako wrażenia pochodzące od przedmiotów innych niż to ma miejsce w rzeczywistości (np. Powstaje pytanie. jeśli w ogóle przyszłaby mi do głowy. czy zdania uzasadnione przez odwołanie się do wyników naszych spostrzeżeń są na pewno prawdziwe. to wrażenia tego rodzaju zostałyby z czasem nieświadomie wyeliminowane z syntetyzującego spostrzeżenia. bo pobieżne spojrzenie na wiersz druku pozwala nam uchwycić sens zdania. że to tylko odpowiednio pomyślane malowidło na płaskim suficie). wydaje się nam. wreszcie . że ktoś komuś się kłaniał. podczas gdy w rzeczywistości zdjął on tylko na chwilę cisnący go kapelusz). nadmiernie zmęczonego lub zatrutego alkoholem). urojone plamy zakłócają obraz widziany przez człowieka chorego. na . Okazuje się. że na szosie leży przeszkoda). spostrzegamy. nie widzimy przez mgłę. świadomie czy nieświadomie. mylimy się co do ich charakteru kulturowego (np.ale to tak mało prawdopodobne w tym układzie. czy sądy ukształtowane na podstawie naszych doznań zmysłowych są nieomylne. natychmiast odrzuciłbym. nawet jeśli jest ono w jakimś miejscu przekręcone. że myśl taką. 3) że odebrane choćby poprawnie wrażenia zmysłowe zostaną rozpoznane źle. Co więcej. 2) że bodźce te będą źle odebrane przez niesprawne receptory zmysłowe (np. okazuje się jednak. Gorzej dostrzega się błędy literowe w korekcie dobrze znanego tekstu.

porównując doznane wrażenia różnego rodzaju. Spostrzeżenia jednych zmysłów korygują spostrzeżenia innych albo też przy sprzecznych informacjach tego samego zmysłu rozumowo umiemy rozstrzygać. Można wszakże mieć zaufanie do zgodnych spostrzeżeń kilku zdrowych. Z dwóch sprzecznie informujących spostrzeżeń: wzrokowego i dotykowego. posiadających odpowiednią wiedzę w danej dziedzinie i normalnych psychicznie ludzi. Spostrzeżenia tedy korygują się wzajemnie. Bo wsadźmy rękę do wody. Dlaczego możemy być pewni. a wzrok powie.co ważne . wyczujemy dotykiem jedno ziarnko. jakich dokonali oni w odpowiednich warunkach fizycznych. która może być błędna. to świadkowie zajścia gotowi będą zeznać. że jest złamana. bo tego właśnie można było w tej sytuacji oczekiwać. rozum każe dać wiarę temu drugiemu. § 3. że strach ma wielkie oczy. ani że nie ma dwóch ziarnek grochu. że patyk włożony do wody nie łamie się w punkcie zanurzenia. Opierając się na dokonanych spostrzeżeniach należy zachować odpowiedni krytycyzm. łatwo przekonać się. Oczywiście nie łamie się. które ze spostrzeżeń były błędne i dlaczego. gdy dotykając palcami złożonymi na krzyż jedno ziarnko leżące na stole najwyraźniej czujemy dwa ziarnka? Sprawdźmy dotykiem. że jeśli ktoś zamierzył się kijem na kogoś.bez jakiegoś szczególnego podniecenia czy nastawienia psychicznego. np. To wzrok widocznie mylnie nas informuje w tym przypadku. przy tym . Cóż z tego. czy wiosło łamie się w miejscu zanurzenia w wodę. kiedy widzimy jedno i dotykając zwyczajnie. lecz w ostatniej chwili wstrzymał cios. a atakowana osoba w tej właśnie chwili się przewróciła. że uderzenie nastąpiło. Zważmy bowiem np. że dotknięcie skrzyżowanymi palcami ziarnka grochu melduje nam o dwóch ziarnkach. Jeśli słucha się relacji żołnierzy z oddziału. Obserwacja . który uległ panice.naszej dotychczasowej wiedzy. a przecież nie czuliśmy bólu.

Obserwacja jest to dochodzenie na podstawie rozmyślnego spostrzegania do sądów. Czekam np. bez resztek. które sobie z góry postawiliśmy. Przyporządkowaliśmy tu kawałkom materiału pewne liczby wedle odłożeń miarki na długości materiału i to pozwala nam przewidzieć. Spostrzeżenia z góry zamierzone są zwykle pewniejsze. to nie krając możemy być pewni.. że jego długość równa się trzem jednostkom miary: obojętnie czy metrom. czy arszynom) i z tego kawałka materiału można uszyć jedno ubranie pewnego rodzaju. bo chcę sobie odpowiedzieć na pytanie. idę ulicą i mam oczy otwarte. Lecz przy obserwacji sąd ten jest odpowiedzią na pewne pytanie. ile ubrań wyjdzie z drugiego kawałka. które mają być odpowiedzią na pewne. Pomiar jest to taka obserwacja. można uszyć takich ubrań 12. że ze stosunków między liczbami możemy wnioskować o stosunkach między przedmiotami zmierzonymi. więc widzę. . idą ludzie i przejeżdża tramwaj nr 5. jeśli z pierwszego dało się wykroić jedno. że jadą samochody. że jeśli pewien kawałek materiału ma miarę 3 (to znaczy. bo skupiając uwagę na pewnym przedmiocie spostrzegamy dokładniej niż wtedy.Rozróżnić należy: 1) zwykłe. na przystanku na „piątkę” i pilnie patrzę w kierunku nadjeżdżającego tramwaju. Bowiem 1 /12 = 3/36. czy też zbliżający się tramwaj jest „piątką”. którego prawdziwość wydaje się nam zagwarantowana przez przeżyte w owej chwili wrażenia. w danej chwili stawiane sobie pytanie. W jednym i w drugim przypadku dochodzimy do sądu. iż z kawałka materiału. czy łokciom. Natomiast przy zwykłym spostrzeganiu nie stawiam sobie takiego pytania: ot. Znaczy to np. gdy uwaga nasza jest rozproszona. lecz może być także obserwacją ilości: może polegać na policzeniu pewnych przedmiotów lub ich pomiarze za pomocą pewnych jednostek miary. przypadkowe spostrzeżenia i 2) obserwację. Obserwacja może dotyczyć jakości oglądanego przedmiotu. w której przedmiotom obserwowanym przyporządkowujemy pewne liczby w ten sposób. któremu przyporządkowaliśmy miarę 36 takich jednostek.

Ajdukiewicz. w których ono przebiega. a przy tym osoba A jest wiarygodnym informatorem. by zbadać. trudno jednak w tych przypadkach mówić o kontrolowaniu warunków kształtujących zachowania adresatów norm. Warszawa 1 . Brzeziński. Eksperyment jest to więc złożona czynność polegająca na tym. XIX § 3). że p. Logika pragmatyczna. jakie będą ich skutki. Np. Warszawa 1985. jako że warunki te są bardzo złożone. w rozdziale poświęconym uzasadnianiu twierdzeń faktycznych w procesie sądowym (rozdz.. odwołując się do swych spostrzeżeń. czy i jakie zmiany wystąpią w tym zjawisku przy powodowanej przez nas zmianie warunków jego przebiegu. Eksperymentowanie w dziedzinie zjawisk społecznych jest jednak sprawą zbyt zawiłą. co mówią inni ludzie o wynikach ich spostrzeżeń. s. Stąd częstokroć zmuszeni jesteśmy dawać wiarę temu. głosi.po to. 227 i n. Problem ten omówimy w trzeciej części podręcznika. żeby zaobserwować.Obserwacja może być dokonana także w ten sposób. Elementy metodologii badań psychologicznych. nazywając to „eksperymentowaniem”. W takich jednak przypadkach nie uzasadniamy twierdzeń bezpośrednio. więc uznać należy zdanie p za prawdę. Powstaje tu jednak problem. kogo i w jakiej dziedzinie uważać można za wiarygodnego informatora. po to żeby zaobserwować. Stosunkowo niewielką tylko liczbę twierdzeń bylibyśmy zwykle w stanie uzasadnić naszymi własnymi spostrzeżeniami. wywołujemy wybuch mniejszej czy większej ilości pyłu węglowego w określonym układzie kopalni doświadczalnej. lecz na podstawie wnioskowania: ponieważ osoba A. wyd. a także np. II. J. by można było ją tutaj omawiać1. iż staramy się wpłynąć na określone zjawisko. iż specjalnie staramy się wpłynąć w określony sposób na przebieg jakiegoś zjawiska . zmieniając w sposób przez nas kontrolowany warunki. Szerzej: K. Cały ten zabieg nazywamy eksperymentem. by obserwować niszczącą siłę wybuchu. W praktyce prawniczej niekiedy wydaje się pewne zarządzenia „na próbę”. czy nastąpią określone zmiany.

jakich dokonałeś w dniu. 6. Jak dochodzisz do przekonania. opierasz się tylko na spostrzeżeniu? 3. „Kwadrat ma cztery boki”. 60 i n. „W północnej Norwegii dnia 21 czerwca słońce nie zachodzi”. rusza w pewnej chwili? Sformułuj ogólną metodę rozstrzygania podobnych wątpliwości. „Dokument «Dagome iudex» odnosi się do Polski Mieszka I”? Które z tych zdań wydaje ci się najpewniejsze. W mniej ścisłym znaczeniu eksperymentem nazywa się niekiedy po prostu obserwację dokonywaną w odniesieniu do zjawisk przez nas nie spowodowanych. POJĘCIA OGÓLNE . 4. s.1978. który by wykazał. 5. Czy wtedy. ale przebiegających w znanych nam warunkach. że winda jest w ruchu. Czy można by wykonać eksperyment. gdy widząc czerwone światełko stwierdzasz. Zadania l. w którym czytasz to zadanie. a nie twój. Opisz kilka obserwacji i kilka niezamierzonych spostrzeżeń. że to stojący na sąsiednim torze pociąg. Na jakiej podstawie uważasz za prawdziwe zdania: „Testament Krzywoustego spowodował rozbicie Polski”. a które najbardziej wątpliwe? 2. „Cytryna jest kwaśna”. Wskaż przykłady złudzeń dźwiękowych. że czysta woda wrze przy ciśnieniu 760 mm Hg w innej temperaturze niż 100°C? Rozdział XIV WNIOSKOWANIE DEDUKCYJNE I JEGO PODSTAWY LOGICZNE A. siedząc w wagonie.

Taką przemilczaną. Przesłanki tej nie wypowiadaliśmy. nazywamy wnioskiem. nie ma więc potrzeby tego powtarzać. na których podstawie uznajemy inne zdania za prawdziwe. jest piękna pogoda. że jutro jest niedziela. iż jestem przekonany. że prawdziwe jest zdanie warunkowe: „Jeśli dziś jest sobota. 10. Wnioskowanie Jeżeli na tej podstawie. że ilekroć rano jest rosa. o godz. Oto opis mojego wnioskowania z pewnej chwili. że ktoś przyjmując pewne zdanie lub kilka zdań za prawdziwe dochodzi na tej podstawie do przeświadczenia o prawdziwości innego zdania1. choć. Ściślej biorąc. również nie wnioskowałem o pogodzie. że dziś jest sobota. że rano była rosa. dochodzę do przekonania. a więc zachodzi w pewnym określonym momencie w czyjejś świadomości. że z tego. Dnia 4 lipca 1993 r. i byłem przeświadczony. które uznajemy za prawdziwe w rezultacie procesu wnioskowania. to jutro jest niedziela. czyli te zdania. więc będzie dziś piękna pogoda”.§ 1. iż dziś jest sobota. bo wszyscy wiedzą o tym. a wnioskiem było zdanie: „Jutro jest niedziela”.40 tego dnia. Zdanie. nazywamy przesłankami tego wnioskowania. znaczy to. we wnioskowaniu tym była jeszcze jedna przesłanka. myślałem wówczas o czymś innym niż pogoda w tym dniu. 10. iż jutro jest niedziela.31 wnioskowałem: „Ponieważ dziś rano była rosa. od których zaczyna się wnioskowanie. O godz. o godz. po którym wypowiadamy przesłanki. po grecku: en thymo). Zdania.15 tak nie wnioskowałem. nie wypowiedziana. to jutro jest niedziela”. że jeśli dziś jest sobota. Wnioskowanie jest to proces myślowy polegający na tym. ale domyślna. a następnie po słowie „więc” wypowiadamy wniosek. W przytoczonym przykładzie przesłanką było zdanie: „Dziś jest sobota”. . wnioskuję. Wnioskowanie jest procesem myślowym. domyślną przesłankę czyjegoś wnioskowania nazywamy przesłanką entymematyczną (zatrzymaną w umyśle. 10. Dnia 4 lipca 1993 r. bo choć widziałem. Opisujemy ten proces w zdaniu zaczynającym się najczęściej od słowa „ponieważ”. zajęty innymi myślami.

przy czym stopień stanowczości uznania wniosku nie przewyższa stopnia uznania przesłanek”. Schematy te stanowią podstawę do sformułowania dyrektyw (reguł) inferencyjnych. przeprowadziłbym takie wnioskowanie na nowo albo przypomniałbym sobie wywnioskowany sąd. że się mylę. że myliłem się uznając tę przesłankę entymematyczną za prawdziwą. bądź uznawaliśmy mniej stanowczo. które w rozumowaniu z nimi zgodnym od prawdziwych przesłanek zawsze prowadzą do fałszywego wniosku. że rano była rosa. 106) przyjmuje znaczenie szersze: „Wnioskowanie jest to proces myślowy. Logika pragmatyczna.115 (wnioskowanie 2 1 . Natomiast dnia 4 lipca 1993 r.. Jedne z nich są schematami wnioskowań niezawodnych . że nie zawsze po rosie jest piękna pogoda.. ss. zwanych schematami inferencyjnymi. Wnioskowania mogą przebiegać według różnych schematów ogólnych. 106. o godz.wnioskowań uprawdopodobniających tylko (zawodnych) . cyt. 18. cyt. Oczywiście błąd mógł też tkwić w przesłance. s. bo padający deszcz przekonał mnie.w tym sensie. iż w rozumowaniach z nimi zgodnych zawsze od prawdziwych przesłanek prowadzą do prawdziwego wniosku. Jest to wąskie rozumienie terminu „wnioskowanie”. bo uważałem dane przesłanki za prawdziwe. wskazujących sposoby wnioskowania niezawodnego czy przynajmniej uprawdopodobniąjącego.23 nie powtórzyłbym poprzedniego wnioskowania.zapytany. K. inne . w którym na podstawie mniej lub bardziej stanowczego uznania przesłanek dochodzimy do uznania wniosku. Ajdukiewicz. lecz później przekonałem się. Wnioskowałem w opisany sposób. wyd. którego bądź dotychczas nie uznawaliśmy wcale. Są zresztą i takie schematy. dokładniej: K. wyd.według których wnioskując od prawdziwych przesłanek nie zawsze dochodzimy do prawdziwego wniosku2. Por. Ajdukiewicz (Logika pragmatyczna.

Jeśli np. z których drugie nie może być fałszywe przy prawdziwości pierwszego niezależnie od tego. czy jej nie spostrzega. wynika zdanie. Wniosek ten może okazać się fałszywy. a wniosek to samo. a co innego racja oraz następstwo . że widok mokrego podwórza skłania do sądu. § 2. Ale tak rzadko podwórze bywa mokre mimo braku deszczu. Co innego tedy przesłanka oraz wniosek . Czy więc przesłanka to to samo. że „Jan jest urzędnikiem” (bo jeśli jest prokuratorem. opartych na związku wynikania logicznego wniosku z przesłanek (i stąd niezawodnych). stosunku zachodzącego między dwoma zdaniami. w których prawdziwość przesłanek nie przesądza o prawdziwości wniosku.etapy czyjegoś wnioskowania w pewnej chwili. a więc wnioskowaniami zawodnymi . Co tu jest racją. co racja. ale nie odwrotnie. Po omówieniu w tym rozdziale wnioskowań dedukcyjnych. Proces wnioskowania a stosunek wynikania Nasze wnioskowania nawiązują często w pewien sposób do stosunku wynikania między zdaniami.w szczególności wnioskowaniami redukcyjnymi (do których należą też wnioskowania przez indukcję niezupełną) oraz wnioskowaniami przez analogię. a co następstwem? Ze zdania. więc pada deszcz (wniosek). a więc uznając pierwsze zdanie. to jest urzędnikiem). co następstwo? Wcale nie. w następnym zajmować się będziemy takimi wnioskowaniami. że pada deszcz. Ktoś może rozumować tak: Ponieważ widzę.subiektywnie pewne oraz subiektywnie niepewne). że jest mokro na podwórzu. jak wiemy.człony stosunku wynikania. o prawdziwości racji. . bo prawdziwość następstwa nie przesądza. iż pada deszcz. „czyjeś przesłanki”. skłonni jesteśmy uznać i drugie za prawdziwe. uznaliśmy za prawdziwe zdanie „Jan jest prokuratorem”. czy ktoś tę zależność spostrzega. które tego kogoś (choć może nie kogo innego) skłaniają do uznania za prawdziwy pewnego „jego wniosku”. że podwórze jest mokre (przesłanka). to z tego zdania wynika.

zastępująca jakąś nazwę indywidualną . e.ale ta dodatkowa zmienna jest związana występującym w definiensie .używane w tradycyjnej logice na określenie zwrotów służących do zbudowania czterech rodzajów funkcji zdaniowych z kwadratu logicznego. W rozdziale VII zapoznaliśmy się z pojęciem funktora prawdziwościowego. i. Mianowicie dla zdefiniowania znaczenia symbolów a. kto chce wnioskować w taki sposób.oraz odpowiednich zmiennych.§ 3. Obecnie wprowadzimy do dalszych rozważań termin „stała logiczna”. 3) kwantyfikatory. 2) funktory prawdziwościowe. stałymi logicznymi są symbole a. Tak więc np. e. 4) wszelkie takie wyrażenia. funktorów prawdziwościowych i kwantyfikatorów . odwołując się jedynie do wyrażeń wymienionych poprzednio pod pozycjami 1-3. W definiensie podanych definicji występuje wprawdzie dodatkowo zmienna x. Prawa logiczne Dla kogoś. twierdzeń logiki formalnej. które można zdefiniować. konieczna okazuje się znajomość praw logicznych. aby z przyjętych przezeń przesłanek wynikał przyjmowany przez niego wniosek. Zmienne S oraz P oznaczają w tym przypadku jakieś nazwy generalne niepuste. W rozdziale VI zapoznaliśmy się z pojęciem funkcji zdaniowej oraz pojęciem kwantyfikatora oraz przynależenia elementu do klasy (co oznaczaliśmy znakiem e). o . który oznaczać będzie następujące wyrażenia: 1) funktor ∈ . i. o użyć należy jedynie znaku e.

Przykładami takich twierdzeń są sformułowane poprzednio: zasada sprzeczności. ani nie występuje w roli zmiennej. jest więc tylko zmienną pozorną. mając pewność. P oraz ze stałych logicznych: ∈ . Prawo logiczne. które nie jest ani stałą logiczną. bo składa się jedynie ze zmiennych: x. która przy dokonywaniu wszelkich składnych podstawień za występujące w niej zmienne daje zdanie prawdziwe. Funkcję logiczną. prawo transpozycji: .kwantyfikatorern. Dla zaznaczenia. że z przesłanki czy przesłanek takiego wnioskowania wynikać będzie jego wniosek. odnoszonego do wszystkich występujących w niej zmiennych. w których ze zdań powstałych w drodze odpowiedniego podstawienia poprzednika takiego prawa wnioskować się będzie odpowiednie podstawienie następnika. nazywamy prawem logicznym czy też tautologią logiczną. ⊃ . Nie jest natomiast funkcją logiczną funkcja: x ∈ student . wyrażenie: x ∈ P ⊃ x ∈ S. zasada wyłączonego środka czy też zasada podwójnego przeczenia. iż te funkcje logiczne są prawami logicznymi. Spośród wielkiej liczby praw logicznych interesować nas będą szczególnie te. stwarza schemat dla wielkiej liczby wnioskowań. które jako całość mają postać implikacji albo równoważności (którą możemy traktować jako koniunkcję dwóch implikacji: pierwszego zdania i drugiego oraz drugiego i pierwszego). Taki sam sens ma postawienie przed funkcją logiczną ze zmiennymi nazwowymi kwantyfikatora ogólnego. poprzedzimy je literą T. Funkcja zdaniowa zbudowana jedynie ze stałych logicznych oraz ze zmiennych nazywana jest funkcją logiczną. Funkcją logiczną jest więc np. Do twierdzeń logiki formalnej należy np. w którym głównym funktorem.bo zawiera słowo „student”. S. to znaczy funktorem podporządkowującym sobie wszystkie pozostałe występujące w tym prawie. jest znak implikacji albo równoważności. Funkcję taką traktujemy jako twierdzenie logiki formalnej.

„Jeżeli rozważana liczba jest parzysta. choć w przypadku prawa transpozycji można byłoby użyć nawet znaku równoważności. że dwa razy dwa jest cztery ⊃ nie jest tak. a nie znak implikacji ścisłej (odnoszący się do stosunku wynikania). że zdanie powstałe z dowolnego podstawienia zmiennych w pierwszym nawiasie implikować będzie zdanie powstałe z odpowiednio takiego samego podstawienia zmiennych w drugim nawiasie. że obie te ostatnie implikacje są fałszywe. to rozważana liczba nie jest parzysta”. to jest mokro” implikuje więc zdanie: „Jeśli nie jest tak. że pada deszcz”. Nawet zdanie: „Poznań leży nad Wartą ⊃ dwa razy dwa jest pięć” implikuje zdanie: „Nie jest tak. Należy przy tym zwrócić uwagę. że Bonaparte był Anglikiem”. zdanie: „Każdy samochód jest pojazdem” jest równoważne zdaniu: „Każdy niepojazd jest nie-samochodem” (pierwsze więc zdanie . Zdanie: „Jeżeli Jan chrapie.w sformułowaniu poprzednika oraz następnika prawa transpozycji bowiem występuje znak zwykłej implikacji materialnej. że Poznań leży nad Wartą” . Zdanie: „Jeżeli pada deszcz. że dwa razy dwa jest pięć ⊃ nie jest tak. to nie jest tak. to Jan nie chrapie”. w których związek implikacji jest zagwarantowany przez prawo transpozycji. Ze względu na to prawo. Liczbę przykładów. Dowolne podstawienie jakichś zdań na miejsce zmiennych p oraz q zamieni tę funkcję w zdanie prawdziwe: znaczy to w tym przypadku. implikowanie bowiem zachodzi tu również i w kierunku odwrotnym. to jest podzielna przez dwa” implikuje: „Jeżeli rozważana liczba nie jest podzielna przez dwa. że jest mokro. moglibyśmy dowolnie powiększać. Nieistotne jest to. że zdanie „Bonaparte był Anglikiem ⊃ dwa razy dwa jest cztery” implikuje zdanie: „Nie jest tak.Zapisaliśmy je używając znaku implikacji jako funktora głównego. Podobnie prawem logicznym jest prawo kontrapozycji zdań typu SaP: (funktor negacji nazwowej „nie” można zdefiniować przy użyciu negacji zdaniowej ~). to Jan śpi” implikuje zdanie: „Jeżeli Jan nie śpi.

Nie jest natomiast prawem logicznym np. wyrażenie: Π S. W przypadku prawa o postaci równoważności mówimy. Stąd prawa logiki formalnej zawierają wielką liczbę informacji o stosunkach wynikania (mianowicie wynikania logicznego) zachodzących między różnymi zdaniami. to drugie nie jest fałszywe .implikuje drugie. lecz ze względu na samą ich strukturę (formę). to znaczy. a drugie implikuje pierwsze). że te dwa zdania są logicznie równoważne. bo od prawdziwych przesłanek nigdy nie prowadzą do fałszywego wniosku (co oczywiście nie znaczy. jako że oba są fałszywe. zdanie „Każdy słoń jest ptakiem” równoważne jest zdaniu: „Każdy nie-ptak jest nie-słoniem”. nakazującej jeśli się uznało jako przesłankę zdanie czy zdania powstające przez określone podstawienie w poprzedniku takiej implikacji . że nie zawsze zdanie ogólno-twierdzące implikuje zdanie ogólno-twierdzące powstające zeń przez przestawienie podmiotu i orzecznika. Prawo logiczne o postaci implikacji gwarantuje nam. że jeśli pierwsze z tych dwóch zdań jest prawdziwe. i tak dalej. Takie dyrektywy wnioskowania są niezawodne. Jeśli jakieś zdanie powstaje przez właściwe podstawienia jakichś wyrażeń na miejsce zmiennych występujących w poprzedniku prawa logicznego o postaci implikacji (czy równoważności). Podobnie zdanie: „Każdy notariusz jest prawnikiem” równoważne jest zdaniu: „Każdy nie-prawnik jest nie-notariuszem”.a to nawet nie zważając na treść tych zdań. Każde prawo logiczne o postaci implikacji służyć więc może jako podstawa sformułowania dyrektywy wnioskowania (dyrektywy inferencyjnej).uznać jako wniosek zdanie powstające przez odpowiednie podstawienie w następniku. iż w takim przypadku z pierwszego zdania jako racji logicznej wynika logicznie drugie zdanie jako następstwo logiczne. P: SaP ⊃ PaS. to mówimy. a drugie zdanie powstaje przez takie same podstawienia w następniku takiego prawa. że myląc się co do przesłanek mamy również gwarancję uzyskania prawdziwego .

schemat odpowiedniego wnioskowania. na których te schematy opierają się. bowiem w prawach logicznych.wniosku. § 4. w przybliżonym sformułowaniu w mowie potocznej. poprzednik nie tylko implikuje. ale jest równoważny następnikowi. a mianowicie prawa zaliczane do rachunku zdań.oraz prawa zaliczane do rachunku nazw. z . obok zwykłego zapisu tych praw logicznych formułować będziemy odpowiednią dyrektywę inferencyjną. a schemat budowy odpowiedniego wniosku . Wnioskowanie dedukcyjne Jak już wiemy. O rachunku kwantyfikatorów (rachunku predykatów) patrz: Aneks do niniejszego tekstu. Np.zastępujące jakieś nazwy indywidualne. Omówimy dwa rodzaje praw logicznych.) . q. iż na podstawie fałszywych przesłanek dojdziemy na podstawie prawa logicznego o postaci implikacji do prawdziwego wniosku). Dla uwidocznienia. M. nie zawsze wnioskowania nasze 3 . y.pod kreską. w których to prawach występują zmienne zdaniowe (oznaczane małymi literami: p. r. zachodzi więc wynikanie logiczne dwustronne.. w jaki sposób prawo logiczne o postaci implikacji służyć może jako podstawa przeprowadzania wnioskowań. s. P zastępujące nazwy generalne)3. ani też że jest wykluczone to. S. w których występują zmienne nazwowe (x. umieszczając schemat budowy przesłanek nad poziomą kreską. prawo transpozycji uzasadnia dyrektywę inferencyjną: Prawo kontrapozycji zdań typu SaP uzasadnia dyrektywę: W obu zresztą podanych przykładach można byłoby dodać przy tych schematach wnioskowania: „i odwrotnie”..

z przyjmowanych przesłanek. Wnioskowanie dedukcyjne należy więc do wnioskowań niezawodnych. wnioskowanie: „Ponieważ: jeśli dziś jest tęgi mróz. to musi być prawdziwy i wniosek. Prawo logiczne.więc: dziś jest lód na stawie”. a wniosek jest zdaniem uzyskanym przez takie same podstawienia w następniku tego prawa. Wnioskowaniem dedukcyjnym jest więc np. z których przesłanek wynika logicznie wniosek. iż wniosek wynika. nazywamy wnioskowaniem dedukcyjnym. to dziś jest lód na stawie. według jakiego wzoru ogólnego przebiega dane wnioskowanie. a które szczególnie często stanowi podstawę wnioskowań dedukcyjnych i jest najprostszym ich schematem. to jest takie. z którego przesłanek wynika logicznie jego wniosek. w których przesłanki są zdaniami uzyskanymi przez odpowiednie podstawienia w poprzedniku prawa logicznego o postaci implikacji. Ale wśród ogółu wnioskowań na uwagę zasługują szczególnie te wnioskowania. a wniosek . a w szczególności wynika logicznie. Np.przebiegają w ten sposób. gwarantuje niezawodność wnioskowania dedukcyjnego: jeśli tylko w danym przypadku wnioskowania dedukcyjnego prawdziwe są przesłanki.następstwem logicznie wynikającym z tej racji: wnioskowanie przebiega tu zgodnie z kierunkiem wynikania. według którego przebiega wnioskowanie. wnioskujemy: . Wnioskowanie to przebiega bowiem według schematu: Schemat ten odpowiada prawu logicznemu zwanemu modus ponendo ponens: T [(p ⊃ q) • p] ⊃ q które omówimy w następnej części niniejszego rozdziału. Takie wnioskowanie. We wnioskowaniu dedukcyjnym przesłanka czy koniunkcja przesłanek jest racją. W potocznej praktyce wnioskowań dedukcyjnych trudno jest nieraz ustalić. i dziś jest tęgi mróz .

że wnioskujemy tu według wzoru. że w naszym wnioskowaniu przyjmujemy nie tylko wypowiedzianą przesłankę: „Każdy z obecnych na sali jest adwokatem”.ze względu na domyślną. w którym z wypowiedzianych przesłanek wniosek nie wynika logicznie. S = szympans. Przy takim . która w koniunkcji z przesłanką „Każdy władca jest człowiekiem” tworzy rację dla wynikającego z niej logicznie wniosku. przesłankę entymematyczną: „Każdy adwokat jest prawnikiem”. iż „Każdy władca jest śmiertelny”. to otrzymamy implikację: „Jeżeli każdy szympans jest małpą. ale wynika logicznie z koniunkcji przesłanek wypowiedzianych i pewnych przesłanek domyślnych. nazywamy wnioskowaniem dedukcyjnym entymematycznym. Wnioskowanie według wspomnianego wzoru może prowadzić od prawdziwej przesłanki do fałszywego wniosku. Nie jest przecież prawem logicznym wzór: „Jeśli każde S jest M. która jest fałszywa. P = prawnik): Jeżeli każde S jest M oraz każde M jest P. to q” i wypowiadając jedynie przesłankę. to każde S jest P . M = adwokat. dochodzimy do wniosku. który najwyraźniej nie jest prawem logicznym. że jest to prawo logiczne (omówimy je w części C niniejszego rozdziału). to wnioskujemy dedukcyjnie. Wydaje się. Stosując we wnioskowaniach dedukcyjnych wspomniany już poprzednio modus ponendo ponens opuszczamy najczęściej domyślną przesłankę implikacyjną „jeżeli p. to każde S jest P”. przesłankę. Jeśli podstawimy np. Nasze wnioskowanie przebiega w rzeczywistości według wzoru (biorąc S = obecny na sali.„Ponieważ każdy z obecnych na sali jest adwokatem. iż jest q. a więc jest zawodne. a więc nie wnioskujemy dedukcyjnie.a łatwo zauważyć. Rzecz w tym. entymematyczną. M = małpa oraz P = pawian. iż „Każdy człowiek jest śmiertelny”. Takie wnioskowanie. Jeśli tedy z przesłanki „Każdy władca jest człowiekiem” dochodzimy do wniosku. to każdy szympans jest pawianem”. ale też drugą jeszcze przesłankę. więc każdy z obecnych na sali jest z zawodu prawnikiem”. lecz entymematycznie . iż jest p.

PRAWA LOGICZNE ZE ZMIENNYMI ZDANIOWYMI § 5. że przynajmniej jedno z jej zdań składowych jest nieprawdziwe. że fałszywe mogą być oba zdania składowe tej koniunkcji. które wskazują. iż Jan jest miły. gdyż między wyrażeniami: „nieprawda. iż pewne zdanie złożone jest fałszywe. to z tego wynika. zdania te są równoważne. że zarazem p i q” oraz „nieprawda. że nieprawda. iż Jan jest usłużny. jakie można we wnioskowaniu dedukcyjnym wysnuć wnioski z tego. to wnioskować można. że Jan jest miły i jest usłużny.wnioskowaniu dedukcyjnym entymematycznym z przesłanki wypowiedzianej może wprawdzie wynikać wniosek. że q” zachodzi wynikanie obustronne. Dodaliśmy po napisaniu tego prawa logicznego „i odwrotnie”. Jeśli nieprawda. dopóki nie dodamy przesłanki entymematycznej. że prawdziwa jest negacja pewnego zdania złożonego jako całości. to znaczy z tego. Często popełniamy błąd utożsamiając negację koniunkcji („Nieprawda. lub nieprawda. Zaprzeczanie zdaniom złożonym W tym paragrafie przypomnimy prawa logiczne. Można więc wnioskować dedukcyjnie i w kierunku odwrotnym. lecz wniosek ten nie wynika logicznie. Pierwsze prawo de Morgana dotyczy negowania koniunkcji: Skoro zaprzeczamy. że p. ale nie wynika on logicznie (nie można wskazać prawa. B. Niewykluczone wprawdzie. lub nieprawda. że zarazem Jan ukradł i Piotr . nie można mieć co do tego pewności. które gwarantowałoby to wynikanie). Zaprzeczenie koniunkcji dwóch zdań jest równoważne logicznie alternatywie zaprzeczonych zdań składowych tej koniunkcji. by koniunkcja „p oraz q” była prawdziwa.

gdy nieprawdziwe są wszystkie jej zdania składowe. niezależnie od wartości logicznej drugiego zdania. że każde ze zdań tej alternatywy uważamy za fałszywe. to znaczy. alternatywa (nierozłączna) jest fałszywa tylko wtedy. i nieprawda. Podamy tu tylko jedno z kilku możliwych. to q. a koniunkcja negacji tychże zdań fałszywa (np. a więc wystarczy. wybierając to. iż gdy zdanie p jest prawdziwe. że był on pracownikiem Gestapo. że nieprawdą jest. że oskarżony był członkiem SS lub był pracownikiem Gestapo. które może być przydatne w praktyce: Skoro stwierdzamy. Prawo negacji implikacji. że Jan czyta gazetę lub pali papierosa”) z alternatywą negacji („Nieprawda. że Jan pali papierosa”). iż nieprawda. i nieprawda. że Jan ukradł. iż jeżeli p. skoro więc zaprzeczamy alternatywie. a więc by fałszywe były oba jej zdania składowe. że Jan czyta gazetę. by samo to zdanie było fałszywe. że negacja koniunkcji będzie prawdziwa. że był on członkiem SS. Może być przecież tak. lub nieprawda. Zaprzeczenie alternatywy dwóch zdań jest równoważne logicznie koniunkcji jej zaprzeczonych zdań składowych. że negacja jednego zdania jest prawdziwa. by alternatywa ta była fałszywa. iż nieprawda. Dla prawdziwości negacji alternatywy trzeba. Natomiast dla prawdziwości alternatywy zdań zanegowanych wystarczy.ukradł”) z koniunkcją negacji („Nieprawda. że Piotr ukradł”). Z tego. to na pewno jest tak. . Popełniamy błąd utożsamiając negację alternatywy („Nieprawda. wynika. gdy Jan ukradł. a Piotr nie ukradł). Drugie prawo de Morgana dotyczy negowania alternatywy: Jak przypominamy sobie.

to nieprawda. który bezkrytycznie zgodził się. że w każdym miejscu i chwili gdy są chmury. Jak już o tym była mowa. które powstało w drodze konkretyzacji wypowiedzi niezupełnej zawartej w poprzedniku. Zgodzi się on przecież. że nieprawdziwe jest zdanie warunkowe: . iż tak nie jest. że jeśli są chmury. gdzie są chmury. tam też wtedy pada deszcz (por. to wynika stąd. to pada deszcz.) Przy innych omawianych tu wzorach takie . że w każdym przypadku (w każdym miejscu i czasie). Omawiany tu wzór wnioskowania odnosi się natomiast do implikacji zbudowanej z dwóch zdań w sensie logicznym (implikacji materialnej). że wskazany mu tu wzór wnioskowania jest prawem logicznym. iż to nieprawda. Wypowiedź „Jeśli są chmury. iż „Jeśli 1 listopada jest piątek. wypowiadane przez nas implikacje często zbudowane są z dwóch wypowiedzi niezupełnych (implikacje formalne). iż z każdego zdania. Jeśli stwierdzamy. My zaś. A stąd przecież wedle ostatnio podanego wzoru wynikałoby. Jeśli 1 listopada jest piątek. iż zawodzi przy nieprawidłowym podstawieniu. to 2 listopada nie jest niedziela”. iż to nieprawda. iż nie jest tak. że jeśli są chmury. musimy podsunąć pewne wątpliwości. powiadamy. (Por. VII § 6). iż litery p oraz q we wzorze oznaczać mają jakieś zdania w sensie logicznym. to pada deszcz. gdybyśmy byli przekonani. że poprzednik tego zdania implikuje negację następnika. co czytelnik uzna za fałsz. Rzecz leży w tym. wynika odpowiednia konkretyzacja wypowiedzi niezupełnej zawartej w następniku rozważanej implikacji. to pada deszcz. Czytelnikowi. Ponieważ jesteśmy przekonani. iż jeśli są chmury. to 2 listopada jest niedziela”.. iż z negacji zdania warunkowego wnioskować można. podstawiliśmy na miejsce p oraz q wypowiedzi niezupełne: „są chmury” oraz „pada deszcz”. że jeśli są chmury. iż nieprawda. rozdz. Wypowiadający się chce w tym przypadku stwierdzić. Przytoczone prawo wskazuje. że pada deszcz. mając na myśli to.zdanie q jest nieprawdziwe. nie można go więc krytykować. stwierdzając. Aneks. to pada deszcz” wtedy tylko bylibyśmy gotowi uznać za prawdziwą. to pada deszcz.

ale przecież nie zawsze zdania tworzące prawdziwą implikację są sobie równoważne. Związek logiczny między wartością logiczną dowolnego zdania warunkowego a jego transpozycją stwierdza wspomniane już poprzednio prawo transpozycji: . to q”. że jeśli p to q. że Jan jest przestępcą. bynajmniej nie wynika. iż jeśli nieprawda. Transpozycją jakiegoś zdania warunkowego nazywamy takie zdanie warunkowe. Zawodne więc byłoby wnioskowanie. to możliwe jest zarówno to.podstawienie wypowiedzi niezupełnych za zmienne w implikacji występującej we wzorze nie powoduje na ogół nieporozumień. gdyby ktoś z tego. że: „Jeśli q. że stosunek wynikania ma charakter niesymetryczny. Takie wnioskowanie nie zawiodłoby nas wtedy. że jeśli ze zdania p wynika zdanie q. że p. jak i to. to p”. § 6. to jest szaro na dworze. iż jeśli jest szaro na dworze. wynika. ale wcale z tego nie wynika. złodziejem). natomiast z każdego zdania warunkowego wynika jego transpozycja. gdyby ktoś stwierdziwszy. że: „Jeśli p. wnioskowanie takie mogłoby się okazać zawodne. Jeśli jest świt. ani też zdanie ~ p ⊃ ~ q. Ze zdania warunkowego p ⊃ q nie wynika logicznie ani zdanie q ⊃ p. które powstaje z poprzedniego przez przestawienie poprzednika z następnikiem oraz zanegowanie każdego z nich. że Jan nie jest przestępcą (może przecież być np. „Jutro jest piątek”) i wówczas wynikanie byłoby obustronne. Z tego. że q. to jest świt (może być zmierzch. gdybyśmy trafili na dwa zdania równoważne. lecz gdyby trafił na zdania nierównoważne. wnioskował. że ze zdania q zdanie p nie wynika. Mógłby on wprawdzie trafić na równoważne sobie zdania p oraz q („Dziś jest czwartek”. to znaczy. że Jan nie jest oszustem. że ze zdania q wynika zdanie p. to nieprawda. ale z tego. wnosił stąd. Również zawodne byłoby wnioskowanie. że Jan jest oszustem. a zdarzają się też zaćmienia słońca). Transpozycja Stwierdziliśmy już poprzednio.

to dzwonek dzwoni. Sylogizmem nazywamy wypowiedź o postaci zdania warunkowego (implikację materialną albo formalną) mającego w poprzedniku koniunkcję dwóch zdań (funkcji zdaniowych). mamy tu wypowiedź o postaci zdania warunkowego mającego w poprzedniku koniunkcję dwóch zdań („«Jeżeli p. to. czyli zdanie p jest racją. następnik zaś jest zdaniem (funkcją zdaniową) zbudowanym ze składników nie powtarzających się w poprzedniku. wnosić stąd można. Niektóre prawa logiczne opierają się na funkcji o budowie sylogizmu. iż fałszywe jest następstwo q. jak sobie przypominamy. Jeśli ze zdania p wynika zdanie q. w których powtarza się pewien składnik wspólny. które nie powtarzają się w poprzedniku. a zdanie q następstwem. to q» i «Jeżeli q. które są podstawą szczególnego rodzaju wnioskowań z koniunkcji dwóch przesłanek. że jeśli ktoś naciśnie na przycisk dzwonka. Skoro jest tak. ale jest temu zdaniu równoważna. wynika. iż jeśli nieprawda. natomiast w następniku występują te zdania (p oraz r). że dzwonek dzwoni. z tego. Prawa o budowie sylogistycznej Omówimy tu prawa logiczne.Podawaliśmy już poprzednio kilka przykładów stosowania tego prawa. to r»”). Jeżeli p = „dany . Tę sylogistyczną budowę najlepiej widać na przykładzie prawa sylogizmu hipotetycznego: Jak widać. że ktoś naciska na przycisk. w których pewien składnik (mianowicie zdanie q) powtarza się. § 7. wynikanie jest więc obustronne. bo transpozycja danego zdania warunkowego nie tylko z tego zdania wynika. iż fałszywa jest racja p. to nieprawda. Formułując prawo transpozycji dodaliśmy „i odwrotnie”.

mówić można. pozwala nam bowiem utworzyć długie łańcuchy zdań. to pierwsze implikuje trzecie. Stwierdzamy. występują jako zmienne zdaniowe. choć to niezupełnie ścisłe. to q = „dany prostokąt jest kwadratem” .prostokąt ma boki równe”. Prawo sylogizmu hipotetycznego może więc być traktowane jako informacja o tym. że jeżeli pierwsze z nich implikuje drugie. P (np. to r = „jest figurą. ale i stosunek wynikania. t itd. że z p wynika t . iż jeśli p = „dany prostokąt ma boki równe”. że stosunek wynikania jest stosunkiem przechodnim: jeżeli z p wynika q oraz z q wynika r. Prawo. A więc jeżeli z p wynika r oraz z r wynika s. której przekątne są prostopadłe”. W praktyce wnioskowań bierzemy jednak pod uwagę zazwyczaj takie zdania. Jeżeli wiemy. to z p wynika r. w których jeśli każde następne będzie wynikało z poprzedniego. na podstawie prawa sylogizmu hipotetycznego. rozdz. wnioskować można.i jeśli q = „dany prostokąt jest kwadratem”. to w każdym takim przypadku z p wynika r (por. W prawie sylogizmu hipotetycznego za zmienne zdaniowe p. to z p wynika s. między którymi zachodzi związek treściowy. ma wielką doniosłość praktyczną. „Jeżeli każde S jest M i każde M jest P. wiąże je więc nie tylko stosunek implikowania. gdzie litery p. że z s wynika t. to r = „jest figurą.i tak dalej. VIII § 3). której przekątne są prostopadłe”. Czasem przez nieuwagę ktoś podstawia nazwy na miejscu . w których występować będą zmienne nazwowe S. Obok praw sylogistycznych należących do rachunku zdań. stąd. a drugie implikuje trzecie. Jeżeli z p wynika q oraz z q wynika r. M. W praktyce więc. s. o którym tu mówimy. to każde S jest P”). że prawa sylogizmu zawierające w sformułowaniu ich poprzednika jakąś implikację dotyczą stosunku wynikania. nawet nie powiązane treściowo: prawo to głosi. to możemy stąd wnosić. q. że z r wynika s. r. omawiać będziemy w dalszej części tego rozdziału prawa sylogistyczne rachunku nazw. q oraz r podstawiać można dowolne zdania. to i ostatnie będzie wynikało z pierwszego.

Jeśli przyjmiemy. że jeśli w danym momencie rtęć w termometrze za oknem jest poniżej zera. że ma wykształcenie prawnicze. że w danym momencie rtęć opadła poniżej zera. że prawdziwość racji przesądza o prawdziwości następstwa. Wiemy. to ma wykształcenie prawnicze. czyli tryb przez stwierdzanie (ponendo) stwierdzający (ponens). podstawić jakieś zdanie złożone). wszędzie. stwierdziwszy więc. że ze zdania p wynika zdanie q (a więc p jest racją. reguła odrywania).w tradycyjnej terminologii kategorycznego (choć na miejsce pojedynczej zmiennej zdaniowej możemy. gdzie ona w prawie występuje. że po dokonaniu podstawień na miejsce zmiennych zdaniowych. w czym popełnił błąd. to jest takiego. że zazwyczaj budujemy implikacje ze zdań treściowo ze sobą powiązanych.zmiennych zdaniowych . Modus ponendo ponens stanowi zasadniczy schemat praktycznego . wnioskować możemy niezawodnie o prawdziwości q (por. w którym po podstawieniu wystąpi w poprzedniku koniunkcja jakiegoś zdania hipotetycznego i zdania prostego. Z prawa tego. Prawo sylogizmu hipotetycznego nazwano tak dlatego. Są to prawa zwane: modus ponendo ponens. Obecnie omówimy dwa prawa sylogizmu hipotetyczno-kategorycznego.i nie może się potem zorientować. a ponieważ stwierdziliśmy. czyli hipotetyczne. czyli . że jest na dworze mroźno. korzystamy co chwila4. to jest na dworze mroźno. Jeżeli Jan Kowalski jest notariuszem. to z tego. w poprzedniku jego wystąpią dwa zdania warunkowe. czyli tryb przez zaprzeczanie (tollendo) zaprzeczający (tollens). nie wychodząc na dwór stwierdzamy w drodze wnioskowania. świadomie czy nieświadomie. że p jest prawdziwe. a q następstwem). Modus ponendo ponens głosi: Jeśli zważyć. oraz modus tollendo tollens. wnioskujemy dedukcyjnie. że jest notariuszem. prawo to pozwala zwięźle wyrazić znaną nam już prawdę.

to x jest B. i a1 jest A. jak w modus ponendo ponens (patrz Aneks). że z pewnego zdania wynika inne. Wiadomo. W takim wnioskowaniu jedną z przesłanek byłaby implikacja formalna związana kwantyfikatorem. a wyglądając na ulicę spostrzegam. że nie pada deszcz. gdy popełniono przestępstwo) opiera się właśnie na modus tollendo tollens. p jest racją. że na pewno nie on zasztyletował. więc a1 jest B”. że fałszywość racji nie pozwala wnosić niezawodnie o fałszywości następstwa: następstwo może być wtedy fałszywe. że chodniki nie są mokre. q jest następstwem) i stwierdzimy. Po omówieniu modus ponendo ponens i modus tollendo tollens zwróćmy jeszcze raz uwagę. że jeśli pada deszcz. Wnioskujemy więc. a może .wykorzystywania przez nas wiedzy o tym. Obawiam się. że pada deszcz. Wnioskuję więc. Zaprzeczając następstwu zaprzeczamy racji. Inaczej: fałszywość następstwa pociąga za sobą fałszywość racji. Modus tollendo tollens głosi: 4 Jeśli z p wynika q (tzn. Niektóre wnioskowania dedukcyjne opierające się na modus ponendo ponens przedstawić można również jako wnioskowania przebiegające według wzoru „Dla każdego x: jeśli x jest A. to jest mokro na dworze. gdzie a1 oznacza jakiś określony indywidualny obiekt. wykorzystując prawo logiczne o zmiennych nazwowych zwane dictum de omni. że nie było go na miejscu zbrodni (był wtedy gdzie indziej). że nieprawda. to był na miejscu zbrodni. Okazuje się. to nieprawdziwe jest zdanie p. a nie implikacja zbudowana ze zdań p oraz q. Wykazywanie przez oskarżonego „alibi” (obecność gdzie indziej w chwili. Bierzemy wówczas pod uwagę strukturę wewnętrzną zdań tworzących przesłanki. Jeśli Piotr zasztyletował kogoś. iż q.

bo jesteśmy skłonni sądzić. Jeśli wiadomo. Natomiast z fałszywości jednego z członów prawdziwej dysjunkcji nie można niezawodnie wnosić o prawdziwości drugiego. Sylogizmem jest również prawo zwane modus tollendo ponens. ale może być biało. to jest biało na dworze. że Jan go nie popełnił. Jeśli wiadomo. jest fałszywa. to musimy z takich przesłanek wyciągnąć wniosek. że widocznie drugie z tych zdań jest prawdziwe. to musimy dojść do wniosku. że przynajmniej jedno z nich jest prawdziwe. Również prawdziwość następstwa nie daje nam pewności. że dane przestępstwo popełnił Jan lub popełnił Piotr. bo np. bądź zostanie zrobiona figurka. . Śnieg nie spadł. Natomiast z prawdziwości jednego z członów prawdziwej alternatywy nierozłącznej nie można niezawodnie wnosić o fałszywości drugiego. Np.też być prawdziwe. Skoro więc dowiadujemy się o fałszywości jednego ze zdań składowych prawdziwej alternatywy. które dotyczy zdań alternatywnych: Stwierdzając prawdziwość alternatywy złożonej z dwóch zdań stwierdzamy. że zostanie zrobiony wazonik. że racja była prawdziwa. to niewątpliwie nie zostanie zrobiona figurka z tej porcji gliny. którą wskazano dla jakiegoś zdania. że z pewnej porcji gliny bądź zostanie zrobiony wazonik. iż dane przestępstwo popełnił Piotr. to i samo zdanie musi być fałszywe a tak nie jest. Pamiętajmy o tym. i stwierdzono. jeśli spadł obfity śnieg. może być szron. że jeśli racja. Modus ponendo tollens jest sylogizmem mówiącym o właściwościach dysjunkcji: Prawdziwość jednego ze zdań składowych prawdziwej dysjunkcji pozwala wnioskować o fałszywości drugiego. i wiadomo.

Inne prawa rachunku zdań Spośród innych praw logicznych teorii zdań zasługuje na zapamiętanie prawo eksportacji i importacji: Wiadomo. formułujemy je tu przy użyciu alternatywy nierozłącznej.§ 8. czyli wzory wnioskowania z „założenia dwojakiego” (po grecku: dilémmaton). jeżeli pójdę do restauracji. że jeśli karabin jest gotowy do strzału i ktoś naciska na spust. Prawo to będzie mieć zastosowanie zwłaszcza w takich przypadkach. co interesować nas będzie przy rozważaniach dotyczących związku przyczynowego. Prawo dylematu konstrukcyjnego złożonego głosi: Np. Prawo dylematu konstrukcyjnego głosi: Np. a że nadawał list polecony lub wysyłał przekaz.: Jeżeli pójdę do kawiarni. Wnosić więc można.: Jeżeli Jan nadawał list polecony. to pada strzał. to wypiję kawę. to wypiję herbatę. więc był na poczcie. pada strzał. a wiadomo. iż jeśli karabin jest gotowy do strzału. to był na poczcie. to był na poczcie. Do bardziej złożonych praw logicznych należą dylematy. gdzie dwa warunki konieczne pewnego stanu rzeczy tworzą łącznie warunek wystarczający. że pójdę do . to jeżeli ktoś naciska na spust. choć mogą być one formułowane przy użyciu odpowiednio alternatywy rozłącznej w pierwszej części wzoru. i jeśli Jan wysyłał przekaz.

że p) może stać się zdaniem prawdziwym. wedle którego wnioskuje. lecz ograniczamy się tu do wskazania tych. Dobierzemy więc takie zdania p oraz q. Jeśliby to jednak było niemożliwe. oraz q = „wyrok podlega wykonaniu”. to bez większego wysiłku może on sam zbadać. poprzednik był zdaniem prawdziwym. a następnik był zdaniem fałszywym. który nie został tu omówiony. musimy rozważyć. jest. że wypiję kawę lub herbatę. Jeśliby to było możliwe. mającym postać implikacji. Czy można stąd wnioskować. W takim przypadku jednak poprzednik też będzie zdaniem fałszywym. żeby następnik wzoru (jeżeli p. Następnik (jeżeli p. i zbadamy. to omawiany wzór nie jest prawem logicznym.wnioskować więc można. gdy p będzie zdaniem prawdziwym. jest zawodnym wzorem wnioskowania.kawiarni lub pójdę do restauracji . stwierdzić możemy. to podlega wykonaniu? Biorąc p = „wyrok jest prawomocny”. czy nie jest prawem logicznym. niezawodnym wzorem wnioskowania. że jeżeli wyrok jest prawomocny. czy może się stać tak. czy wzór. to q) stał się zdaniem fałszywym. Jeśli bowiem q . że takie wnioskowanie przebiegałoby wedle schematu: Aby stwierdzić. które mogą mieć znaczenie w codziennej praktyce. czy przy takich zdaniach p oraz q poprzednik naszego wzoru (q lub nie jest tak. Oto przykład. a q będzie zdaniem fałszywym. Można by podać znacznie więcej praw teorii zdań. że wyrok podlega wykonaniu lub nie jest tak. by w tym wzorze. Gdyby jednak Czytelnikowi wypadło kiedyś wnioskować wedle ogólnego wzoru. to prawdziwość poprzednika przesądzałaby o prawdziwości następnika i wzór byłby prawem logicznym. to q) będzie wtedy i tylko wtedy zdaniem fałszywym. czy wzór ten jest prawem logicznym. że wyrok jest prawomocny. Mówią nam.

jakie wartości przybierać będzie badana funkcja w przypadkach. Uczynimy to w ten sposób. że najpierw (1) ustalimy wartości. II) p = 1. stanowiącej implikację złożoną z wyrażeń zbadanych jako (2) i (3).jest zdaniem fałszywym oraz negacja p jest zdaniem fałszywym (skoro p jest prawdziwe).co pozostawiamy samodzielności Czytelnika. wreszcie (4) wartości całej badanej funkcji. to znaczy czy przy wszelkich podstawieniach zdań na miejsce zmiennych daje zdanie prawdziwe. W każdym przypadku Łatwo się przekonać. czy dana funkcja logiczna o zmiennych zdaniowych jest prawem logicznym. fałszywa. jakie wartości logiczne przybiera np. potem (3) wartości. Stąd wniosek. występująca jako składnik wyrażenia zawartego w pierwszym nawiasie. które mogą przybierać dwie wartości logiczne: 1 oraz 0 (wartość prawdy albo wartość fałszu). gdy: I) p = 1. q = 1. że można też niezawodnie wnioskować w kierunku odwrotnym . jakie przybiera funkcja ~ p. q = 0. . funkcja zdaniowa Skoro występują tu dwie zmienne zdaniowe: p oraz q. jakie przybiera funkcja zawarta w drugim nawiasie. q = 1. q = 0. to alternatywa dwóch zdań fałszywych jest. to rozpatrzyć należy. jak wiadomo. jakie przybiera cała funkcja zawarta w pierwszym nawiasie. że poprzednik wzoru nie może być prawdziwy przy fałszywości następnika. a więc wzór nasz jest prawem logicznym. ująć możemy w zestawienia tabelowe. III p = 0. następnie (2) wartości. IV) p = 0. Mamy zbadać. Badanie.

że badana funkcja przy wszelkich podstawieniach daje zdanie prawdziwe. a więc jest prawem logicznym. Ten sposób sprawdzania staje się niedogodny przy większej liczbie zmiennych. czy dana funkcja logiczna jest prawem logicznym. dla trzech zmiennych wchodzi w grę już osiem różnych możliwości (2×2×2) co do wartości logicznej zdań podstawianych za zmienne. nie wymaga jakiejkolwiek pomysłowości. Ten sposób badania. Zbadajmy np. Ma on charakter algorytmu. to nie jest prawem logicznym i nie może stanowić wzoru wnioskowań niezawodnych. System dedukcyjny . § 9. zwany metodą matrycową albo metodą zero-jedynkową. bo np. to znaczy postępowania pozwalającego na rozstrzygnięcie jakiegoś typowego zadania logicznego czy matematycznego według planu przewidzianego z góry określoną stałą instrukcją.Tabela ta wykazała nam. funkcję Skoro funkcja ta nie przy wszystkich podstawieniach daje zdanie prawdziwe.

W miarę potrzeby wzbogaca się słownik systemu definicjami opartymi na wyrażeniach pierwotnych.a więc i takich zdań. czy to bezpośrednio z aksjomatów. Następnie do systemu wolno przyjmować jedynie twierdzenia wyprowadzone według określonych reguł dowodowych (a więc w sposób sformalizowany). że funkcje te przy wszelkich dopuszczalnych podstawieniach za zmienne tworzą zdania prawdziwe. domyślnie przyjmując. jak pewniki w geometrii Euklidesa. Od należycie zbudowanej teorii wymaga się. Współcześnie jednak za aksjomaty bywają przyjmowane również i zdania bynajmniej nie intuicyjne. a nazwowymi . oraz ze zdań przyjętych jako bezpośrednie czy dalsze konsekwencje tych aksjomatów. Jeśli przyjmuje się do takiego zbioru pewne twierdzenia. Najbardziej precyzyjna postać systemu dedukcyjnego to system aksjomatyczny sformalizowany. to zalicza się do niego również i wszelkie następstwa tych zdań. Zdania takiego systemu zapisujemy w postaci funkcji logicznych (ze zmiennymi zdaniowymi w przypadku rachunku zdań. Reguły dowodowe przyjmuje się zazwyczaj następujące: . Ongiś wymagano.w przypadku rachunku nazw). to znaczy w pewien sposób uporządkowanego zbioru zdań. Zdania takiego systemu zbudowane są z pewnego zasobu wyrażeń pierwotnych oraz z wyrażeń zdefiniowanych przy użyciu tych wyrażeń pierwotnych. zwanych aksjomatami. co łatwo jest sprawdzić metodą zero-jedynkową. które miałyby następstwa wzajemnie sprzeczne. W logice formalnej teoria przybiera postać systemu dedukcyjnego. prawo: (p • ~ p) ⊃ q (czyli: koniunkcja zdań sprzecznych implikuje każde zdanie).W logice formalnej ogół twierdzeń rachunku zdań ujmowany jest w postaci teorii. aby nie zawierała zdań ze sobą sprzecznych . Aksjomaty przyjmowane na początku budowy systemu wyznaczają znaczenie wyrażeń pierwotnych. czy też z twierdzeń poprzednio w ten sposób wyprowadzonych z aksjomatów. aby aksjomaty systemu stanowiły pewniki. zdania oczywiste. to znaczy zbioru zdań składającego się ze zdań wyjściowych przyjętych bez dowodu. jak np.

to jest stosowane we wszystkich miejscach. gdzie występuje dana zmienna. która powstaje z tej pierwszej przez zastąpienie jakiegoś jej fragmentu wyrażeniem (definicyjnie) równoważnym. Dla przykładu5 przyjmijmy jako dwa aksjomaty systemu: A01 [(p • q) ⊃ r] ⊃ [p ⊃ (q ⊃ r)] A02 (p• ~ p) ⊃ q oraz definicję: D01 (p ∨ q) df (~ p ⊃ q) W aksjomacie A01 dokonujemy następujących podstawień: zamiast q podstawiam ~ p. Reguła odrywania. w myśl reguły odrywania. to wolno też przyjąć do systemu jej następnik. a zamiast r podstawiamy q . która powstaje z tej pierwszej przez podstawienie w niej na miejsce określonej zmiennej jakiejś dowolnej funkcji sformułowanej w języku danego systemu . implikację zawartą w nawiasie w twierdzeniu T02 możemy zastąpić wyrażeniem równoważnym według definicji D01. Wobec tego. Reguła zastępowania: Jeśli jako aksjomat albo twierdzenie przyjęto do systemu jakąś funkcję. Jeśli jako aksjomat albo twierdzenie przyjęto do systemu jakąś funkcję o postaci implikacji i przyjęto też jej poprzednik.Reguła podstawiania: Jeśli jako aksjomat albo twierdzenie przyjęto do systemu jakąś funkcję. to wolno też przyjąć funkcję.byleby podstawienie było konsekwentne. poprzednik tego twierdzenia o postaci implikacji jest już przyjęty do systemu jako aksjomat A02. to wolno też przyjąć funkcję.i otrzymujemy w ten sposób twierdzenie T01: T01 [(p • ~ p) ⊃ q] ⊃ [p ⊃ (~ p ⊃ q)] Jak łatwo zauważyć. wolno uznać następnik twierdzenia T01 za twierdzenie systemu. W ten sposób wyprowadzamy twierdzenie T02: T02 p ⊃ (~p ⊃ q) W myśl reguły zastępowania. otrzymując w ten sposób twierdzenie T03: .

lecz w sposób odpowiednio przemyślany. żeby nie można było wyprowadzić któregoś z nich z pozostałych aksjomatów). wyd. ss. W szczególności wymaga się tego. Współczesny a tradycyjny rachunek nazw Czytelnikowi znane są z licealnego kursu matematyki niektóre wyrywkowo wybrane definicje i twierdzenia logiczne dotyczące przynależności jakichś elementów do określonych zbiorów (klas). tzn. cyt. 168 -169. np. według przyjętych reguł. C.: Πx: [(x ∈ A) • (x ∈ B)] ≡ x ∈ (A i B)] Πx: [x ∈ (A lub B)] ≡ [x ∈ (B lub A)] Πx: [(x ∈ (A i B)] ⊃ [x ∈ 5 (A lub B)] . PRAWA LOGICZNE ZE ZMIENNYMI NAZWOWYMI § 10. O historii rachunku zdań patrz: Mała encyklopedia logiki. każdego prawdziwego twierdzenia teorii zdań. żeby dawały układ pełny. tzn.T03 p ⊃ (p ∨ q) Oczywiście aksjomatów systemu nie można przyjmować w dowolny sposób. by z aksjomatów tych nie można było wyprowadzić dwóch twierdzeń względem siebie sprzecznych. pozwalały na wyprowadzenie. żeby aksjomaty były od siebie wzajemnie niezależne (tzn.. i układ niesprzeczny. jak w podanym tu przykładzie.

Zdania atomiczne i egzystencjalne sprowadzano w tradycyjnym rachunku w sposób nieraz bardzo sztuczny do struktury zdań subsumpcyjnych. Omówimy w ograniczonym zakresie niektóre twierdzenia tradycyjnego rachunku nazw.W zapisie tych funkcji użyliśmy odpowiednio słów „i” oraz „lub” na określenie odpowiednich funktorów nazwotwórczych służących do zbudowania nazw złożonych. SeP. Współcześnie punktem wyjścia w budowaniu odpowiedniej teorii logicznej są funkcje logiczne odpowiadające strukturze zdania atomicznego. Istotną sprawą jest rozważenie. SoP (por. Natomiast tradycyjny rachunek nazw. VI § 6). Wadą tradycyjnego rachunku nazw jest to. historycznie wcześniej zresztą sformułowany niż rachunek zdań. które mogą okazać się przydatne do sformułowania określonej myśli w dogodnej w danym przypadku formie redakcyjnej. W zdaniach kwadratu logicznego nazwy generalne występujące odpowiednio jako podmiot albo jako orzecznik zdania subsumpcyjnego nazywano terminami zdania (stąd upowszechniło się użycie słowa „termin” zamiast „nazwa”). SiP. a w każdym razie od czasów średniowiecza. rozdz. a nie jest dopuszczalne podstawianie nazw pustych (a także nazw uniwersalnych)6. orzekającego o przynależności indywiduum do określonego zbioru (klasy). co pozwala przejść do badania związków logicznych między zdaniami o bardziej złożonej strukturze wewnętrznej. kiedy to ustalił się pewien sposób ich wykładania mianowicie te twierdzenia. rozdz. które zazwyczaj intuicyjnie wykorzystujemy w potocznych wnioskowaniach. ogranicza się do ustalania związków między wartością logiczną różnych zdań subsumpcyjnych o budowie SaP. czy . lub te. VII § 3 i 4). znane już od starożytności. dla odróżnienia od odpowiednich funktorów prawdziwościowych. że we wzorach będących twierdzeniami tej logiki dopuszcza się podstawianie na miejsce zmiennych tylko nazw ogólnych i jednostkowych. „A lub B” to oznaczenie sumy tych klas (por. „A i B” to oznaczenie iloczynu klas A oraz B.

że nie znajdziemy ich w całej klasie P. wyd.tego nie wiemy. jest terminem. s. a więc mówimy tu o wszystkich S oraz o wszystkich P. tzn.można ustalić na podstawie samej struktury danej wypowiedzi to. W tradycyjnej logice nazw niedopuszczalne jest uznanie za prawo logiczne takiej implikacji. O wszystkich S stwierdzamy. Może są inne P oprócz tych. Ze zdania zawierającego informację dotyczącą niektórych przedmiotów danego rodzaju nie wynika logicznie zdanie informujące o wszystkich. to mówimy. czy w danym zdaniu albo funkcji zdaniowej z kwadratu logicznego formułuje się informacje dotyczące całości zakresu odpowiedniej nazwy.. Jeśli z samej budowy zdania subsumpcyjnego (funkcji zdaniowej) widać. . o którego całym zakresie zawarta jest informacja w danym zdaniu. W zdaniu ogólno-twierdzącym (o budowie: każde S jest P) rozłożony jest termin stanowiący podmiot (S). W zdaniu ogólno-przeczącym (o budowie: żadne S nie jest P) mówimy o wszystkich S. choć ze zdania informującego o wszystkich wynika zdanie informujące o niektórych. Mała encyklopedia logiki. zatem oba terminy zdania są w tym przypadku rozłożone. że w zdaniu tym mowa o wszystkich desygnatach któregoś z terminów tego zdania. w której następniku występowałoby zdanie informujące ze względu na samą swą budowę o całości zakresu któregoś z występujących w nim terminów. że należą do klasy P. czy też nie można tego na podstawie samej struktury wypowiedzi ustalić. jeśli nie mamy dodatkowych informacji. 90. a może tylko S są P . termin P nie jest w zdaniu ogólno-twierdzącym rozłożony. podczas gdy w jej poprzedniku występowałoby zdanie nie zawierające informacji o całości zakresu danego terminu. Nie mówimy tu jednak czegoś o wszystkich P. że termin ten jest terminem rozłożonym w danym zdaniu. 6 Por. cyt. które są zarazem elementami klasy S.

że nie ma wśród nich niektórych S. jakie zachodzą pomiędzy wartością logiczną zdań subsumpcyjnych różnego rodzaju. że w zdaniach tych na miejscu S oraz na miejscu P mogą występować tylko nazwy niepuste) głoszą: SaP . Wypiszemy te cztery rodzaje zdań. Nawiązując do przeprowadzonych poprzednio (rozdz.nie istnieją S. iż zdania o takiej budowie (przy założeniu.W zdaniu szczegółowo-twierdzącym (niektóre S są P) stwierdzamy. rozłożony jest termin P. XIV § 3) ustaleń co do znaczenia każdego z czterech rodzajów zdań z kwadratu logicznego. że rozłożone są podmioty (S) zdań ogólnych i orzeczniki (P) zdań przeczących. które są nie-P SeP .-twierdzące S i P przeczące Łatwo zapamiętać. które są P S o P zd.nie istnieją S. Związki kwadratu logicznego Rozpatrzymy obecnie związki.S e P zd. ogólno- . podkreślając w nich terminy rozłożone. rozdz. Pojęcie terminu rozłożonego w danym zdaniu kwadratu logicznego stanie się wkrótce niezbędne w naszych rozważaniach. zd. stwierdzić można. VI § 6. szczeg. W zdaniu szczegółowo-przeczącym (niektóre S nie są P) termin S jest terminem nierozłożonym. a więc nie mówi się tu ani o wszystkich S. § 11. ani o wszystkich P. mających ten sam podmiot S i ten sam orzecznik P. iż część desygnatów nazwy S stanowi jakąś część desygnatów nazwy P. mówimy tu o wszystkich desygnatach nazwy P. zgodnie z tradycją. Oba terminy są w tym przypadku nierozłożone. szczeg. ogólno-twierdzące S a P przeczące zd.

które są P. że zdania o budowie S a P są zdaniami sprzecznymi względem odpowiednich zdań o budowie S o P. Skoro bowiem jakieś S istnieją.P. że odpowiednie.istnieją S. jest to przy tym równoważność logiczna. zdanie: „Każdy student jest uczniem” jest równoważne negacji zdania: „Niektórzy studenci nie są uczniami”. lecz dopełniają. Np. żeby i nie istniały S. które są nie-P.P. to nie może być zarazem prawdą. Zdania o budowie S a P oraz odpowiednie zdania o budowie S e P są zdaniami względem siebie przeciwnymi. a inna część . zdaniem fałszywym. jak i S będące nie-. jeśli S oraz P będą nazwami tak dobranymi. że część przedmiotów S należeć będzie do klasy przedmiotów P.przy czym jakieś S oraz jakieś P istnieją. choć mogą być oba fałszywe. jako zdanie przeciwne. Mianowicie mogą one być oba zdaniami fałszywymi. a zdanie „Żaden student nie jest analfabetą” równoważne jest negacji zdania „Niektórzy studenci są analfabetami”. lub istnieją takie S.istnieją S. Natomiast nie mogą być oba takie zdania zdaniami prawdziwymi: skoro zakładamy. Ze zdania o budowie S a .SiP . a zdania o budowie S e P są zdaniami sprzecznymi względem odpowiednich zdań o budowie S i P. Jeśli zdanie o budowie S a P jest prawdziwe. to łatwo zauważyć. które są P SoP . które są nie-. to znaczy przynajmniej jedno z nich jest prawdziwe. to łatwo dostrzec. kiedy istnieją zarówno S będące P. to zdanie o budowie S e P musi być. i nie istniały S. które są nie-P . a więc sprzeczne z nim zdanie o budowie S i P musi być zdaniem prawdziwym. Jeśli zdanie o budowie S a P oraz odpowiednie zdanie o budowie S e P nie mogą być oba prawdziwe.do klasy nie-P. że jakieś S istnieją. sprzeczne w stosunku do dwóch pierwszych. Parę zdań o budowie S i P oraz S o P nazywamy parą zdań podprzeciwnych: nie wykluczają się one. to istnieją takie S. które są P. Będą one oba prawdziwe w takich przypadkach. zdania o budowie S o P oraz o budowie S i P nie mogą być oba fałszywe. choć mogą być oba prawdziwe. Jeśli zakres podstawień na miejsce S ograniczymy do nazw niepustych.

Ze zdania o budowie S e P wynika więc zdanie o budowie S o P. . tradycyjnie ujmowano w postaci tzw. Jeśli S a P jest fałszywe. Gdyby jednak S i P było fałszywe. W kwadracie tym Czytelnik winien odszukać wszystkie pary zdań. to S o P jest prawdziwe.i P. Przy prawdziwości zdania o budowie S i P zdanie o budowie S o P może być albo prawdziwe. o których była tu mowa. ani o fałszywości S . Jak sobie przypominamy. Związki. a zdanie o budowie S o P zdaniem podporządkowanym zdaniu o budowie S e P. Zdanie o budowie S i P nazywane bywa zdaniem podporządkowanym zdaniu o budowie S a P. Podobnie na podstawie prawdziwości S o P nie można określić wartości logicznej odpowiedniego zdania o budowie S e P. Podobnie fałszywość S e P nie przesądza ani o prawdziwości. ani o fałszywości S o P. albo fałszywe. Podobnie prawdziwość S e P przesądza o fałszywości S a P. a stąd zdanie o budowie S a P musiałoby być fałszywe. a stąd nie można też określić. to S e P jako sprzeczne z nim byłoby prawdziwe.P wynika więc zdanie o budowie S i P. o których mowa. kwadratu logicznego. Odpowiednio fałszywość S o P przesądza o fałszywości odpowiedniego zdania o budowie S e P. Nie zachodzą jednak zależności odwrotne. a to przesądza o prawdziwości S o P. ale fałszywość racji nie przesądza o fałszywości następstwa. będącym dla niego racją. jaka jest wartość logiczna zdania S a P. a to nie przesądza ani o prawdziwości. fałszywość następstwa przesądza o fałszywości racji.

iż w funkcjach zdaniowych przedstawiających budowę zdań z kwadratu logicznego na miejsce zmiennych S oraz P podstawiane będą jakieś nazwy niepuste. obwersja. Zdanie o budowie S e P głosi. które są P . Konwersja. jeśli żadne S nie jest P. stawiamy na miejscu podmiotu .a wobec tego istnieją P. które są P . zdanie o budowie S i P równoważne jest jego konwersji. kontrapozycja W paragrafie tym omówimy pewien rodzaj praw rachunku nazw. Zdanie o budowie S i P głosi. które są S. że x1 przynależy do klasy P (dictum de omni . Wszystkie te zależności zachodzą jednak przy założeniu.i odwrotnie. to można orzec o poszczególnym przedmiocie z tej klasy). że nie istnieją S. Żaden student nie jest analfabetą . że istnieją S. Zdanie o budowie S e P jest więc równoważne jego konwersji. prawa opozycji w kwadracie logicznym): ] § 12. zdaniu o budowie P e S. to prawdziwe musi być zdanie.Należy dodać. które są S. że jakiś indywidualny przedmiot x1 przynależy do klasy S. mające co najmniej jeden desygnat. zdaniu o budowie P i S. Podobnie. to x1 nie przynależy do klasy P (dictum de nullo). który poprzednio był orzecznikiem. w których stwierdza się zależności logiczne między określonymi zdaniami z kwadratu logicznego a zdaniami powstającymi przez pewne ich przekształcenie. a x1 przynależy do klasy S.a wobec tego nie istnieją też P. oraz. Konwersją jakiegoś zdania subsumpcyjnego nazywamy zdanie powstałe zeń w ten sposób. że termin. Przy takim ograniczeniu zakresu podstawień za S oraz P sformułować możemy następujące prawa logiczne rachunku nazw (tzw.co można orzec o wszystkich przedmiotach danej klasy. iż jeśli prawdziwe jest zdanie subsumpcyjne „Każde S jest P” i prawdziwe jest też zdanie atomiczne.

Np.jako termin rozłożony. Przypomnieć należy. Możemy więc dla zdań S e P oraz zdań S i P sformułować prawa konwersji prostej: Gdybyśmy jednak chcieli sformułować takie samo prawo konwersji dla pozostałych zdań kwadratu logicznego. Brak więc podstaw do orzekania na podstawie prawdziwości S a P o wartości logicznej zdania o budowie P a S. Niektórzy studenci są ludźmi pracowitymi zawsze i tylko. zdanie „Każdy student jest uczniem” nie jest równoważne.zawsze i tylko wtedy. że w prawach teorii nazw nie może być tak. że S będzie podrzędne w stosunku do P. W zdaniu S a P terminem rozłożonym jest tylko termin S. czy mówi się w nim o całej klasie P. popełnilibyśmy błąd. w których trafilibyśmy na takie nazwy S oraz P. aby w poprzedniku implikacji występował jakiś termin jako termin nierozłożony. a w następniku .a taka informacja nie jest zawarta w zdaniu o budowie S a P. by zakres nazwy S był zamienny z zakresem nazwy P: wystarczy. Prawa logiki służą do pewnego przeobrażania posiadanych informacji. a nawet nie implikuje zdania „Każdy uczeń jest studentem”. W zdaniu o budowie P a S zawarta byłaby informacja o całej klasie P . ale nie do zwiększania ogólnego ich zasobu. Dla zdań o budowie S a P można sformułować tylko prawo konwersji ograniczonej. gdy niektórzy ludzie pracowici są studentami. to znaczy przyjmuje się. Zdanie o budowie S a P byłoby równoważne zdaniu o budowie P a S tylko w tych przypadkach. że za S oraz P przyjmujemy nazwy niepuste. że zdanie ogólne „Każde S jest P” implikuje (jednostronnie tylko) zdanie szczegółowe „Niektóre P są S”: Przypomnieć należy o założeniu. których zakresy są zamienne. Ze zdania „Wszelki syn bezdzietnej matki jest mężczyzną” bynajmniej bowiem nie wynika zdanie: „Niektórzy mężczyźni są synami . gdy żaden analfabeta nie jest studentem. nie wiadomo natomiast. Dla prawdziwości zdania o budowie S a P nie jest wszakże konieczne.

a także pozwalają zastępować zdanie przeczące zdaniem zredagowanym jako twierdzące (albo odwrotnie). co stwierdzają następujące prawa obwersji: Prawa obwersji są przez to przydatne. a więc zdania rodzaju a zmieniamy na zdania rodzaju e . zdanie „Żaden sędzia nie jest adwokatem” zastąpić można równoważnym zdaniem twierdzącym „Każdy sędzia jest nie-adwokatem”. przy jednoczesnej zmianie tzw. jakości zdania: z twierdzącego na odpowiednie przeczące . Np.bezdzietnej matki”. na podstawie tego. Można to wykazać kolejno opierając się na prawie obwersji. Kontrapozycją jakiegoś zdania subsumpcyjnego nazywamy zdanie powstające zeń przez przestawienie i zanegowanie obu jego terminów. Każde zdanie z kwadratu logicznego jest równoważne zdaniu stanowiącemu jego obwersję. prawie konwersji i ponownie prawie obwersji. Zdania o budowie S a P oraz zdania o budowie S o P równoważne są swym kontrapozycjom. Dla zdań o budowie S o P nie można sformułować w sposób bezpośredni prawa konwersji prostej. natomiast zdania rodzaju i zmieniamy na zdania rodzaju o . czy niektóre P nie są S. nie można rozstrzygnąć o tym. że niektóre S nie są P.i odwrotnie.i odwrotnie. a zdanie „Niektórzy studenci nie są stypendystami” jest równoważne zdaniu „Niektórzy studenci są niestypendystami” 7. . że pozwalają przesunąć zaprzeczenie w ramach zdania.oraz odwrotnie. co nieraz okazuje się dogodne. Obwersją jakiegoś zdania subsumpcyjnego nazywamy zdanie powstające zeń przez wpisanie na miejsce dotychczasowego orzecznika nazwy w stosunku do tego ostatniego negatywnej.

w tym przypadku .P: S a nie-P ⊃ nie-P i S mocą prawa konwersji. Warto tu zwrócić uwagę na strukturalne podobieństwo prawa kontrapozycji zdań rodzaju S a P należącego do teorii nazw oraz prawa transpozycji należącego do teorii zdań. każdy więc. iż chodzi o nazwę negatywną w stosunku do danej nazwy. poprzedzamy ją słowem „nie-”.P: S e P ≡ S a nie-P mocą prawa obwersji. że na oznaczenie negacji całości zdania używamy znaku ~. nie był więźniem takiego obozu. że wszystkie przedmioty pewnego rodzaju mają pewną cechę. Ze względu na to. w której zachodzi implikacja tylko jednostronna.Biorąc pod uwagę przechodni charakter stosunku równoważności przyjąć można na tej podstawie dwa prawa kontrapozycji prostej: Prawo kontrapozycji dla zdań S a P może być dla nas przydatne zwłaszcza wtedy. mające w następniku zdanie szczegółowe zamiast zdania ogólnego. gdy wiedząc. a by zaznaczyć. a więc zawierającego zmienne zdaniowe. Przypomnieć należy. 7 . i stwierdzając u jakiegoś przedmiotu brak tej cechy wnosimy.konwersji ograniczonej tylko. kto takiego numeru nie miał. a nie znaku równoważności: ΠS. że korzystaliśmy w drugim przypadku z prawa konwersji tylko ograniczonej. P: S e P ⊃ nie-P o nie-S Dla zdań S i P analogicznego prawa kontrapozycji sformułować nie można. formułując prawo kontrapozycji dla zdań o budowie S e P możemy użyć tylko znaku implikacji jednostronnej. P: nie-P i S ≡ nie-P o nieS. Następnie ponownie na podstawie prawa obwersji: Π S. Mianowicie: ΠS. Każdy więzień niemieckich obozów koncentracyjnych miał wytatuowany numer. że nie należy on do przedmiotów danego rodzaju. Dla zdań o budowie S e P przyjąć można jedynie prawo kontrapozycji ograniczonej. ΠS. a nie zmienne nazwowe.

nazywa się przesłanką mniejszą. myląc w ten sposób człony implikacji z etapami procesu wnioskowania. natomiast nie powtarzające się w poprzedniku wzoru zmienne nazwowe występują jako podmiot (S) oraz orzecznik (P) funkcji zdaniowej tworzącej następnik wzoru. wobec tego tę przesłankę. w innych przypadkach funkcje te zmieniają się w prawdziwą implikację materialną przy niektórych tylko podstawieniach za zmienne nazwowe. który ewentualnie dopiero na podstawie takiej implikacji formalnej mógłby nastąpić. Niektóre funkcje zdaniowe o takiej budowie sylogistycznej są prawami logicznymi. Prawa sylogizmu kategorycznego W tradycyjnym rachunku nazw występuje pewna liczba wzorów o budowie sylogistycznej.przesłanką większą. w której poprzedniku występuje koniunkcja dwóch funkcji zdaniowych. stąd oznacza się go zmienną M). wszystkie trzy odpowiadające budowie zdań z kwadratu logicznego (a więc zdań kategorycznych). choć nieściśle. nazywamy terminem mniejszym. orzecznik wniosku (P) nazywamy terminem większym. Przykładowo. a w następniku funkcja zdaniowa. a przesłankę zawierającą termin większy . Tradycyjnie. albo nawet zawsze powstają z nich zdania fałszywe. W funkcjach zdaniowych tworzących w koniunkcji poprzednik takiego wzoru sylogistycznego powtarza się określony termin wspólny (nazywano go terminem średnim. terminus medius. Termin (zmienna nazwowa S). wzorem o budowie sylogizmu kategorycznego jest funkcja: W tradycyjnym wykładzie o sylogizmie .wnioskiem. Terminy S oraz P nie powtarzają się w przesłankach.§ 13. a więc wzorów o postaci implikacji. który występuje jako podmiot w następniku (wniosku) wzoru sylogistycznego. a następnik . zdania czy funkcje zdaniowe umieszczone w poprzedniku takiego wzoru nazywano przesłankami. która zawiera termin mniejszy.

M. Pierwszy przykładowo wymieniony tryb sylogistyczny jest trybem słusznym. jaką przyjęliśmy dla zapisywania dyrektyw inferencyjnych. pozostałe natomiast (zwane trybami niesłusznymi) to funkcje logiczne. mogą być wyprowadzane z kilku aksjomatów w ramach systemu aksjomatycznego8. że trzy składowe funkcje zdaniowe występujące w tak zbudowanym zbiorze mogą być funkcjami odpowiadającymi zdaniom rodzaju a. przy czym zwyczajowo jako pierwszą pisano przesłankę większą: Zważywszy. a wniosek pod kreską. w tradycyjnej terminologii. P: (SaM • MaP) ⊃ SaP. P . a funkcja (S i M • M e P) ⊃ S a P przy wszelkich takich podstawieniach. oraz zważywszy. przy których jej poprzednik jest prawdziwy. a więc Π S. Można też rozstrzygać o tym metodą graficzną. czyli trybów sylogistycznych. a wśród nich prawa sylogistyczne. 14) przedstawiającym trzy krzyżujące się koła odpowiadające zakresom nazw S. Prawa tradycyjnego rachunku nazw. e. które nie zawsze. Rozróżnianie trybów sylogistycznych będących oraz nie będących prawami logicznymi może być przeprowadzane na różne sposoby. M. mieć będzie następnik fałszywy. Natomiast tylko dla niektórych podstawień funkcja (S a M • P a M) ⊃ S i P zmienia się w zdanie prawdziwe. rys. a mianowicie umieszczając przesłanki nad kreską. i.kategorycznym wzory takie zapisywano w postaci. albo nawet nigdy nie zmieniają się w zdanie prawdziwe po dokonaniu podstawień nazw generalnych na miejsce zmiennych. o.informacje zawarte w . zaznaczając na wykresie (patrz obok. trybami sylogistycznymi słusznymi). że możliwe są cztery różne układy terminu M w dwóch przesłankach. Z nich tylko kilkadziesiąt jest prawami logicznymi (czyli. otrzymujemy 256 możliwych odmian tak zbudowanego wzoru.

Warszawa 1959. Zarys logiki.przesłankach 9.a więc takie M należy skreślić. zaznaczamy zawarte w nich informacje przez postawienie krzyżyka w części pola odpowiadającej przedmiotom. Ajdukiewicz. czy dany tryb sylogistyczny jest prawem logicznym. wyd. s. o których przesłanka orzeka.. które nie są M.odpowiednio . 1. Po dokonaniu tych skreśleń widoczne jest z rysunku. Borkowski. 9 Jest to tzw. stwierdzamy. że są puste. Mianowicie spotykając przesłanki ogólne skreślamy pola wykresu. że nie istnieją M będące P . Elementy logiki formalnej. Orzekając M e P stwierdzamy. 6. że w takiej sytuacji żadne S nie jest P. o których istnieniu w danym zdaniu się orzeka. Por. i . jest zbadanie. Najprostszą jednak algorytmiczną metodą badania. cyt. Termin średni musi być przynajmniej w jednej . 131 i n.na podstawie rysunku rozważamy. że nie istnieją S. Szerzej: K. które są M. s. czy odpowiada on następującym pięciu regułom sylogizmu kategorycznego. poza tymi. a więc należy skreślić wszystkie S. L. 110 i n. wyd. A więc orzekając S a M. czy można w danej sytuacji sformułować wniosek o istnieniu S będących albo nie będących P. 8 Jeśli spotykamy przesłanki szczegółowo-twierdząee czy szczegółowo-przeczące. metoda Venna.

jaki termin powtarza się w przesłankach i czy choćby raz termin ten występuje jako podmiot zdania ogólnego lub orzecznik zdania przeczącego. a wniosek przeczący. to i wniosek musi być zdaniem przeczącym.twierdząca. który we wniosku byłby terminem rozłożonym. Po pierwsze. Przynajmniej jedna z przesłanek musi być zdaniem twierdzącym. to i wniosek musi być twierdzący.przesłance terminem rozłożonym. Jeśli jakiś termin ma być terminem rozłożonym we wniosku. badamy wreszcie. 3. ale nie zachodzi zależność odwrotna.jako termin rozłożony w zdaniu. 2. że orzekając coś o każdym przedmiocie (z klasy niepustej) orzekamy też o niektórych przedmiotach z tej klasy. ustalamy więc. czy wniosek nie zawiera terminu. a wtedy wniosek jest twierdzący. Jeśli obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. 3) obie przesłanki są przeczące. Jeśli ta reguła została zachowana. Jeśli mamy ustalić. należy zastanowić się. taki bowiem wniosek nie wynikałby logicznie z przesłanek. Jeśli jedna z przesłanek jest zdaniem przeczącym. 4. Wiedząc zaś. to musi on być terminem rozłożonym i w przesłance. choć nie występował jako termin rozłożony w przesłankach. jaki wniosek wynika logicznie z danych przesłanek branych łącznie. . a więc . 2) jedna przesłanka jest przecząca. mamy do rozpatrzenia trzy możliwości: 1) obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. że w danym przypadku dopuszczalny jest wniosek twierdzący (S a P lub S i P) albo wniosek przeczący (S e P lub S o P). a wówczas żaden wniosek nie wynika logicznie z koniunkcji tych przesłanek co do stosunku klas S oraz P. 5. Przypomnieć należy. druga . który z terminów nie powtarzających się w przesłankach ma występować jako podmiot wniosku (termin mniejszy).

Np. a przy odmiennym . że odtwarzamy strukturę logiczną danej implikacji w postaci odpowiedniej funkcji zdaniowej i badamy. czy ta funkcja jest słusznym trybem sylogistycznym. rozpoczynamy od tego. Bywa.jako orzecznik wniosku (termin większy). Opierając się we wnioskowaniach na jakimś trybie sylogistycznym uznanym za prawo logiczne należy uważać. współcześnie omawia się je głównie ze względów historycznych. że przy określonym wyborze tych terminów żaden wniosek nie wynika logicznie z koniunkcji przesłanek.wynika. sylogizmy kategoryczne w ich tradycyjnej postaci uważano za podstawowy fragment logiki formalnej. .a który .: Każdy pęd jabłoni wybijający się z konaru jest wilkiem. Np. a także dlatego.: Badając. który występuje jako termin średni. Do czasu rozwoju nowożytnej logiki w XIX w. który jest szczególną postacią błędu ekwiwokacji. każdy wilk jest mięsożerny. Inaczej bowiem w sylogizmie występowałyby w istocie nie trzy. że przy stosunkowo prostej aparaturze pojęciowej pozwalają rozstrzygać o dedukcyjnym charakterze niektórych potocznych wnioskowań. lecz cztery terminy i popełnilibyśmy błąd czterech terminów (quaternio terminorum). czy z danych dwóch zdań na podstawie któregoś ze słusznych trybów sylogizmu kategorycznego wynika logicznie trzecie zdanie. spełniającym wszystkie poprzednio wyliczone reguły. by termin. był terminem branym w jednym i tym samym znaczeniu w obu przesłankach. a więc każdy pęd jabłoni wybijający się z konaru jest mięsożerny.

Jeśli więc we wnioskowaniu dedukcyjnym choćby jedna przesłanka jest fałszywa. Jeśli więc ktoś z tego. We wnioskowaniach dedukcyjnych koniunkcja przesłanek (jeśli jest więcej niż jedna przesłanka) jest zarazem racją. to wprawdzie wnioskuje on według prawa logicznego. czy prawdziwe jest następstwo. to nie ma pewności. iż wniosek jest prawdziwy. że we wnioskowaniu dedukcyjnym stwierdzenie fałszywości przesłanek nie daje nam jeszcze pewności. że każde zwierzę żyjące w głębinach morza jest rybą. iż wniosek jest fałszywy. A więc obalenie przesłanek naszego przeciwnika w dyskusji nie świadczy jeszcze o fałszywości jego wniosków dedukcyjnych. że każdy wieloryb jest zwierzęciem żyjącym w głębinach morza. lepszego uzasadnienia. że w okolicach Pacanowa jest błoto. Błąd materialny popełniamy wtedy. lecz tylko czyni ten wniosek nieuzasadnionym. Wprawdzie nie zawsze musi ono być fałszywe. jeżeli bierzemy we wnioskowaniu przesłanki fałszywe. wnioskuje. wnosi stąd. jakim jest funkcja (M a P • S a M) ⊃ S a P. Pamiętać jednak należy. że każdy wieloryb jest rybą. Błąd materialny Błędy. a wniosek jest następstwem: skoro więc fałszywa jest racja. mylnie uważając je za prawdziwe. które można popełnić we wnioskowaniu dedukcyjnym. ale może być fałszywe.D. ale mimo to jego wniosek jest fałszywy. oraz z tego. czy wniosek jest prawdziwy. Ktoś twierdząc. mogą leżeć w samych przesłankach (błąd materialny) lub też w samym wzorze wnioskowania (błąd formalny). iż każde zwierzę żyjące w głębinach morskich jest rybą. BŁĘDY WE WNIOSKOWANIACH DEDUKCYJNYCH § 14. ale zmusza go do szukania innego. Popełnił on bowiem błąd materialny przyjmując fałszywą przesłankę większą. że nie padały ostatnio deszcze w okolicach . że w okolicach Pacanowa były ostatnio obfite opady deszczu. a przecież w takim wnioskowaniu chodzi nam o pewność. Jeśli wykażemy. to nie ma pewności.

że pod Pacanowem nie ma błota. i stąd błoto.Pacanowa. Błąd materialny szczególnie łatwo popełnić wtedy. lecz skoro nie opiera się na jakimś prawie . a w rzeczywistości dany wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. to q” oraz przesłanki „q” wnosiłby o prawdziwości zdania p. że ktoś uważa swoje wnioskowanie za wnioskowanie dedukcyjne. bo taki wzór wnioskowania nie opiera się (jak mówiliśmy) na prawie logicznym. że domyślna przesłanka (której często nawet w myślach nie formułujemy wyraźnie) jest fałszywa. że każdy urzędnik jest prokuratorem. która stopiła śnieg. nie jest w rzeczywistości prawem logicznym. kto sądząc. § 15. że wniosek musi być fałszywy . Błąd formalny Jeśli ktoś z tego. że wzór. Popełniłby błąd formalny. że w tym przypadku wnioskowanie nie popełnia błędu materialnego. doszedłby do fałszywego wniosku wychodząc od prawdziwej przesłanki: dzieje się tak dlatego. z prawdziwości przesłanki „jeśli p. wnioskowałby. Popełnienie błędu formalnego nie w każdym przypadku przesądza. że każdy prokurator jest urzędnikiem. gdy wnioskowanie nasze ma charakter wnioskowania entymematycznego: łatwo wtedy nie zauważyć. to nie daje nam to pewności. Lecz o skutkach błędu materialnego we wnioskowaniach nie mających charakteru wnioskowania dedukcyjnego mowa będzie w następnych rozdziałach. Błąd materialny popełnić można zresztą w każdym wnioskowaniu. Błąd formalny polega na tym. Mówimy. że z przesłanki S a P nie wynika logicznie wniosek P a S. wedle którego przebiega wnioskowanie.może on być prawdziwy. jest to zawodny wzór wnioskowania. Mogła być wiosenna odwilż. popełnia natomiast błąd formalny. to znaczy. że wnioskuje dedukcyjnie. a więc to wnioskowanie w rzeczywistości nie jest wnioskowaniem dedukcyjnym. a nie tylko we wnioskowaniu dedukcyjnym.

logicznym. co jest oznaczone liczbą 13. a Piotr zdaje egzamin 13 czerwca. który dotyczy tylko wnioskowań uważanych za dedukcyjne. to nie jest to wniosek dedukcyjny. Wskaż przesłanki i wnioski opisanych niżej wnioskowań: „Ponieważ wszystko. 1. rzecz prosta. więc Piotr nie zda egzaminu”. na pewno nie dal się skusić łapówką”. „Paweł to uczciwy człowiek. „Będzie pogoda. to. przynosi nieszczęście. Gdyby jednak ktoś zdawał sobie sprawę. . że wnioskuje wedle wzoru zawodnego. który tylko uprawdopodobnia wniosek. bo jest rosa”. Zadania A. nie popełniałby błędu formalnego.

wynikało zdanie. f) modus ponendo ponens. .43 ze zdania. 21. j) prawa eksportacji i importacji. „moje wczorajsze następstwo” i w zwrotach: „moja wczorajsza przesłanka”. o godz. „Między zdaniami wyżej przytoczonymi zachodzi stosunek wnioskowania”. Czy dorzecznie użyto słowa „mój” i słowa „wczorajszy” w zwrotach: „moja wczorajsza racja”. d) prawa transpozycji. B. że jeśli Paweł ma 170 cm wzrostu. 7. że jeżeli Paweł ma 170 cm wzrostu. na którym to wnioskowanie opierasz. co jest niewłaściwego w wypowiedziach: „Dnia 17 V 1993 r. że trójkąt ABC jest równoramienny. to Paweł jest wyższy od Jana. k) dylematu konstrukcyjnego. h) modus tollendo ponens. i) modus ponendo tollens. „mój wczorajszy wniosek”? 4. c) prawa negowania implikacji. b) drugiego prawa de Morgana. g) modus tollendo tollens. Podaj własny przykład wnioskowania dedukcyjnego i sformułuj prawo logiczne. wnioskujemy.2. Wskaż przesłankę entymematyczną wnioskowania: „Ponieważ wiemy. 6. Wskaż. „To wnioskowanie jest wynikaniem”. więc to drzewo jest rośliną wydzielającą żywicę”. Podaj własny przykład zastosowania we wnioskowaniu: a) pierwszego prawa de Morgana. Ktoś wnioskował: „Ponieważ to drzewo jest sosną. 3. e) prawa sylogizmu hipotetycznego. że trójkąt ABC ma dwa kąty równe”. to Paweł jest wyższy od Piotra”. Czy tu z przesłanki wynika logicznie wniosek? Jak się nazywa takie wnioskowanie? Czy w tym przypadku jest to wnioskowanie niezawodne? 5.

iż: „Jeśli zarazem jest mróz i pada obfity śnieg. że dla rozstrzygnięcia sprawy właściwy jest sąd wojewódzki. iż: „Jeśli ktoś się systematycznie uczył logiki. Jeśli sprawa cywilna dotyczy ochrony prawa autorskiego. to zdał dobrze egzamin”? 10. że jest to sprawa dotycząca ochrony prawa autorskiego”?. to mnożą się oszustwa w gospodarce” oraz „Gdy mnożą się oszustwa w gospodarce. to jest to sprawa dotycząca ochrony prawa autorskiego”?. b) „Jeśli nieprawda. Czy można stąd w sposób niezawodny wnioskować. c) „Jeśli sprawa cywilna nie dotyczy ochrony prawa autorskiego. to właściwy dla jej rozstrzygnięcia jest sąd wojewódzki. Co wynika logicznie według prawa sylogizmu hipotetycznego ze zdań”: „Gdy brak rozumnej kontroli. Co wynika logicznie według I prawa de Morgana z tego. że Jan i Piotr śpią” . to koszty produkcji rosną”? 11. to pola są wtedy białe”? 12. Co wynika logicznie według prawa transpozycji ze zdania. że: a) „Jeśli dla rozstrzygnięcia sprawy właściwy jest sąd wojewódzki. to nieprawda. to Jan zaniedbał przez to swe obowiązki służbowe”? . że jeśli Jan teraz poszedł spać. iż: „Nieprawda. że zarazem jest zadymka i świeci słońce”? 9.l) dylematu konstrukcyjnego złożonego.a jak się taki zwrot powinno rozumieć w myśl I prawa de Morgana? 14. to dla jej rozstrzygnięcia nie jest właściwy sąd wojewódzki”? Jakie prawo logiczne może znaleźć zastosowanie w rozwiązywaniu tego zadania? 13. Jak rozumie się często w mowie potocznej zwrot: „Nieprawda. Co wynika logicznie według prawa eksportacji stąd. 8. Co wynika logicznie według jednego ze znanych Ci praw logicznych rachunku zdań ze zdania: „Nie jest tak.

Jaką zależność między wartością logiczną racji a wartością logiczną następstwa opisuje modus ponendo ponens. od którego żądano przykładu zastosowania sylogizmu hipotetycznego. c) Wiemy. że Jan może uchylić się od zeznań. Przestałeś lub nie przestałeś bić swego ojca. Pewien student-nieuk. to go przedtem biłeś.15. iż będzie dziś wiele prób przemytu”. 21. to zna tylko język hiszpański”. to będzie dziś wiele prób przemytu”. 17. że jeśli dziś będzie jasna noc. wnioskujemy więc. że: „Jeśli Jan jest bratem oskarżonego. Wykaż. że: „Jeśli dziś będzie jasna noc. to Jan jest przodkiem Piotra”. że modus ponendo ponens ma budowę sylogizmu. to są chmury? 20. to nieprawda.. iż: „Nieprawda. to go nadal bijesz. to Jan może się uchylić od zeznań”. a więc jeśli świadek składa zeznania przez tłumaczy. b) Wiemy. Czy każde prawo logiczne ma budowę sylogizmu? Czy każdy wzór wnioskowania mający budowę sylogistyczną jest prawem logicznym? 18. Skontroluj dedukcyjny charakter wnioskowania: „Jeśli przestałeś bić swego ojca. Wiadomo. . to nie ma deszczu. podał przykład błędnie: „Jeżeli Jan jest przodkiem Pawia i Paweł jest przodkiem Piotra. że jeśli nie ma chmur. że Jan jest bratem oskarżonego”. Czy poniższe wnioskowania są wnioskowaniami niezawodnymi: a) „Jeśli świadek zna tylko język hiszpański. To samo wykaż co do modus tollendo tollens. wnioskujemy więc.modus tollendo tollenst 19. Jeśli nie przestałeś bić swego ojca. to nieprawda. W czym tkwi istota błędu? 16. Jeśli nieprawda. że jeżeli jest deszcz. Czy wynika stąd logicznie. to składa zeznania przez tłumaczy. A więc biłeś go przedtem lub go nadal bijesz”. a jaką . że: .

Podkreśl terminy rozłożone w zdaniach: „Niektórzy prawnicy są pracownikami administracyjnymi”. to dopuszcza się zdrady kraju. na jakim prawie logicznym się ono opiera. a zdanie rodzaju S o P . 22. a zdanie rodzaju S e P było prawdziwe? Żeby zdanie rodzaju S e P było fałszywe. C. „Każdy wyrok jest podpisany przez sędziego”. jeśli zakres występującego w nich terminu S wyklucza się z zakresem terminu P? 26. Co można powiedzieć o poszczególnych zdaniach z kwadratu logicznego. Jeżeli uważasz dane wnioskowanie za niezawodne . Co można powiedzieć o poszczególnych zdaniach z kwadratu logicznego. „Tylko osoby z wykształceniem prawniczym są notariuszami”. „Niektórzy ludzie są nieuprzejmi”. więc jeśli ktoś jest obywatelem polskim.prawdziwe? 28. Czy można dobrać takie nazwy niepuste S oraz P.S jest nadrzędny względem terminu P albo ich zakresy krzyżują się? 25. żeby zdanie rodzaju S o P było fałszywe. „Niektórzy ludzie nie są uprzejmi”.wskaż. Jaką wartość logiczną będą miały w tym przypadku zdania rodzaju S a P oraz S e P? 27. Co można powiedzieć o poszczególnych zdaniach z kwadratu logicznego. Dobierz takie dwie nazwy niepuste S oraz P. jak i zdanie rodzaju S o P były w tym przypadku prawdziwe. to jeśli wstąpił do wojska nieprzyjacielskiego. Czy . aby zarówno zdanie rodzaju S i P. dopuszcza się zdrady kraju”. To fałsz. jeśli występujący w nich termin S jest zamienny albo podrzędny względem terminu P? 24.d) „Jeśli ktoś jest obywatelem polskim i wstąpił do wojska nieprzyjacielskiego. 23. że żaden z Kowalskich nie jest łysy. „Żaden sędzia nie jest prokuratorem”. jeśli występujący w nich termin .

c) „Tylko niektórzy z Kowalskich są rzemieślnikami” (tzn. Wybierz z następujących zdań pary zdań względem siebie sprzecznych i względem siebie przeciwnych: a) „Niektórzy z Kowalskich nie są rzemieślnikami”. iż niektórzy robotnicy kolejowi w Polsce nie są objęci przepisami o bezpieczeństwie pracy. To fałsz. niektórzy z nich są i niektórzy nie są rzemieślnikami). ewentualnie. iż niektórzy mieszkańcy Wólki nie są obywatelami polskimi. To prawda. . f) „Niektórzy z Kowalskich są rzemieślnikami”. iż niektórzy studenci nie są obowiązani do terminowego składania egzaminów. d) „Żaden z Kowalskich nie jest lub każdy z Kowalskich jest rzemieślnikiem”. Niektórzy z Kowalskich mają ciemne oczy. co) na tej podstawie powiedzieć o wartości logicznej zdania: .możesz coś (i. e) „Każdy z Kowalskich jest rzemieślnikiem”. co) na tej podstawie powiedzieć o wartości logicznej zdania: „Każdy z Kowalskich jest łysy”? 29. Czy możesz coś (i. Co możesz powiedzieć o wartości logicznej zdania: „Żaden mieszkaniec Wólki nie jest obywatelem polskim”? 33. To fałsz. Czy i co można powiedzieć o zdaniu „Każdy student umie logikę” na podstawie poprzedniego stwierdzenia? 31.Niektórzy Kowalscy nie mają ciemnych oczu”? 30.. Co można na tej podstawie twierdzić o każdym studencie? 32. To fałsz. ewentualnie. Co można na tej podstawie powiedzieć o wartości logicznej zdania: „Niektórzy robotnicy w Polsce są objęci przepisami o bezpieczeństwie pracy”? 34. że niektórzy studenci umieją logikę. b) „Żaden z Kowalskich nie jest rzemieślnikiem”.

„Czasem niezdolny przewyższa w nauce zdolnego lenia”. c) „Niektórzy nie-robotnicy są sportowcami”. „Niektóre sprawy karne nie są zakończone wyrokiem skazującym”? 37. „Żadna sprawa nie jest rozpatrywana przed zapisaniem jej w repertorium”. iż każdy mężczyzna osiemnastoletni winien stanąć do rejestracji. średni i większy z . „Niektórzy studenci są sportowcami”. Spośród niżej przytoczonych zdań wybierz pary zdań równoważnych: a) „Niektórzy sportowcy nie są robotnikami”. f) „Żaden robotnik nie jest sportowcem”. 36. 40. kto nie jest obowiązany do rejestracji. Przed dokonaniem konwersji przeredaguj odpowiednio trzy ostatnie zdania. „Niektóre osoby są zwolnione od opłat sądowych”. nie jest osiemnastoletnim mężczyzną? 39. „Nie ma człowieka bez zamkniętego układu krążenia krwi”. kto nie jest mężczyzną osiemnastoletnim. że każdy.35. e) „Nieprawda. d) „Niektórzy nie-sportowcy nie są nierobotnikami”. Czy z tego zarządzenia wynika. jest niezobowiązany do rejestracji? Czy wynika. „Niektórzy młodzieńcy szanują starców”. Ogłoszono zarządzenie. „Żaden ławnik nie jest osobą małoletnią”. b) „Niektórzy robotnicy nie są sportowcami”. „Niektórzy studenci nie są ubezpieczeni od nieszczęśliwych wypadków”? 38. iż każdy. że niektórzy sportowcy są robotnikami”. Co wynika według praw obwersji ze zdań: „Każdy wyrok jest podpisany przez sędziego”. Wypisz terminy mniejszy. że każdy obowiązany do rejestracji jest osiemnastoletnim mężczyzną? Czy wynika. Co wynika według praw kontrapozycji ze zdań: „Wszyscy ludzie są omylni”. Co wynika logicznie wedle praw konwersji ze zdań: „Żaden pijak nie jest dobrym pracownikiem”.

Niektóre instytucje państwowe nie są sądami”. 41. Czy z następujących przesłanek wynika logicznie poniższy wniosek: „Wszyscy profesorowie znają po kilka języków. które reguły sylogizmu zostały w danym trybie naruszone: 43. Napisz ogólny wzór budowy każdego z tych sylogizmów. Niektórzy pracownicy sądów są obeznani z prawem o ustroju sądów”. Żaden adwokat nie jest prokuratorem. Niektórzy studenci znają po kilka języków”. Niektóre pisma adwokatów nie dotyczą żądania zapłaty. Żaden prokurator nie jest sędzią”. b) „Każdy sąd jest instytucją służącą wymiarowi sprawiedliwości. Niektórzy studenci szanują profesorów. b) „Niektóre pozwy dotyczą żądania zapłaty. . Niektórzy pracownicy sądów są sędziami. Jaki błąd popełniono w tym wnioskowaniu sylogistycznym? 42. Czy poniższe tryby należą do trybów słusznych? Ewentualnie wskaż. Niektóre instytucje państwowe nie służą wymiarowi sprawiedliwości. Jakie reguły sylogizmu naruszono w poniższych przykładach: a) „Żaden sędzia nie jest adwokatem.sylogizmów: a) „Każdy sędzia jest obeznany z prawem o ustroju sądów.

gdy z przesłanek: „Niektórzy studenci prawa są pracowici” oraz „Niektórzy ludzie pracowici stają się dobrymi zegarmistrzami” wyciąga się wniosek: „Niektórzy studenci prawa stają się dobrymi zegarmistrzami”? 48. przyjmij drugą przesłankę za przesłankę większą. Czy popełnia błąd formalny ktoś. Żaden sędzia nie jest adwokatem”. D. Podaj przykład wnioskowania zawierającego błąd materialny. więc żaden . 44. a jednak posiadającego wniosek prawdziwy. 46. Jeśli się to nie uda.Niektóre pisma adwokatów nie są pozwami”. a) „Każdy adwokat jest prawnikiem. jeżeli da się on z tych przesłanek wyprowadzić. Każdy wyrok jest orzeczeniem sądu. c) „Każdy wyrok jest aktem doniosłym społecznie. Napisz. Żaden wyrok nie jest aktem wyłącznie ustnym”. c) „Niektórzy prawnicy nie są obeznani z medycyną sądową. Jaki błąd popełnia się we wnioskowaniu. Każdy lekarz jest obeznany z medycyną sądową”. Każde orzeczenie sądu jest aktem doniosłym społecznie”. Traktując pierwszą przesłankę jako przesłankę większą wyprowadź wniosek. b) „Niektóre wyroki są orzeczeniami prawomocnymi. 47. kto wnioskuje: a) „Ponieważ każdy wróbel jest ptakiem. co wynika z przesłanek (pierwszą traktując jako przesłankę większą): 45.

to licznik działa. nie mające już charakteru wnioskowania redukcyjnego. że wniosek będzie prawdziwy. to znaczy takich. choć z przesłanek tego wnioskowania nie wynika jego wniosek. Definicję tę należy uzupełnić uwagą.nietoperz nie jest wróblem”. to jest takie. wyróżnić należy wnioskowania uprawdopodobniające. to należność za prąd ulega zwiększeniu” . wnioskowania z analogii1. Wnioskowanie redukcyjne Wśród wnioskowań zawodnych. Spośród wnioskowań uprawdopodobniających omówimy wnioskowania redukcyjne i ich szczególnie ważną odmianę . w których wychodząc od prawdziwych przesłanek możemy dojść do fałszywego wniosku (nie jest to wykluczone). że z samego tylko wniosku takiego wnioskowania przesłanka nie wynika logicznie.wnioskowanie przez indukcję niezupełną oraz. Schemat takiego wnioskowania przedstawia się następująco: . Wnioskowaniem redukcyjnym nazywamy takie. wynika ona logicznie z wniosku branego w koniunkcji z drugą przesłanką. zazwyczaj jedynie entymematyczną. w których prawdziwość przesłanek nie przesądza o prawdziwości wniosku. więc jeśli się świeci żarówka w moim pokoju.uważając. a dotyczącą związku zachodzącego między wnioskiem a pierwszą przesłanką. w którym z wniosku wynika przesłanka. b) „Ponieważ jeśli się świeci żarówka w moim pokoju. Pozostałe wnioskowania zawodne nie są przydatne z punktu widzenia poznawania rzeczywistości. że jest to wnioskowanie dedukcyjne? Rozdział XV WNIOSKOWANIA UPRAWDOPODOBNIAJĄCE § 1. lecz spodziewamy się w sposób racjonalny.

że kwiaty marnieją. wnioskuje. Jeśli ktoś z tego. Por. to w doniczce jest sucho. choć nie jest sucho w doniczce). że kwiaty marnieją. Prawdą jest. wnioskuje ktoś. to p przesłank a zazwyczaj entymemat yczna q wniosek Oczywiście takiemu schematowi wnioskowania nie odpowiada prawo logiczne. jeśli w doniczce jest zbyt sucho. Natomiast nie jest prawdą. bo mogą marnieć i od nadmiaru wilgoci. Natomiast jeżeli z tego. a więc zgodnie z jednym z praw logicznych. jest wnioskowaniem zawodnym. jakim jest modus ponendo ponens: takie wnioskowanie jest wnioskowaniem dedukcyjnym. mogą marnieć kwiaty. Warszawa 1982. to kwiaty w niej marnieją. że zawsze. Wymienione ostatnio wnioskowania określane bywają niekiedy mianem wnioskowań indukcyjnych w szerokim znaczeniu. wnioskuje z prawdziwości racji o prawdziwości następstwa. H. jako wnioskowanie z następstwa o racji. 12 i n. Wnioskowanie redukcyjne. to wnioskuje ów ktoś z prawdziwości następstwa o prawdziwości racji. 1 . Rozważmy następujący przykład. We wnioskowaniu dedukcyjnym wnioskowanie biegnie z kierunkiem wynikania (od racji do następstwa). że w każdym przypadku. czyli wnioskuje redukcyjnie. Mortimer. Logika indukcji. jeśli kwiaty marnieją. ss. choć nie pada deszcz. że w doniczce jest sucho. że w doniczce jest sucho. które gwarantowałoby jego niezawodność.p przesłank a formułowa na Jeżeli q. bo może być prawdziwe następstwo i przy fałszywej racji (może być mokro.

Zgasła mi lampa elektryczna na biurku. jak uczy moje dotychczasowe doświadczenie.We wnioskowaniu redukcyjnym wnioskowanie biegnie od następstwa do racji . że wyłączono prąd w mojej dzielnicy lub że przestała działać elektrownia. każda z tych racji wynalezionych dla . Pewno rzadziej niż raz na tysiąc razy spotkamy małe kopczyki na łące.ale nie odwrotnie. Jeżeli więc pominiemy przesłankę stwierdzającą zachodzący stosunek wynikania. czy prawdziwy jest wniosek (który w tym przypadku jest racją). bo mógł takie kopczyki usypać człowiek. że gospodaruje tam kret. że wtyczka wypadła z gniazdka. które nie byłyby dziełem kretów. to między pozostałą przesłanką czy przesłankami a wnioskiem zachodzą zależności następujące: Przesłanka jest: Wniosek jest: racją następstwem Wnioskowanie dedukcyjne: następstwem Wnioskowanie redukcyjne: racją Wnioskowania redukcyjne są zawodne. Widząc na łące kopczyki wnioskuję. dziecko. by takie kopczyki pochodziły nie od gospodarującego kreta. Ze zdania „Tu gospodaruje kret” wynika zdanie „Tu są kopczyki” . że ktoś wykręcił bezpieczniki w mieszkaniu lub że się one przepaliły. Każdy z tych wniosków redukcyjnych byłby jednak dość ryzykowny. np.a więc kierunek wnioskowania jest niezgodny z kierunkiem wynikania zdań. które wysypało piasek z wiaderka. trzeba być przekonanym. bo. Aby wnioskować redukcyjnie. że jest uszkodzenie w pionie na klatce schodowej lub w sieci ulicznej. Mógłbym wnioskować. to znaczy prawdziwość przesłanki (która jest w tym przypadku następstwem) nie daje nam pewności. Dlaczego jednak w praktyce tak wnioskujemy i uważamy to za rozsądne? Bo jest bardzo mało prawdopodobne. zazwyczaj zresztą jedynie entymematyczną. że inne racje są mało prawdopodobne. że przepaliła się żarówka.

to najprawdopodobniej będzie pogoda. W przypadku wnioskowania redukcyjnego. Z założenia bowiem wnioskowanie to nie przebiega według jakiegoś prawa logicznego. choć to nie jest pewne. że będzie pogoda. próbowanie. których w rzeczywistości tam nie ma. który w tym przypadku przesądza o fałszywości wniosku. ale opieramy się na założeniu. Jeśli bowiem fałszem jest następstwo. iż popełnia ono błąd formalny. która narzucałaby się jako znacznie bardziej prawdopodobna od innych. . wnioskujemy. jak głosi q. Dopiero poprzez dodatkowe zbadanie sprawy (spojrzenie na okna innych domów. jak w innych wnioskowaniach uprawdopodobniających. że q. zapytanie sąsiadów z klatki schodowej. to prawdopodobne jest. to są kopczyki. Wiemy. i przy tym prawdopodobne w takim stopniu. przed dodatkowym zbadaniem sytuacji wypowiedź taka wyrażałaby zapewne nie wniosek (sąd wydany). że na łące są kopczyki. to fałszywa musi być i racja. jeśli jaskółki latają wysoko. Można natomiast popełnić w nim błąd materialny.bo jeśli gospodaruje kret. Tak na przykład widząc. W stosunku do wnioskowania uważanego za redukcyjne nie można sformułować zarzutu. że przepaliły się bezpieczniki. lecz tylko nasze przypuszczenie. ani też nie zachodzi wynikanie w kierunku odwrotnym. że gotowi jesteśmy zaryzykować wniosek. że jaskółki latają wysoko. aby było rzeczą rozsądną przyjąć je jako wniosek. Jeśli tylko wydawało mi się. że z przesłanki p nie wynika wniosek q. to nieprawda. bo według naszej domowej meteorologii. czy palą się inne lampy w mieszkaniu) dostatecznie uprawdopodobnione stałoby się zdanie. ale niemniej dochodzimy do takiego wniosku. wiadomo nam. To założenie w innych wnioskowaniach uprawdopodobniających może nie być związane z tym. iż jest tak.zdania stanowiącego przesłankę jest w przybliżeniu równie prawdopodobna: nie ma tu jakiejś racji (jak w poprzednim przykładzie). że kret gospodaruje na łące . że z pierwszego stwierdzenia nie wynika drugie. że jeśli zachodzi p. iż z q wynika p.

mówimy o wnioskowaniu przez indukcję zupełną. iż poszczególne zbadane przedmioty pewnego rodzaju mają pewną cechę. że każdy przedmiot tego rodzaju taką cechę posiada. jeśli brak tej dodatkowej wiadomości . więc każde liczące ponad pół miliona mieszkańców miasto w Polsce miało w 1991 r. i nie było wówczas innych miast ponad półmilionowych niż Warszawa. Ponieważ Warszawa miała w 1991 r.§ 2. Wnioskowanie przez indukcję zupełną jest wnioskowaniem niezawodnym: z koniunkcji przesłanek wynika wniosek2. i Poznań. i Kraków. Gdybyśmy jednak nie wiedzieli. tramwaje. 2 . Wnioskowanie indukcyjne . w którym na podstawie wielu przesłanek jednostkowych. i Wrocław. Byłoby to wnioskowanie przez indukcję niezupełną i miałoby charakter wnioskowania jedynie uprawdopodobniającego. że nie ma innych przedmiotów danego rodzaju oprócz tych. dochodzi się (przy braku przesłanek negatywnych) do wniosku ogólnego. i Łódź.to takie wnioskowanie. Jeśli wiadomo nam. Kraków. tylko te miasta polskie przekroczyły liczbę pół miliona mieszkańców. to z pozostałych przesłanek nie wynikałby wniosek. przy odpowiednio rozszerzonym pojmowania wynikania logicznego.mówimy o wnioskowaniu przez indukcję niezupełną. wnioskowaniem dedukcyjnym. które zostały wymienione w przesłankach jednostkowych. Wnioskowanie indukcyjne Jako zupełnie szczególny rodzaj wnioskowania z prawdziwości następstw o prawdziwości racji wskazać należy wnioskowanie indukcyjne. Łódź. Wnioskowanie przez indukcję zupełną jest. tramwaje. Wrocław i Poznań. stwierdzających. czy w 1991 r.

że nie powstają co do nich żadne interesujące problemy metodologiczne. dochodzimy do wniosku w postaci zdania ogólnego głoszącego. S3. przynależy do klasy P. że wszystkie przedmioty czy zdarzenia danego rodzaju zostały zbadane . Jeśli nie jest wykluczone. Oglądamy np. Odpowiednio też napotykając poszczególne dalsze przedmioty z klasy S. S4. a przede wszystkim ten. że jakiś pierwszy napotkany przedmiot przynależy do klasy przedmiotów S (określimy ten przedmiot jako przedmiot S1). Na podstawie przesłanek głoszących o poszczególnych przedmiotach czy zdarzeniach pewnego rodzaju. że mają określoną własność (a przy tym przy braku stwierdzeń odmiennych)... a przy tym przedmiot ten ma cechę P. S3 przynależy do klasy P. a więc przedmioty S2.. przedmiot Sn. i tak dalej. pewną ograniczoną liczbę przedmiotów pewnego rodzaju czy pewną liczbę zdarzeń. S4. stwierdzamy. S4 przynależy do klasy P.. Stwierdzamy np. że istnieją inne jeszcze przedmioty czy zdarzenia rodzaju S poza wymienionymi w przesłankach przedmiotami czy zdarzeniami S1.. S2.. Sn. że każde z . że S2 przynależy do klasy P. .. że każdy przedmiot czy zdarzenie danego rodzaju ma taką własność.i z tego właśnie względu jest to wnioskowanie zawodne. aż do stwierdzenia. W przypadku wnioskowania przez indukcję niezupełną brak nam przy tym przesłanki. że jakiś n-ty przedmiot rodzaju S. przynależy do klasy P3. to z tego. Natomiast wnioskowania przez indukcję niezupełną nasuwają wiele ciekawych problemów.. bez żadnych wyjątków. w jakich przypadkach jest rzeczą rozsądną uznać jakieś zdanie ogólne za prawdziwe na podstawie takiego wnioskowania. S3.Wnioskowania przez indukcję zupełną mają tak oczywisty charakter. Sn.

W innym przypadku obserwujemy. że jest on fałszywy. Spodziewamy się. n-te ciało stałe przy ogrzewaniu zwiększa swą objętość. że każda jednogramowa bryłka soli kuchennej rozpuszcza się w litrze destylowanej wody o temperaturze pokojowej... Tak więc w podanych schematach S1 . Sk nie jest P). że każde S jest P. bo okazuje się przy powiększaniu liczby obserwacji. trzecia. . zmusza do odrzucenia wniosku. gdyż nie dotyczy to np. co wymagałoby wprowadzenia bardziej skomplikowanego.wymienionych wykazuje własność P. nie wynika wcale..i na tej podstawie dochodzimy do trafnego wniosku.że każde ciało stałe przy wszelkim ogrzaniu zwiększa swoją objętość. ale mającego bardziej ogólne zastosowanie schematu wnioskowania przez indukcję niezupełną. . S3.. które są elementami klasy S. drugie. nta bryłka . Sn oznaczają poszczególne przedmioty należące do klasy S. że wniosek taki jest prawdziwy. Wniosek taki jest jednak mylny. W tym rozdziale S1. na których miejsce podstawiać należy jakieś nazwy poszczególnych takich przedmiotów.. Przy 3 ... że nie każde ciało stałe przy wszelkim ogrzaniu zwiększa swoją objętość. podobnie druga. S2. że pierwsze. które to ciała przy takim ogrzaniu nie zwiększają swojej objętości. że miałby w nim być przyjmowany wniosek dotyczący wszelkich ciał stałych i wszelkich podwyższeń temperatury. . a nawet kurczą się. We wnioskowaniu indukcyjnym wykrycie.. Sn są zmiennymi nazwowymi.. że pierwsza jednogramowa bryłka soli kuchennej rozpuszcza się w litrze destylowanej wody w temperaturze pokojowej. ale może się okazać. że któraś z przesłanek jednostkowych jest fałszywa (bo np... wnioskujemy więc w drodze indukcji niezupełnej (bo zmian wszelkich ciał fizycznych przy wszelkich podwyższeniach temperatury nie sposób przecież zbadać). Ten drugi przykład jest skądinąd o tyle bardziej skomplikowany. bizmutu czy żeliwa w pewnych przedziałach temperatur. trzecie. Obserwujemy np..

i tak dalej.. ale takich przypadków jest niewiele. że S2 jest P . inaczej mówiąc. Nasuwają się przy tym dwie odmienne taktyki postępowania w tego rodzaju badaniach: 1) formułować twierdzenia uogólniające w sposób możliwie najbardziej ogólny (np. ale ewentualnie uzyskując wniosek o dużym zasięgu. Nasze spostrzeżenia dotyczą zazwyczaj tylko poszczególnych przedmiotów. które byłoby racją dla wszystkich zdań spostrzeżeniowych co do danej kwestii.lecz o wszystkich ssakach. że zbadano wszystkie przedmioty czy zdarzenia rodzaju S.. że każde S jest P. S2 jest P.wnioskowaniu przez indukcję niezupełną z przesłanek głoszących. wielce ryzykując popełnienie błędu. nie wynika wniosek. Na podstawie zdań spostrzeżeniowych o poszczególnych jednostkach wywnioskowujemy w drodze indukcji zdania ogólne..a na tej podstawie formułujemy twierdzenia ogólne nie o wszystkich chomikach czy o wszystkich gryzoniach . w którym popełnienie błędu materialnego przesądza o fałszywości wniosku. że któreś S nie jest P. ale w małym tylko stopniu rozszerzając poprzez taki ostrożny wniosek naszą wiedzę w badanej dziedzinie. że S1 jest P. to formułujemy wniosek ogólny wskazując wyjątki. stwierdziliśmy występowanie określonej cechy u 50 chomików . szukając wyjątków. jeśli brak przesłanki. W praktyce zresztą formułowanie praw rejestrujących odbywa się w ten sposób. . Wnioskowanie przez indukcję niezupełną jest więc pewną odmianą wnioskowania redukcyjnego. a następnie staramy się tymczasowo przyjęte twierdzenie obalić. że każde S jest P. czy nawet o wszystkich zwierzętach). Przy tym jeśli stwierdzimy. Natomiast z wniosku. Sn jest P. wynikają przesłanki głoszące. uzyskując stosunkowo wysokie prawdopodobieństwo formułowanego twierdzenia ogólnego.. zwane prawami rejestrującymi. formułujemy wniosek w przybliżeniu ogólny 4. że S1 jest P. 2) formułować wniosek uogólniający możliwie wąsko. iż po dokonaniu pewnej liczby spostrzeżeń jednostkowych formułujemy takie twierdzenie ogólne.

4 . Ajdukiewicz. ss. Logika pragmatyczna. cyt.Szerzej o problematyce wnioskowań indukcyjnych patrz: K. wyd. 133-149..

choćby to były twierdzenia w przybliżeniu ogólne. jaki jest stopień pewności wniosku uzyskiwanego we wnioskowaniu przez indukcję niezupełną. że mają one wszystkie określoną cechę.np. Nierozsądny byłby nasz wniosek indukcyjny. czy też 100 spośród 1 000 000 przedmiotów danego rodzaju. między przynależnością do przedmiotów określonego rodzaju a wykazywaniem określonej cechy. niż gdybyśmy zbadali sytuację 10000 robotników pracujących w przemyśle maszynowym w Szwecji. czy zbadaliśmy 100 przedmiotów spośród ogółem 200. że w każdej grupie. tym mniej jest szans na to. czy mamy jakieś rzeczowe podstawy. Prawdopodobieństwo wniosku otrzymanego przez indukcję niezupełną rośnie w miarę zróżnicowania badanych przedmiotów klasy S pod względem przejawiania jakiejś takiej cechy. stwierdzających pewne ogólne prawidłowości obserwowane w danej dziedzinie faktów (np. Im większą część przedmiotów danego rodzaju zbadaliśmy stwierdzając. gdybyśmy na podstawie przesłanek. by przypuszczać. że w XIX wieku w Polsce każde powstanie kończyło się klęską) od praw naukowych. Ważną jest sprawą. wzrasta odsetek karierowiczów). że Roman . Problem istotny leży przede wszystkim w tym.Odróżnia się przy tym zwykłe generalizacje zdań o poszczególnych faktach występujących w określonym miejscu i czasie (generalizacje historyczne . że nasz wniosek ogólny opiera się na jakiejś obiektywnej zależności między zjawiskami. jeśli się zbadało sytuację 100 robotników w Anglii. 100 robotników w Grecji. która zdobyła władzę. 100 robotników w Szwecji. która może być związana z przynależnością tych przedmiotów do klasy P5. jaką część przedmiotów danego rodzaju zbadaliśmy: np. Bardziej zasadnie można coś ogólnie mówić o sytuacji robotników w krajach kapitalistycznych. 100 robotników w Belgii. które owej cechy nie posiadają. Wiele czynników wpływa na to. 100 robotników w Brazylii i 100 robotników w Republice Haiti. że pominęliśmy w badaniu te przedmioty danego rodzaju.

że choć dobrze znamy poszczególne fakty. które te ustalone przez nas fakty ujmowałoby w sposób ogólny. . jest blondynem. Roman B. jest blondynem.. których dokonujemy. § 3. do jakiej to wspólnej klasy S można by zaliczyć osobnika x i osobnika y. Roman C. że każde S jest P. Stwierdzamy. jak noszenie imienia „Roman” i posiadanie określonego koloru włosów.. że osobnik y jest P itd. . Logika indukcji.. Mortimer.. iż każdy człowiek noszący imię Roman jest blondynem . wyd. H. które od razu pozwalałyby na wniosek indukcyjny. 5 Por. s. Sn jest P..ponieważ taką barwę włosów miał każdy z dotąd znanych nam Romanów. by spodziewać się jakiegoś związku pomiędzy takimi cechami. Niejednokrotnie więc bywa tak. Nie ma bowiem żadnych podstaw. uporządkowanych zestawień przesłanek: S1 jest P. wnioskowali. 39. cyt. Spostrzeżenia nie dają nam tedy gotowych.A. ale powstaje niejednokrotnie poważny kłopot. Kanony indukcji Spostrzeżenia. i osobnika z itd. informują nas jednocześnie o wielu różnych cechach spostrzeganych przedmiotów. że osobnik x jest P. gdy chcemy ustalić. nie umiemy sformułować twierdzenia. jest blondynem. S2 jest P.

1. Spośród kanonów indukcji. Zapoznamy się tu z tzw. iż trzeba wpaść na pomysł. to podejrzenia nasze muszą objąć obecność jakichś szkodliwych owadów. 3) kanon zmian towarzyszących. a kanony służą tylko do wyeliminowania okoliczności nieistotnych. Johna Stuarta Milla. E przy braku A 3. C. E 2. „ „ „ „ „ „ B. „ „ „ „ „ „ A. między tym. Podamy je jednak w sformułowaniu uproszczonym i uogólnionym 7. D. jeśli chodzi o zjawisko usychania roślin na pewnym polu. D. iż mają istotny związek ze zjawiskiem Z. że ma ono w tym momencie cechę P.Ważną dla nas sprawą jest więc wykrycie zależności między występowaniem zjawisk dwóch różnych rodzajów. C. mogą mieć istotny związek. czy granulację gleby itd. D.. być przyczyną zjawiska Z. W tym właśnie leży słaby punkt kanonów indukcji. które. 2) kanon jedynej różnicy. omówimy tu: 1) kanon jedynej zgodności. że w pewnym momencie coś ma cechę S. Dla zastosowania kanonu zgodności trzeba najpierw kolejno notować nasze obserwacje co do występowania zjawiska Z łącznie z innymi zjawiskami podejrzewanymi o to. nieodpowiednią temperaturę. musimy najpierw sporządzić listę zjawisk. a tym. co ewentualnie może być okolicznością istotną. jak wykrywać związek między występowaniem zjawisk pewnego rodzaju a występowaniem zjawisk innego rodzaju6. E przy braku B . nieodpowiednie nasłonecznienie czy florę bakteryjną gleby. nieodpowiednią wilgotność. jak podejrzewamy.. jakie to inne zjawiska mają istotny związek z występowaniem zjawiska Z. Zjawisko Z występuje razem ze zjawiskami A. sformułowanych przez angielskiego logika z XIX w. A więc np. które są pewnymi ogólnymi wskazówkami. C. Chcąc ustalić. kanonami indukcji eliminacyjnej. np. czy skład chemiczny gleby. B.

E A. C. System logiki dedukcyjnej i indukcyjnej. kompot i potem bolała go wątroba. C. podczas gdy inne nie występowały stale . E B. Możemy więc sformułować następująco kanon zgodności: Jeżeli zjawisko Z występowało jednocześnie z różnymi zjawiskami podejrzanymi o związek z tym zjawiskiem. nazywa się dyrektywą heurystyczną.. 1. B. C. 7 Por. bo nie wiadomo. „ „ „ D przy braku E „ „ „ E przy braku D „ „ „ przy braku A. wypił kieliszek wódki. D „ „ „ przy braku A.S. ss. że widocznie okoliczność C ma istotny związek z występowaniem zjawiska Z. 600 i n. Innym znów razem jadł rybę i wypił kieliszek wódki i bolała go wątroba. bowiem tylko C powtarzało się we wszystkich przypadkach. jak wpaść na pomysł rozwiązania określonego problemu. baraninę. Szaniawskiego we Wstępie. a wśród owych zjawisk stale występowało zjawisko X. ss. 8. że 6 . 7. J. 6. D Na podstawie tych obserwacji możemy domyślać się. Jadł innym razem zupę ogórkową. C. B. Co ma istotny wpływ na stan jego wątroby? Przypuszczalnie ów każdorazowy kieliszek wódki. A. D „ „ „ przy braku B. Mill. wypił kieliszek wódki.4. C. 5. czy przy następnej obserwacji nie okaże się. t.to prawdopodobnie zjawisko X ma istotny związek ze zjawiskiem Z. B. Mówimy „prawdopodobnie”. cielęcinę. a także uwagi krytyczne K. zjadł ciasto i potem bolała go wątroba. Ktoś jadł zupę pomidorową. Warszawa 1962. Dyrektywę. IX – XVIII. E „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ A.

gdy zachodzą zjawiska A. raz inni. Kanon jedynej różnicy możemy zastosować. C. było brudno. że każda z tych kradzieży wiąże się z jego obecnością w magazynie. gdy nie wystąpiło zjawisko X. kierując podejrzenia na Jana. to najprawdopodobniej przeciw Janowi trzeba skierować podejrzenia. lecz brak C. jeśli tylko w biurze pozostawał Jan-śmieciuch. B. przyczyną zjawiska Z mogło przecież zostać nie objęte naszymi podejrzeniami. Kiedy Adam wyjechał na urlop.) Możemy więc sformułować kanon jedynej różnicy: Jeżeli zjawisko Z stale występowało. (Możemy to sprawdzić dodatkowo metodą zgodności. Damiana. a zjawisko będące istotną np. Kanony indukcji są tylko podstawą przypuszczeń. D. Zjawisko Z występuje. iż np. E. choć inne poprzednio występujące zjawiska zachodziły również i w tych przypadkach . to zawsze było czysto. że prawdopodobnie zjawisko C ma istotny związek z występowaniem zjawiska Z. 2. kilkakrotnie popełniono podobnego rodzaju kradzież z magazynu. Gdy Jan wyjechał na urlop.: 1.to prawdopodobnie zjawisko X ma istotny związek ze . B. ale w każdym przypadku był obecny w magazynie Jan. To samo było w czasie urlopu Bogdana. do którego mieli dostęp różni ludzie. codziennie w biurze na ziemi leżały niedopałki papierosów. raz tacy. i stale nie występowało. Jeśli nasze podejrzenia nie obejmą okoliczności istotnej. D. Przebywało tam stale pięć osób.zjawisko Z wystąpiło. a reszta została. gdy wystąpiło zjawisko X. Któż jest brudasem? Najprawdopodobniej Jan. gdy zachodzą zjawiska A. Jeśli np. Nie ma jednak co do tego bynajmniej pewności. Zjawisko Z nie występuje. bo mogli kraść różni ludzie. Np. gdy wielokrotnie zaobserwujemy. Czesława. mimo że nie wystąpiło zjawisko X. Jest to wada wszystkich kanonów indukcji. Przypuszczamy wtedy. to nie wykryjemy jej drogą eliminacji. E.

Widocznie położenie tego właśnie kurka ma istotny wpływ na palenie się gazu na tym właśnie palniku. gdy w tych warunkach zamkniemy drzwiczki. a trzecią . iż: Przypuszczamy wtedy. ale nie wiadomo. Jeśli do trzech różnych probówek wrzuciłem trzy równe grudki drożdży i do każdej nalałem roztworu cukru o tej samej mocy. Kręcimy jednym z kurków (inne pozostają bez zmiany) i stwierdzamy. to należy . jeżeli np. Jeśli np. który z nich odpowiada temu palnikowi. Są cztery kurki. w zwykłych warunkach rozpalimy w piecu i zostawimy niedomknięte drzwiczki.zjawiskiem Z.w temperaturze 20 stopni. to płomień znika. podczas gdy inne towarzyszące zjawiska pozostają bez zmian. i stwierdziłem. to prawdopodobnie zjawisko X ma istotny związek ze zjawiskiem Z. gdy zaś przekręcamy w prawo. Kanon zmian towarzyszących możemy zastosować. Widocznie zamknięcie drzwiczek ma wpływ na płomień. zaobserwowaliśmy. które zachodzą w zjawisku X. Np. której przez przeoczenie nie objęliśmy naszymi badaniami. że w miarę jak przekręcamy ów kurek w lewo. Prawdopodobnie . płomień przygasa. że w każdej z nich proces fermentacji postępuje z inną szybkością. pali się jeden z czterech palników kuchenki gazowej. drugą . następnie zaś pierwszą probówkę umieściłem w temperaturze 15 stopni.w temperaturze 25 stopni. to rozpala się silniej. Kanon zmian towarzyszących głosi: Jeśli zjawisko Z ulega zmianom odpowiednio do zmian.bo może tymczasem uległa też zmianie jakaś istotna dla występowania zjawiska Z okoliczność. iż widocznie zjawisko C pozostaje w istotnym związku ze zjawiskiem Z. to węgiel pali się jasnym płomieniem.

§ 4. na drugiej. iż wiedząc. czyli wskazówkami heurystycznymi. iż z punktu widzenia przyjmowanego powszechnie w naukach prawnych nie można traktować związku przyczynowego jako po prostu związku stałego następowania zjawisk. przy przyjęciu określonych założeń dodatkowych. 154. Kanony indukcji w przedstawionym tu ujęciu są wskazówkami.przypuszczać.. skłaniamy się do myśli. Jeśli na pierwszej stacji kolejowej są kwiaty. na trzeciej. by objąć obserwacjami odpowiedni krąg okoliczności. Millem łączy się kanony indukcji z wykrywaniem związków przyczynowych. które współwystępują ze zjawiskami badanego rodzaju. S2 jest P. Ajdukiewicz.. Podstawową trudność w stosowaniu kanonów indukcji stanowi to.. które towarzyszą zjawiskom badanego rodzaju. wreszcie na dziesiątej. które napotykamy. Mogą one jednak. iż na jedenastej stacji też są kwiaty. gdzie za J. Por. Oczywiście ten wniosek nie wynika z przesłanek. choć przesłanki były prawdziwe. cyt. K. Jedna z nich polega na tym. Wnioskowanie z analogu Do wnioskowań uprawdopodobniających zaliczyć można wnioskowania z analogii. które mogą występować w kilku odmianach. to stąd rodzi się przypuszczenie. jak wpaść na pomysł przeprowadzenia określonego rodzaju wnioskowania. Logika pragmatyczna. który napotykamy. a tu wniosek dotyczy tylko następnego S. . Sn jest P. iż następny przedmiot rodzaju S. przybierać charakter dyrektyw inferencyjnych wnioskowania dedukcyjnego8. wyd. Nigdy bowiem nie jesteśmy w stanie objąć naszymi obserwacjami wszelkich zjawisk. przedmiot Sn+1 z kolei też będzie miał własność P. iż w tych granicach temperatury zmiany jej mają istotny wpływ na szybkość procesu fermentacji. że S1 jest P..S. Przy indukcji był inny wniosek: że w ogóle każde S jest P. Zwrócić należy uwagę. s. może być więc zgoła fałszywy. 8 .

Stąd wiedząc. przynależy do klasy P. dobieranej do tych tez drogą indukcji (a więc np. Ale (odmiennie niż w przypadku indukcji) nie jesteśmy obowiązani odrzucić wniosku. Podstawą tego rodzaju wnioskowań jest przypuszczenie. który ma cechy A. a przy tym kłamie. że nie ma żadnego związku między imieniem jakiejś osoby. ani w drugim kierunku: jest to zazwyczaj tylko dobieranie do danych tez jakiejś nowej. B. który też ma cechy A. ktoś wie. że przedmiot S2. wnioskujemy. iż wszystkie one są następstwami jakiegoś twierdzenia. B. bo wiadomo powszechnie. iż wszystkie niewielkie. więc i ten drugi świadek kłamie” . ze względu na . Np. C.Inna odmiana wnioskowania z analogii polega na tym. to zapewne ludzie w nich żyjący mają podobne nawyki i można się domyślać.. to i w drugim o to dbają. D i jest P. Gdyby natomiast ktoś wnioskował w taki sposób: . starym miastem w rolniczym okręgu Wielkopolski i że te same cechy ma Środa. że i Środa jest miastem czysto utrzymanym. jest łysy. stare miasta w rolniczych okręgach Wielkopolski są czysto utrzymane). C. stanem owłosienia jej czaszki i jej prawdomównością. że Śrem jest miastem czysto utrzymanym.to byłoby to wnioskowanie całkowicie bezpodstawne. o których mowa. które nadawałoby się do roli racji. takiej. iż znając przedmiot S1. a drugi świadek również nosi imię Jan i jest łysy. Skoro Śrem i Środa należą do miasteczek pod wieloma względami podobnych. twierdzenia. D. że jeśli w jednym z nich ludzie nawykli dbać o czystość. że między cechami. wnosi. zachodzi jakiś związek rzeczowy. że następny przedmiot badanego rodzaju będzie miał daną cechę. Przy wnioskowaniu z analogii między przesłankami a wnioskiem nie zachodzi stosunek wynikania ani w jednym. iż Śrem jest niewielkim.Ponieważ pierwszy świadek nosi imię Jan.

Zadania 1. których zatrzymano za awantury na ulicy. Stwierdzono więc. jeśli brak w jego pożywieniu owej witaminy? Dlaczego? 5. z przesłanek jednostkowych? 4. ani też odrzucić wniosku. Inny uczony przeprowadził to samo doświadczenie na 10 różnych gatunkach zwierząt. Twoim zdaniem. Pewien uczony stwierdził na materiale 1000 świnek morskich. Jaki to rodzaj wnioskowania? Co tu jest racją. iż każde zwierzę choruje. uprawdopodobnił tezę. Czy fałszywość wniosku we wnioskowaniu indukcyjnym przesądza o fałszywości którejś. Podaj przykład wnioskowania przez indukcję zupełną oraz wnioskowania przez indukcję niezupełną. Ktoś stwierdził. 3. że portfel wyciągnięto mu w tramwaju. który ma skłonność do picia alkoholu. choć stwierdziliśmy już. i okazało się. Który z tych uczonych w większym stopniu. iż każdy alkoholik urządza awantury na ulicach. urządzał awantury na ulicach. biorąc po 10 okazów z każdego gatunku i otrzymując za każdym razem te same następstwa. i stąd doszedł do wniosku. w stu przypadkach. Czy uważasz ten wniosek za należycie uzasadniony? Jak motywujesz odpowiedź? 6. do której go poprzednio włożył. Zbadano 100 ludzi. że nie ma portfela w kieszeni. iż co do jakiejś cechy przedmioty te się różnią. a co następstwem? Czy to wnioskowanie niezawodne? 2. że przedmiot co do wielu cech podobny do innego będzie też podobny pod względem nie zbadanej jeszcze cechy. iż któryś ze zbadanych dotąd przedmiotów tej cechy nie miał. Wysnuto stąd wniosek. co u świnek morskich. iż człowiek. określonej. iż u każdej powstawały charakterystyczne schorzenia w sytuacji braku pewnej witaminy w pożywieniu.to. Ktoś idąc ulicą wśród domków robotniczych . że każdy z nich wykazuje skłonność do nadużywania alkoholu.

które brały udział w wycieczce zorganizowanej w danym dniu. brakowało jedynie tych. by wynurzyć się spod ziemi dopiero po kilkunastu kilometrach. Ustalono związek między górnym a dolnym biegiem pewnego strumienia w ten sposób. że zakochani starają się być zawsze razem. W pewnym domu wypoczynkowym stale spotykały się przy stole te same osoby. że we wszystkich domach na tej ulicy stoją na oknach skrzynki z pelargoniami. a zanotowano. i wysnuł wniosek. jak stosowałeś kanony indukcji w poszukiwaniu rozwiązania. że w kolejno następujących po sobie dniach siedzieli przy stole: Opisz. iż w miejscu.zauważył. gdzie strumień . Takie same wyniki dały oględziny 4 par butów z setki butów sporządzonych ręcznie przez różnych rzemieślników pracujących w pewnej spółdzielni. Zbadano 4 pary butów wybrane na chybił trafił z setki butów sporządzonych maszynowo w pewnej wytwórni i w każdej z nich lewy but okazał się większy od prawego. Kto z kim był zaręczony. Ktoś inny zauważył skrzynki z pelargoniami na pięciu pierwszych stacjach kolejowych pewnej linii i wysnuł stąd wniosek. Była wśród nich para narzeczonych. Który wniosek wydaje się bardziej uzasadniony i dlaczego? 7. że w każdym z pięciu pierwszych domów stoją na oknach skrzynki z pelargoniami. W pewnej podgórskiej okolicy było wiele strumieni. iż wszystkie lewe buty z danej setki są większe? Dlaczego? 8. jeśli wiadomo. które znikały w rozpadlinach skał. W którym przypadku bardziej prawdopodobny byłby wniosek. że takie skrzynki znajdują się na każdej stacji tej linii kolejowej. 9.

Czym się różni wnioskowanie przez indukcję niezupełną od wnioskowania z analogii opartego na tychże samych przesłankach? Czy z wniosku uzyskanego drogą analogii wynikają przesłanki tego wnioskowania? 13.na niebiesko. po pewnym czasie . Przy wyłączeniu drugiej świecy silnik pracuje. Wskaż. dlaczego. Kilkunastu osobników objęto podejrzeniami. stwierdzono kilka przypadków w identyczny sposób popełnionych zabójstw kobiet. w którym wniosek w znikomym tylko stopniu byłby uprawdopodobniony przez przesłanki. stosunkowo odległej od innych ośrodków.gaśnie. kiedy to dokonane zostały zabójstwa. sprawdzając. 14. Jaki kanon indukcji stanowił podstawę wykrycia związku? 10. Oczywiście uzyskano dane tylko fragmentarycznie sprawdzone. W dużej przemysłowej osadzie. iż poniżej jednej z rozpadlin płynęła woda najpierw zabarwiona na czerwono.znikał pod ziemią. Podaj przykład takiego wnioskowania z analogii. wsypano najpierw dużą ilość barwnika czerwonego. jeśli chociażby dwie świece dają iskrę. które uważać można za rozsądne. Jak się przedstawia sprawność świec w tym silniku? Wskaż tok rozumowania. Trzycylindrowy silnik samochodu pracuje na wolnych obrotach. potem na żółto. 12. po czym po dwóch godzinach zaobserwowano. Jak wykorzystać zebrany materiał w celu skoncentrowania dalszego śledztwa? 11. Sprawca nie pozostawił żadnych merytorycznie istotnych dla zidentyfikowania go śladów. czy przebywali w osadzie w kolejne soboty wieczorem. i takiego wnioskowania z analogii. potem .niebieskiego. Czy poprawna jest definicja: „Wnioskowanie redukcyjne jest to wnioskowanie przebiegające od wniosku do przesłanek”? . wreszcie barwnika żółtego. przy wyłączeniu pierwszej albo trzeciej .

Narysowałem sobie jakikolwiek trójkąt i myślę. Zatem trzy kąty. że jeśli jedzie czerwony samochód z syreną. tak jak niezamierzone było moje przypadkowe spostrzeżenie. czy dobrze rozwiązał zadanie geometryczne. jak by się tu upewnić. jak by to wywnioskować z tego. to straż pożarna spieszy do pożaru. że oto straż pożarna spieszy gdzieś do pożaru. Mój wniosek. . bo są to kąty naprzemianiegłe wewnętrzne. a to w rezultacie wnioskowań kierowanych z góry postawionym zadaniem: rozstrzygnąć taką a taką wątpliwość. przez który przeprowadziliśmy równoległą. nasunął mi się w sposób zupełnie niezamierzony. są równe odpowiednim kątom trójkąta przy boku przeciwległym. Wiadomo. Teraz moje wątpliwości znikły.Rozdział XVI MYŚLENIE KIEROWANE Z GÓRY POSTAWIONYMI ZADANIAMI § 1. które ta prosta utworzyła z bokami trójkąta. prosił mnie znajomy uczeń. są zawsze odpowiednio równe trzem kątom trójkąta. czy rzeczywiście suma kątów trójkąta tyle wynosi. Ale myślenie nasze może być kierowane z góry wyznaczonymi zadaniami. do którego ma zmierzać. W związku z tym w pewnej chwili ogarnęła mnie wątpliwość. Może to być przykład myślenia spontanicznego. co mi jeszcze z geometrii pozostało w głowie. Myślenie spontaniczne a myślenie kierowane zadaniami W tej chwili przypadkowo spojrzałem przez okno i za rogiem ulicy mignął mi czerwony samochód jadący z głośnym dźwiękiem syreny. w którym dokonując wnioskowań nie stawiamy sobie określonych celów do osiągnięcia. a w sumie dają kąt półpełny (180°). wnioskowanie nasze może mieć z góry wyznaczony cel. Narysowałem więc sobie przez wierzchołek trójkąta prostą równoległą do przeciwległego boku i teraz wnioskuję: kąty. Oto np. które mają wspólny wierzchołek w tym wierzchołku trójkąta. by sprawdzić. czy aby rzeczywiście suma kątów trójkąta równa się kątowi półpełnemu.

że dana osoba była w okradzionym mieszkaniu. z którego wynikałoby. kto łatwiej znajdzie uzasadnienie dla wypowiedzianej przez siebie prawdziwej tezy? Ten. czy dana osoba była w mieszkaniu. Komu będzie łatwo dowodzić. następstwa). Wobec wątpliwości. Znaleziono zwłoki noworodka. Wiadomo. przy myśleniu kierowanym z góry postawionymi zadaniami otrzymujemy jakieś określone zdanie p. by z prawdziwości owej racji wnioskować o prawdziwości owego pierwszego zdania (zdania dowodzonego. czy jest ono prawdziwe. szukamy jakiegoś zdania. a . W materiale zgromadzonym w toku śledztwa znajdujemy ustalenie. kto ma więcej wiadomości o świecie i kto zna związki wynikania. szukać możemy drogą dowodzenia lub drogą sprawdzania. Trzeba rozróżniać co najmniej dwa rodzaje takich zadań: 1) zadania rozstrzygnięcia: „czy prawdą jest. w którym popełniono kradzież. Z tego więc możemy wnioskować dedukcyjnie (a więc niezawodnie). Dowodzenie wprost i nie wprost Dowodzenie jest to rozumowanie polegające na tym. lub też odpowiedzieć na pytanie. czy fałszywe. 2) zadania wyjaśnienia: „dlaczego jest prawdą.rozstrzygnąć. czy takie a takie zdanie jest prawdziwe. czy dane zdanie jest prawdziwe. że p”?. że dana osoba była w tym mieszkaniu. to znaczy znaleźliśmy dla tego zdania rację uznaną za prawdziwą.z jakiej racji to zdanie wynika. Udowodniliśmy to zdanie. że jeśli ktoś pozostawił odciski palców w pewnym mieszkaniu. Rozstrzygnięcia. czy fałszywe. o którym mamy orzec. § 2. jak głosi to zdanie. dlaczego tak jest. to był w tym mieszkaniu. z której można by to zdanie dedukcyjnie wywnioskować. iż w okradzionym mieszkaniu znaleziono odciski palców danej osoby. że p”? W odróżnieniu od przypadków myślenia spontanicznego. to znaczy . iż uważając jakieś zdanie za wątpliwe szukamy dlań racji wśród zdań poprzednio uznanych za prawdziwe.

to widocznie zdanie „nie jest tak. Dowodzenie polega w końcowej swej fazie na przeprowadzeniu pewnego wnioskowania dedukcyjnego zaplanowanego w określony sposób. powoła się tylko na stwierdzenie sekcji i na związek wynikania. Wiemy o nim wszakże. o którym była mowa. na tej podstawie . Chcąc . co jest równoważne stwierdzeniu. a mianowicie wnioskowania.zdania r. dowodu tą drogą nie potrafiłby przeprowadzić. chcemy dowieść zdania s. W dowodzeniu takim wnioskujemy dedukcyjnie o prawdziwości zdania dowodzonego odwołując się do dokonanego stwierdzenia. bierzemy pod uwagę jego negację (nie jest tak. iż nie jest tak.sekcja zwłok stwierdziła obecność powietrza w płucach i w przewodzie pokarmowym.jeśli się nam to uda stwierdzić to właśnie następstwo. ale nie wiemy. które nas interesuje. a więc prawdą jest. Prokurator nie obeznany ze związkiem wynikania. Jeśli uda się nam znaleźć fałszywe następstwa zdania „nie jest tak. że q. Mamy więc podstawę. Czynność dowodzenia może się składać z wielu członów. iż prawdą jest. jako wynikającego ostatecznie ze stwierdzonego zdania p. że q. że zdanie q wynika ze zdania p. który wie. że q) i szukamy jej następstw. że q”. iż jeśli zwłoki zawierają powietrze. że wynika ono ze zdania r. Chcąc tedy udowodnić zdanie q nie wprost. co wystarczy do uznania za prawdziwe zdania s. Szczególną odmianą dowodzenia ze względu na tok prowadzenia dowodu jest dowodzenie nie wprost (dowodzenie apagogiczne). że q” jest zdaniem fałszywym. VII § 2). rozdz. Np. to noworodek urodził się żywy. w którym chcemy . którego wartości uprzednio nie zbadaliśmy. że negacja dowodzonego zdania ma fałszywe następstwa. Taki prokurator. by uznać prawdziwość zdania q. Czy prawdziwe jest zdanie: „Ten noworodek urodził się żywy”? Prokurator chciałby to udowodnić. czy zdanie r jest prawdziwe. Wiemy tyle. które uprzednio zostało przez nas uznane za prawdziwe. z łatwością to udowodni. Opieramy się w tym przypadku na modus tollendo tollens oraz na zasadzie podwójnego przeczenia (por. że wynika ze zdania q. Wiemy jednak. że nie jest tak.

Przy dowodzeniu można nadto popełnić szczególny błąd zwany ignoratio elenchi (nieznajomość tezy dowodzonej). o nie zbadanej jeszcze wartości logicznej. że dowodzi się czego innego niż to. Polega on na tym. to dowodzona teza jest prawdziwa. Wniosek wysnuty z takiej niepewnej przesłanki nie musi być wprawdzie fałszywy. który ukradł coś w zakładzie pracy. błąd formalny we wnioskowaniu. a także. lecz jest niepewny. które polega na przyjęciu za przesłankę tego. co dopiero ma być wywnioskowane w danym dowodzeniu. Broniąc oskarżonego.udowodnić. nie jest należycie uzasadniony. że czyn zakazany może nie być karany. przyjętego za prawdziwe bezpodstawnie. A że po próbie zabarwienie takie nie wystąpiło. że kupiona na targu gęsta śmietana nie jest fałszowana mąką. Wiadomo. Dowodząc możemy popełnić błąd materialny. to po zmieszaniu kropli śmietany z kroplą jodyny wystąpiłoby zabarwienie granatowe. jeżeli jego szkodliwość jest znikoma. Możemy też popełnić błąd zwany petitio principii (w dosłownym przekładzie: żądanie zasady). bo jest człowiekiem na tyle uczciwym. skoro ma to być wnioskowanie dedukcyjne. Jeśli byłaby fałszowana mąką. zakładam. że jest fałszowana mąką. co ma być dowiedzione. że na pewno nie popełniłby takiego czynu. więc w badanej śmietanie nie ma domieszki mąki. Skoro następstwo negacji dowodzonej tezy okazało się fałszywe. który polega na przyjmowaniu za przesłankę zdania niepewnego. że jego klient nie popełnił oszustwa. Szczególną postacią błędu petitionis principii jest błędne koło w dowodzeniu. lecz któremu łup odebrano przy wyjściu z . to takie dowodzenie kryje w swej strukturze błędne koło. Jeżeli adwokat twierdzi wobec sądu.

Miał bowiem dowieść. Jeśli się okaże. Nie wiem. albo też: 2) dla sprawdzanego zdania znajdujemy jakieś następstwo fałszywe. szukamy jego następstw. . Są tu. że nie powstała faktyczna strata materialna zakładu pracy. ale wiadomo. Może się uczył. czy się rzetelnie uczył. iż uważając jakieś zdanie za wątpliwe. czy Jan rzetelnie się uczy. a stąd dedukcyjnie (według modus tollendo tollens) wnioskujemy o fałszywości sprawdzanego zdania jako racji. popełnia ignoratio elenchi. by z ich prawdziwości wnosić o prawdopodobieństwie owego wątpliwego zdania albo z fałszywości następstwa wnosić o fałszywości owego pierwszego zdania (zdania sprawdzanego. Chcąc tedy sprawdzić. które polega na tym. że Jan się rzetelnie uczył. że nieprawda. to prawdopodobieństwo. że jeśli ktoś się uczciwie uczy. iż zakład pracy nie poniósł z tego powodu żadnej straty. a dowiódł. pytam go o to i owo z danej dziedziny. to coś niecoś umie. Sprawdzanie Sprawdzanie jest to rozumowanie. § 3. Sprawdzenie z wynikiem negatywnym daje więc pewność. racji). że sprawdzane zdanie jest fałszywe. jak widać. że Jan coś niecoś umie. im więcej i im bardziej różnorodnych znaleźliśmy następstw sprawdzanego zdania. będzie bardzo duże. że czyn oskarżonego jest w znikomym stopniu szkodliwy społecznie. a może (co rzadko bywa) tylko szczęśliwie zapamiętał to i owo i trafnie te wiadomości powiązał. Widać Jan nie uczył się rzetelnie. czy Jan się rzetelnie uczy. Jeśli jednak postawię mu wiele pytań i na każde odpowie trafnie. adwokat dowodzący. A to przecież nie to samo. sprawdzanego przez nas zdania znajdujemy następstwa prawdziwe i wtedy redukcyjnie (a więc zawodnie) wnioskujemy o prawdziwości sprawdzanego zdania z tym większym prawdopodobieństwem. A jeśli stwierdzę. to fałszywość następstwa przesądza niezbicie o fałszywości racji. bo jest spryciarz. sprawdzenie z wynikiem pozytywnym nie daje pewności.zakładu. dwie możliwości: 1) d1a wątpliwego. że coś niecoś umie? To nie przesądza o tym.

I racja. że blondynami są wszyscy Wiśniewscy. że prawdą jest zdanie p i prawdą jest zdanie q. że Jan wyraźnie unika Piotra. Np. na wskazaniu. Wiadomo mi. Wiadomo mi też. Wyjaśnianie i hipotezy wyjaśniające Odmiennym rodzajem zadań myślowych niż zadania polegające na rozstrzyganiu o wartości logicznej jakiegoś zdania są zadania polegające na wyjaśnianiu. jest na pewno fałszywe. że pierwszy napotkany Wiśniewski jest blondynem. że Piotr dyskutował wczoraj z Janem na tematy zasadnicze i lekceważąco traktował przekonania Jana. ale chodzi mi o . że są one względem siebie racją i następstwem. § 4. to jeszcze wcale nie możemy być pewni. to ta osoba unika go. że każdy Wiśniewski jest blondynem. stwierdzam fakt. i następstwo w przypadku zwyczajnego wyjaśnienia były mi poprzednio znane jako zdania prawdziwe.już wiem. Jeśli pierwszy napotkany Wiśniewski okaże się nie-blondynem. że każdy.ale uprawdopodobnią. dlaczego jest tak. dlaczego Jan unika Piotra. Moje wiadomości dostarczają racji dla zdania: „Jan unika Piotra” . to zdanie. Z tego. Jedno wyjaśnia drugie. wynikałoby następstwo. Nie potrzebuję tu dowodzić zdania q odwołując się do prawdziwości zdania p. gdyż wiem. jak dane zdanie głosi. ani też sprawdzać zdania p odwołując się do prawdziwości zdania q. że jeśli ktoś czymś uraził inną osobę. Wyjaśnianie polega na wskazaniu racji dla zdania. moja czynność myślowa polegała tylko na powiązaniu tych zdań. to znaczy uznaję za prawdziwe zdanie: „Jan wyraźnie unika Piotra”. Lecz jeśli pierwszy napotkany członek tej licznej rodziny okaże się blondynem. Nie wiemy. że sprawdzane zdanie jest prawdziwe. czy każdy z rodziny Wiśniewskich jest blondynem. Mam odpowiedzieć na pytanie: „Dlaczego tak jest?”. które stwierdziliśmy.

ale znać związki między nimi. jeśli za pomocą innych stwierdzonych faktów mogę wyjaśnić pewien stwierdzony fakt. Nie jest ona wywnioskowana redukcyjnie ze zdania Z. że z koniunkcji hipotezy H z niektórymi zdaniami naszej wiedzy dotychczasowej wynika stwierdzone przez nas zdanie Z. bo jedno wyjaśnia drugie.to. kierując się tym. bo to dopiero daje mu możność przewidywania. dlaczego czubek topoli wali się. jedno wiąże się z drugim. Łatwo mi wyjaśnić. prowizorycznie tylko przyjęliśmy ją za zdanie prawdziwe. Wówczas uciekamy się do stawiania hipotez wyjaśniających. przyjmujemy prowizorycznie hipotezę H dlatego. na próbę niejako przyjęte. Poznając świat człowiek nie tylko chce stwierdzić zdania orzekające coś o poszczególnych faktach. iż nie mogłoby być inaczej. Pozbyłem się teraz wątpliwości. Próbujemy mianowicie. że jest . które już stoi. Inaczej mówiąc. posłyszałem bliski grzmot i zobaczyłem. czy gdyby do zbioru zdań W juz uznanych przez nas za prawdziwe dołączyć jeszcze jedno zdanie H o nie ustalonej na razie wartości logicznej. to tak jakbym w rusztowaniu. Ujrzałem silną błyskawicę. wzmacniającą jego całość. ale też wyjaśniać jedne stwierdzone fakty przez inne stwierdzone fakty. grzmot i widok walącej się topoli nie są tylko moimi złudzeniami. zdanie H nazywamy hipotezą. że czubek wysokiej topoli wali się na ziemię. że już sama prawdziwość zdania p przesądza. to wówczas z tego dodatkowego zdania H w połączeniu z innymi zdaniami naszej wiedzy W wynikałoby zdanie Z. To właśnie dodatkowe. Im więcej znam ogólnych praw przyrody czy praw życia społecznego. które stwierdziliśmy doświadczalnie. Niejednokrotnie jednak faktów doświadczalnie przez nas stwierdzonych nie umiemy wyjaśnić za pomocą zdań poprzednio uznanych przez nas za prawdziwe. że błyskawica. by stwierdzić. Nadto. Tak nie jest. dodał jeszcze jedną belkę. iż zdanie q jest prawdziwe. tym sprawniej mogę nie tylko wysnuwać wnioski z jednych faktów o drugich (z prawdziwości jednych zdań wnioskować o innych).

wymaga jeszcze sprawdzenia. naładowany ujemnie. że ostatnio powietrze było nasycone wilgocią. to hipoteza ta staje się tak wysoce prawdopodobna. które chcemy wyjaśnić za pomocą hipotezy H. to słupek rtęci w termometrze opadłby. że nastąpiło obniżenie się temperatury. znaleźliśmy dla niego rację. Czym to wyjaśnić? Wiemy wprawdzie. a wiemy. że pewnego dnia jest mgła. bo obserwujemy tam reakcję taką. Jeśliby wystąpiło obniżenie temperatury.przydatna do wyjaśnienia stwierdzonego przez nas zdania Z. A więc okazało się. poprzednio przyjętych przez nas zdań.. może być zdaniem dotyczącym poszczególnego faktu. a przy biegunie ujemnym zbiera się widocznie sód. Dzięki hipotezie wytłumaczyliśmy to zdanie. a nie znaleziono następstwa fałszywego. jakby sód działał na otaczającą go wodę. Sprawdzamy. że gdy przepuszczamy przez roztwór chlorku sodu NaCl prąd elektryczny. Widzimy np. To. Przez to samo nie zyskaliśmy jeszcze pewności. to przy biegunie dodatnim wydziela się chlor. że następstwa tej hipotezy są prawdziwe. Zdanie Z. że nasza hipoteza (hipoteza dysocjacji elektrolitycznej) jest prawdziwa. ale skoro wielokrotnie stwierdzono. że (wobec nasycenia powietrza . wynika zdanie o zaobserwowanym zjawisku. to występuje mgła. i atom sodu. ale może też być zdaniem ogólnie stwierdzającym zaobserwowane fakty pewnego rodzaju. Jeśli bowiem powietrze było nasycone wilgocią i temperatura obniżyła się. Oto przykład hipotezy: Zauważyliśmy.do dodatniego. a naładowane ujemnie . czy hipoteza ta jest prawdziwa. Stawiamy hipotezę. że w praktyce pewna. a to nie nastąpiło. że swobodnie poruszające się cząsteczki z ładunkiem elektrycznym dodatnim dążą w polu elektrycznym do bieguna ujemnego. że nasza hipoteza jest fałszywa. naładowany dodatnio. Z tej hipotezy i z poprzednio nagromadzonej przez nas wiedzy. ale z tego nie wynika zdanie opisujące zaobserwowane zjawisko. widocznie trzeba postawić inną hipotezę. Przyjmujemy więc na próbę taką hipotezę: Cząsteczka chlorku sodu rozpuszczonego w wodzie rozpada się na atom chloru.

5) ale ze zdania H (hipoteza) i zdań W łącznie zdanie Z wynika. Ogólnie przedstawia się to tak: 1) stwierdzamy. iż słowo „hipoteza” bywa bardzo różnie rozumiane. jest rozpowszechnione w naukach przyrodniczych. które tu wskazujemy. 4) z samych zdań tworzących naszą wiedzę W zdanie Z nie wynika. że prawdziwe jest zdanie Z o pewnym fakcie. Hipotezą wyjaśniającą stawianą na podstawie naszej wiedzy nazywamy takie zdanie o nie ustalonej jeszcze wartości logicznej.parą wodną!) mgłę wywołała przy niezmienionej temperaturze zmiana ciśnienia. Znaczenie. Należy zwrócić uwagę. które przyjmujemy tymczasowo za prawdziwe ze względu na to. że pewne zdania są prawdziwe. a nie tylko na pytanie „dlaczego?”. określając hipotezę jako twierdzenie nie mające dostatecznego uzasadnienia w danej nauce. 3) chcemy znaleźć zdanie. tzn. W naukach humanistycznych często używa się tego słowa w szerszym znaczeniu. 1 . ustaliliśmy. 2) mamy jakąś wiedzę W. które stanowiłoby rację dla zdania Z. które rozpatruje się jako odpowiedź na jakieś postawione w nauce pytanie. iż owo zdanie w koniunkcji ze zdaniami naszej wiedzy stanowi rację dla zdań o faktach stwierdzonych w doświadczeniu1.

O znaczeniu hipotez dla praktyki prawniczej mowa będzie w rozdziale poświęconym logicznym podstawom uzasadniania wyroków sądowych. Umiejętne prowadzenie śledztwa polega w dużym stopniu na umiejętnym stawianiu hipotez, a następnie ich starannym sprawdzaniu. Istotną sprawą jest umiejętność określenia, w jakim stopniu dana hipoteza jest prawdopodobna, umiejętność sprawdzania hipotez i ewentualnie rozstrzyganie, jaką w danym przypadku przyjąć należy hipotezę spośród hipotez konkurencyjnych, to znaczy niezgodnych między sobą hipotez, które mogłyby służyć jako odmienne wyjaśnienia tych samych stwierdzonych przez nas faktów. Zwróćmy więc uwagę, iż hipoteza staje się tym bardziej prawdopodobna, im więcej znajdziemy jej prawdziwych następstw i im bardziej następstwa te są różnorodne. Przy czym przez sprawdzanie z wynikiem pozytywnym tym bardziej rośnie prawdopodobieństwo hipotezy, im mniej prawdopodobne wydawały się poprzednio owe znalezione kolejne następstwa hipotezy. Jeśli więc ktoś, by wyjaśnić fakt, że znikł pierścionek leżący na stole, stawia mało prawdopodobną hipotezę, że zabrała go przez otwarte okno sroka, to znalezienie tego pierścionka w jakimś sroczym gnieździe, fakt na ogół nieoczekiwany, znacznie zwiększy prawdopodobieństwo tej hipotezy (choć niewykluczone, że człowiek-złodziej, chcąc odwrócić od siebie uwagę, pierścionek tam umieścił). Znalezienie choćby jednego fałszywego następstwa pewnej hipotezy świadczy o jej fałszywości (z fałszywości następstwa wnosząc o fałszywości racji). Niewykluczone jednak, że błędna jest nie hipoteza, lecz inne zdania, które łącznie z hipotezą stanowią rację dla obserwowanych następstw, a które poprzednio mylnie uznaliśmy za prawdziwe. Gdyby nie udało się znaleźć takich znanych nam faktów, które pozwoliłyby obalić jedną z konkurencyjnych hipotez, trzeba zorganizować odpowiedni eksperyment, który pozwoliłby potwierdzić jedną z nich, a jednocześnie

obalić pozostałe (experimentm crucis). Zjawianie się larw much w gnijącym mięsie tłumaczono ongiś dwoma hipotezami: hipotezą samorództwa much z padliny i hipotezą, że larwy much pochodzą z jajeczek złożonych przez muchy. Ten, kto umieścił gnijące mięso w osłonie siatkowej uniemożliwiającej muchom dostęp do mięsa i wykazał, że nie ma larw much na mięsie, gdy muchy nie mają możliwości złożyć na nim jajeczek - wykonał experimentum crucis. Jeżeli pewne stwierdzone fakty można na gruncie naszej wiedzy wyjaśnić za pomocą jakiejś jednej tylko hipotezy (czy uzupełniającego się zespołu kilku hipotez), a wszelkie inne, konkurencyjne, hipotezy zostały przez nas obalone, to jest rzeczą rozsądną uznać tę hipotezę za prawdziwą - tak, jak uznaje się wniosek we wnioskowaniu redukcyjnym. Przyjmowanym hipotezom wyjaśniającym stawia się między innymi wymóg, aby nie były to hipotezy formułowane ad hoc, to znaczy takie, które nie nadają się do wyjaśniania jakichś innych faktów poza tym, którego wyjaśnienia właśnie szukamy („Opium usypia, bo opium ma moc usypiającą”). Nie zadowala nas też wyjaśnienie, dlaczego jakieś poszczególne S1 jest P, przez wskazanie, że zapewne wszystkie przedmioty rodzaju S są P.

§ 5. Teoria naukowa W zaczątkowej fazie rozwoju poszczególnych nauk twierdzenia formułowane przez te nauki gromadzone są w sposób nader przypadkowy. W dalszych jednak fazach rozwoju jakiejś nauki zmierza się w niej zazwyczaj do budowania teorii naukowej, do sformułowania uporządkowanego w pewien sposób zbioru zdań orzekających o badanej przez daną naukę dziedzinie rzeczywistości. Inaczej przedstawia się budowa teorii naukowej w dziedzinie nauk formalnych, takich jak matematyka czy logika formalna, a inaczej w naukach empirycznych, takich jak nauki przyrodnicze czy społeczne. W naukach formalnych teoria tworzy ostatecznie system aksjomatyczny (por. rozdz. XIV § 9), który jest zbiorem zdań wyprowadzonych w określony sposób z jakichś przyjętych na początku bez dowodu zdańaksjomatów. Uzasadnia się tedy, że dane zdanie należy do danej teorii, jedynie w ten sposób, że wskazuje się, iż jest ono aksjomatem systemu albo twierdzeniem wyprowadzonym z aksjomatów. Spostrzeżenia natomiast, np. w geometrii, nie mają same przez się mocy uzasadniającej; mogą być tylko środkiem heurystycznym, wskazówką naprowadzającą, iż należałoby dążyć do wywnioskowania takiego a takiego twierdzenia z odpowiednio przyjętych aksjomatów. W naukach formalnych zmiana teorii nastąpić może przez zmianę dotychczasowych aksjomatów (np. geometria nieeuklidesowa różni się od geometrii Euklidesa tym, że odrzuca jeden z pewników tej ostatniej) lub przez zmianę dyrektyw inferencyjnych, reguł dotyczących sposobu wyprowadzania twierdzeń danego systemu z aksjomatów. W naukach empirycznych struktura teorii naukowej jest odmienna, rozbieżne są też w pewnej mierze koncepcje uczonych w tej dziedzinie. Toczą się m.in. spory o rolę dwóch rodzajów zabiegów poznawczych splatających się przy konstruowaniu teorii empirycznej, a mianowicie: uzasadniania zdań teorii za pomocą wnioskowań

redukcyjnych oraz wyjaśniania zdań stwierdzonych doświadczalnie. Według koncepcji określanych mianem indukcjonizmu podstawową sprawą w budowaniu teorii w naukach empirycznych jest nagromadzenie odpowiedniego zasobu zdań jednostkowych opartych na odpowiednio krytycznych spostrzeżeniach i formułowanie na tej podstawie, za pomocą indukcji, praw rejestrujących ściśle ogólnych (nie zawierających, choćby domyślnie, nazw indywidualnych, takich jak ,,w Polsce”, ,,w XIX wieku”) czy też generalizacji historycznych odnoszących się do określonego czasu i miejsca. Następnie podejmuje się próby wyjaśniania zdań stwierdzających te prawidłowości, a to przez stawianie odpowiednich hipotez wyjaśniających, które następnie poddawane być powinny wielostronnemu sprawdzeniu. Jeśli próba obalenia takich hipotez nie udaje się, zalicza się je do twierdzeń uznawanych w danej nauce za prawdziwe (choć odwoływalnych w przypadku, gdyby nowe poznane fakty dały podstawę do ich obalenia). Dla wyjaśnienia tego rodzaju hipotez formułuje się hipotezy wyjaśniające wyższego rzędu, aż uzyska się taki stan uporządkowania zdań danej nauki, że wszystkie znane w niej zdania spostrzeżeniowe i zdania rejestrujące prawidłowości ogólne znajdą wyjaśnienie w postaci jakiegoś nielicznego zespołu naczelnych hipotez zgodnych między sobą. Mówi się wtedy o zbudowaniu empirycznej teorii zjawisk danego rodzaju. Natomiast przedstawiciele antyindukcjonizmu (hipotetyzmu) uważają, że sprawą podstawową przy budowaniu teorii empirycznych jest stawianie takich hipotez wyjaśniających, które pozwoliłyby przedstawić spójny obraz badanej rzeczywistości. Postęp w badaniach dokonuje się, zdaniem zwolenników hipotetyzmu, nie tyle przez uzyskiwanie wysokiego prawdopodobieństwa formułowanych uogólnień, ile przez stawianie i kolejne obalanie konkurencyjnych hipotez, aż do znalezienia hipotezy przydatnej do wyjaśnienia wielkiej liczby stwierdzonych faktów. Budowa teorii empirycznej nie przedstawia się tak

prosto, jak można byłoby sądzić na podstawie ogólnikowego opisu koncepcji indukcjonizmu. Po pierwsze, trzeba zdawać sobie sprawę, że nasze spostrzeżenia (rozdz. XIII § 2) formują się nie tylko pod wpływem samych doznań zmysłowych, lecz kształtowane są także w jakimś stopniu przez nasz wstępny stan wiedzy o zjawiskach danego rodzaju (jakąś „wstępną teorię” tych zjawisk). Po drugie, formułując twierdzenia o rzeczywistości posługujemy się nie tylko terminami obserwacyjnymi, odnoszącymi się do cech dostrzegalnych zmysłowo, ale także tzw. terminami teoretycznymi, które powiązane są w określony sposób z terminami obserwacyjnymi poprzez takie lub inne ustanowienia definicyjne (np. pojęcie stopnia temperatury w skali Celsjusza). W związku z tym przyjęcie takiej lub innej aparatury terminów teoretycznych wpływa na to, jak ujmujemy w zdaniach odbierane dane zmysłowe. Po trzecie, praktyka wnioskowań indukcyjnych nie przedstawia się tak banalnie, jak to można byłoby sądzić na podstawie elementarnych ujęć podręcznikowych. Mianowicie niebanalne zadanie polega na tym, by przy całej złożoności obserwowanych faktycznie zjawisk uchwycić w nich te elementy, które są w danym przypadku istotne dla występowania określonej prawidłowości (por. rozdz. XV § 3). To ostatnie zadanie może być znacznie utrudnione ze względu na to, iż działanie czynnika w danym przypadku istotnego może być przesłonięte przez odwrotnie skierowane oddziaływanie czynników innego rodzaju (np. siła przyciągania ziemskiego w przypadku przedmiotów o dużej powierzchni, a małym ciężarze może być równoważona przez prądy wznoszące powietrza atmosferycznego). W pewnych więc przypadkach formułujemy w ramach teorii twierdzenia uogólniające, mimo iż znamy wyjątki od prawidłowości ogólnej, których na razie nie potrafimy wyjaśnić - albo formułujemy twierdzenia o określonym prawdopodobieństwie wystąpienia badanego zjawiska ze względu na wystąpienie innego zjawiska. Po czwarte, teorie budowane w rozwiniętych naukach

empirycznych mają często charakter teorii idealizacyjnych, zbudowanych z twierdzeń idealizujących, to znaczy twierdzeń odnoszonych nie do przedmiotów rzeczywistych, rozpatrywanych w całym bogactwie wykazywanych przez nie cech, lecz do przedmiotów, o których zakłada się, iż mają określone cechy w stopniu skrajnym (np. iż posiadają daną cechę w stopniu tak niskim, że nie oddziałuje ona na przebieg zjawisk, w które badane przedmioty są uwikłane). Tego rodzaju założenia, choć niezgodne z rzeczywistością, pozwalają jednak uchwycić prawidłowości w wystepowaniu zjawisk, które nie dałyby się uchwycić przy rozpatrywaniu wniosków w sposób nieidealizujący. Tak więc w fizyce formułuje się prawa dotyczące spadania ciał w ośrodku nie stawiającym jakiegokolwiek oporu (po nieudanych próbach sformułowania praw dotyczących spadania ciał w atmosferze o zwykłej gęstości), prawa dotyczące ciał doskonale sprężystych, prawa dotyczące zmian gazu idealnego, itp. K. Marks formułując prawo wartości, głoszące, iż ceny towarów równe są wkładowi zużytej na ich wyprodukowanie pracy, świadom był tego, że w odniesieniu do towarów występujących na faktycznie istniejących rynkach twierdzenie to jest fałszywe - odnosił je bowiem do sytuacji kształtowania się ceny towarów w warunkach rynku, co do którego przyjmował dużą liczbę założeń idealizujących, nigdy w rzeczywistości nie spełnionych (idealna wolność konkurencji, równowaga podaży i popytu itp.)2. Uważał jednak, że właśnie to prawo ujmuje istotę wartości ekonomicznej w jej elemencie zasadniczym, w „czystej postaci”, w której zależność ta faktycznie w życiu ekonomicznym się nie ujawnia. Od tego rodzaju prawa idealizacyjnego poprzez uwzględnianie kolejnych poprawek związanych z kolejnymi uchyleniami przyjętych początkowo założeń idealizujących (poprzez „stopniowe konkretyzacje”) przechodzić można jednak do twierdzeń z coraz to większym przybliżeniem opisujących zjawiska rzeczywiste. Zwróćmy też uwagę, iż jeśli nawet zespół znanych w danej fazie rozwoju nauki zdań opartych na

spostrzeżeniach może być z powodzeniem wyjaśniany przez zespół naczelnych hipotez Ha, ..., Hk, to bynajmniej nie jest wykluczone, że w dalszej fazie zostaną przeprowadzone obserwacje stwierdzające fakty nie dające się wyjaśnić przez ten zespół hipotez czy też fakty obalające niektóre z tych hipotez. Albo więc trzeba będzie ten zespół hipotez wzbogacić, przyjmując dodatkowo jakieś hipotezy naczelne Hl, Hm, Hn, co prowadziłoby do kumulatywnego rozwoju teorii naukowej przez wzbogacenie jej o nowe elementy, albo przyjdzie odrzucić przynajmniej niektóre dotychczasowe hipotezy naczelne, np. dotychczas przyjmowaną hipotezę Hi zastąpić przez niezgodną z nią hipotezę Hr. Często mówi się w przypadkach tego drugiego rodzaju, iż w jakiejś nauce dokonał się „przewrót kopernikański”, bo właśnie teoria ruchu ciał niebieskich sformułowana przez Kopernika polegała na tym, iż odrzucił on niektóre hipotezy teorii Ptolemeusza i w swej teorii przyjął hipotezy radykalnie odmienne. Bywa przy tym, że w pewnych fazach rozwoju danej nauki wyjaśnienia zdań spostrzeżeniowych dotyczących zjawisk danego rodzaju szukają uczeni w kilku konkurujących ze sobą teoriach. Teorie w naukach empirycznych opierają się nie tylko na materiale spostrzeżeniowym: milcząco przyjmują one podstawowe twierdzenia logiki i matematyki. Gdy teoria empiryczna została już skonstruowana, sposób jej wykładania może przypominać wykład nauk formalnych: zaczyna się od przedstawienia naczelnych hipotez, następnie wskazuje prawa ogólne, ilustrując wykład przykładami zdań legitymowanych spostrzeżeniami. Czym innym bowiem jest konstruowanie teorii empirycznej, a czym innym - jej wykładanie. L. Nowak, U podstaw Marksowskiej metodologii nauk. Warszawa 1972, s. 26 i n.
2

Zadania 1. Oto wyjątki z powieści, opisujące rozumowania jej bohaterów. Określ, jakie to są czynności myślowe i jakim są kierowane zadaniem. a) „... Felek przypuszczał, że mimo późnej godziny zastanie jeszcze Hankę w pracowni. Zobaczył jednak, że okno pracowni jest ciemne, nie wchodził więc nawet na górę, pewien, że Hanka już wyszła...”; b) „... Kobielski wiedział, że jeśliby to była grudka siarki, paliłaby się niebieskawym płomieniem. Zeskrobał ostrożnie scyzorykiem trochę kruchej substancji i przytknął zapaloną zapałkę: płomyk zabarwił się na niebiesko. Wzmocniło to jego pierwszy domysł, iż ma do czynienia z siarką, poszedł więc do dyżurnego chemika, by się w swych podejrzeniach upewnić...”; c) „... Tłum gapiów otaczał człowieka, który tarzał się po chodniku. Zofia nie rozumiejąc w pierwszej chwili, co się stało, nachyliła się nad nim. Poczuła silny zapach alkoholu. «Spił się» - pomyślała z obrzydzeniem...”; d) „... Miał wątpliwości, czy Hanka myślała kiedyś o nim. Przypomniał sobie jednak jej częste i serdeczne listy z okresu, kiedy był na obozie treningowym, i wątpliwości rozwiały się...”. 2. Podaj własny przykład sprawdzania pewnej tezy z wynikiem pozytywnym i sprawdzania z wynikiem negatywnym. 3. Podaj przykład dowodzenia pewnej tezy. 4. Podaj sposób dowodzenia nie wprost, że suma każdych dwóch boków w trójkącie jest odcinkiem dłuższym od boku trzeciego. 5. Skontroluj poprawność dowodu twierdzenia, iż Kasia jest starsza od Tomka: „Wiem, że Barbara i Tomek

6. Co się z nimi później stało. iż musi istnieć jeszcze jakaś nieznana planeta naszego układu. Jaki błąd popełnia student. Stąd Kasia musi być starsza od Barbary. że się tego uczyłem”.są rówieśnikami. żeby odpocząć. nie zasługują na wiarę”. zobaczył szafę zasłaniającą wystawę i starał się ją odsunąć. Postaw hipotezę. ponieważ Tomek jest od Kasi młodszy. Przed sklepem z wyrobami jubilerskimi przystanęli na chwilę. która tłumaczyłaby. że na studia prawnicze zgłasza się większa liczba kandydatów niż na inne kierunki studiów uniwersyteckich? 9. jest obecnie hipotezą? 10. . jest człowiekiem upadłym moralnie i jego wykręty. o jaki posądzono oskarżonego. ruchliwą ulicą szło dwóch tragarzy niosąc z trudem szafę do ubrań. Następnie odnaleziono tę planetę za pomocą teleskopów. że człowiek zdolny do takiego czynu. w czasie gdy w sklepach była przerwa obiadowa. i podaj sposoby jej sprawdzenia. postawili szafę i odeszli do budki z papierosami. jak dokonano kradzieży. że zdanie ogólno-twierdzące jest równoważne jego kontrapozycji” odpowiada: „Moi koledzy są świadkami. a oczywiście Barbara musi być młodsza od Kasi. bo w ten sposób można by wytłumaczyć stwierdzone zakłócenia w ruchu znanych planet. który na polecenie: „Proszę udowodnić. Spostrzegł wtedy z przerażeniem. Jaki błąd kryje się w następującym wnioskowaniu sędziego: „Sąd przyjął zarzuty oskarżenia za udowodnione na tej choćby podstawie. że w szybie wystawowej jest wycięty okrągły otwór i brak wszystkich cennych przedmiotów. że czynu przestępnego nie popełnił. 8. Jak wyjaśnisz fakt. 7. nikt nie zauważył. Po południu. że taka planeta istnieje. Gdy kierownik sklepu jubilerskiego wrócił z obiadu. a więc musi też być starsza od Tomka”. które znajdowały się w pobliżu otworu. Czy twierdzenie. Swego czasu postawiono hipotezę.

widząc zmartwienie Piotra. wsadził ją do kieszeni i stanął w kolejce do kasy. że dokona wpłaty i podał mu przez kratę białą kopertę. a w chwilę potem Nowak z przerażeniem stwierdził.11. było już po godzinach urzędowych. by spłacić ostatnią ratę pożyczki. zaproponował mu. Postaw hipotezę. do której Nowak włożył 910 złotych. wypuszczony przez portiera. wejście było zamknięte kratą i załatwiano tylko klientów znajdujących się wewnątrz budynku. Nieznajomy szybko oddalił się. iż kasjer nie chciał pieniędzy przyjąć. bo zamknął już listę spłat pożyczki. Gdy Piotr Nowak zajechał przed gmach banku. . Nieznany osobnik znajdujący się wewnątrz budynku. jak popełniono przestępstwo. która zgodnie z Twoją wiedzą wyjaśniałaby. Nieznajomy zalepił kopertę. iż w kopercie znajduje się parę skrawków gazety. Po odejściu od kasy nieznajomy. zwrócił Nowakowi białą kopertę oświadczając. cały czas obserwowany przez Nowaka.

natomiast w 1992 r.. Jaką wagę ma fakt. Jan wykazał za pomocą dokumentów i wiarygodnych zeznań świadków. motoroweru już nie posiadał. iż zabytki te związane są z kulturą ludów południowoamerykańskich. Czy tylko jedną hipotezę wyjaśniającą można by w tym przypadku postawić? 13. że jeździł na jakimś motorowerze w latach 1990 i 1991. Postaw hipotezę. Dawny numer ramy był jednak zatarty i na tym miejscu wybito nr 53 585. Paweł przedstawił wiarygodnych świadków. Piotr po okazaniu mu motoroweru znalezionego w garażu Jana rozpoznał w sposób stanowczy. przez nieznanego sprawcę. która wyjaśniałaby. których pochodzenie jest niewyjaśnione. którzy zeznali. iż w 1947 r. iż Paweł kupił motorower w 1990 r. położonej na Oceanie Spokojnym w odległości 3800 km od Ameryki Południowej. znajdują się oryginalne zabytki dawnej kultury. od Pawła.12. Norweg Thor Heyerdahl na tratwie zbudowanej dokładnie na wzór indiański dopłynął z Peru do wysp Polinezji w pobliżu Wyspy Wielkanocnej? . że słyszeli. iż motorower nabył 10 I 1992 r. Stawiane są hipoteza dotycząca ich pochodzenia jako elementu kultury ludów Polinezji oraz mniej prawdopodobna hipoteza. jak rower Piotra znalazł się w posiadaniu Jana. Na Wyspie Wielkanocnej. który okazał mu dowód nabycia motoroweru nr 53 585 w sklepie komisowym w 1990 r. że to motorower skradziony mu w dniu 2 I 1992 r. natomiast kupił do spółki z kolegą motocykl.

Mówiąc o prawdopodobieństwie w sensie psychologicznym mamy na myśli siłę przekonania. trudne do uchwycenia w dyskusjach między przedstawicielami różnorodnych nauk zajmujących się tak czy inaczej pojmowanym prawdopodobieństwem. że jest tak. Pomiędzy tymi różnymi sposobami pojmowania prawdopodobieństwa zachodzą istotne różnice natury pojęciowej. jak to . zdaniom o jakichś zdarzeniach. sądom o zdarzeniach itd. z jakim określona osoba uznaje określone zdanie: a więc czy uważa je za całkowicie pewne. iż słowo „prawdopodobieństwo” ma wiele zasadniczo odmiennych znaczeń. używając go jako mającego znane czytelnikom znaczenie.Rozdział XVII PRAWDOPODOBIEŃSTWO § 1. Mówiliśmy. które są przy tym w trudny do określenia sposób ze sobą splątane 1. W praktyce potocznego myślenia „prawdopodobieństwa” różnego rodzaju bywają utożsamiane. Obecnie omówimy psychologiczne oraz logiczne pojmowanie prawdopodobieństwa. a inne mniej prawdopodobne. czy za w jakiejś mierze wątpliwe. aż do braku jakichkolwiek przypuszczeń. że jakieś zdarzenia są wysoce prawdopodobne. Wskazuje to. że jakieś zdanie jest w małym stopniu prawdopodobne ze względu na jakieś dalsze zdania uznane następnie w późniejszym czasie. W nauczaniu licealnym czytelnik miał możność zapoznać się z elementami rachunku prawdopodobieństwa jako pewnego działu matematyki. Prawdopodobieństwo przypisuje się zdarzeniom. Sposoby pojmowania prawdopodobieństwa W poprzednich rozdziałach posługiwaliśmy się dość swobodnie słowem „prawdopodobieństwo”. itp.

zdanie głosi. cyt. inni przede wszystkim boją się przegrać. „lepszym” czy „gorszym” uzasadnieniem danego stwierdzenia. ss. 1 Szerzej: H. wyrażamy za pomocą zwrotu „musi być tak a tak” (biorąc słowo „musi” w jego interpretacji psychologicznej). stawiając na prawdziwość danego zdania przy zawieraniu zakładów albo przy podejmowaniu jakiejś działalności praktycznej. jest relacją między rozważanym zdaniem a jakąś osobą. w warunkach. . która odnosi się do niego z jakimś stopniem przekonania. co dana osoba gotowa jest zaryzykować. brak całkowitej pewności wyrażamy za pomocą zwrotów takich. jak wiadomo. że tak a tak jest. W ujęciu psychologicznym prawdopodobieństwo jest czymś subiektywnym. wyd. Co do stopnia przekonania. Natomiast przypuszczenie. że dla rozsądnego człowieka subiektywny stopień pewności łączy się z takim czy innym. Co najwyżej pośrednio moglibyśmy się oprzeć na obserwacjach. jeśli są widoki wygranej. różni ludzie różne wybierają taktyki postępowania w takiej sytuacji: jedni skłonni są dużo ryzykować. Zauważmy. Mortimer. nie sposób ustalić jakiejś miary liczbowej. Ale. z jakim gotowi jesteśmy uznać dane zdanie. w których brak pewności co do jakichś założeń. Całkowitą pewność. jak „być może” (w interpretacji psychologicznej). 43 i n. Logika indukcji..

Prawdopodobieństwo w sensie logicznym ustalamy co do zdań o zdarzeniach. w której zdarzenie to miałoby wystąpić. mamy na myśli to.prawdopodobieństwo w sensie statystycznym). jakie są podstawy do uznania zdania o jakimś zdarzeniu za prawdziwe ze względu na inne poprzednio uznane zdania co opiera się często w praktyce na stwierdzanych zależnościach pomiędzy zdarzeniami. że jest fałszywe. ale zwykle nie byłoby to celowe. czy miały miejsce. a skrótowo zapisywać je jako P  Z  . o których nie wiemy jeszcze. dalej mówić będziemy o prawdopodobieństwie zdarzenia Z ze względu na znaną sytuację W. czy nie miały miejsca. to na podstawie odmiennej wiedzy odmiennie wypada czasem określić prawdopodobieństwo danego zdania. chociaż to nieścisłość. o którym skądinąd wiemy. czyli do określonej wiedzy W. Prawdopodobieństwo logiczne zdania Z jest w każdym przypadku zrelatywizowane do określonego zbioru zdań uznanych za prawdziwe. Jeśli odwołujemy się do różnych zespołów przyjętych poprzednio zdań. Chodzi w tym przypadku o obiektywną zasadność uznania jednego zdania ze względu na inne. czy też takich. ze względu na którą ustalamy to prawdopodobieństwo.Mówiąc o prawdopodobieństwie w sensie logicznym (czy raczej metodologicznym).   W  Prawdopodobieństwu logicznemu zdania Z ze względu na W przypisuje się wartości liczbowe w sposób określany przez aprioryczną (klasyczną) teorię . które nastąpią albo nie nastąpią w przyszłości. które dane zdania opisują (zwłaszcza na częstości statystycznej występowania zdarzeń określonego rodzaju wśród zdarzeń innego rodzaju . zamiast mówić o prawdopodobieństwie zdania Z o określonego rodzaju zdarzeniu ze względu na wiedzę W dotyczącą sytuacji. można by więc nawet ustalać prawdopodobieństwo jakiegoś zdania ze względu na inne zdanie. Dla uproszczenia.

Znanym przykładem rozważań nad prawdopodobieństwem są rozważania związane z oczekiwanymi wynikami rzutów kostką. gdyż w rzeczywiście sporządzonych kostkach i rzeczywistych warunkach rzutu jest to osiągalne tylko w przybliżeniu. jaka jest siła naszego przekonania. Prawdopodobieństwo aprioryczne Określanie miary prawdopodobieństwa związane było początkowo głównie z określaniem szans takiego czy innego rezultatu jakichś gier . dla którego zdarzenia faktycznie obserwowane stanowią jedynie materiał ilustracyjny. Zresztą w obu przypadkach nastręcza to istotne kłopoty metodologiczne. w jakim stopniu jest ono logicznie prawdopodobne na podstawie określonych założeń. Każde zdanie w sensie logicznym jest. jak wiadomo. przy czym zakładamy.prawdopodobieństwa lub przez aposterioryczną (częstościową) teorię prawdopodobieństwa. iż tak jest. nie ma wpływu na wartość logiczną tego zdania. prawdziwe albo fałszywe. § 2. Jak zakładamy z góry (a priori). przyszłe rzuty kostką do gry będą dawać jeden z sześciu wyników. Oczywiście jest to założenie idealizujące. jaką. które omawiane są niżej. Należy zwrócić uwagę. chociaż często nie wiemy. Przy tych przyjętych założeniach prawdopodobieństwo wyrzucenia jakimś razem pewnej liczby oczek określa się jako 1 zdarzenie na 6 „równie . że jednakowe są szanse uzyskania każdego z nich.i w związku z nim rozbudowany został następnie abstrakcyjny matematyczny rachunek prawdopodobieństwa. jak dane zdanie głosi. ma określoną wartość logiczną. to zaś. czy też to. iż zarówno prawdopodobieństwo zdania rozpatrywane w sensie psychologicznym. jak i prawdopodobieństwo w sensie logicznym nie jest wartością logiczną zdania.

apriorycznej teorii prawdopodobieństwa miarą prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia rodzaju Z w zbiorze zdarzeń.możliwych” przyszłych zdarzeń. Według klasycznej. Prawdopodobieństwo wyrzucenia jakiejś liczby spośród liczb od 1 do 6 wynosi 6/6. Prawdopodobieństwo. odwołujemy się do „jednakowej szansy wystąpienia” zjawisk różnych rodzajów. Zakładamy. a więc jako 1/6 . co jest słabością klasycznej teorii prawdopodobieństwa. że dana talia kart jest kompletna i tak przetasowana. a w niektórych przypadkach (np. a spośród m rodzajów zdarzeń w n przypadkach realizuje się zdarzenie rodzaju Z . czyli 0.a to ze względu na zakładaną wiedzę o strukturze zbioru zdarzeń będących kolejnymi rzutami idealnie zbudowaną kostką. wynosi 0/6. czyli 1/2 .są bowiem 52 „równe” . wynosi na gruncie posiadanej wiedzy  12     52  . że wystąpić w nim może ogółem m różnych wzajemnie wykluczających się rodzajów zdarzeń. prawdopodobieństwo wyrzucenia 7 oczek kostką.jest liczba ułamkowa n . w którym interesujące nas zdarzenie ma wystąpić.i tak dalej. prawdopodobieństwo wyrzucenia parzystej liczby oczek 3/6. iż każda karta miała „równe szanse” znalezienia się na wierzchu talii. że biorąc pierwszą kartę z talii wyciągnę figurę. na której takiej liczby oczek nie ma. czyli 1. Mianowicie. m W tej definicji miary prawdopodobieństwa można się dopatrywać błędnego koła. przy czym szansa wystąpienia każdego z nich jest jednakowa. Warunek „równej szansy wystąpienia” możemy wszakże traktować jako jakieś założenie. o którym wiadomo nam. co można byłoby rozumieć: do równej miary prawdopodobieństwa. w przypadkach rzutów należycie sporządzoną kostką) założenie to z bardzo dużym przybliżeniem odpowiada rzeczywistej strukturze zbioru zdarzeń. by określić miarę prawdopodobieństwa.

że w Polsce mężczyzna mylnie posądzony o ojcostwo dziecka z grupą krwi AB zdoła wykazać przez badanie grup krwi. przyjąć. Czy na podstawie tego można.możliwości wyciągnięcia karty określonego rodzaju. że ten mężczyzna ma grupę krwi 0. to prawdopodobieństwo wyciągnięcia figury wyniesie Wiadomo. a że w Polsce jest 33% mężczyzn mających grupę krwi 0. mieszkańców. Na gruncie odmiennej wiedzy jednak. Wiadomo np. że w Poznaniu jest około 600 tyś. że w tej talii brakuje króla pik. iż w tym punkcie miasta w tym czasie studenci przechodzą wyraźnie częściej niż inni mieszkańcy Poznania. § 3 niniejszego rozdziału). więc . studentów uczących się na studiach dziennych.  50  treflowej. że prawdopodobieństwo. Prawdopodobieństwo należałoby w tym przypadku ustalić w sposób aposterioryczny (por. iż pierwszy napotkany przechodzień będzie studentem.. stojąc w południe powszedniego dnia w listopadzie koło pomnika Adama Mickiewicza. jego matki i mężczyzny wskazywanego jako ojciec. a z tego w 12 przypadkach realizuje się zdarzenie określane jako wyciągnięcie figury. który znajduje się w pobliżu czterech szkół wyższych. to ojcem jego nie mógł być mężczyzna z grupą krwi 0 (zero). Jakie wtedy jest prawdopodobieństwo. prawdopodobieństwo wyciągnięcia figury wynosiłoby  11   . że nadto brakuje w talii dwójki  11   . wśród których jest około 30 tyś. W sporach sądowych o ustalenie ojcostwa przeprowadza się często badania grup krwi dziecka. wynosi 0. a stąd nie jest spełniony warunek „równych szans” spotkania każdego mieszkańca Poznania w tym czasie w tym miejscu. gdyż łatwo dostrzec.  51  a jeśli założymy. jak prawdopodobieństwo.05? Na podstawie tych danych nie można obliczyć apriorycznego prawdopodobieństwa napotkania studenta. że jeśli dziecko ma grupę krwi AB. że nie jest ojcem danego dziecka? Takie. mianowicie.

nie znaczy bynajmniej. prawdopodobieństwa można po prostu dodać. wynosi tyle. W świetle takiej wiedzy prawdopodobieństwo obronienia się przez badanie grup krwi mężczyzny mylnie posądzonego o ojcostwo w przypadku.72. to możemy nadto wykluczyć ojcostwo mężczyzny z grupą krwi A. Prawdopodobieństwo aposterioryczne Ustalając miarę prawdopodobieństwa według klasycznej teorii prawdopodobieństwa opieramy się na przyjmowanych z góry (a priori) założeniach co do . które nas interesuje. 1/3. znane z matematycznego rachunku prawdopodobieństwa. że dany mężczyzna wykazuje grupę krwi 0 albo grupę krwi A. Oczywiście ustalenie. a więc 0. iż mężczyzna mylnie posądzony o ojcostwo dziecka zdoła się obronić przez badanie grup krwi. Zatem prawdopodobieństwo. Sposoby obliczania prawdopodobieństwa zdarzeń złożonych na podstawie prawdopodobieństwa zdarzeń prostych. iż dziecko ma grupę krwi AB. Współcześnie uwzględnia się w tego rodzaju badaniach nie tylko podstawowe grupy krwi A.39. co znacznie zwiększa prawdopodobieństwo wykluczenia tą drogą mężczyzny mylnie posądzonego o ojcostwo. gdy dziecko ma grupę krwi AB.33. Jeśli wiemy więcej. a matka dziecka grupę krwi A. że zawsze co trzecie kolejne zdarzenie w tym zbiorze jest zdarzeniem. lecz także wiele innych. AB. znajdują w tych przypadkach zastosowanie. wynosi więc 0. a takich mężczyzn jest w Polsce 39%.33+0. § 3. co prawdopodobieństwo. a mianowicie. Ponieważ wykazanie jednej z tych grup wyklucza wykazanie drugiej z nich. gdy wiadomo.prawdopodobieństwo to wynosi w naszym kraju 0. 0. że w świetle naszej wiedzy o strukturze badanego zbioru przyszłych zdarzeń prawdopodobieństwo interesującego nas zdarzenia wynosi np. że matka tego dziecka ma grupę krwi A. B. a jego matka .grupę krwi A.

Pobieramy tedy na chybił trafił próbki z różnych bel i rozkładamy je na pojedyncze włókna. będą podobnie oddziaływać w odniesieniu do dalszych badanych przypadków. odpowiadające co najmniej standardowej długości. Otrzymujemy w ten sposób ciąg ułamków wyrażających częstość występowania interesującego nas . badając długość tych włókien.i dopiero na podstawie wyników tych badań (a posteriori) określamy miarę prawdopodobieństwa tych zdarzeń w tym zbiorze. że interesujące nas zdarzenia będą w przyszłości występować z taką częstością. w którym wystąpić ma interesujące nas zdarzenie. że włókno bawełny znajdujące się w belach oferowanego nam transportu mieć będzie co najmniej określoną standardową długość. zresztą w ten sposób zniszczylibyśmy cały transport. Notujemy kolejno otrzymane wyniki w ten sposób. mniej lub bardziej zasadnie oczekując. czyli aposteriorycznej. jak wśród przypadków dotąd zbadanych. a w liczniku ile razy dotychczas znalazło się włókno. Opierać się to może na przypuszczeniu. Gdy w kolejnym przypadku badanie daje wynik ujemny. które wpływały na występowanie interesującego nas rodzaju zjawisk w zbadanej dotąd serii przypadków. iż czynniki.struktury rozważanego zbioru zdarzeń. licznika nie zmieniamy. Oczywiście nie jesteśmy w stanie tysiąca bel bawełny porozdzielać na włókna odpowiadające i nie odpowiadające standardowi długości. Interesuje nas prawdopodobieństwo tego. Natomiast określając prawdopodobieństwo na gruncie teorii częstościowej. że w mianowniku ułamka zapisujemy liczbę zbadanych dotąd włókien. odwołujemy się do wyników badań przeprowadzonych nad kolejnymi przypadkami występowania albo niewystępowania zdarzeń interesującego nas rodzaju w pewnym badanym zbiorze zdarzeń . Sposób obliczania miary prawdopodobieństwa aposteriorycznego objaśni w poglądowy sposób przykład następujący.

wahać się będą zapewne w pobliżu jakiejś wartości L (np. np. Tę właśnie liczbę L przyjmujemy za miarę prawdopodobieństwa w ujęciu aposteriorycznym (inaczej: częstościowym). aposteriorycznej koncepcji prawdopodobieństwa miarą prawdopodobieństwa zdarzenia rodzaju Z w świetle uzyskanej wiedzy W nazywamy granicę ciągu nieskończonego ułamków wyrażających względną częstość występowania zdarzenia rodzaju Z w badanej serii n przypadków. z grubsza opisaliśmy sposób określania miary prawdopodobieństwa jakiegoś zdarzenia ze względu na stwierdzoną empirycznie częstość występowania tego zdarzenia w zbadanej serii przypadków. Ściślej formułując. jeśli próby podejmować będziemy odpowiednio długo). w pobliżu wartości 3 ). Spodziewać się też można. iż ułamki występujące w tym ciągu. Posługując się tym przykładem. Spodziewać się można uzyskania drogą doświadczenia takiego wyniku. otrzymujemy stale wyrazy ciągu równe jedności. w częstościowej. gdy będziemy coraz to powiększali liczbę zbadanych przypadków. iż począwszy od jakiegoś odpowiednio dalekiego miejsca w tym ciągu wszystkie kolejne dalsze wyrazy ciągu różnić się będą od tej liczby L mniej niż o liczbę ε (dowolnie małą. Miara prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia rodzaju Z w badanej serii przybierać więc może wielkości zawarte w przedziale od 0 (dla zdarzenia niemożliwego) do 1 (dla zdarzenia koniecznego).: i tak dalej. otrzymujemy stale wyrazy ciągu równe zeru.zdarzenia (napotkanie włókna odpowiedniej długości) wśród zbadanych dotychczas przypadków. Gdy zdarzenie rodzaju Z nigdy nie występuje w badanej serii zdarzeń. gdy n dąży do nieskończoności2. Gdy interesujące nas zdarzenia rodzaju Z występują w każdym badanym przypadku. . przy 4 czym wahania te będą stopniowo coraz mniejsze.

zacznie ono występować stale albo w ogóle przestanie występować. że co czwarte dziecko. że otrzymam bilet tramwajowy z numerem niepodzielnym przez 83? 2. jak zresztą na omówienie wnioskowań statystycznych prowadzących do wniosków o prawdopodobieństwie występowania zdarzeń określonego rodzaju. że pierwszy napotkany po wyjściu z dworca we Wrocławiu człowiek będzie osobą w wieku do 25 lat? Uzasadnij odpowiedź. od 51 do 75 lat oraz od 76 lat wzwyż. Mieszkańców Wrocławia można podzielić według wieku na cztery kategorie: na ludzi do 25 lat. wymaga jednak w istocie wielu dodatkowych założeń teoretycznych. Jakie jest prawdopodobieństwo.Liczba L spełnia zatem warunek: 0 ≤ L ≤ 1. 2 . Zadania 1. W czym tkwi istota błędu? 3. że można obliczyć prawdopodobieństwo w ujęciu apriorycznym tego. które się rodzi. dowiedziawszy się o tym. Ograniczone rozmiary kursu logiki dla prawników nie pozwalają na szersze omówienie tej problematyki. Nie można jednak z góry wykluczyć takiego zgoła nieoczekiwanego wyniku doświadczenia. że począwszy od jakiegoś miejsca empirycznie uzyskanego szeregu ułamków dotychczas otrzymywana przybliżona częstość występowania interesującego nas zjawiska ulegnie wyraźnej zmianie. co do których brak niekiedy całkowitej jasności. Według anegdotki pewne hiszpańskie małżeństwo nie chciało mieć czwartego dziecka. Czy sądzisz. np. od 26 do 50 lat. jest Chińczykiem. Częstościowa koncepcja prawdopodobieństwa. choć stwarza przydatną praktyczną podstawę obliczania miary prawdopodobieństwa.

ale też umieć przekonać innych ludzi o tym. Podczas gdy dowodzenie jest czynnością. pijaka czy fanatyka można niekiedy skutecznie przekonać argumentami całkowicie bezwartościowymi z punktu widzenia logiki. że jego twierdzenia są prawdziwe. to jest wykazanie. że jest krokiem rozsądnym uznać dane twierdzenie za prawdziwe. Często jednak trudno jest przeprowadzić dowód (zwłaszcza co do tez sformułowanych w języku potocznym. które nasz rozmówca gotów jest uważać za prawdziwe. zwykle kryjącym niejasności i wieloznaczności).czyli musi umieć argumentować. dla kogo dany dowód jest przeznaczony (byleby uznawał za prawdziwe określone twierdzenia wyjściowe). Należy jednak zwrócić uwagę. a wówczas argumentacja na rzecz jakiegoś twierdzenia ograniczyć się musi do wykazywania. Dowodzenie a argumentowanie Prawnik musi nie tylko sprawnie myśleć. bo najskuteczniejszym środkiem argumentowania w stosunku do rozsądnego człowieka jest przeprowadzenie dowodu.Rozdział XVIII UMIEJĘTNOŚĆ PRZEKONYWANIA § 1. Argumentowanie jest to czynność zmierzająca do wywołania u kogoś określonych przeświadczeń lub ocen czy dążeń. Oczywiście wiedza logiczna jest przy argumentowaniu nadzwyczaj przydatna. że jego propozycje wskazują właściwe rozwiązanie problemu. że teza. której dokonuje się nie zważając na to. że człowieka nierozsądnego. za którą się opowiadamy. wynika logicznie ze zdań. argumentowanie jest adresowane . że jego poglądy są słuszne w świetle ocen przyjętych w danym środowisku . dziecko.

kto go w danym społeczeństwie reprezentuje) i nauk zbliżonych. lecz także z psychologii (jakimi motywami kierują się ludzie. Argumentując wykorzystujemy nasze wiadomości nie tylko z zakresu logiki. choć często stosowanym zabiegiem argumentacyjnym jest przedstawianie własnych ocen jako ocen „prawdziwych”.na sporach o oceny.chcąc nakłonić kogoś do przyjęcia naszego sposobu oceniania pewnych zjawisk (czy ewentualnie do uznania pewnej normy za aksjologicznie uzasadnioną). W takim przypadku absolutyzuje się własne oceny albo nadużywa się skojarzeń emocjonalnych związanych ze słowem „prawda” (a mianowicie. decydując się na uznanie zdania za prawdziwe czy oceny za trafną). z socjologii (jak szeroko jest rozpowszechniony określony pogląd w społeczeństwie. Uczciwość intelektualna wymaga odróżniania tych typów sporów. by przekonać o trafności rozważanej tezy grono zainteresowanych specjalistów. w dyskusjach o problemach prawnych. politycznych czy moralnych. Inaczej trzeba argumentować. . Spory. a inaczej .do odbiorców określonego rodzaju. z jakimi spotykamy się np. że inaczej argumentować należy chcąc wywołać u rozmówcy rzetelnie uzasadnione przeświadczenie. Ze względu na to. że błędem jest żywić jakiś pogląd z „prawdą” niezgodny). często polegają z jednej strony na sporach o twierdzenia. iż nasza teza jest prawdziwa. a ocen przeciwnika jako ocen „fałszywych”. czy przyczyną sporu jest różnica przeświadczeń. podstawową sprawą jest określenie. a inaczej . z drugiej .audytorium składające się z ludzi nieobeznanych z daną problematyką. czy różnica ocen. do określonego audytorium.

definicje perswazyjne. które nie odpowiada naszemu ideałowi prawa. Jeśli np.sprowadza się tylko do zmiany przedmiotu sporu. ale prawem niesłusznym. by ktoś zaniedbując swe obowiązki mógł spowodować przez to . ale z prawem. że rodziców zaniedbujących swe dzieci należy obciążyć kosztami utrzymania dziecka w państwowym zakładzie opiekuńczym. nadając w ten sposób znaczenie oceniające również i wyrazowi definiowanemu1. by praworządne było postępowanie organu zgodne wprawdzie z prawem. polegające w najprostszym przypadku na tym. W tym przypadku organ państwa postąpił wprawdzie zgodnie z prawem. Argumentacja taka ma jednak charakter pozorny . Jeden z uczestników sporu argumentuje: „Praworządność polega na przestrzeganiu i stosowaniu przez organy państwa słusznego prawa. na wskazywaniu uznawanych za dobre czy złe konsekwencji faktu. definiując „praworządność” jako stan państwa. że do definiensa definicji wprowadza się wyrażenie o charakterze oceniającym. a czym innym „prawo dobre” w świetle takiej czy innej ideologii społeczno-politycznej. czy dane postępowanie organu państwa było postępowaniem praworządnym czy niepraworządnym. polega ona na odwoływaniu się do ocen o ogólniejszym charakterze. spór polityczny o to. że niesprawiedliwe jest. by przekonać rozmówcę. a więc postąpił niepraworządnie”.Szczególną rolę spełniają między innymi tzw. na wzbudzaniu postaw emocjonalnych podobnych do postaw argumentującego. który właśnie poddajemy ocenie (argument pragmatyczny) itp. nie zawsze zresztą uświadamianej. Jeśli argumentacja ma dotyczyć sformułowanych przez nas ocen. to argumentacja będzie polegała na tym. Oczywiście czym innym jest „prawo”. wykluczamy tym samym. których dana ocena jest konsekwencją. chcemy przekonać kogoś. Toczy się np. Oczywiście. którego organy postępują według „dobrego prawa”.

Poza oddziaływaniem wychowawczym i propagandą określonych poglądów politycznych. Sztuka prowadzenia sporów. Umiejętność argumentowania ma współcześnie duże znaczenie polityczne. powinien znać sposoby umiejętnej obrony słusznej sprawy i umieć zdemaskować nieuczciwe sztuczki erystyczne. sprawiających. w których strony argumentują przed sądem na rzecz swoich tez. że przeciwnik przestaje być zdolny do jasnego myślenia.obciążenie nimi innych ludzi. prasą. W pracy prawnika umiejętność argumentowania ma szczególne znaczenie w sporach sądowych. czy też wykorzystywaniu nieświadomości czy złych informacji przeciwnika2. może się opierać na argumentach rzetelnych intelektualnie albo na nierzetelnych sztuczkach. umiejętność argumentowania ma duże znaczenie ekonomiczne. w których wiele spraw ma być przedmiotem szerokich dyskusji. W społeczeństwach cywilizowanych praktycznie każdy człowiek stale spotyka się z argumentacją wykazującą trafność poglądów wyznawanych przez grupy społeczne rozporządzające radiem. na odwoływaniu się do czynników emocjonalnych. np. W społeczeństwach demokratycznych. że w badaniach nad sposobami argumentowania bierze się szczególnie często wzory i przykłady właśnie ze sporów sądowych. jeśliby nielojalny przeciwnik usiłował posługiwać się nimi w . telewizją czy produkcją filmów. każdy obywatel. Nic też dziwnego. a gdy uzna się tę ogólną zasadę . wobec pojawienia się środków technicznych szybkiego i masowego oddziaływania na poglądy członków społeczeństwa. gdy rodziców nie dbających o dzieci nie obciąża się stosowną do ich możliwości opłatą na utrzymanie dzieci. kryjących w sobie fałsz. a już zwłaszcza prawnik. co powoduje przerzucenie tego ciężaru na całe społeczeństwo. czyli erystyka (od greckiego eris = zwada). w dziedzinie reklamy.że taka właśnie niesprawiedliwość powstaje.

jak to czy owo rozumieć. Warszawa 1969. lub dyskusją praktyczną. a reszta przyjmuje to biernie do wiadomości. Dyskusja rzeczowa jest uporządkowaną wymianą myśli. to znaczy zmierzającą do wykrycia prawdy co do jakiejś kwestii. 9 i n.nie ma więc rzeczowej dyskusji. gdy jeden wygłasza przemówienie. 2 Por. Dyskusja rzeczowa jest to zbiorowe. Schopenhauer. zapytując tylko. nie można więc mówić o dyskusji. uporządkowane i wzajemne wypowiadanie swych myśli w tym celu. ss. Dyskusja i jej rodzaje Spór może toczyć się w formie dyskusji. Kraków 1993. Szerzej: T. to znaczy zmierzającą do wspólnego obmyślenia środków prowadzących do postawionego celu. 43 i n.sporze. § 2. żeby wspólnie znaleźć dobrą odpowiedź na jakieś pytanie. np. Pawłowski. A. Dyskusja rzeczowa może być przy tym dyskusją teoretyczną. czyli sztuka prowadzenia sporów. 1 . Metodologiczne zagadnienia humanistyki. ss. Dyskusja rzeczowa jest to zbiorowa i wzajemna wymiana myśli . o czym chce i kiedy chce. nie zważając na innych. Erystyka. jeśli na jakimś zgromadzeniu każdy mówi.

na które przychodzą ludzie o z góry ustalonym jednakowym poglądzie na pewną sprawę i wygłaszają swoje przemówienia właściwie tylko po to. ma znaczenie istotne. by jedni drugich nawzajem utwierdzić w ich postawie. np. Dyskusja rzeczowa jest tylko tam. itd. „zebrania budujące”3.wypowiada się w sposób dogmatyczny. to zamieniłby dyskusję w odprawę służbową. np. stara się jak najlepiej uzasadnić swoje stanowisko. . lecz po to. a jego świetlana pamięć trwać będzie itd. był człowiekiem kryształowego charakteru i wielkich cnót. wykład. których inni uczestnicy dyskusji nie uważają za niesporne. że zmarły. by zapoznać się z poglądami innych osób na daną kwestię. instruktaż lub coś podobnego. formułując pewną tezę lub przyłączając się do zdania swych przedmówców. żeby wspólnie pewną sprawę rzeczowo naświetlić i dojść wspólnie do tezy prawdziwej. ten . o gusta trudno się spierać). Jeśliby ktoś wykorzystując swoje stanowisko społeczne usiłował narzucić innym dyskutantom swoje tezy w sposób dogmatyczny. gdzie równouprawnieni uczestnicy wypowiadają tezy uargumentowane i tylko siła argumentów.Nie każda dyskusja jest dyskusją rzeczową: czasem ludzie schodzą się na jakieś zebrania towarzyskie czy literackie nie po to. że każdy z zabierających w niej głos. a nie pozycja społeczna dyskutantów. czy nie (a jak wiadomo. i nie przytacza argumentacji na poparcie swego stanowiska. czy im się jakieś dzieło sztuki podoba. W dyskusji rzeczowej dogmatyzm jest niedopuszczalny: nikt nie ma obowiązku liczyć się z twierdzeniami podanymi bez argumentacji. Kto wypowiada twierdzenia. Nie są też dyskusją rzeczową tzw. z ocenami.. by zgodnie stwierdzić. Dyskusja rzeczowa polega na tym. któremu poświęcona jest akademia żałobna.jak mówimy .

kto nie wdając się w to. co mówi przeciwnik. a tylko pozbawia owo następstwo dostatecznego uzasadnienia. Słowem . że błędne są przesłanki we wnioskowaniu przeciwnika. Wielkim ponoć mistrzostwem w prowadzeniu sporów . czy też nie. w ten sposób.zarzut formalny dotyczy wszelkiego rodzaju naruszenia zasad logiki w szerokim tego słowa rozumieniu. kto twierdzi. że jedne tezy przeciwnika przeczą innym jego tezom. lub kto wskazuje. że teza przeciwnika jest błędna. kto ma lepszą broń argumentów i kto nie traci głowy w podnieceniu dyskusyjnym. zwycięża ten. jakie wynikałyby z przyjętego przez przeciwnika zdania (obalenie przez sprowadzenie do niedorzeczności). że popełnił on błąd materialny. itd. Fałszywość tezy czy przesłanek przeciwnika wykazywać można m. jego teza nie wynika logicznie z przesłanek-argumentów (błąd formalny). Zarzuty w dyskusji W dyskusji. gdzie fałszywość przesłanki (następstwa) przesądza o fałszywości wniosku (racji). Inaczej jest przy wnioskowaniu redukcyjnym. czy przesłanki przeciwnika są prawdziwe. Zarzuty merytoryczne podnosi ten. że wykazując fałszywość przesłanek przeciwnika nie obalamy jeszcze przez to wniosku. lecz spokojnie odpiera zarzuty i wskazuje słabe punkty w argumentach przeciwnika. jak w każdej walce. Zarzuty formalne podnosi ten. Przypomnieć należy. wykazuje. że przesłanki przyjęte zostały bezpodstawnie (petitio principii). że wnioskowanie przeciwnika jest bezwartościowe pod względem logicznym.in. że wbrew temu.§ 3. Zarzuty stawiane przeciwnikowi mogą mieć charakter merytoryczny lub charakter formalny. jaki wysnuł on dedukcyjnie z tych przesłanek: fałszywość racji nie przesądza o fałszywości następstwa. iż wskazuje się na fałszywość następstw. że wniosek redukcyjny jest w tym przypadku mało prawdopodobny.

Co to jest dyskusja i jak ją trzeba prowadzić.z tego.odznaczał się grecki filozof Sokrates. W. s. Sokratesowa metoda przekonywania przeciwnika polegała podobno na tym. W ten sposób Sokrates dochodził wreszcie do tezy. na którą przeciwnik nie chciał się początkowo zgodzić. 16. co przeciwnik przyznał). że najpierw uzgadniał on z przeciwnikiem pewne twierdzenia wyjściowe. ten stosuje argumentum ad hominem (inaczej: argumentum ex concesso . Warszawa 1949. przesłanki dalszego wnioskowania. pilnie bacząc. 3 . Por. że z przesłanek przyjętych przez przeciwnika wywnioskować można w sposób poprawny właśnie to. Witwicki. a następnie krok za krokiem snuł z tych przesłanek coraz dalsze wnioski. Kto wykazuje. na co przeciwnik nie chce się zgodzić. aby przeciwnik zgodził się na każdy kolejny krok we wnioskowaniu.

gdy chodzi o sprawy bardziej zawiłe. że ktoś wypowiada w dyskusji jakąś tezę bardzo niejasną. Jeśli nie ustalimy tego na początku dyskusji. czy jego wypowiedź należy rozumieć w taki właśnie. to samo uświadomienie mu tego powinno wystarczyć. że w przybliżeniu wszyscy. Jak wiadomo. że miał na myśli nie to.jak mówimy skwantyfikował swą tezę. co właściwie chciał powiedzieć. który np. Nieraz bywa. przeciwnik będzie się bronił twierdząc.: „Szczęście ma byt obiektywno-abstrakcyjny”. iż nie powinien upierać się przy swoim. Nielojalne fortele erystyczne Trzeba też zwrócić uwagę prawnika na nielojalne fortele erystyczne. a inni uczestnicy dyskusji pomogą mu zrozumieć. by za wszelką cenę wykazać słuszność swego stanowiska. lecz na tym. że wszyscy ludzie są obłudnikami.Czasem nie potrzeba nawet przekonywać przeciwnika o tym. trudno jest formułować zdania w taki sposób. niezbyt zrozumiałą nawet dla niego samego. zapytując. że dyskutant tezę tę tylko powtarza. że takie powiedzenie w ogóle nic nie znaczy albo wyraża myśl. czy większość. by . zwłaszcza wtedy. by na pozór wydawało się. czy w inny sposób. § 4. przeciw czemu argumentujemy. Jeśli komuś przytrafiło się wygłosić jakieś takie słowa. jak np. Trzeba mu wtedy pomóc. sformułował tezę „Ludzie są obłudni”. którym nie zależy na tym. by . Jednym z forteli tego rodzaju jest przekręcanie tezy przeciwnika w taki oczywiście sposób. czy chodzi mu o to. czy też niektórzy i tylko nieliczni. by nie obstawał przy tej „tezie”. jakie w sporze stosować mogą ludzie. Trzeba też domagać się od przeciwnika. czy o to. którą każdy trzeźwy człowiek uważa za fałszywą. by w toku dyskusji dojść wspólnie do prawdy czy też do właściwej oceny. to znaczy określił.

przypisać to.były one całkowicie jednoznaczne. że wypowiada tezę ogólną. wyrywanie wypowiedzi z jej kontekstu. zarzucić. jest niedopuszczalne między ludźmi kulturalnymi. ale budzących podniecenie uczuciowe słuchaczy nie znających się na rzeczy (argumentum ad . Spór winien być prowadzony sumiter in modo. nigdy zaś odwrotnie. w jakim wyrażałyby one myśl najsłuszniejszą. kto wypowiada tezę szczegółową. to jego twierdzenia są fałszywe. do argumentów nierzeczowych. a w przybliżeniu jednoznaczny sens otrzymują one dopiero w związku z innymi zdaniami tekstu. a mocno co do treści). zwane argumentum ad personam. komuś. bynajmniej nie podnosi przez to siły swych argumentów. fortiter in re (delikatnie co do formy. itp. Innym nielojalnym fortelem erystycznym może być wyciąganie nieuzasadnionych wniosków z wypowiedzi przeciwnika. kto użył pewnego zwrotu ze względów retorycznych . lub pomijanie oczywistych wniosków z tez przeciwnika. że zwrot ten stanowi wyraz jego myśli. Natomiast nieżyczliwa interpretacja polega na takim interpretowaniu wypowiedzi przeciwnika. by słuchaczom wmówić. Lojalnych dyskutantów obowiązuje tzw. Jednym z niewybrednych chwytów erystycznych jest lżenie przeciwnika. przy którym najłatwiej byłoby przeciwnika zaatakować i zarzucić mu błąd. Źle świadczy o dyskutancie. życzliwa interpretacja. Kto nadmiernie podnosi głos. czyli przez tzw. która w tym przypadku byłaby oczywiście błędna. które niewątpliwie są sprzeczne z intencjami przeciwnika. gdy w swym przemówieniu ucieka się do demagogii. że skoro przeciwnik jest głupim i podłym człowiekiem. Można to zrobić zwłaszcza przez przytaczanie pojedynczego zdania przeciwnika bez zdań pozostających z nim w związku. to znaczy branie wypowiedzi przeciwnika w takim znaczeniu. Takie „argumentowanie”. Łatwo jest wtedy komuś. wniosków.

że jest tak a tak. choć mają inne. który ma spór rozpatrzyć. następstwa. twierdzi. Jeśli jednak przeciwnik nie uznaje autorytetu Iksińskiego w danej dziedzinie. to widocznie są poważne argumenty za tym. nie mogąc w danej chwili przyznać się do tego: np. który przysłuchuje się sporowi. Podobnym środkiem jest argumentum ad vanitatem. których przeciwnik w danej dziedzinie nie uznaje. Skoro Iksiński. by w ten sposób odwrócić uwagę od spraw istotnych. Powoływanie się na autorytety między ludźmi. to znaczy opinią ludzi. a tylko dlatego godzi się je uznać za prawdziwe. odwoływanie się w obronie sądowej w sposób afektowany do uczucia litości. którzy uchodzą za znawców zagadnienia. którego zgodnie uważamy za prawdomównego znawcę zagadnienia. bo Iksiński nie rzuca słów na wiatr. nielojalnie jest zasłaniać się w dyskusji seminaryjnej autorytetem despotycznego profesora. niż to sądzi przeciwnik. Nielojalnym fortelem erystycznym może być też w pewnych przypadkach zasłanianie się autorytetami. A nielojalnie jest powoływać się na autorytety. w stosunku do sędziego. Zresztą zawsze lepiej jest podawać znaną sobie . że założenia jego przeciwnika są słuszne. np. którzy zgodnie uznają kogoś za znawcę zagadnienia. nie jest nieuzasadnione. podczas gdy ów ktoś zdaje sobie sprawę z tego. gdy ktoś twierdzi. np. by dla własnych celów wykorzystać nieświadomość drugiej strony (argumentum ad ignorantiam). to odwoływanie się do tego autorytetu w dyskusji jest niecelowe. Mówiliśmy poprzednio o argumentum ad hominem jako o skutecznym i lojalnym środku zwyciężania w sporze.populum). który ma po przeprowadzonej ze studentem dyskusji ocenić jego sprawność umysłową. iż rzeczywiście jest tak a tak. iż są to założenia błędne. czy też w stosunku do profesora. lub też argumentum ad misericordiam. Ale i argumentum ad hominem może stać się fortelem nielojalnym. czyli pochlebstwo.

oraz T. Pszczołowski. wyd.argumentację przemawiającą za daną tezą niż iurare in verba magistri . Kotarbiński. iż dyskutant nie jest człowiekiem myślącym samodzielnie. Warszawa 1971. 296. s. Poprzestanie na powołaniu się na autorytet. bez zważania na to. s.przysięgać na słowo nauczyciela . które mają tylko pozory trafności. Warszawa 1963. czy dyskutant ten autorytet uznaje. Warszawa 1985. Wykłady z dziejów logiki. 4 . Por. nazywamy sofizmatami4. 110. II. T. 44. s. a w rzeczywistości kryją w sobie błędy logiczne rozmyślnie utajone przez argumentującego.bo to może budzić podejrzenia. Argumentacje. Umiejętność przekonywania i dyskusji. Marciszewskiego Sztuka dyskutowania. Popularny wykład erystyki zawiera praca W. nazywane było ongiś argumentum ad yerecundiam.

iż zaszły okoliczności W i osoba. Norma głosi np. to osoba x powinna czynić C”. czy karnych opiera się na dwóch rodzajach powiązanych ze sobą rozumowań: na rozumowaniach zmierzających do ustalenia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia danej sprawy . powinna według obowiązującej normy generalnej czynić C. które głosi.oraz na wyszukaniu istotnych dla jej rozstrzygnięcia norm prawnych. Ustalić taki a taki fakt znaczy uznać za prawdziwe zdanie.i sąd. której sprawa dotyczy. Wyrokowanie czy to w sprawach cywilnych. Drogą subsumpcji sąd dochodzi do wniosku. że należą one do zakresu zastosowania pewnej obowiązującej normy. ustanawia dla niej taką normę indywidualną w wyroku. że dany przypadek jest jednym z tych przypadków. XIII § 1) jest nieodzowna do należytego uzasadniania wyroków sądowych. sąd stwierdza pewne fakty.: „Jeżeli zajdą okoliczności W i osoba x ma cechy T. względnie jest . Struktura uzasadnienia wyroku Umiejętność jasnego formułowania myśli i rozumowania odpowiadającego postulatowi racji dostatecznej (por. w którym stwierdza się. i stwierdza. której sprawa dotyczy. Krok myślowy. Ustalono. działając praworządnie. Ogólnie biorąc. do których odnosi się określona norma prawna.Część trzecia PRACA MYŚLOWA PRAWNIKA Rozdział XIX LOGICZNE PODSTAWY UZASADNIANIA WYROKÓW SĄDOWYCH § 1. nazywa się aktem subsumpcji. XX). ma cechy T. ustalonych drogą wykładni wiążących przepisów prawnych (o czym będzie mowa w rozdz. rozdz. że tak a tak było. iż osoba.

to współcześnie stosowane metody w ogólnym zarysie przypominają metody stosowane przez historyka w jego badaniach: zapoznawanie się z dokumentami. Do tego jednak. które można traktować jako ślad faktów z przeszłości itd. by ustalać fakty i stwierdzać. Poznanie sądowe a poznanie naukowe. Sąd ustala te i tylko te fakty. 1 . przy czym ustalenia sądu muszą być dokonane w sposób zgodny z przepisami procedury sądowej. § 5 niniejszego rozdziału). Są jednak także bardzo istotne różnice1. 189 i n. Jeśli chodzi o ustalenie faktów w procesie sądowym. natomiast ustalenie dokonane przez sąd ma charakter oficjalnego aktu.obecnie. Historyk ustala wszelkie istotne fakty z danej dziedziny. co do których ma wiarygodne przekazy.por. uznawać jakieś fakty za wykazane ze względu na ustalenie innych itp. iż nie ma podstaw dla rozstrzygnięcia. Do tego.in. czy nie miał miejsca. Ustalenie faktu przez historyka ma charakter tylko poznawczy. by oficjalnie ustalać fakty i na tej podstawie ustanawiać w wyroku wiążącą normę indywidualną. Ustalenie faktu musi więc być odpowiednio uzasadnione przez odwołanie się do przyjętych metod poznawczych. który pociąga za sobą istotne skutki prawne. nakazują opierać się na informacjach z określonych źródeł. ss. Poznań 1979. z przedmiotami. że w danej sytuacji znajduje zastosowanie określona norma prawna. Sąd musi takich rozstrzygnięć w danej sprawie dokonać (ułatwiają mu to określone domniemania formalne . Historyk może oświadczyć. trzeba mieć po prostu sprawność intelektualną. czy dany fakt miał. Zieliński. które są potrzebne do rozstrzygnięcia przedłożonej mu sprawy. zakazują korzystać z określonych źródeł informacji. z relacjami świadków. Przepisy te m. trzeba mieć przyznane przez system prawny kompetencje. Szerzej patrz: M.

§ 2. W sprawach karnych przepisy nie pozwalają nawet. o jaki sprawa się toczy (art. nasuwa się z punktu widzenia postulatu racji dostatecznej pytanie. W każdym przypadku.). Zupełnie wyjątkowo dochodzi do przeprowadzenia przez sąd jakiegoś eksperymentu. zdani są głównie na uzasadnienie pośrednie. w czasie których osoby wchodzące w skład sądu mają możność dokonać spostrzeżeń. jakim informacjom. że w przeważającej części zespół sądzący zmuszony jest opierać swe ustalenia na informacjach przekazywanych mu przez różnego rodzaju informatorów. Z konieczności jednak sędzia i ławnicy. jeśli chcemy. gdy korzystamy z cudzych informacji. czy też pośrednio . że dając mu wiarę postępujemy w sposób rozsądny. Sprawa jest tym .p. np. Stosunkowo rzadko dochodzi do oględzin sądowych. a znaki graniczne są wyraźnie przesunięte. który zagraża utratą oparcia dla budynku sąsiada wnoszącego pozew. ustalając fakty. bo przecież członkowie sądu nie mieli zwykle sami okazji dokonać spostrzeżeń co do faktów. że sąsiad kopie na granicy parceli głęboki dół. to oczywiste staje się.przez odpowiednie rozumowanie 2 . kogo uznać za wiarygodnego informatora. który był świadkiem czynu. Źródła ustaleń Ustalenie faktów przez sąd opierać się musi na odpowiednim uzasadnieniu zdań stwierdzających te fakty czy to bezpośrednio . 30 § 1 pkt. których znajomość może się okazać niezbędna do ustalenia stanu faktycznego w danej sprawie sądowej. by sprawę rozstrzygał sędzia. że z konieczności ograniczona tylko jest wiedza członków zespołu sądzącego dotycząca ogólnych prawidłowości występujących w dziedzinie najróżnorodniejszych zjawisk przyrodniczych i społecznych. 4 k.k. jakiego rodzaju informatorom można zaufać.przez takiego czy innego rodzaju spostrzeżenia (w tym przypadku spostrzeżenia członków sądu). Jeśli nadto zważyć. które mają być ustalone w procesie. by uznano. itp. że miedza jest zaorana.

w jakim w prawoznawstwie mówi się o dowodzie pośrednim i bezpośrednim. skłonni jesteśmy selekcjonować otrzymywane informacje. 2 .a nie w tym sensie.trudniejsza. że zwykle. XIII § 1 . które nam z jakichś względów odpowiadają. gdy żywimy określone przypuszczenia w danej sprawie. dając wiarę przede wszystkim tym. Mowa tu o uzasadnianiu bezpośrednim i pośrednim w tym znaczeniu. o jakim była mowa w rozdz.

Z tego ostatniego względu należy odróżnić informatorów . co widzieli czy słyszeli co do faktów jednostkowych (między innymi powtarzając. skąd posiada wiedzę o faktach. iż sąd według własnego przekonania na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału określa wiarygodność i moc dowodów (wieloznaczne w języku prawniczym słowo „dowód” oznacza w tym przypadku określoną informację). czy są jakieś powody. Członkowie sądu mogą więc np. o których nas informuje. chęć zysku.świadków. a jednocześnie doskonałym informatorem w sprawie sposobu używania narzędzi rolniczych przed tysiącem lat. 233 § 1 kod. co słyszeli od innych ludzi). którzy na podstawie własnych spostrzeżeń lub informacji otrzymywanych od innych ludzi potrafią sformułować jakieś twierdzenia ogólne. To. Profesor archeologii może być bardzo złym informatorem co do zasad funkcjonowania telewizora. chęć ściągnięcia na siebie powszechnej uwagi itp.We współczesnym procesie sądowym przyjmuje się zasadę (np. Staramy się wtedy zwykle zbadać. czy ktoś jest wiarygodnym informatorem w danej dziedzinie.ale przekonania ich muszą się opierać na wszechstronnym rozważeniu zebranego materiału. zależy od dwóch kwestii: 1) czy ma on należycie uzasadnioną wiedzę o faktach. musimy.). postępowania cywilnego). oraz informatorów-r zeczoznaw-C ó w. wierzyć świadkowi albo nie wierzyć w jakiejś kwestii . które by skłaniały naszego informatora do wypowiadania się wbrew przekonaniom (jak np. i na . oraz 2) czy chce nas rzetelnie poinformować. przed skompromitowaniem wyznawanej idei. o których informuje. w jakiej oczekujemy od niego trafnych informacji. a także. którzy nam mówią o tym. rzecz zrozumiała. określić dziedzinę. Mówiąc. muszą wskazywać jakąś argumentację za czy przeciw wiarygodności danej informacji. dotyczące wszelkich faktów danego rodzaju. art. obawa przed ściągnięciem na siebie jakiegoś nieszczęścia. iż ktoś jest dla nas wiarygodnym informatorem.

to rzeczywiście było tak a tak. Nawet jeśli naoczny świadek zeznaje szczerze i niczego nie ukrywa w swych zeznaniach. to. że było tak a tak. od obawy przed karą za fałszywe zeznania. to rzeczywiście było tak a tak. że było tak a tak.a reszty potem domyślić się lub dowiedzieć od innych. że było tak a tak. To. rozdz. wnioskuje się.podstawie tej wiedzy ogólnej potrafią wysnuwać wnioski uzasadniające twierdzenia o jakimś poszczególnym przypadku. że jeśli naoczny świadek zeznaje. to naoczny świadek jest przekonany. Często bywa. jak następuje: jeśli naoczny świadek zeznaje. to znaczy zgodnie ze swymi przeświadczeniami. spostrzeżenia jego mogły być mylne. mógł ulegać złudzeniom (por. że przesłanki tego wnioskowania w odniesieniu do wielu świadków mogą okazać się fałszywe. że było tak a tak. i jeśli naoczny świadek jest przekonany. od zainteresowania wynikiem sprawy i innych czynników. Określanie wiarygodności świadków Bodaj najczęściej sąd opiera się na zeznaniach świadków. zależy od jego wyrobienia społecznego. który bezpośrednio zetknął się z badanym faktem. źle zorientowanych osób. Łatwo jest zauważyć. że w miarę rozwoju wiedzy ludzkiej coraz częściej uzasadnienia wypowiadanych przez nas twierdzeń oparte są na doświadczeniu lub na wnioskowaniu jakichś innych osób. jak była o tym mowa poprzednio. Przyjmując za prawdziwe zdanie zeznane przez świadka. co zeznał choćby naoczny świadek. mógł się zasugerować pytaniami policjanta czy prokuratora prowadzącego przesłuchanie przed wniesieniem aktu oskarżenia. że jedna i ta sama osoba spełnia wobec nas rolę świadka i rzeczoznawcy w pewnej dziedzinie. mógł widzieć dany wypadek tylko częściowo . których tu rozważać nie możemy. stąd wniosek. § 3. wobec czego przyjmowanie za prawdę tego. XIII § 2). czy świadek zeznaje szczerze. jest zawsze w mniejszym lub większym stopniu ryzykowne. a także świadek mógł po prostu zapomnieć o . Łatwo zauważyć. oraz że następuje coraz dalej idąca specjalizacja wiedzy rzeczoznawców.

by przede wszystkim szukać świadków naocznych3. rzeczywiście pochodzi od tej osoby czy urzędu.). W takich przypadkach prawdopodobieństwo. Ważna jest sprawa wykrycia ewentualnych niezgodności wewnętrznych w treści zeznań świadka (co nasuwałoby myśl. tzn. zawierające jak największą liczbę elementarnych informacji składowych. zasób pojęć itp. a przy tym nie myliła się co do tego. rozstrzygnięcia szuka się z jednej strony w obserwacji sposobu składania zeznań. czy świadek umie przekazać posiadane informacje . miała zamiar oświadczyć w dokumencie prawdę. Bardzo często sąd ma do czynienia ze świadkami. zakłada się.pewnych faktach. Stąd postulat. a przy tym na ogół żadna z nich nie okaże się niezgodna z informacjami przekazywanymi z . Im więcej tych informacji zdołamy potwierdzić ze źródła niezależnego od danego informatora. XI) uzyskiwać zeznania w miarę możności jak najbardziej szczegółowe. która wystawiła dokument. którzy tyle tylko zeznają. co głosi dokument. że słyszeli o pewnych faktach od innych osób. które miały ów dokument wystawić. jest mniejsze niż przy zeznaniach świadków naocznych. by poprzez stawianie odpowiednio przemyślanych pytań ( por. Podobne trudności sprawia ustalenie faktów na podstawie różnego rodzaju dokumentów. Wobec tych wszystkich trudności ustalenia. że dokument jest autentyczny. bo dochodzi nadto niebezpieczeństwo przekręcenia wypowiedzi przez zeznającego.ze względu na wiek. z drugiej strony analizuje się ich treść i porównuje informacje pochodzące z różnych źródeł. co w dokumencie stwierdziła. czy informacje przekazywane przez świadka są prawdziwe (pomijając już nawet zagadnienie. że świadek myli się czy też kłamie) lub niezgodności. Stąd dążenie do tego. to jest sprzeczności albo przeciwieństwa. Dając wiarę temu. między twierdzeniami świadka a informacjami przekazywanymi z innych źródeł. że opis faktów w zeznaniu świadka odpowiada rzeczywistości. rozdz. oraz że osoba.

Warszawa 1963. 3 . 107 i n. ss. że w pewnych kwestiach dany świadek jest wiarygodnym informatorem.innych źródeł lub poprzednimi informacjami danego informatora. Pamięć -fakty i złudzenia. który z informatorów myli się czy też kłamie. nakazywała szukać dwóch zgodnie zeznających świadków i żądać od nich możliwie najbardziej wyczerpujących informacji w danej kwestii. Interesujące uwagi o deformacjach kolejno przekazywanych wiadomości znaleźć można w książce: I. a w innych niewiarygodnym. Oczywiście w razie niezgodności informacji pochodzących z różnych źródeł należy szukać wyjaśnienia. tym lepiej uzasadnione jest dawanie temu informatorowi wiary w danej dziedziny. tak aby można było wykluczyć uprzednie uzgodnienie przez nich szczegółów zeznań. M. Analiza dostrzeganych w zeznaniach niezgodności prowadzić może zresztą do wniosku. Hunter. Tradycja prawnicza. która ongiś przybierała czasem charakter wiążącej prawnie dyrektywy postępowania dowodowego. L.

gdy o tym. może w związku z całością stanu faktycznego sprawy nie dać wiary pozwanemu. Choć dokonano niezbędnych ustaleń co do faktów przytoczonych przez akt oskarżenia. a więc np. który przyznaje się do czynów zarzucanych mu w akcie oskarżenia. Opinie rzeczoznawców To. jak twierdzi osoba wnosząca pozew. iż sąd w państwie demokratycznym ma obowiązek szukać prawdy niezależnie od tego.Zasady analizowania treści zeznań świadków odnoszą się też do zeznań uczestników procesu (wyjaśnienia oskarżonego. ile wart był zabytkowy wazon stłuczony przez pozwanego. § 4. że było tak. sędzia musi zasięgnąć opinii biegłych. i słabo uzasadnia decyzję sądu. nawet gdy przyznaje on. to znaczy wyznaczonych rzeczoznawców. potrzebna jest wiedza specjalna. jakim zajmuje się logika. który znaleziono u oskarżonego. czy dana operacja została wykonana z zachowaniem zasadniczym prawideł sztuki lekarskiej. lub oskarżonemu. czy dać świadkowi wiarę. która pozwoliłaby mu z dokonanych ustaleń wywnioskować. „wyczucie sędziowskie”. nie zawsze wystarcza do ustalenia faktów potrzebnych do rozstrzygnięcia sprawy. Źle jest. decyduje tylko subiektywne nastawienie członków sądu do świadka. zeznania stron w procesie cywilnym). Uzasadnienie w części dotyczącej stanu faktycznego będzie się wówczas przestawiać następująco: . itd. czy pocisk wydobyty z ciała ofiary jest pociskiem wystrzelonym z pistoletu. by z dokonanych ustaleń można było wysnuć wniosek co do faktu istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy. co twierdzą strony. czy oskarżony jest człowiekiem umysłowo chorym. Wyjaśnić tu należy. Jeśli do tego. które jest już poza ramami uporządkowanego i jasnego myślenia. czy symulantem. sędzia może nie posiadać wiedzy. zeznania świadków czy dowody z dokumentów. osób dobrze znających się na danym zagadnieniu. co stwierdzono przez oględziny.

nie podając wyczerpującego i przekonywającego uzasadnienia. Biegły dostarcza sądowi wiadomości ogólnych umożliwiających wnioskowanie. może się zwrócić o opinię do innego jeszcze biegłego i porównać obie opinie. kto nie zna współczesnego stanu poglądów na daną sprawę. Co do informacji pochodzących od rzeczoznawców przyjmuje się na ogół. że miało miejsce zdarzenie Y (który to fakt jest istotny dla rozstrzygnięcia sprawy)”. a przy tym w danej sprawie panuje zgodność poglądów między rzeczoznawcami (communis opinio doctorum). Ryzykownym też krokiem jest dawać wiarę rzeczoznawcom niezidentyfikowanym. czyli ustanawiają domniemania prawne. dlaczego dobry prawnik powinien mieć możliwie szerokie wykształcenie ogólne. że skoro zaszło zdarzenie X. Jest natomiast krokiem ryzykownym wierzyć komuś. wobec czego przyjął. to musiało zajść zdarzenie Y. dokumentów i zeznań świadków sąd doszedł do przekonania. podobnie jak dawać wiarę komuś. Domniemania prawne Przepisy ustawy nakazują niekiedy uznawać w określonych warunkach określonego rodzaju fakty za prawnie ustalone. chyba że ktoś zorientowany w danej dziedzinie (np. Łatwo teraz zrozumieć. Sąd uznał opinię biegłego za nie budzącą wątpliwości. by móc szybko zrozumieć opinię biegłego i samodzielnie wnioskować na podstawie wiadomości w niej zawartych. . redaktor dziani poważnego wydawnictwa encyklopedycznego) poręcza za dobór rzeczoznawców. § 5. ale wnioskowanie decydujące dla rozstrzygnięcia sprawy przeprowadza sąd. Jeśliby sąd nie był przekonany do trafności opinii danego biegłego. kto sam tylko za rzeczoznawcę się ogłasza lub głosi tezę odbiegającą od poglądu innych specjalistów.„Na podstawie oględzin. jeśli żyje on współcześnie. iż jest rzeczą rozsądną ufać jakiemuś określonemu (zidentyfikowanemu z imienia) rzeczoznawcy. jest uważany za znawcę danego zagadnienia przez innych rzeczoznawców z tej dziedziny. Biegły złożył opinię. iż miało miejsce zdarzenie X.

iż ojcem dziecka pozamałżeńskiego jest ten. iż ustawa nie dopuszcza dowodu przeciw domniemaniu (praesumptio iuris ac de iure) i wówczas wniosku płynącego z ustanowionego domniemania nie można obalić. że zaszło zdarzenie X. w którym zostanie należycie wykazany odmienny stan faktyczny (domniemania prawne formalne). dopóki nie zostanie mu udowodniona wina w trybie przewidzianym w niniejszym kodeksie”. Są jednak również przypadki. 7 kod. cyw. Kto swoje żądania prawne opiera na pewnych faktach lub odmawia czyimś . według art. mimo to nie było Y? Chodzi tu o ciężar dowodu. to uznawać należy na tej podstawie. aż do momentu. 3 § 2 kod. to jest wolno wykazywać. że chociaż było X. że to pozwany spowodował zapłodnienie . rodzinnego i opiekuńczego ustanawia domniemanie. Domniemanie z art. iż zaszło zdarzenie Y (prawnie narzucona dyrektywa inferencyjna). Wystarczy. Np. domniemywa się istnienie dobrej wiary”. kto obcował z matką dziecka w czasie od trzechsetnego do sto osiemdziesiątego pierwszego dnia przed jego urodzeniem.: „Jeśli ustawa uzależnia skutki prawne od dobrej lub złej wiary. 85 § 1 kod. i op. post. według art. iż choć obcował w tym okresie z matką dziecka. rodz. Jakiż jest cel ustanowienia domniemania w tych przypadkach.W jednych przypadkach tego rodzaju przepisy nakazują uznawać. że jeśli ktoś zdoła wykazać w postępowaniu dowodowym. W innych przypadkach (domniemania prawne materialne) ustawa nakazuje przyjmować. art. w których można domniemanie obalać. 85 § 1 kod. że istnieje określony stan faktyczny istotny z prawnego punktu widzenia. iż pozwany mężczyzna obcował w tym okresie z matką dziecka.chyba że pozwany wykaże. by sąd musiał uznać na tej podstawie. jest bowiem domniemaniem dopuszczającym jego obalenie (praesumptio iuris tantum). karnego: „Oskarżonego nie uważa się za winnego. że zostanie wykazane przed sądem. Np. wyjątkowe w prawie RP. ciąży jednak nie spowodował lub że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne.

cyw. ukonstytuowanej przez swoiste reguły. dokumenty. w których ustawodawca uważał to za pożądane (np.żądaniom powołując się na pewne fakty. jaki wskazuje domniemanie. przerzucając na stronę przeciwną ewentualny ciężar obalenia domniemania. że pozwany jest ojcem dziecka. Sędzia jednak po zebraniu dodatkowych informacji. może orzec. Obowiązywanie domniemań prawnych jest wyraźnym przejawem tego. dyrektywą czasem bezwyjątkowo wiążącą (praesumptio iuris ac de iure). Domniemania prawne ułatwiają dowód w tych przypadkach. iż dziecko urodziło się w 301 dni po stosunku między pozwanym mężczyzną a matką dziecka. rodz. iż ustalanie faktów w procesie sądowym jest czynnością unormowaną przez prawnie wiążące dyrektywy i ma charakter czynności konwencjonalnej. to jest do tego upoważniony przez przepisy . musi faktów tych dowieść (art. w których z innych ustalonych przesłanek nie wynika. Jeżeli sąd uznaje pewne fakty za wykazane w procesie przez zeznania świadków. Zwrócić trzeba uwagę. 6 kod. iż to pozwany jest jego ojcem.. ułatwiając dziecku dochodzenie ojcostwa). niż to ma miejsce normalnie. wykazane zostanie. iż do wniosku tego rodzaju. sędzia może dochodzić i inną drogą. zwykle jednak dyrektywą wiążącą sędziego tylko w tych przypadkach. lecz z wiedzy uzyskanej przez sędziego (domniemanie faktyczne). i op. 85 § 1 kod. Jeśli np. że wniosek wypływający z domniemania jest fałszywy (praesumptio iuris tantum). W tym przypadku wnioskowanie sędziego jest niezależne od obowiązującego domniemania prawnego. drogą wnioskowania niezależnego od dyrektyw ustawy. oględziny itd. ponieważ założenie o związku między faktami bierze się tu nie z ustawy. Domniemanie prawne jest narzuconą przez ustawę dyrektywą inferencyjną wnioskowania z jednych faktów o innych. iż rzeczywiście w tym wyjątkowym przypadku ciąża trwała znacznie dłużej.).. reguły uznawania twierdzeń za należycie uzasadnione w procesie. to dziecko nie może w tym przypadku korzystać z domniemania ustanowionego przez art.

czyli poszlakami.proceduralne. Mianowicie niewątpliwie ustalone dotychczas w procesie fakty. Pn... 2. czy też badając dalsze fakty. P2. które mogą być wyjaśnione w inny sposób. czy też nie. czy oskarżony popełnił zarzucany mu czyn. Jeśli uda się znaleźć fałszywe następstwa dla każdej z konkurencyjnych hipotez oprócz jednej. czy miało miejsce zdarzenie.. P2.. W takich przypadkach sędzia zmuszony jest do przeprowadzenia bardziej złożonych rozumowań. Po sformułowaniu takich konkurencyjnych hipotez szuka się ich dalszych następstw.. stara się sędzia wyjaśnić przez postawienie na podstawie posiadanej wiedzy różnych hipotez konkurencyjnych (zwanych niekiedy potocznie wersjami danej sprawy). nie ma podstawy do uznania którejś z nich za prawdziwą. zwane faktami poszlakowymi. że oskarżony dokonał zarzucanego mu czynu. które takie sposoby ustalania faktów dopuszczają. na którym powód opiera żądanie pozwu). W ogólnym schemacie przedstawia się to następująco: 1. § 6. niż przez hipotezę. Stwierdzono niewątpliwe fakty opisane w zdaniach P1. wyjaśniających te fakty. Oczywiście póki fakty poszlakowe dadzą się wyjaśnić przez dwie różne hipotezy konkurencyjne. . Poszlaki Niejednokrotnie fakty stwierdzone początkowo w postępowaniu sądowym nie stanowią bezpośrednio podstawy wnioskowania co do faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (np. . to tę jedyną nie obaloną hipotezę przyjmujemy jako należycie uzasadniony wniosek redukcyjny (por. dla której znajdowano jedynie następstwa prawdziwe. XVI § 4) ze zdań o faktach poszlakowych.. P1. Pn nie wystarczają do przyjęcia wniosku . rozdz. W szczególności nie wolno skazać oskarżonego na podstawie poszlak. a więc sprawdza się te hipotezy czy to w świetle faktów dotychczas ustalonych w postępowaniu.

. Ustalono natomiast. 4. Podejrzenia padły na Becińskiego. . który od kilku dni nosił ubranie robocze innego nieco gatunku niż pozostali pracownicy. P1. 5. Oto np. Mieszkanie było splądrowane. W mieszkaniu stwierdzono brak najlepszego garnituru Iksińskiego. Co do ubrania roboczego oświadczył. że takie ubranie robocze wydawano monterom fabryki w miejscowości N. Iksiński zajmował się pokątnym handlem dewizami. zaintrygowani tym.istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy. w pewnym przypadku w miejscowości M. które mogłyby należeć do mordercy. H3. telewizor itp. sąsiedzi.. aby zginęły jakieś cenne przedmioty większych rozmiarów. H4 . że Iksiński od kilku dni nie wychodzi ze swojego kawalerskiego mieszkania. w dniu 20 marca. a sąsiedzi zauważyli. Hk. Nie znaleziono odcisków palców. w następstwie silnego uderzenia tępym przedmiotem w głowę. Ustalono. w wyniku której znaleziono marynarkę Iksińskiego. że nabył tę marynarkę od nieznanego mu handlarza na rynku w M. a klucz tkwi w drzwiach od wewnątrz.. natomiast znaleziono cudze ochronne ubranie robocze. że wyrzucił je. . w pobliżu M.. zawiadomili o tym policję. Pn w świetle posiadanej wiedzy można wyjaśniać za pomocą konkurencyjnych hipotez H1. Drzwi wychodzące na taras pierwszego piętra były uchylone. że zgon nastąpił prawdopodobnie 15 marca. nie stwierdzono jednak. Po otwarciu drzwi znaleziono w mieszkaniu zwłoki Iksińskiego. Beciński nie przyznał się do popełnienia zabójstwa i wyjaśnił. Przyjmuje się H1 jako podstawę rozstrzygnięcia sprawy co do stanu faktycznego. gdyż się .. Przeprowadzono u Becińskiego rewizję. 3.. a sąsiedzi przypomnieli sobie. P2. że przed paroma dniami krzewy pod tarasem zostały przez kogoś (nie wiadomo przez kogo) połamane. Są podstawy do obalenia wszystkich tych hipotez oprócz H1. jak maszyna do pisania. że często przychodzili do niego wieczorem różni nieznani osobnicy. H2.

można by wyjaśnić przyjmując hipotezy. Może Beciński pomylił się. że kupił marynarkę . jedna okazała się fałszywa. że nabył marynarkę 20 marca. miał bowiem zwolnienie lekarskie z powodu zwichnięcia nogi. a przy zeskakiwaniu zwichnął nogę. zabił go. od nieznanej osoby. (jeśli nabył w M. że Beciński dokonał zabójstwa. Nie można. co . A więc z konkurujących hipotez ostały się te. natomiast z zespołu dwóch hipotez wyjaśniających losy obu ubrań bez przyjęcia. Stwierdzono. że Beciński nie ma nic wspólnego ze sprawą zabójstwa. Są tu więc rozbieżne hipotezy. nie wyjeżdżał w tym czasie ze swojego miejsca zamieszkania w N. i nabył następnie inne. bo stwierdzono fałszywość jej następstwa. bo targ odbywał się rano. jak się zdaje. a marynarkę Iksińskiego nabył na rynku w M. jak zeznali sąsiedzi. że wyjeżdżał 20 marca do M. bo w rzeczywistości nabył ją później? Musiałby w takim razie opuścić dzień pracy. czy rzeczywiście nie ma żadnych innych możliwości wyjaśnienia stwierdzonych faktów. Ale następstwem tej ostatniej hipotezy byłoby to. że od 16 do 20 marca Beciński był nieobecny w pracy. gdy powiedział. Można by jednak szukać wyjaśnienia przyjmując. A może Beciński w czasie pierwszego przesłuchania nie chciał się przyznać. po czym z jakichś przyczyn nie chcąc wychodzić normalną drogą wydostał się przez taras..jest niezgodne z prawdą. inaczej wytłumaczyć sobie stwierdzonych faktów niż za pomocą hipotezy. co stwierdzono w postępowaniu dowodowym.). które obciążają Becińskiego zarzutem zabójstwa. a mianowicie za pomocą dwóch hipotez: że zwichnął nogę spadając z drabiny i przy tym podarł ubranie robocze. a nie stwierdzono.podarło. że Beciński wszedł pod jakimś pozorem do mieszkania Iksińskiego. to wyjeżdżał do M. że Beciński zabił Iksińskiego. To. by po 20 marca pracę opuszczał. gdy w domu spadł z drabiny. Ale niezależnie od sposobu obrony oskarżonego. ale.jak stwierdzono . sędzia musi zważyć. przypuszczalnie zabierając wyłącznie pieniądze i waluty obce oraz wkładając na siebie ubranie Iksińskiego.

iż marynarka pochodzi z przestępstwa? Wtedy jednak nie podtrzymywałby swego twierdzenia.w innych okolicznościach niż podaje. jeśli w procesie poszlakowym ma zapaść wyrok skazujący oskarżonego. mając do wyboru ukaranie za zabójstwo i ukaranie za paserstwo. muszą zostać wykluczone. . że kupił ją ze świadomością. aby zabójstwo zostało dokonane? Wszelkie tego rodzaju wątpliwości. nawet najdrobniejszego szczegółu. dotyczące obalenia hipotez konkurencyjnych. A może Beciński był w mieszkaniu Iksińskiego po zabójstwie dokonanym przez kogoś innego lub był tylko jako pomocnik zabójcy? Dlaczego jednak taiłby to w obliczu grożącej kary za zabójstwo. Łatwo więc zrozumieć. dlaczego od sędziego wymagać należy wysokiej sprawności umysłowej i sumienności w ustalaniu każdego. a mianowicie. gdyby nie działał z mordercą w ścisłym porozumieniu i nie godził się na to.

która byłaby poparta argumentami przekonującymi rozsądnego człowieka. Sędziemu nie wolno orzec. Jeśli zamierzał zabrać palto celem przywłaszczenia. Rodzaje wnioskowań w sądowym postępowaniu dowodowym Wnioskowania. jeden z tych wniosków może być znacznie bardziej prawdopodobny od drugiego. a nie zwalnia to sądu z obowiązku poszukiwania obiektywnej prawdy.na korzyść oskarżonego. to znaczy taką. kto zabiera cudze mienie ruchome celem przywłaszczenia. że zabrał palto celem przywłaszczenia.zwykle przeplatają się tu wnioskowania dedukcyjne i różne wnioskowania uprawdopodobniające. a wychodząc włożył na siebie cudze palto. że przez roztargnienie włożył na siebie płaszcz. Podlega karze. Sędzia po rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy musi w tym przypadku podjąć decyzję „racjonalną”. jakie przeprowadza sędzia ustalając fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. czy dokonano. widząc na wieszaku taki płaszcz. Pozwany czy oskarżony może milczeć.§ 7.ma on obowiązek orzec. może nie bronić się. to musiał je wynieść z zakładu. czyli ustalając tzw. ale to nie rozstrzyga kwestii. stan faktyczny sprawy. który do zakładu wszedł bez palta. z jaką myślą oskarżony nakładał na siebie ów płaszcz. Zatrzymano na ulicy klienta zakładu fryzjerskiego. czy nie dokonano kradzieży owego płaszcza. To zadaniem oskarżyciela jest przekonać sąd o winie . Ale oskarżony podsuwa inny wniosek redukcyjny . względnie pozwanego). ale decyzja ta nie zawsze jest wnioskiem wyprowadzonym dedukcyjnie ze stwierdzeń dokonanych poprzednio 4. Pamiętać wszakże należy o zasadzie prawnej in dubio pro reo (w razie wątpliwości . że uważa kradzież za wysoce prawdopodobną . jak jego własny. Można wnioskować redukcyjnie. Sędzia ma więc przed sobą dwa rozbieżne wnioski możliwe we wnioskowaniu uprawdopodobniającym.twierdzi. rzadko składają się wyłącznie z wnioskowań dedukcyjnych . Zważywszy na inne ustalone okoliczności.

Sędzia ma nieraz orzec. to i tak nie wiedziałby stąd. że zdarzenie takie nastąpi: mówiliśmy tu bowiem o prawdopodobieństwie w subiektywnym. Ale znajomość prawdopodobieństwa nie pozwoliłaby mu . póty oskarżony musi uchodzić za niewinnego (domniemanie formalne). Gdyby natomiast ów sędzia stwierdził. gdy np. jak postąpić w poszczególnym przypadku.na niekorzyść dzieci.oskarżonego.że w około 90 na 100 przypadków pozew o ustalenie ojcostwa dziecka jest skierowany przeciwko właściwemu mężczyźnie. Sędzia musi więc wykazać rozsądny krytycyzm wobec argumentów oskarżenia. mógłby stąd wyciągnąć wniosek. a nie w obiektywnym rozumieniu.że na 300 takich spraw w 295 orzekł. iż pozwany jest ojcem dziecka. czy miało miejsce zdarzenie. że na 300 spraw o ustalenie ojcostwa orzekł zgodnie z żądaniem pozwu tylko w 200 sprawach. który by stwierdził na podstawie swych notatek. ale nie jest obowiązkiem oskarżonego przekonywać sąd o swej niewinności . których ojcostwo ma być ustalone. że zbytnio wierzy matkom wnoszącym pozew o ustalenie ojcostwa ich dziecka.75. dyktowanej poczuciem odpowiedzialności moralnej za wydany wyrok. przy tym z reguły sędzia nie ma możności ująć liczbowo prawdopodobieństwa ze względu na poznany układ okoliczności. Co najwyżej mógłby się na tej podstawie zorientować. że jego orzecznictwo jest wadliwe . mógłby dojść stąd do przekonania. a nazbyt nie dowierza pozwanym mężczyznom. Gdyby np. udało się ustalić. jak wykazało postępowanie. czy jego polityka orzekania jest właściwa.póki więc zarzuty są dla sądu wątpliwe. jeśliby nawet sędzia znał liczbowe prawdopodobieństwo danego zdarzenia ze względu na dane okoliczności. Zresztą. Wymaga to wysokiej sprawności intelektualnej i staranności w pracy. śledząc swoje rozstrzygnięcia tego rodzaju spraw na przestrzeni dłuższego czasu. jest zdarzeniem prawdopodobnym w jakimś odpowiednio wysokim stopniu. to sędzia. prawdopodobieństwo to jest równe 0. które.

przecież stwierdzić. 4 . racjonalny” . w których konkretnie przypadkach się omylił. który nie wynika logicznie z przesłanek. Potocznie często mówi się o „wniosku dedukcyjnym” mając na myśli „wniosek rozsądny.a taki może być w pewnych okolicznościach również wniosek.

że ma tu zastosowanie przepis art. 205 § 1 kod. niż użyto go tu w poprzednim zdaniu. że kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym . na dowodzeniu w ścisłym tego słowa znaczeniu5. umieszczony tam dla zmylenia łatwowiernych).Ustalenie faktów. należy sformułować końcowy wniosek w takiej postaci. Takie ujęcie końcowego wniosku co do stanu faktycznego pozwala łatwo stwierdzić. to niewystarczający ogólnik: trzeba stwierdzić. § 8. nie opiera się jednak na dowodzie. by było widać. Ustalenie stanu faktycznego a subsumpcja Ustalając stan faktyczny. Toteż każde słowo w sformułowaniu końcowym wniosku co do stanu faktycznego musi być użyte w sposób ścisły. karnego. że ten stan faktyczny jest przewidziany w pewnej normie prawnej. który wedle oświadczenia Jana miał być zegarkiem powszechnie cenionej marki „Omega” (taki bowiem był napis na tarczy owego zegarka. Stwierdzić. gdy chodzi o pewne wstępne. dającym sędziemu praktyczną pewność w sprawie. mówią oni o uprawdopodobnieniu wtedy. uznanie jakichś zdań za prawdziwe w wyniku postępowania dowodowego przed sądem jest z reguły tylko uprawdopodobnieniem tych faktów w odpowiednio wysokim stopniu. że stanowi szczególny przypadek należący do zakresu zastosowania pewnej normy. prowizoryczne ustalenia poprzedzające właściwe postępowanie dowodowe przed sądem. Prawnicy często nie zdają sobie z tego sprawy. do niekorzystnego rozporządzenia swym mieniem przez zamianę cennego zegarka w złotej kopercie na bezwartościowy zegarek złożony ze starych części. że Jan oszukał Piotra przy zamianie zegarków. za pomocą wprowadzenia go w błąd. że Jan w celu osiągnięcia dla siebie korzyści majątkowej w postaci zegarka w złotej kopercie świadomie doprowadził Piotra. głoszący. Termin „uprawdopodobnienie” używany jest przez prawników w innym znaczeniu.

328. Warszawa 1971. Dowodzenie utożsamiają często prawnicy z wszelkim uzasadnieniem pośrednim określonej tezy. Cieślak. O wieloznaczności słowa „dowód” w języku prawniczym patrz: M.mieniem. Polska procedura karna. za pomocą wprowadzenia w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania. 5 . powinien zostać ukarany karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5. s. XVI § 2. Mówimy tu o dowodzeniu w sensie określonym w rozdz.

rodz. Tak np. która dopuściła się czynu przestępnego. zalgorytmizowanym. dlaczego wymierzył tak wysoką.k. 1 kod. Często bywa. Z drugiej strony. czy w danych okolicznościach żądanie przez dziecko alimentów od ojczyma odpowiada obowiązkowi moralnemu . Czasem zaś trzeba dopiero wywnioskować z norm wysłowionych w tekście ustaw.Subsumpcja jest możliwa dopiero wtedy.art. Dokonywanie subsumpcji. że powinien brać pod uwagę takie a takie okoliczności czynu przestępnego jako okoliczności łagodzące czy obciążające. kary pozbawienia wolności od pół roku do 5 lat). Sędzia w uzasadnieniu wyroku musi więc między innymi uzasadnić. karnego). Ustawa wskazuje wprawdzie sędziemu. a tym bardziej wydanie wyroku na podstawie dokonanej subsumpcji. 173 § 1 k. kryterium społecznego niebezpieczeństwa danego czynu art. w jakim stopniu pewna okoliczność ma wpływać na wymiar kary w poszczególnym przypadku.) albo wymaga podjęcia decyzji kwalifikującej jakiś czyn według kryteriów trudnych do dokładnego określenia (np. a nie krótszą czy dłuższą karę . 144 § 1 kod. Będzie o tym mowa w następnym rozdziale. czy rozpowszechniane przez oskarżonego fotografie miały charakter pornograficzny czy artystyczny art. czyn nakazany przez normę do spełnienia może być w niej określony w sposób tylko ogólnikowy lub ramowy. ale nie podaje dyrektyw szczegółowych. że z woli ustawodawcy obowiązuje pewna taka norma. gdy poprzez analizę przepisów ustali się. iż precyzyjnie wyinterpretowana z przepisów prawnych norma prawna uzależnia możliwość dokonania subsumpcji od przyjęcia określonej oceny stwierdzonego faktu (np. pozostawiają zazwyczaj sędziemu wybór kary w ogólnie wskazanych granicach (np. nie jest na ogół działaniem zautomatyzowanym. jakie zawierają one normy. normy prawa karnego nakładając na sędziego obowiązek wymierzenia kary osobie. poświęconym logicznym podstawom wykładni prawa.. i opiek. która znajduje zastosowanie właśnie w okolicznościach danej sprawy.

Kto spowodował śmierć pewnej osoby. jaki wpływ na nią wywarły poszczególne okoliczności danej sprawy. Mianowicie art.pozbawienia wolności. może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody renty obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanego oraz do możliwości zarobkowej zmarłego przez czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. wskazując. względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny. niezależnie od ewentualnej odpowiedzialności karnej. może być zobowiązany do wypłacenia odszkodowania. a także . Ustalając wysokość takiej renty sędzia zobowiązany jest uzasadnić swoją decyzję. a nie inną grzywnę itd. iż osoba. taką właśnie. że tylko dłużej trwająca kara pozbawienia wolności wpłynie prawdopodobnie na psychikę skazanego). 446 § 2 kod. cyw. głosi. Uzasadnienie jest w takim przypadku zespołem ocen (np. . ten.twierdzeń rzeczowych (np. że dany czyn przestępny budzi szczególną odrazę moralną).

Przewód sądowy pozwolił stwierdzić. 2. że to on dokonał włamania i że to mu się opłaciło”. służą do wspólnego użytku sąsiadów”. Jan.: „Domniemywa się. czy też Piotra . ale słyszałem. Piotr chce wnieść sprawę do sądu. choć sam to czyni. Kogo w razie procesu będzie obciążać dowód: czy Jana . znajdujące się na granicy gruntów sąsiadujących. nie pozwala Piotrowi moczyć lnu w granicznym rowie. Piotr Szulc został oskarżony o zabójstwo lekarki Anny Bujak. chociaż nie jest wykluczona. rowy i inne urządzenia podobne. która była ustawiona niedaleko od szosy. W jakiej części zeznań lekarz ten spełnia rolę biegłego? 3. Według art. że w czasie jego dyżuru przywieziono do szpitala Jana Wiśniewskiego. iż to . sąsiad Piotra. że mury. Postępowanie dowodowe pozwoliło wykluczyć ewentualność. że był to nieszczęśliwy wypadek. jak Kowalski przyciszonym głosem zwierzał się koledze. 154 kod. albo zabójstwa przez Jana. oraz że rany takiego rodzaju musiały być zadane nożem przez silną osobę. a możliwość samobójstwa jest stosunkowo mało prawdopodobna. Uzasadnij odpowiedź.że ma wyłączne prawo używać rowu. Lekarz oświadczył przed sądem w toku postępowania dowodowego. Około godziny 16 przechodził Kowalski ze swym kolegą. Nie odchodziłem od maszyny. Czy wiarygodne są zeznania świadka: „W tydzień po stwierdzeniu włamania do sklepu spółdzielni pracowałem przy wpuszczaniu snopów do młockami. zważywszy. albo nieszczęśliwego wypadku.Zadania 1. że śmierć Piotra była wynikiem albo samobójstwa. u którego stwierdził dwie rany klatki piersiowej. płoty. cyw. Czy można skazać Jana za zabójstwo Piotra? 5.że ma prawo używać rowu razem z Janem. że ich prawa własności co do sąsiadujących gruntów są niesporne? 4. bo była w ruchu. Sąd ustalił.

którego głos był w każdym razie bardzo podobny do głosu Szulca. Osobnik. mieli dwoje małych dzieci. Władysław Warneńczyk.. Dlaczego? 7. Szulc był osobą samotną. król Polski i Węgier. Art. iż lekarka. grożąc jej zamordowaniem. Czy materiał ten wystarcza do skazania Szulca za zabójstwo? 6. po lekarkę samochodem. miała z owym nieznajomym nielegalnie wyjechać za granicę.właśnie Szulc przyjechał wieczorem dnia 31 VIII 92 r. które zazwyczaj dokonywane bywają z osobami korzystającymi z usług tego przedsiębiorstwa”. cyw.. w trzy dni po zniknięciu lekarki zażądał telefonicznie wysokiego okupu od jej męża. Następnie wszelki ślad po niej zaginął. porzucając męża. zł za przywiezienie lekarki do umówionego miejsca spotkania. iż przypadkowo spotkany nieznajomy mężczyzna obiecał mu 90 tyś.”. przy czym dawał Szulcowi do zrozumienia. W domu Szulca znaleziono receptariusz i pieczątkę lekarki. głosi: „Osobę czynną w lokalu przedsiębiorstwa przeznaczonym do obsługiwania publiczności poczytuje się w razie wątpliwości za umocowaną do dokonywania czynności prawnych. 97 kod. rozpoczynający się od słów: „My. Małżeństwo Bujaków było zgodne. bezdzietną. Jaki rodzaj domniemania ustanawia ten przepis? . i przegrał proces. zabierając ją rzekomo do chorego dziecka. Oskarżony wyjaśnił. W siedemnastym wieku pewien szlachcic przedstawił w sądzie na poparcie swych żądań dokument w języku polskim datowany w Krakowie 1 VIII 1444 roku.

Przepisy prawne ujęte są w bardzo różnorodne formy redakcyjne. do maksymalnej zwięzłości tekstu.do ujęcia go w taki sposób. Jednostką redakcyjną tekstu prawnego tworzącego akt prawodawczy jest zdanie w sensie gramatycznym zwane przepisem prawnym. Pojęcie wykładni Akty prawodawcze.i to czasem umieszczonych w zupełnie różnych ustawach . z jednej strony. a także odwrotnie . które wskazywałyby na dyrektywalny. Często w ich sformułowaniu brak w ogóle takich słów. na czym polega skrótowość wysłowienia norm w postaci przepisów. dekrety. .w jednym przepisie znaleźć można elementy potrzebne do odtworzenia wielu norm obowiązujących w danym systemie prawnym. rozporządzenia czy zarządzenia. które wyjątkowo tylko ma postać słowną w pełni rozwiniętej normy postępowania. Aby wyjaśnić. nie formułują w sposób bezpośredni norm postępowania. to znaczy ustawy. Zazwyczaj dopiero na podstawie kilku przepisów . poprzez który przekazuje się wiadomość o ustanowieniu danych norm. Ukształtowany przez tradycję prawniczą sposób redagowania ustaw i innych tekstów prawnych z założenia zmierzać ma. wyobraźmy sobie. by na jego podstawie można było ustalić normy postępowania czy też brak norm postępowania dla możliwie największej liczby różnorodnych sytuacji faktycznych1.odtworzyć można jakąś obowiązującą normę prawną. normatywny charakter danej wypowiedzi.Rozdział XX LOGICZNE PODSTAWY WYKŁADNI PRZEPISÓW PRAWNYCH I WNIOSKOWAŃ O OBOWIĄZYWANIU NORM PRAWNYCH § 1. z drugiej strony . w pełni rozwiniętych wypowiedzi jednoznacznie nakazujących czy zakazujących określonym adresatom określonego postępowania w określonych okolicznościach. tj.

że jakaś ustawa składa się jedynie z trzech przepisów. gdy powstanie sytuacja A lub B. aż do IEe.. czyli 125 prostych norm postępowania. Poznań 1982. że adresaci określeni w pierwszym przepisie ustawy powinni w sytuacji określonej w przepisie drugim dokonać czynów a. d oraz e. III.. II. IV oraz V.że dokonanie czynów nakazywanych przez ustawę powinno nastąpić. ss. 1 . 185 i n. . b. Pierwszy z nich głosi. lub E. IAc. Drugi . c. lub C. że ustawa dotyczy obowiązków osób rodzaju I. IAb. Wronkowska. Trzeci wreszcie głosi. Szerzej patrz: S.. Za pomocą tych trzech przepisów zostało wysłowione 5×5×5. Problemy racjonalnego tworzenia prawa. lub D. zaczynając od IAa.

uznawać mają za obowiązujące nie tylko normy wysłowione w jej przepisach. że określona norma przynależy do danego systemu prawnego. że zainteresowane osoby na podstawie ogłoszonego tekstu prawnego odtworzą .Redagowanie tekstu aktu prawodawczego jest dokonywane przy milczącym założeniu. dostatecznie określony sposób 2 . lecz także normy będące w pewnym rozumieniu konsekwencjami tych pierwszych.odpowiednie normy prawne. nazywa się operację myślową. po omówieniu wykładni w ścisłym znaczeniu. W ścisłym znaczeniu tego terminu wykładnią. jakkolwiek w praktyce . Niekiedy. czyli interpretacją tekstów prawnych. w toku której dokonuje się przekładu zbioru przepisów ogłoszonych w aktach prawodawczych na zbiór norm postępowania równoznaczny jako całość z danym zbiorem przepisów. iż jeśli obowiązuje określona norma. które w pewnym przyjmowanym rozumieniu są konsekwencjami tej pierwszej. wyprowadzona z pierwszej według określonych reguł wnioskowania (reguł inferencyjnych). jak i do przestrzegania zawartych w ustawach nakazów przeznaczonych dla ogółu obywateli. Do podejmowania jakichś praworządnych decyzji przez organy państwa.według przyjętych w danej kulturze prawnej reguł wykładni . Tego rodzaju wnioskowania omówimy oddzielnie. że do tegoż systemu prawnego należy też jakaś inna norma.norm postępowania rozumianych w jakiś jeden. to obowiązują też normy. do których ustawa się zwraca. o tym. Inaczej mówiąc. konieczne jest uprzednie dokonanie wykładni przepisów składających się na tekst obowiązujących aktów prawodawczych. w szerszym rozumieniu słowa „wykładnia”. a więc ci. jak i operacje myślowe polegające na wnioskowaniu na podstawie tego. w toku wykładni (jeśli zostanie ona konsekwentnie doprowadzona do końca) dokonuje się przyporządkowania różnokształtnym przepisom prawnym . oznacza się nim zarówno zabiegi składające się na rekonstrukcję norm postępowania z przepisów prawnych. Zakłada się także.

Poznań 1972. Nadto słowem „wykładnia” określa się niekiedy także rozstrzyganie problemów dotyczących obowiązywania w danym systemie prawnym norm między sobą niezgodnych rozstrzyganie przez zastosowanie odpowiednich reguł kolizyjnych. Wykładnia przepisów ma być zresztą przeprowadzona w taki sposób.: M.oddzielenie operacji interpretowania norm z przepisów i wnioskowania z tych norm o innych normach zaliczanych do systemu jest często bardzo trudne. Zieliński. 26 i n. określa się niekiedy mianem reguł egzegezy tekstu prawnego. reguł inferencyjnych oraz reguł kolizyjnych. Szerzej por. 3 Ogół reguł dotyczących ustalania zbioru norm prawnych obowiązujących na podstawie określonych aktów prawodawczych. Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego. Regułami tymi w niniejszym podręczniku bliżej zajmować się nie będziemy. 2 . ss. wskazując tylko na podstawowe rodzaje niezgodności norm. by normy wyinterpretowane z przepisów nie były między sobą niezgodne3. a więc ogół dyrektyw interpretacyjnych w ścisłym znaczeniu tego terminu.

jeśli były one wieloznaczne.wytworem działań człowieka. iż różnokształtne przepisy trzeba dopiero przełożyć na takie wypowiedzi. gdy reguły znaczeniowe są jasne i bezsporne. iż teksty te są racjonalnym wytworem działań człowieka . natomiast jasno zredagowane przepisy nie wymagają jakoby w ogóle wykładni. W interesującym nas przypadku za sens wydawania przepisów prawnych uważać można ustanowienie określonego zespołu norm prawnych. Z punktu widzenia semiotyki wszakże każdy napis wymaga wykładni . któremu przypisuje się autorstwo wszystkich przepisów prawnych obowiązujących w danym kraju w danym czasie.W tradycyjnej nauce o wykładni prawa nie odróżniano w sposób dostatecznie wyraźny pojęcia przepisu prawnego od pojęcia normy prawnej i nie zwracano szczególnej uwagi na to. iż ów „prawodawca” jest prawodawcą racjonalnym. które bezpośrednio nakazują. gdy pojawią się jakieś trudności z ustaleniem sensu przepisów. który dokonując ich zmierzał do określonego celu kierując się konsekwentnie posiadaną w danej dziedzinie wiedzą i odpowiednio uporządkowanymi ocenami. po co . Przyjmując tego rodzaju założenie można bowiem wyjaśnić sobie. Przyjmowano. iż potrzeba wykładni powstaje dopiero wtedy. W przypadku interpretowania przepisów prawnych przyjmuje się. Zakłada się przy tym. założenia idealizujące (fikcję). że teksty prawne są wytworem jednego człowieka. co kto kiedy czynić powinien.a więc w pewnym sensie: dlaczego .to zrobiła. jaki był sens sporządzenia danego wytworu przez jakąś osobę. nawet jeśli były one wydane dwieście lat temu czy też są to ustawy uchwalone przez kilkaset osób liczący parlament.nawet wtedy. . Interpretacja tekstów prawnych jako wypowiedzi formułujących określony zbiór norm postępowania opiera się na założeniu. w sposób niezgodny z rzeczywistością. Całą uwagę natomiast kierowano na ustalenie znaczenia poszczególnych słów i zwrotów tekstu prawnego. określanego umownie mianem „prawodawcy”.

że posiada on doskonałą wiedzę logiczną: nie ustanawia norm między sobą niezgodnych. to uznaje też za obowiązujące takie normy. a mianowicie zamierzony stan spraw społecznych.oraz że ma doskonałą wiedzę pozalogiczną. np. Jaką zaś wiedzę i jakie oceny przypisują „racjonalnemu prawodawcy” interpretatorzy tekstów prawnych. poprzez które skutecznie osiągnąć można przypisywany prawodawcy „cel ustawy”. które stanowią ich konsekwencje itd. . Warszawa 1973. 35 i n. Studium z metodologii prawoznawstwa. używając dwóch odmiennych zwrotów ma co innego na myśli itd.konsekwentnie kierującym się w swym działaniu określoną wiedzą i usystematyzowanymi. „Racjonalność prawodawcy” jest więc czymś relatywnym. jeżeli ustanawia określone normy postępowania. Interpretacja prawnicza. wyznaczających ich adresatom zachowania takie. a wydając kolejno przepisy prawne. w którym formułuje przepisy: każdemu wyrażeniu nadaje ściśle określony sens. iż ów „prawodawca” ma doskonałą wiedzę o języku. to sprawa sporna. Jaka zaś była „naprawdę” wiedza i oceny tak pojmowanego „prawodawcy”. a na podstawie tej wiedzy ustanawia takie normy. Następnie zakłada się. w każdym momencie zmierzał do ustanowienia uporządkowanego systemu norm prawnych. dostatecznie ustabilizowanymi ocenami. szerzej: L. 4 . względnym 4. tego oczywiście rozstrzygnąć się nie da. jako że ów „prawodawca” jest jedynie konstrukcją myślową prawników. Por. każde użyte przezeń wyrażenie jest potrzebne do wyinterpretowania określonych norm. Zakłada się w szczególności. Nowak. co do skutków społecznych realizacji nakazywanych przezeń działań. które mają uzasadnienie aksjologiczne w przypisywanym mu systemie ocen. ss. związana ze ścieraniem się różnych koncepcji politycznych po wydaniu danego tekstu prawnego. Szerzej zajmuje się tą problematyką teoria prawa.

Dyrektywy interpretacyjne.Oczywiście ludzie. to jest to wykładnia nie do przyjęcia. Jeśli np.: „Pełnoletnim jest ten. Fikcja „racjonalnego prawodawcy” służy przede wszystkim do usprawiedliwienia przyjmowanych przez prawników dyrektyw interpretacyjnych. Analogiczną rolę do przepisów wyznaczających sposób wykładni tekstu prawnego spełniają w kwestiach bardziej szczegółowych definicje legalne (definicje sformułowane w aktach prawodawczych). to znaczy oficjalnie nakazuje się. reguły inferencyjne i kolizyjne są częściowo sformułowane w przepisach prawnych dotyczących sposobu rozumienia innych przepisów (a więc w metaprzepisach). a nie inaczej interpretować. którzy faktycznie redagują i wydają w imieniu państwa przepisy prawne. Przepisy prawne formułują definicje ustanawiające w sposób wyraźny wiążące reguły znaczeniowe w odniesieniu do języka prawnego. . art. które nakazują tak. że dane przepisy należy tak właśnie. aby „z woli prawodawcy” miały obowiązywać normy między sobą niezgodne itp.bo nie dopuszcza się myśli. jeśliby zaś były to przepisy wydane w różnym czasie. na podstawie reguł znaczeniowych danego języka z przepisów prawnych można było wyinterpretować dwie normy między sobą niezgodne. reguł inferencyjnych i kolizyjnych. cyw. często wyraźnie przejawiają brak konsekwencji we wspomnianych dziedzinach. przeważnie jednak są one wytworem tradycji prawniczej przyjętej w akademickiej doktrynie prawniczej (w przyjmowanych przez naukę wzorach rozwiązywania zadań pewnego rodzaju) czy też w orzecznictwie. Wykładnia tekstu prawnego dokonana przez określony organ państwa w określonym trybie może mieć charakter prawnie wiążący. zazwyczaj wszakże są to definicje regulujące (np. zwłaszcza orzecznictwie sądów. 10 § 1 kod. to widocznie prawodawca wydając przepisy późniejsze uchylił przepisy wcześniejsze . a nie inaczej rozumieć określone słowo czy zwrot językowy występujący w tekście prawnym.

kto ukończył lat osiemnaście”). § 2: „Nie może być przynależnością rzecz nie należąca do właściciela rzeczy głównej”. jeżeli pozostają z nią w faktycznym związku odpowiadającym temu celowi”. Są to definicje mające postać definicji równościowych albo swoistego rodzaju definicji przez postulaty. cyw. § 3: „Przynależność nie traci tego charakteru przez przemijające pozbawienie jej faktycznego związku z rzeczą główną”. wyznaczają reguły znaczeniowe dla terminów „przynależność” i „rzecz główna”. Np. trzy przepisy tworzące art. 51 kod. . ujęte w zespoły kilku przepisów wyznaczających reguły znaczeniowe dla jednego lub nawet kilku terminów. 51 § 1: „Przynależnościami są rzeczy ruchome potrzebne do korzystania z innej rzeczy (rzeczy głównej) zgodnie z jej przeznaczeniem. mianowicie: art.

„musi”. do których norma jest kierowana. przepis: .Komornik oznacza w protokole zajęcia wartość każdej zajętej ruchomości” (art. 854 kod. że obok przepisu zawierającego w ogólnym zarysie określenie adresata normy. Można dostrzec wiele ich rodzajów ze względu na sposób. cyw. cyw. Często spotykaną formą przepisu służącego do wysłowienia normy nakazującej jest przepis. które nazywamy przepisami prawnymi. czy ewentualnie pewne fragmenty w pełni rozwiniętych norm prawnych.w związku z odpowiednimi przepisami proceduralnymi . „obowiązany jest”. .” Formą wysłowienia normy zakazującej jest często przepis głoszący.) rozumieć należy jako normę nakazującą komornikowi.dla norm zakazujących. w którym po prostu używa się czasownika w trybie oznajmującym. jak „nie wolno”. iż dany czyn „podlega karze”: przepis taki jest z jednej strony formą wysłowienia zakazu danego czynu (norma sankcjonowana). w czasie teraźniejszym lub przyszłym. 853 § 1 kod. post. w jaki w tych przepisach wysłowione zostają normy prawne. post. Podobnie należy rozumieć np. „ma obowiązek” itp.. by w każdym przypadku w protokole zajęcia zapisywał wartość zajmowanych przedmiotów.zwykłą formą .inne. „nie może” itp.: „Na każdej zajętej ruchomości komornik umieści znak ujawniający na zewnątrz jej zajęcie. art. paragrafy czy ustępy zdań w sensie gramatycznym. a z drugiej strony jest .. uzupełniające przepisy zawierają dodatkowe określenia.dla norm nakazujących. . Często bywa tak. W najprostszym przypadku przepis wskazuje jakiś obowiązek postępowania przy użyciu tego rodzaju zwrotów. Rodzaje przepisów prawnych Jak już powiedzieliśmy. zakres zastosowania czy zakres normowania. rozszerzające lub zwężające zakres adresatów.. Np.§ 2. jak „powinien”. do określenia nakazywanej czynności. zasadniczy tekst ustawy czy rozporządzenia składa się z ponumerowanych jako artykuły. albo zwrotów takich. okoliczności jej zastosowania oraz nakazywanych czynów .

którym się ingerowania w pewne sprawy zakazuje. że wprawdzie czyny danego rodzaju są na ogół zakazane. iż ktoś „może domagać się”. że brak jest w danej ustawie normy zakazującej danej czynności. jednocześnie zaś zakazuje się innym osobom ingerować w daną sferę jego działania. znaczy czasem tyle. W szczególności zwrot.są bardzo wieloznaczne i stąd zasadniczo różne może być znaczenie przepisów zawierających te zwroty.wysłowienia normy sankcjonującej. Przepisami. bezpodstawnego ingerowania w daną sferę działań osoby otrzymującej zezwolenie. co do której w należyty sposób stwierdzono. iż ktoś „może”. znaczy w pewnych przypadkach tyle. których interpretacja nastręcza szczególne trudności i powoduje nieporozumienia. są przepisy zawierające zwroty. Adresatem tak wysłowionej normy jest oczywiście nie osoba otrzymująca zezwolenie. że zezwala się mu na dokonywanie pewnych czynności. czy też że norma taka zostaje właśnie uchylona. mianowicie normy nakazującej odpowiednim organom państwa dokonać wymierzenia sankcji osobie. iż „wolno” coś czynić: stwierdzają one wtedy. bywają używane w języku prawnym i prawniczym zamiennie. ale co do czynów wymienionych w przepisie czyni się zezwalający wyjątek i sformułowaną w innych przepisach normę ogólniejszą należy rozumieć jako ograniczoną tymi wyjątkami. z jednej strony. Przepis zawierający ten zwrot brany w takim rozumieniu staje się pewną postacią . choć w przepisie takim mowa jest o udzielaniu zezwolenia jakiejś osobie („z wyłączeniem innych”). W najprostszym przypadku przepisy zawierające te wyrażenia rozumie się jako wypowiedzi głoszące. że temu komuś należy się jakieś świadczenie ze strony innej osoby. czy też. „ma prawo”. A więc. z drugiej strony . lecz te osoby. iż przekroczyła normę sankcjonowaną. „ma uprawnienie”. „może” coś czynić. których to dotyczyć może. w gruncie rzeczy jest on pewną postacią wysłowienia normy zakazującej wszystkim innym. Zwrot. iż ktoś „ma prawo”. Zwroty te. „ma prawo” coś czynić.

Czynności. „ma prawo” oznacza często.”.jako recypienta tego świadczenia. jeśli jest dokonane zgodnie z przepisami prawnymi. sporządzanie testamentu. przekładany być może (interpretowany) jako norma nakazująca jakieś postępowanie... oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński złożone przez mężczyznę i kobietę przed urzędnikiem stanu cywilnego.„bycia uprawnionym wobec. .) Niektóre przepisy prawne pewnym czynnościom psychofizycznym określonych osób nadają określone szczególne znaczenie prawne. a mianowicie normy nakazującej dokonać danego świadczenia na rzecz osoby określonego w przepisie rodzaju . wnoszenie aktu oskarżenia. przechodzenie przez pewien obszar itp. takimi jak zawieranie małżeństwa. rozdz. . Pojęcie przyznania kompetencji jest pojęciem szczególnie złożonym i wymaga obszerniejszych wyjaśnień co do tego. Gdy w przepisach spotykamy się z tym znaczeniem zwrotu „ma prawo” (w których to przypadkach najwłaściwiej byłoby używać zwrotu „ma uprawnienie”). jak przepis. Stosunek „bycia zobowiązanym wobec. mogą być prostymi czynnościami psychofizycznymi. iż komuś przyznaje się kompetencję (upoważnienie do) dokonania jakiejś czynności. IX § 2.. w którym komuś przyznaje się kompetencję. o których mowa w przepisach. wydawanie wyroku sądowego. charakterystyczny dla prawa cywilnego. nie jest jednak jedynego rodzaju stosunkiem między jakimiś dwoma podmiotami.” i odwrotny .normy nakazującej. takimi jak posypywanie chodników piaskiem w czasie gołoledzi.. jaki może być wyznaczany przez normy prawne. Czynność taka jest „ważna”. zawieranie umowy kupnasprzedaży itp. nabiera charakteru aktu zawarcia małżeństwa i powoduje w konsekwencji powstanie określonych obowiązków prawnych dla małżonków i innych osób. trzepanie dywanów. (Por.” jest odwrotnością stosunku „bycia zobowiązanym wobec. Tak np.albo czynnościami konwencjonalnymi.. wywożenie śmieci...”.. stosunek „bycia uprawnionym wobec. Użyty w przepisach zwrot „może”. zwłaszcza dla prawa zobowiązań.

to postanowienie takie byłoby nieważne. Art. jak między rodzicami a dzieckiem. i opiek. jeśli dokona jej kto inny albo w niewłaściwy sposób. Przepisy prawne przyznające jakiemuś podmiotowi kompetencję do dokonania określonej czynności konwencjonalnej są postacią słowną szczególnego rodzaju . głosi: „Przysposobienie następuje przez orzeczenie sądu opiekuńczego na żądanie przysposabiającego”. dla przysposobionego powstanie obowiązek poddania się kierownictwu przysposabiającego itd. Gdyby postanowienie o przysposobieniu wydał np. sześcioletnie dziecko nie może ze skutkiem prawnym zawrzeć umowy kupna-sprzedaży (poza bieżącymi drobnymi zakupami .jeśli zostaje dokonana przez odpowiednią osobę w przewidziany sposób. 14 kod. Jeżeli sędzia i ławnicy orzekną w sposób przewidziany dalszymi obowiązującymi ich przepisami. Przez ważnie dokonaną czynność prawną zmienia się istniejąca sytuacja prawna . Prokurator ani rada gminy nie mają bowiem do tego kompetencji.). 117 § 1 kod. iż Piotr Janowski przysposobił małoletniego Jana Piotrowskiego. nie stwarzałoby dla nikogo obowiązków. że jakimś osobom przyznaje się kompetencję. zanoszącym do sklepu pieniądze i odbierającym towar dla rodziców)5. przez przysposobienie (adopcję) powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek. czynność jest „nieważna” jako czynność prawna (jest dotknięta sankcją nieważności). to orzeczenie to będzie „ważne”. prokurator albo rada gminy. nie stwarzałoby nowej sytuacji prawnej. Tak np. upoważnienie do dokonania pewnej czynności konwencjonalnej. Przepisy prawne mogą więc między innymi głosić w takiej czy innej formie. umowa przez nie zawarta jest nieważna (może być ono tylko posłańcem np. Podobnie np. stąd dla przysposabiającego powstanie obowiązek utrzymywania i wychowywania przysposobionego.art. Przepis ten przyznaje sądowi działającemu jako władza opiekuńcza kompetencję do orzekania przysposobienia. cyw. rodz.dla jakichś adresatów powstają nowe obowiązki lub obowiązki takie dla kogoś ustają.

norm prawnych, a mianowicie norm kompetencyjnych. Norma taka głosi: „Jeżeli podmiot K (uzyskujący kompetencję) dokona określonej czynności konwencjonalnej Ck, to podmiot P (podległy kompetencji) powinien czynić Cp”. W szczególności wyróżniać należy normy kompetencji prawodawczej oraz normy kompetencji do zaktualizowania czyjegoś obowiązku prawnego 6. Norma kompetencji prawodawczej nakazuje, aby w każdym przypadku, gdy określony organ państwa w określonej dziedzinie spraw poprzez wydanie przepisów w określonej ustawie ustanowi jakieś normy postępowania każdy obywatel i każdy organ państwa, którego to może dotyczyć, przestrzegał tych norm jako obowiązujących norm prawnych. Adresatem takiej normy kompetencyjnej jest więc nie organ otrzymujący kompetencje prawodawcze, lecz każdy podmiot podlegający danej kompetencji. Stosunek między podmiotem uzyskującym kompetencję a podmiotem podlegającym kompetencji jest szczególnego rodzaju stosunkiem, wyznaczanym przez normę kompetencyjną. Przykładem kompetencji do zaktualizowania czyichś obowiązków jest kompetencja organów administracji wojskowej do wzywania do odbycia zasadniczej służby wojskowej w określonym terminie i jednostce. Organy te nie mają kompetencji do ustanawiania obowiązku odbycia służby wojskowej: obowiązek ten został ustanowiony uprzednio w przepisach wydanej przez Sejm ustawy. Jest to jednak początkowo obowiązek potencjalny tylko, który zostaje zaktualizowany przez konkretne wezwanie właściwego organu administracji, działającego w myśl przyznanych mu do tego kompetencji. Terminu „kompetencja” używa się tradycyjnie w prawoznawstwie przede wszystkim wtedy, gdy chodzi o upoważnienie do dokonania pewnej czynności konwencjonalnej przez jakąś osobę jako organ państwa w imieniu państwa. Jeśli chodzi o czynności konwencjonalne osób nie będących organami państwa, mówi się często, że służy im „możność prawna” dokonania danej czynności.
5

Ten ostatni termin jest jednak wieloznaczny (kompetencja, zezwolenie, umożliwienie faktyczne ze względu na obowiązywanie jakichś norm prawnych - por. rozdz. X § 1). 6 Szerzej: K. Świrydowicz, Analiza logiczna pojęcia kompetencji normodawczej. Warszawa - Poznań 1981, ss. 27 i n. Problem zinterpretowania przepisów zawierających zwroty takie, jak „ma prawo”, „może” itp. jako formułujących określone normy prawne nie sprowadza się zresztą tylko do ustalenia, o które ze znaczeń takiego wieloznacznego zwrotu w danym przepisie chodzi. W jakimś jednym przepisie określane być mogą zarówno jakieś zezwolenia, jak i uprawnienia względem kogoś czy kompetencje (w szczególności roszczenia). Udzielenie jakiemuś podmiotowi kompetencji do dokonania pewnej czynności może być połączone z ustanowieniem dla niego obowiązku dokonania danej czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie albo z brakiem obowiązku jej dokonania. Sędzia orzekający jednoosobowo ma kompetencję wydawania wyroków w imieniu państwa, to znaczy, iż wszyscy powinni traktować wydany przezeń należycie wyrok jako wyrok wydany przez organizację państwową i podporządkować się zawartym w nim nakazom. Sędzia ma przy tym co do tego obowiązek: w określonej proceduralnie sytuacji nie wolno mu nie wydać wyroku. Przy tym przepis, poprzez który nakazuje się organowi państwa dokonać pewnej czynności konwencjonalnej, rozumiany jest jednocześnie jako przepis udzielający temu organowi kompetencji do dokonania danej czynności. W zawiłych sprawach cywilnych przewodniczący sądu ma kompetencję do tego, by zarządzić wniesienie pisemnej odpowiedzi na pozew przez stronę pozwaną, ale nie ma co do tego obowiązku, wolno mu zażądać i wolno mu nie zażądać odpowiedzi, zależnie od uznania tego za konieczne (z tym, że skądinąd ma obowiązek dążyć do jak najlepszego rozpoznania sprawy). Obywatel jest upoważniony (ma kompetencję) do wzięcia

udziału w głosowaniu powszechnym: wrzucenie przez niego kartki do urny w okolicznościach przewidzianych przez przepisy ordynacji wyborczej staje się „ważnym” aktem głosowania, który komisja wyborcza musi wziąć pod uwagę przy obliczaniu wyników głosowania. Udział w głosowaniu, czynienie użytku z przysługującej kompetencji nie jest jednak zwykle obowiązkiem prawnym obywatela (choć w pewnych sytuacjach może być obowiązkiem moralnym). Przepis zezwalający komuś na dokonanie jakiejś czynności konwencjonalnej może być rozumiany przede wszystkim jako sposób sformułowania odpowiedniej normy kompetencyjnej. Istotną sprawą jest złożona współzależność przepisów. Przepis: „Dziecko pozostaje aż do pełnoletności pod władzą rodzicielską” (art. 92 kod. rodz. i opiek.) sam przez się nie wskazuje nikomu obowiązków ani nie przyznaje kompetencji czy uprawnień, poprzez które powstawałyby obowiązki dla innych. Dopiero gdy przepis ten rozpatrywać będziemy w związku z przepisami art. 95 i następnych kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stwierdzimy, że w tym zespole przepisów wyrażone zostały normy: 1) iż osoba sprawująca władzę rodzicielską nad dzieckiem powinna kierować jego wychowaniem (art. 96) aż do chwili pełnoletności; 2) iż do tego czasu ma ona obowiązek zarządzać majątkiem dziecka (art. 101), w związku z czym 3) ma kompetencje podejmowania działań w imieniu dziecka, w wyniku czego powstaną lub zaktualizują się obowiązki dziecka lub obowiązki innych osób w stosunku do dziecka (art. 98); 4) ma kompetencję do domagania się pomocy sądu opiekuńczego potrzebnej do należytego wykonywania władzy rodzicielskiej, co znaczy, że sąd opiekuńczy ma obowiązek pomocy tej udzielić (art. 100); dalej, 5) że aż do pełnoletności dziecko pozostając pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo (art. 95 § 2), itd. Tak więc przepis art. 92 kod. rodz. i opiek. odgrywa rolę tylko pewnego uzupełnienia przepisów zawierających wskazania obowiązków osób sprawujących władzę rodzicielską oraz obowiązków innych podmiotów w stosunku do osób

sprawujących tę władzę, a mianowicie przez określenie, że obowiązki te trwają do momentu pełnoletności dziecka, zresztą określonego przepisem innej ustawy (art. 10 kod. cyw.). Ze względów redakcyjnych należy odróżniać przepisy samodzielne oraz przepisy w jakimś punkcie odsyłające do określeń zawartych w przepisach poprzednio wydanych lub przepisy blankietowe, które głoszą, iż bliższe określenie co do adresata, okoliczności lub nakazywanego czynu zostaną ustanowione w przyszłości przez organ uzyskujący do tego kompetencję. Okoliczności, w jakich wiążące są wskazania przepisów dawnych, a w jakich - przepisów wydanych na ich miejsce, są określane w szczegółach przez przepisy przechodnie. § 3. Typy dyrektyw wykładni Sposób dokonywania wykładni w ścisłym znaczeniu wyznaczony jest przez przyjmowane w danym czasie w danym kraju dyrektywy wykładni. Są to dyrektywy interpretacyjne różnego rodzaju i o różnym stopniu szczegółowości. W najbardziej ogólnym zarysie należy odróżnić tzw. językowe dyrektywy wykładni od dyrektyw pozajęzykowych. Językowe dyrektywy wykładni wskazują, w jaki sposób można przełożyć interpretowane przepisy prawne na równoznaczne z nimi, na gruncie reguł danego języka, normy postępowania - przy uwzględnieniu wszystkich elementów kontekstu językowego, w którym zostały one sformułowane. Jeżeli zgodnie z regułami znaczeniowymi danego języka takiego przekładu (zrekonstruowania normy zakodowanej w przepisie) można dokonać w jeden i tylko jeden sposób, uzyskując normy między sobą zgodne, to odwoływanie się do innego sposobu wykładni naruszałoby zasady kultury prawnej państwa praworządnego (tak właśnie należałoby rozumieć tradycyjną dyrektywę clara non sunt interpretanda). Językowe dyrektywy wykładni są w każdym razie punktem wyjścia do interpretacji tekstu prawnego, choć mogą

okazać się same przez się niewystarczające do rozwiązania zadania interpretacyjnego. Jeśli dany przepis czy zespół przepisów prawnych nie jest językowo jednoznaczny - co znaczy, iż można na podstawie tego tekstu odtworzyć ze względu na jego wieloznaczność słownikową lub składniową nie jakąś jedną, lecz kilka odmiennych od siebie norm postępowania w danej sytuacji, albo wynik interpretacji nie jest dostatecznie jasny (np. zrekonstruowana norma zawiera termin nie mający dostatecznie wyraźnej treści i stąd w znacznym stopniu nieostry), to wówczas należy dokonać wyboru jednego z dopuszczalnych językowo rozwiązań interpretacyjnych jako rozwiązania właściwego.

Należy wtedy odwołać się do innego typu dyrektyw interpretacyjnych, a mianowicie do funkcjonalnych dyrektyw wykładni, które nakazują wybrać to z dopuszczalnych językowo konkurencyjnych rozwiązań interpretacyjnych, przy którym zrekonstruowana na podstawie tekstu prawnego norma prawna miałaby najsilniejsze uzasadnienie aksjologiczne w ocenach przypisywanych przez interpretatora „racjonalnemu prawodawcy” - albo tak rozumieć niejasny językowo przepis, aby odtworzona na jego podstawie norma była normą uzyskującą odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne. Skoro bowiem zakłada się, iż przepisy zostały wydane przez „prawodawcę racjonalnego”, to jeśli nawet przyjmiemy, iż wysłowił się on niejasno czy też wieloznacznie (uchylenie założenia racjonalności językowej), przyjmujemy wszakże nadal założenie, iż stanowiąc normy w postaci tych przepisów zmierzał przecież, jako podmiot racjonalny, do osiągnięcia pewnych najbardziej wartościowych w świetle jego ocen stanów rzeczy (założenie racjonalności aksjologicznej) - i to powinno przesądzać o wyborze któregoś z dopuszczalnych rozstrzygnięć interpretacyjnych. § 4. Językowe dyrektywy wykładni Językowe dyrektywy wykładni można podzielić na dwie grupy: z jednej strony, dyrektywy dekodowania idiomatycznego i dyrektywy uadekwatniające, z drugiej dyrektywy ujednoznaczniające 7. Pierwsza grupa dyrektyw dotyczy tego, jak na podstawie przepisów różnorodnego kształtu, nie formułujących norm w sposób bezpośredni, lecz za pomocą swoistych idiomów, odtworzyć wypowiedzi formułujące nakaz czy zakaz jakiegoś postępowania, choćby w sposób na razie niejasny i niejednoznaczny, wstępnie wyznaczające zakres zastosowania i zakres normowania oraz tego, jak z różnych przepisów uzupełniających przepis podstawowy pozbierać elementy potrzebne do określenia

tych zakresów. Ta grupa językowych dyrektyw wykładni, dotyczących zasad przekładu wielu różnokształtnych fragmentów tekstu prawnego na wstępnie wyinterpretowane wypowiedzi normatywne, obejmuje dyrektywy trudne do zwięzłego scharakteryzowania. Są one w pewnym sensie odwróceniem dyrektyw, często bardzo nieokreślonych i chwiejnych, dotyczących sposobu zapisywania (kodowania) norm prawnych w przepisach prawnych. Najprostsze dyrektywy tego rodzaju wstępnej interpretacji stanowią odpowiednik tego, o czym była mowa w poprzednim paragrafie przy omawianiu różnych form przepisów prawnych: np. dyrektywę, że przepis głoszący, iż taki a taki podmiot to a to czyni w określonych okolicznościach, należy interpretować jako normę nakazującą dokonanie tej czynności; albo dyrektywę, że przepis głoszący, iż taki a taki czyn podlega takiej a takiej karze, należy interpretować z jednej strony jako normę zakazującą tego czynu, z drugiej strony - jako normę nakazującą określonemu przez inne przepisy organowi w trybie określonym przepisami proceduralnymi wymierzyć tego właśnie rodzaju karę. Jeżeli zaś przepis nakazuje dokonać jakiejś czynności konwencjonalnej doniosłej prawnie, należy interpretować, iż zawiera normę udzielającą kompetencji do dokonania tej czynności, to znaczy nakazującą podmiotom podległym tej kompetencji podporządkować się np. wydanemu wyrokowi. Ale np. przepisy głoszące, iż ktoś „może” coś czynić, podlegają, jak była o tym mowa, bardzo różnej interpretacji. Zwykle odtwarza się nie jedną normę na podstawie jednego przepisu, lecz na podstawie mniej czy bardziej obszernego zbioru przepisów prawnych odtwarza się całe zespoły rzeczowo powiązanych ze sobą norm prawnych (instytucje prawne) - a najczęściej poszczególnego przepisu nie da się zrozumieć w oderwaniu od innego czy innych. Szczegółowo patrz: M. Zieliński, Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego, wyd. cyt., ss. 46 i n.
7

Drugą grupę językowych dyrektyw wykładni, znacznie częściej omawianą w literaturze prawniczej, tworzą dyrektywy dotyczące sposobu ustalania znaczenia poszczególnych zwrotów we wstępnie wyinterpretowanych wypowiedziach normatywnych. Słowa, z których składają się teksty aktów prawodawczych, mają na ogół jakieś mniej czy bardziej określone znaczenie w języku potocznym danego kraju. Niekiedy jednak definicje legalne zawarte w tekście prawnym nadają użytym w nich słowom i zwrotom odmienne znaczenie (np. art. 50 kod. cyw.: ,,Za części składowe nieruchomości uważa się także prawa związane z jej własnością” - co wyraźnie nie odpowiada potocznemu rozumieniu terminu ,,część składowa nieruchomości”). Zdarza się przy tym nawet, iż w poszczególnych gałęziach prawa czy poszczególnych ustawach używa się określonego zwrotu w odmiennych znaczeniach. Językowe dyrektywy wykładni drugiej grupy nakazują zwrotom zawartym w tekście prawnym przypisywać przede wszystkim takie znaczenie, jakie mają one w języku potocznym, a odstępować od tej zasady tylko w tych przypadkach, gdy przepisy zawierają definicję legalną przypisującą odmienny sens danym zwrotom lub gdy są inne podstawy po temu, by przyjąć odmienne niż w języku potocznym znaczenie danego zwrotu8. Nakazują przy tym przyjmować w toku interpretacji, że każdy wyraz w danej ustawie używany jest we wszystkich przepisach w tym samym znaczeniu, a jeśli używa się dwóch odmiennych terminów (np. „rozporządzenie” i „rozrządzenie” majątkiem), to mają one odmienne znaczenie; że żadnego zwrotu użytego w ustawie nie można uznać za zbędny itp. Jak łatwo dostrzec, te bardzo ogólne dyrektywy językowe wykładni są odpowiednikiem założeń co do racjonalności językowej „prawodawcy”. Bardziej szczegółowe dyrektywy językowe, dotyczące sposobu rozumienia poszczególnych terminów języka prawnego nie zdefiniowanych w tekście prawnym, są wyznaczane przez doktrynę prawniczą na podstawie

Wróblewski .analizy znaczeniowej odpowiednich fragmentów tekstu prawnego. Tradycyjnie przyjmowane językowe dyrektywy wykładni zestawił J. w których dany termin występuje (kontekst językowy wyrazu czy wyrażenia). 8 . s.Zagadnienia teorii wykładni prawa ludowego. 245 i n. Warszawa 1959.

że zakres nazwy „postanowienie” jest podrzędny względem zakresu nazwy „orzeczenie”. Tak więc np. jeśli natomiast norma mówi o postanowieniu sądowym. iż wszelkie normy.. że ma ona umożliwić zakładowi zatrudniającemu nowego pracownika zapoznanie się z jego kwalifikacjami i walorami przed zawarciem z nim stałej umowy o pracę. że istotną cechą umowy o pracę na okres próbny jest to. to wiemy stąd. Jeśli np. to ten. Jednym z elementów tworzących kontekst językowy jakiegoś rozważanego przepisu jest systematyka ustawy. co jest istotne dla danego pojęcia. rozdziały i oddziały. co stanowi cechy konstytutywne w treści danej nazwy. do wyroków sądowych. Jeżeli przepisy o ochronie pracy młodocianych należą do przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy.prawodawcę”. odnoszą się do postanowień. działy. Odwoływanie się przy wykładni przepisu do wskazówek płynących z systematyki ustawy określa się . to nie wiadomo stąd jeszcze.Analiza znaczeniowa prowadzi między innymi do ustalania stosunków między zakresami nazw użytych w ustawie. a więc sposób zgrupowania przepisów tej ustawy w księgi. w której przepis ten się mieści. czy odnosi się to do orzeczeń innego gatunku. ustalimy. Analiza znaczeniowa prowadzić może do ustalenia. a to jest istotnym czynnikiem w wykładni językowej. W tym przypadku analiza znaczeniowa łączy się wyraźnie z rozważaniami nad domniemywanym celem wprowadzenia danej instytucji prawnej przez . To ustalenie prowadzi do wniosku. dochodzi się do ustalenia. że postanowienie jest jednym z gatunków orzeczeń sądowych. tytuły. w których mowa o orzeczeniach sądowych. kto narusza przepisy o ochronie pracy młodocianych. że taka umowa nie może być zawarta po raz drugi co do tego samego rodzaju pracy między tym samym zakładem pracy a pracownikiem. odpowiadać będzie za naruszenie przepisów bhp w braku szczegółowego przepisu co do odpowiedzialności za naruszenie danego przepisu o pracy młodocianych. którego kwalifikacje nie uległy zmianie i są już zakładowi pracy znane.

lecz również to. cyw. w kodeksie cywilnym księga II: „Własność i inne prawa rzeczowe” składa się z trzech tytułów: tytuł I „Własność”. O sprzeczności norm mówimy wtedy. Nakazują one odrzucać jako niedopuszczalną taką interpretację tekstu prawnego. a w tym ostatnim określa się (art. Tak np. jakie znaczenie ma obecnie dane wyrażenie. 244 § 1 kod. Jako szczególną kategorię dyrektyw językowych (a zdaniem niektórych autorów . gdy dany przepis został ustanowiony. Interpretator w niektórych przypadkach bierze pod uwagę nie tylko to. służebność. O niezgodności formalnej norm (sprzeczności lub przeciwieństwie) mówimy wtedy. które zmierzają do uzyskania wewnętrznej spójności systemu wyinterpretowanych z tekstu prawnego norm. Z takiego układu tytułów księgi II kodeksu wnosić można. Mówi się wówczas o aspekcie historycznym wykładni. zastaw. iż formułuje się w nim normy między sobą w takim czy innym sensie niezgodne. IX § 5) są między sobą w tym sensie niezgodne.mianem argumentum a rubrica.jako odrębną kategorię dyrektyw wykładni) wyróżnia się dyrektywy systemowe. iż w rozumieniu ustawy użytkowanie wieczyste różni się zasadniczo od zwykłego użytkowania i nie jest w rozumieniu ustawy „ograniczonym prawem rzeczowym”. gdy normy te mają choćby częściowo wspólny zakres zastosowania (dotyczą tych samych adresatów znajdujących się w tychże samych okolicznościach). natomiast ich zakresy normowania (rozdz. że zawarte w nich nakazy nie mogą być zarazem zrealizowane. Niezgodności norm mogą być niezgodnościami formalnymi lub niezgodnościami prakseologicznymi. spółdzielcze prawo do lokalu w spółdzielniach budowlano-mieszkaniowych i hipoteka”. jakie znaczenie językowe miało to wyrażenie wówczas. tytuł II „Użytkowanie wieczyste” oraz tytuł III „Prawa rzeczowe ograniczone”. gdy dwie . w wyniku której należałoby przyjąć.). iż „Ograniczonymi prawami rzeczowymi są: użytkowanie.

uchylające którąś z niezgodnych norm.. np. Jeśli niekiedy uchyla się założenie racjonalności „prawodawcy” w zakresie posługiwania się językiem. iż chociaż można zrealizować dwie takie normy. by „prawodawca” ustanawiał i uznawał za nadal obowiązujące normy między sobą sprzeczne lub sobie przeciwne. gdy jest otwarte”.i odwrotnie. to w sytuacji takiej adresat obu norm realizując jedną z nich. jeśli jest . Niezgodność prakseologiczna norm polega na tym.Otwórz okno. albo zużyć tę samą beczkę wody w całości na podlanie ogrodu.to nie dopuszcza się myśli. natomiast druga z nich zakazuje tego. iż niezgodne formalnie nakazy nigdy jednocześnie nie znajdą zastosowania. w której zakres zastosowania którychś z tych norm zostałby ograniczony w ten sposób. że zrealizowanie jednej z nich uniemożliwia zrealizowanie pozostałych. a przekraczając jedną z nich tym samym realizuje drugą 9. gdy rozważane normy mają choćby częściowo wspólny zakres zastosowania. Np. na gaszenie ognia i na zaczynienie ciasta na chleb. „Zamknij okno. trzy normy nakazują tej samej osobie być w tym samym czasie w trzech odległych miejscach. bezpośrednio nie dotyczą tego samego zakresu czynów. co pierwsza norma nakazuje .prawodawca źle się wyraził” . O przeciwieństwie norm mówimy wtedy. . można przy tym nie pojechać do żadnego z tych trzech miejsc. to skutki zrealizowania nakazów sformułowanych w jednej z nich unicestwiają skutki zrealizowania drugiej (np. iż . dopuszczając możliwość.. Jeżeli tedy wystąpią okoliczności należące do wspólnej części zakresu zastosowania takich dwóch norm.normy mają choćby częściowo wspólny zakres zastosowania. A jeśli niezgodność norm jasno sformułowanych w tekście prawnym jest oczywista wówczas przyjmuje się w doktrynie prawniczej reguły kolizyjne. przekracza tym samym drugą. Dyrektywy wykładni mogą dążyć do wyeliminowania niezgodności formalnej norm. a beczkę wody zużyć do kiszenia ogórków. wskazując taką interpretację. ale w świetle naszej wiedzy wiadomo.

szerzej: M. O rodzajach i odmianach niezgodności norm. jak w podanym przykładzie. jako że nie mają one na celu takiego czy innego ukształtowania terenu. 93 -103. „Studia Filozoficzne” 1978 nr 11. lecz upokorzenie więźniów bezsensowną robotą). Jest to charakterystyka sprzeczności norm w stosunkowo najprostszym przypadku. z jakiej perspektywy rozpatrujemy skutki zrealizowania danych norm (np. Może przy tym chodzić o całkowite unicestwienie skutków zrealizowania drugiej normy. lub o unicestwienie w jakimś istotnym z przyjętego punktu widzenia stopniu. Piotrowski. 9 .zamknięte”). Por. Należy uwzględnić. ss. nie są prakseologicznie niezgodne normy nakazujące więźniom obozów koncentracyjnych kopać rowy i następnie je zasypywać.

Dyrektywy wykładni językowej przepisów prawnych . sposób usystematyzowania przepisów.prawodawcy”.zarówno zaliczane do pierwszej. który chce się przez wydanie ustawy osiągnąć. to znaczy stan rzeczy. bądź na . dążenie do eliminowania niezgodności norm systemu prawnego itd. możliwie najlepsze uzasadnienie aksjologiczne w ocenach przypisywanych „prawodawcy”. Wiążą się z tym dwa rodzaje problemów: w jaki sposób ustala się oceny przypisywane „prawodawcy”. styl redagowania ustaw. można taki wynik wykładni odrzucić. jak i do drugiej grupy opierają się więc na wykorzystaniu wielu różnorodnych elementów. § 5. do których zmierza . jakie oceny mogą stanowić uzasadnienie dla innych jasno i bezspornie sformułowanych norm systemu prawnego. iż norma ta nie ma odpowiedniego uzasadnienia aksjologicznego w ocenach przypisywanych . jaką wagę mają wiadomości z zakresu semiotyki dla badania tej problematyki. arenga) wskazujących „cel ustawy” (ratio legis). czy w przypadkach. takich jak tradycyjne sposoby zakodowania norm w przepisach.oraz problem. Oceny przypisywane „prawodawcy” mogą być odtwarzane na podstawie deklaracji formułowanych we wstępie do ustawy (preambuła. gdy według językowych dyrektyw wykładni stwierdza się. wykrywając jakoby cele. potoczne i wyspecjalizowane znaczenia użytych w ustawie słów. Funkcjonalne dyrektywy wykładni Scharakteryzowaliśmy poprzednio funkcjonalne dyrektywy wykładni jako dyrektywy. Częściej jednak ustalanie „ocen prawodawcy” polega bądź na domysłach. przy którym wyinterpretowane normy miałyby odpowiednie. wykazując.. które nakazują dopatrywać się takiego sensu przepisów prawnych (czy też innych tekstów uznawanych za akty prawotwórcze). cechy konstytutywne w treści pewnych nazw. iż przepisy prawne jasno i bezspornie formułują określoną normę postępowania. Łatwo zrozumieć.

Ze względu na to. czy też takich i „podobnych”. jak wymienione w przepisie. gdy przepisy prawne są z językowego punktu widzenia zredagowane na tyle niejasno.nie za czyny podobne. które są wymienione w przepisie. ab absurdo). a przyjąć takie znaczenie. stosuje się odpowiednio przepisy o nieodpłatnym przechowaniu”. Niekiedy tekst ustawy wyraźnie stwierdza.. że przypisuje mu się odmienny system ocen. mówi: „Jeżeli znalazca przechowuje rzecz u siebie. art. iż należy wymierzać karę tylko za czyny wyraźnie zakazane w ustawie karnej . gdy tekst prawny jest wieloznaczny. odrzucić te jego znaczenia. aktualnie czy też w okresie wydania ustawy. iż nie wiadomo. co w świetle ocen przypisywanych „prawodawcy” zasługiwałoby na potępienie (argumentum ab inutili sensu.odwołaniu się do ocen deklarowanych w oficjalnym uzasadnieniu aktu prawodawczego albo wręcz do ocen zawartych w programie politycznym grupy rządzącej. cyw. iż te ostatnie oceny mogą ulegać zmianom. czy należy odwoływać się do systemu ocen oficjalnie deklarowanego. w których odtworzona z tekstu norma nie znajdowałaby uzasadnienia aksjologicznego albo wręcz nakazywała czynić coś. Jeśli jednak brak jest tego rodzaju wyraźnych wskazówek w tekście ustawy lub w zasadach wykładni . W jednym i drugim przypadku zakłada się racjonalność . czy odtwarzany na ich podstawie zakres zastosowania normy ma obejmować tylko okoliczności i podmioty.odpowiednio” do jakichś sytuacji „podobnych”. 184 § 2 kod. powstają spory.. Np. czy też okoliczności i podmioty takie. czy zakres normowania wyinterpretowanej normy ma dotyczyć czynów określonych w przepisie.tyle tylko. oraz im „podobne” . Konieczność odwołania się do funkcjonalnych dyrektyw wykładni może powstać wtedy. że dany przepis odnosi się . przy którym dla zrekonstruowanej normy można byłoby wskazać odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne. np. Funkcjonalne dyrektywy wykładni nakazują w przypadkach. w prawie karnym prawnicy przyjmują zasadę.prawodawcy” w zakresie kierowania się określonym systemem ocen .lub też nie wiadomo. Z drugiej strony.

lecz o to. czy przepis zawiera normę nakazującą tylko podmiotom wymienionego w nim rodzaju A w wymienionych okolicznościach W czynić C.dlatego. jak bydło domowe w Europie. Jeśli natomiast uważa się. polega na tym. a przepis jest pod tym względem z językowego punktu widzenia niejasny.prawodawcy” (argumentum a simili). by zapobiec rozpowszechnianiu się choroby. a nie dotyczącą (argumentum a contrario) jakichś innych. która a simili ich również dotyczy. jak dla pierwszej. a więc czy zakaz dotyczący przeprowadzania bydła dotyczyć ma także tych zwierząt. Wykładnia z analogii (analogia legis). okoliczności i czyny uznamy za „podobne” do wymienionych w przepisie i uznamy. iż dla normy dotyczącej elementów „podobnych” dopatruje się takiego samego. Właśnie wskazanie odpowiedniego uzasadnienia aksjologicznego w ocenach przypisywanych „prawodawcy” rozstrzyga o tym. powstaje pytanie. co wielbłądy. Nie o funkcje gospodarcze jednak w tym przypadku chodzi (te „podobieństwa” nie wchodzą w tym przypadku w rachubę). uzasadnienia aksjologicznego w ocenach przypisywanych . okoliczności i czynów. Wielbłądy odgrywają w gospodarce wielu krajów rolę taką. to wybiera się jako właściwy ów drugi sposób rozumienia przepisu . która dotyczy . a osły spełniają podobne funkcje. to interpretatorzy odwołują się do domyślnego uzasadnienia aksjologicznego norm zawartych w przepisach. czy też normę nakazującą podmiotom takim jak A. czy jakieś nie wymienione w przepisach podmioty. że rozważany przepis formułuje normę dotyczącą tylko wymienionych w nim podmiotów. iż gdy zachodzi wątpliwość językowa. czy przez ten teren wędrowny cyrk może prowadzić swoje tresowane wielbłądy i osły. że uzasadnienia takiego brak. że przepis zawiera normę.. to uznaje się.przyjmowanych przez doktrynę prawniczą. Jeśli np. w okolicznościach takich jak W czynić C i czyny z jakiegoś punktu widzenia takie jak czyny C. organ administracyjny ze względu na stwierdzone ognisko pryszczycy wydał przepis zakazujący przeprowadzać przez ten teren bydło.

natomiast przyjmując. iż przepis formułuje normę mającą szerszy niż przy wykładni literalnej zakres stosowania lub normowania (wykładnia rozszerzająca) albo węższy zakres zastosowania lub normowania (wykładnia zwężająca). 145 kod. jako że co do nich zakaz nie miałby uzasadnienia aksjologicznego. w których stwierdza się. mianowicie gdy są dostatecznie wyraźne i niesporne podstawy. Stąd a simili zakaz dotyczy przeprowadzania nie wymienionych w przepisie wielbłądów. cyw. gdy zachodzi potrzeba wyboru znaczenia uznawanego za „prawidłowe” w przypadkach. aby zachować założenie jego racjonalności co do konsekwentnego kierowania się określonym systemem ocen. natomiast a contrario nie dotyczy osłów.na żądanie jej właściciela. i oczywiste jest z językowego punktu widzenia.przede wszystkim zwierząt parzystokopytnych . natomiast nie podlegają osły. Przepis jest językowo całkowicie jasny i jednoznaczny. w okolicznościach określonych w art.podlegają jej wielbłądy. że rozważany przepis brany w interpretacji jednoznacznie wyznaczonej przez językowe dyrektywy wykładni (wykładnia literalna) formułowałby normę. iż nie dotyczy on . W państwie praworządnym przyjmuje się jako ogólną zasadę wykładni. Uchyla się wówczas założenie racjonalności „prawodawcy” w zakresie posługiwania się językiem. która nie odpowiadałaby ocenom przypisywanym „prawodawcy”. właścicielowi gruntu nakazane jest ustanowienie za wynagrodzeniem służebności drogi koniecznej dla dojazdu do działki nie mającej dostępu do drogi publicznej . że interpretowany tekst prawny jest wieloznaczny lub z językowego punktu widzenia niejasny. by twierdzić. uzyskuje się normę mającą odpowiednie uzasadnienie aksjologiczne w ocenach „prawodawcy”. Tak np. Od tej istotnej zasady dopuszcza się jednak czasami wyjątki. iż dopiero wtedy bierze się pod uwagę domniemywane „cele ustawy” (a więc system ocen przypisywanych „prawodawcy”) przy rozstrzyganiu problemów interpretacyjnych. przyjmując iż „prawodawca źle wysłowił swoją myśl”.

odpowiednio to wyjaśnił. a z czasem art. przyjmując. i op. jeśli wykracza poza przypadki niewątpliwych błędów redakcyjnych ustawy czy korekturę znaczenia przepisów oczywiście przestarzałych.przez przysposobienie ustaje dotychczasowa władza rodzicielska nad przysposobionym”. a my wybieramy rozumienie. iż w przepisie chodzi o sytuacje nie tylko wymienione. iż przyjmowanie zwężającej czy rozszerzającej wykładni przepisów o jasnym językowo znaczeniu. przyjmuje się taką wykładnię rozszerzającą tego przepisu. iż nie odnosi się on do przypadków adopcji pasierbów. ale i wyrażenia zgody na przewód konieczny. to po przysposobieniu dziecko ma obowiązek poddać się jedynie władzy rodzicielskiej przysposabiającego ojczyma. głosił.np. co przy wykładni literalnej prowadziłoby do przyjęcia normy głoszącej.przeprowadzenia linii elektrycznej. Oczywiście tak ujęte normy byłyby niedorzeczne z punktu widzenia ocen przypisywanych „prawodawcy”. a nie ma takiego obowiązku wobec matki. która też zostaje zwolniona z obowiązków i pozbawiona kompetencji związanych ze sprawowaniem opieki rodzicielskiej. iż dotyczy on nie tylko służebności drogi koniecznej. łatwo prowadzić . z 1964 r. władza rodzicielska przysługuje obojgu małżonkom wspólnie”. lecz drogi koniecznej dla dojazdu. z 1950 r. rodz. Należy zwrócić uwagę. uznając istotną potrzebę społeczną zapewnienia każdemu możliwości elektryfikacji budynków. iż:. wdowy. kierując się domniemywanym uzasadnieniem aksjologicznym normy. wobec czego przepis interpretowano zwężające. Odwrotnie . lecz i podobne. 123 § 2 kod. Niemniej. Należy zwrócić uwagę. iż jeśli dziecko przysposabia (adoptuje) mąż jego matki.. iż w przypadku wykładni rozszerzającej przyjmujemy szerszy zakres zastosowania czy normowania wbrew jasnemu językowo znaczeniu przepisu. 69 § 1 kod. w odróżnieniu od interpretowania według analogia legis. kiedy to przepis jest w danej chwili językowo niejasny. dodając: „Jeżeli jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka. art. rodz.

Można by też wskazać bardziej szczegółowe dyrektywy wykładni. a wyjątkowo tylko . którym się zazwyczaj posługujemy. by egzaminowali asystenci. XIV § 1). ale również takie normy. Normy postępowania nie są jednak wypowiedziami prawdziwymi ani fałszywymi. § 6. że jeśli z normy N1 „wynika” norma N2. Jeśli się skrótowo używa takiego wyrażenia. docenci i wykładowcy. jeśli w przepisie formułowany jest jakiś wyjątek od ogólnie obowiązującej zasady. oraz jeśli uzna się. rozdz. że do rozważanego systemu . Reguły tego rodzaju wnioskowania (reguły inferencyjne) opierają się na zakładaniu jakichś związków między rozważanymi normami. by dopuszczał on dalsze jeszcze wyjątki od zasady. że niedopuszczalne jest. za obowiązujące prawnie uważa się nie tylko te normy. Np. Sprawa wymaga jednak dokładniejszego omówienia. że exceptiones non sunt extendendae. które zostały wywnioskowane z tych pierwszych według określonych reguł wnioskowania (reguł inferencyjnych). Pojęcie wnioskowania. to ściśle biorąc ma się na myśli wnioskowanie ze zdania stwierdzającego przynależność jakiejś normy N1 do rozważanego systemu norm o zdaniu stwierdzającym przynależność również jakiejś normy N2 do tego systemu.może do dowolnego zmieniania treści ustawy pod pozorem dokonywania wykładni. które zostały ustanowione w formie przepisów prawnych. Jeśli więc studentów mogą egzaminować profesorowie.adiunkci. Wnioskowania prawnicze Jak już była o tym mowa. W szczególności może to być reguła inferencyjna głosząca. że wyjątki nie mogą być rozszerzane i w żadnym przypadku nie można przepisu interpretować w taki sposób. odnosi się do procesu uznawania jakichś zdań za prawdziwe ze względu na uprzednie uznanie prawdziwości jakichś innych zdań jako przesłanek (por. to uznaje się zwykle.za zgodą rady wydziałowej . nie można więc w tym sensie mówić o wnioskowaniu z jakichś norm o innych normach. to przepis ten należy tak rozumieć.

taki mianowicie. a zrealizowanie normy N2 jest warunkiem koniecznym zrealizowania normy N1. aby zrealizowana była norma N1.wynikanie normy z normy” przyjąć jednak by można. iż jeśli niemożliwość zrealizowania normy N1 bez zrealizowania normy N2 stwierdzana jest na podstawie wiedzy. jak „prawdziwy” czy „fałszywy”. co się rozumie przez „wynikanie normy z normy”. że z normy N1 wynika norma N2. skoro to jest konieczne do zrealizowania normy N1. Do założeń o racjonalności prawodawcy przyjmuje się między innymi to. że zrealizowanie normy N1 jest warunkiem wystarczającym zrealizowania normy N2. Rozwijając potoczne intuicje dotyczące „wynikania norm” można by przyjąć. Wynikanie definiowaliśmy poprzednio jako stosunek zachodzący między jakimiś zdaniami w sensie logicznym. jeśli bez zrealizowania normy N2 niemożliwe jest zrealizowanie normy N1. Odtwarzając potoczne intuicje znaczeniowe wiązane z wyrażeniem . Inaczej mówiąc przyjmuje się. że przy prawdziwości pierwszego z nich drugie nie tylko nie jest. o którym prawnicy zakładają. rozdz. co głosi pierwsze. Normy prawne obowiązują z „woli prawodawcy”. to ma się zwykle na myśli związek między jakimiś normami N1 oraz N2 polegający na tym.norm należy norma N1. a więc nie odnoszą się do nich w ogóle takie orzeczniki. które nie są. zdaniami w sensie logicznym. iż gdy mówi się o takim wynikaniu. że zakres zastosowania oraz zakres normowania bezpośrednio . VII § 6). ale nie może być fałszywe. to życzy też sobie. że do tego systemu norm należy norma N2. to uznać też należy. aby była zrealizowana norma N2. jak była o tym mowa. a zrealizowanie N1 możliwe jest tylko przy zrealizowaniu nakazów zawartych w normie N2.. a to ze względu na jakiś związek rzeczowy czy formalny między tym. i tym. że jeśli życzy on sobie. Takiego rozumienia słowa „wynikanie” nie można wszakże odnosić do norm. co głosi drugie zdanie (por. że jest „prawodawcą racjonalnym”. Powstaje jednak w związku z tym pytanie.

Omówimy kolejno wnioskowania prawnicze oparte na logicznym wynikaniu norm (w poprzednio określonym znaczeniu). ale . że prawodawca („racjonalny prawodawca”) konsekwentnie kieruje się w swej działalności określonymi ocenami. które „wynikają” z norm sformułowanych w wydanych przez organy państwa przepisach. W zależności od tego. jeśli zważyć. Jeśli natomiast niemożliwość zrealizowania normy N1 bez zrealizowania N2 powstaje ze względu na określone związki przyczynowe między zrealizowaniem czynów wskazywanych przez pierwszą i przez drugą normę. można by mówić o instrumentalnym wynikaniu normy N2 z normy N1 . Z tego. że jakieś normy obowiązują jako normy prawne ze względu na to.określony przez normę N2 zawiera się odpowiednio w zakresie zastosowania oraz zakresie normowania bezpośrednio określonym przez normę N1. które nie opierają się na tak czy inaczej pojmowanym wynikaniu norm. następnie wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu norm ze względu na odpowiednie związki przyczynowe . że jastrząb to ptak dziki. jako wywnioskowane z norm sformułowanych w przepisach. że obowiązuje prawnie norma zakazująca zabijać dzikie ptactwo. Obok reguł wnioskowań prawniczych nakazujących uznawać za obowiązujące prawnie takie normy. należy pamiętać o tym. mówić będziemy o logicznym wynikaniu normy N2 z normy N1 ze względu na tego rodzaju wiedzę.ze względu na stwierdzenie odpowiedniego związku przyczynowego. wynikałoby niewątpliwie. że obowiązuje norma zakazująca zabijać jastrzębie. nie opartych na wynikaniu. zazwyczaj przyjmowane są inne jeszcze reguły wnioskowań. że obowiązywanie normy pozostaje zawsze w decyzji prawodawcy. lecz jedynie na założeniu. że w danym systemie obowiązują jakieś inne. jakie reguły inferencyjne przyjmowane są przez prawników w danym kraju. takie albo inne normy uznaje się (albo się ich nie uznaje) za obowiązujące prawnie. Przyjmując.a wreszcie wnioskowania.

ale budzi wiele zastrzeżeń przy konsekwentnym rozwinięciu tej koncepcji. a więc określających czyn jako nakazany. a współcześnie należy zanotować istotny postęp w rozwoju logiki deontycznej10. Inna koncepcja polega na utożsamianiu lub upodobnianiu logiki norm i logiki deontycznej. Zwróćmy uwagę na sposób pojmowania logicznego wynikania norm. to znaczy logiki zdań mówiących o kwalifikacji jakiegoś czynu ze względu na określoną normę czy spójny zespół norm. jak rachunek zdań w logice formalnej.ze względu na jakąś normę czy zespół norm. Pomijając nieporozumienia polegające na utożsamianiu zdania i normy. co odpowiada wprawdzie potocznym intuicjom. który byłby tak powszechnie przyjęty. Jeden z nich polega na tym. byłby błędny.wniosek. że taka norma obowiązuje prawnie. trudna i dyskusyjna. przyjmując. że normy utożsamia się ze zdaniami. Interesować się będziemy nią tylko w ograniczonym zakresie. fakultatywny czy indyferentny . że norma „x powinien czynić C” jest równoważna zdaniu „Jeśli x nie czyni C. opartą na zależnościach między realizacją rozważanych norm. w jakim formułując związki logicznego wynikania norm miałaby ona dawać podstawy do formułowania opartych na nich reguł inferencyjnych. Wnioskowania oparte na logicznym wynikaniu norm Nie zbudowano dotąd takiego systemu logiki norm. § 7. Sprawa zbudowania logiki norm jest nadzwyczaj zawiła. koncepcja ta w jej rozwinięciu wymaga tak szerokiego pojmowania sankcji. że byłaby nieprzydatna dla prawoznawstwa. gdyby prawodawca zakaz ten co do jastrzębi wyraźnie uchylił. zakazany. Przejście od logiki norm do logiki deontycznej pozwala w praktyce rozwiązywać wiele zadań myślowych istotnych z punktu widzenia prawoznawstwa. to następuje sankcja S”. jaki można byłoby przyjąć na . dozwolony. Można też wskazać na koncepcję logiki norm w ścisłym tego słowa znaczeniu. Jest kilka sposobów budowania logiki norm.

Zmienna W w tej formule oznaczać może zarówno cechę czy zespół cech wiązany z osobą x (że jest mężczyzną.”. to. gdyż ten powodowałby wystąpienie wielu komplikacji formalnych.. „Studia Filozoficzne” 1972 nr 2... a w przypadku normy generalnej wyrażenie „gdy x jest W. także: Z. Użyliśmy zwrotu „gdy. Zmienna C określa konkretny czyn jakiejś osoby albo abstrakcyjnie określony rodzaj zachowania. to. że ukończył 18 lat.. Warszawa 1969. to x czyni C” poprzedzamy kwantyfikatorem ogólnym co do x. jak i cechy takie oto... w którym się urodził.. Logika deontyczna jako formalizacja rozumowań normatywnych. Por. że znalazł się na skrzyżowaniu dróg przed czerwonym światłem. że ogłoszono pobór rocznika.gruncie tej ostatniej koncepcji. ss. 114.). Przy niektórych zakazach „jest W” bywa zastępowane wyrażeniem „jest kimkolwiek w jakiejkolwiek sytuacji” . Ziemba.. Normom postępowania możemy nadawać ogólną postać: „Powinno być tak: gdy x jest W. to x czyni C”. aby zaznaczyć. że chodzi tu o innego rodzaju swoisty związek niż związek implikacji. itp.). itp. s. że x znalazł się w określonej sytuacji (że wyrządził drugiemu szkodę. Ziembiński. O warunkach zastosowania logiki deontycznej we wnioskowaniach prawniczych. przy czym w przypadku normy indywidualnej za x podstawiamy jakąś nazwę indywidualną. 10 .. 211 215. W tej formule x jest zmienną oznaczającą jakiś podmiot zdolny do podejmowania postępowania (jeśli norma ma być dorzeczna).a wówczas zwrot „gdy x jest W” w praktyce można pominąć.. Szerzej: Z. a nie „jeżeli.”.

Związek wynikania logicznego normy z normy . a wynagrodzenie danej szkody jest elementem klasy czynów polegających na wynagradzaniu wyrządzonej szkody.D”.każdy swojego. a klasa czynów C obejmuje albo jest tożsama z klasą czynów D. obejmuje albo jest tożsama z klasą sytuacji. Jeżeli każdy człowiek (domyślnie: podlegający odpowiedzialności z art. który wyrządził drugiemu z winy swej szkodę. iż motocykl jest pojazdem samochodowym (według definicji pojazdu samochodowego). powinien tę właśnie szkodę wynagrodzić (normatywne dictum de omni). powinien ją wynagrodzić. jeżeli zdanie Z głosi. zakres nazwy „należyty zabieg agrotechniczny” jest nadrzędny wobec zakresu nazwy „oranie pola w należytym czasie”). że zakres nazwy W jest zamienny albo nadrzędny w stosunku do zakresu nazwy złożonej „W i S zarazem”) albo twierdzenia o charakterze empirycznym (że np. czego zapis wymagałby przyjęcia bardzo złożonej struktury formalnej tej normy w pełnym jej rozwinięciu). szkody tej nie wynagrodzi. definicję wynikania logicznego. Nie będzie zrealizowana norma nakazująca każdemu wynagradzanie wyrządzonej przezeń szkody.Można byłoby przyjąć np. to poszczególny człowiek. Skądinąd zdanie Z może mieć charakter twierdzenia logicznego (np. bardziej szczegółową. x czyni . iż x jest W. iż z normy N1 o budowie „Powinno być tak: gdy x jest W. ze względu na to. który wyrządził drugiemu z winy swej szkodę. który wyrządził komuś szkodę.). ze względu na to. iż x jest T. Nie będzie zrealizowana norma nakazująca rejestrowanie pojazdów samochodowych. jeśli nie zarejestrują swych pojazdów właściciele motocykli (oczywiście . 415 kod. x czyni C” wynika logicznie ze względu na zdanie Z norma N2 o budowie: „Powinno być tak: gdy x jest T. Jeśli każdy właściciel pojazdu samochodowego powinien swój pojazd zarejestrować. cyw. taką. to każdy właściciel motocykla powinien swój pojazd zarejestrować. jeśli jakiś człowiek. że klasa takich sytuacji. że poszczególny człowiek jest elementem klasy ludzi.

Prowizorycznie przyjęta definicja wynikania logicznego normy z normy ze względu na określone zdanie o charakterze twierdzenia logicznego czy pozalogicznego wymaga wielu zastrzeżeń i komentarzy. Jeżeli decydujemy się określać wynikanie norm odwołując się do samej tylko wiedzy o stosunkach między zakresami zastosowania czy też zakresami normowania tych norm.10. ze względu na wiedzę. iż każdy i tylko człowiek jest . to Piotrowski powinien sprawdzać ich stan hamulców. to Piotrowski jako pełniący w tym czasie służbę strażnik powinien skontrolować ładunek samochodu wyjeżdżającego 30 VIII 1994 o godz. Jeśli Piotrowski powinien stale dokonywać obsługi technicznej samochodów w zakładzie pracy. czekać na straż ogniową” . Jeżeli każdy pełniący służbę strażnik powinien kontrolować ładunki samochodów wyjeżdżających z fabryki. a także do uznania normy konkretnej ze względu na uznanie odpowiedniej normy abstrakcyjnej. 11. definicja implikacji). Ze względu na wiedzę logiczną równoważne logicznie są normy: „Każdy zawsze powinien nie czynić tego. w toku której uznaje się za obowiązującą prawnie normę indywidualną czy normę generalną mniej ogólną ze względu na uznanie za obowiązującą ogólniejszej normy generalnej. by naciskać na sygnalizator i nie czekać na straż ogniową”.a to ze względu na to. że obsługa techniczna to zespół czynności obejmujących między innymi kontrolę stanu hamulców. „Każdy zawsze powinien jeśli naciśnie na sygnalizator. że zdania opisujące wyznaczany czyn są logicznie równoważne (I prawo De Morgana.zgodnie z określoną wiedzą logiczną czy pozalogiczną stanowi między innymi podstawę do sformułowania reguły inferencyjnej. na której opiera się operacja subsumpcji prawniczej. a więc każdy i tylko przypadek zrealizowania pierwszej normy jest przypadkiem zrealizowania drugiej i trzeciej normy. „Każdy zawsze powinien nie naciskać na sygnalizator lub czekać na straż ogniową”. to musimy zgodzić się np. że ze względu na wiedzę empiryczną.

Ze względu na wieloznaczność słowa „i” zwrot „czynić C i D” znaczyć może „czynić C i czynić Z)”. wnioskiem dziwacznym. a następnie napalić pod kotłem). należałoby uznać za obowiązującą w polskim systemie prawnym normę zakazującą zabijać dwunogi nieopierzone. tylko napalić pod kotłem. Jest to bardzo wąska definicja wynikania logicznego normy z normy ze względu na wiedzę logiczną czy pozalogiczną o stosunkach między zakresami zastosowania lub zakresami normowania tych norm. bez uprzedniego nalewania wody). „zniszczyć sprzęt i napalić w piecu” może być rozumiane jako „zniszczyć sprzęt przez napalenie nim w piecu” . Inaczej mówiąc z normy N1 wynika logicznie ze względu na przyjmowaną wiedzę norma N2. kto jest W. to czyni C. przynajmniej na pozór. natury logicznej. czy wynika z niej norma „Każdy. powinien czynić D”. z normy zakazującej zabijać człowieka wynika norma zakazująca zabijać dwunogi nieopierzone. nalać wody do kotła. choć niekoniecznie wszelkie czyny nakazane przez N1 są nakazane przez N2. Ale przy zwykłym wysłowieniu normy w postaci „Każdy. co wydaje się. .dwunogiem nieopierzonym.nie inaczej). że ktokolwiek czyni C i czyni D. „zrealizować zespół czynów C oraz D” (np. Z normy „Powinno być tak: gdy x jest W. „zrealizować czyn będący zarazem czynem C i D” (np. jeśli w świetle tej wiedzy czyny bezpośrednio nakazane przez normę N2 są nakazane bezpośrednio do zrealizowania przez normę N1. a przechodząc do uznawania norm za obowiązujące w systemie prawnym. powinien czynić C i D” powstają wątpliwości. kto jest W. ze względu na uznanie za obowiązującą w polskim systemie prawnym normy zakazującej zabijać ludzi. to x czyni C” ze względu na wiedzę. W zależności od przyjętego rozumienia zwrotu „czynić C i D „z normy nakazującej czynić C i D wynika albo nie wynika nakaz czynienia D (np. to x czyni C i czyni D” wynika logicznie norma o budowie „Powinno być tak: gdy x jest W.

Jeśli np. którym rozporządzają. aby obcy wywiad poznał tajemnice wojskowe. co jest konieczne do niezrealizowania się tego stanu rzeczy. Dyrektywy (reguły). które są konieczne. i zakazane jest czynić cokolwiek. by skutecznie nieść pomoc: a więc ratownicy powinni się odpowiednio ubrać.oczywiście jeśli jakieś inne normy ustanowione przez tego prawodawcę nie wchodzą w tym przypadku w rachubę. według których należy uznać za obowiązujące wspomniane dwie normy-konsekwencje normy podstawowej. lekarstwa itp. są im nakazane wszelkie takie działania. co jest warunkiem wystarczającym niezrealizowania się tego stanu rzeczy . co jest warunkiem wystarczającym zrealizowania się tego stanu rzeczy. które uniemożliwiłyby im udzielanie pomocy zagrożonym: a więc ratownikom nie wolno upić się. Jeśli więc prawodawca ustanowił normę nakazującą komuś zrealizować pewien stan rzeczy. oraz 2) norma zakazująca czynić cokolwiek. a . to nakazane jest czynić wszystko. co jest warunkiem koniecznym zrealizowania tego stanu rzeczy. wyłączyć telefonu itp. zakazane jest dopuszczenie do tego. można by nazwać: 1) dyrektywą instrumentalnego nakazu oraz 2) dyrektywą instrumentalnego zakazu. to przyjąć należy. Wnioskowania oparte na instrumentalnym wynikaniu norm Jeżeli norma nakazuje dyżurnym ratownikom pogotowia górskiego udzielać pomocy każdemu zagrożonemu niebezpieczeństwem turyście. iż wynika z tej normy: 1) norma nakazująca czynić wszystko. przygotować do użycia sprzęt. Z drugiej strony. Odpowiednio. wyjechać ze strzeżonego przez nich obszaru. to nakazane jest niezbędne zabezpieczenie odpowiednich dokumentów. jeśli zakazane jest realizowanie pewnego stanu rzeczy. Ze względu na tę normę zakazane są wszelkie takie zachowania adresatów. to nie tylko czynność bezpośredniego udzielania pomocy jest przedmiotem obowiązku ratowników.§ 8.

A więc jeśli obowiązuje norma: „Powinno się nie wywoływać pożaru” i prawdą jest. że jest konieczne do zrealizowania tego stanu. Jeśli przy tym komuś zakazane jest uniemożliwiać realizowanie przez innego członka społeczeństwa określonego stanu rzeczy. to zakazane mu jest również uniemożliwiać działania konieczne do zrealizowania tego stanu rzeczy . ale problem ten wykracza poza zainteresowania logiki. który np. Przyjęcie dyrektywy instrumentalnego nakazu i dyrektywy instrumentalnego zakazu jest nieuniknione dla prawodawstwa. Prawodawca. a to byłoby praktycznie niewykonalne. Mówiąc o instrumentalnym wynikaniu normy z normy pamiętać należy. że obowiązuje norma: „Powinno się nie pozostawiać włączonego żelazka elektrycznego na drewnianym stole”. nawet tego. które mogą być konieczne do zrealizowania tego stanu rzeczy przez adresata. to wynika stąd. a jednocześnie zakazywał działania. o którym wie. że wynika ona w tym rozumieniu przy założeniu pewnych związków przyczynowych między działaniami adresata a wskazywanym przez normę stanem rzeczy.zakazane np. Norma taka obowiązuje każdego. Inaczej bowiem ustanawiając nakaz zrealizowania jakiegoś stanu rzeczy należałoby dodatkowo ustanowić normy co do wszelkich czynności. kto nie wiedziałby o związku przyczynowym między pozostawieniem żelazka a pożarem11. Jeśli więc komuś dla usunięcia owoców zwisających z jego własnych drzew . by w każdym przypadku mieć możność wymierzenia sankcji za nieposłuszeństwo wobec nakazu albo zakazu. Powstaje tu oczywiście problem skutków prawnych zawinionej czy niezawinionej nieznajomości związku przyczynowego. chyba że chodziłoby mu o to. nakazywałby realizowanie pewnego stanu rzeczy. studiowanie takich dokumentów w zatłoczonym wagonie kolejowym.chyba że prawodawca wyraźnie wypowiedział się odmiennie. postępowałby w sposób nieracjonalny. że: „Pozostawienie włączonego żelazka elektrycznego na drewnianym stole wywołuje pożar”.

ktoś zabobonny 11 . cyw. wiedząc o zależności przyczynowej. musielibyśmy orzec. jeśli to jest do zerwania owoców konieczne. § 9. iż obywatel A powinien powstrzymać się od tego działania. a właścicielowi gruntu sąsiedniego zakazane jest temu przeciwdziałać. Gdyby zaś nie uznał normy instrumentalnie wynikającej z normy ustanowionej. o których była mowa w tym i poprzednim paragrafie. 149 kod. że zmienił pierwotne ustanowienie. a następnie nie uznałby za obowiązującą normy. że „prawodawca” ustanawiając normy prawne kieruje się zawsze jakimś określonym systemem ocen. Wnioskowania.). Łatwo dostrzec. który zakazałby wszystkim obywatelom wykonania pewnego działania. należy uznać za obowiązującą taką normę postępowania. ktoś może podejmować jako środki takie działania. która znalazłaby uzasadnienie aksjologiczne w ocenach uzasadniających według naszego domysłu normy wyraźnie w ustawie wyrażone. można by uznać za wnioskowania w pewnym sensie niezawodne. to ewentualnie wolno mu wnieść drabinę. Wnioskowania oparte na założeniu konsekwencji ocen „prawodawcy” Oprócz wnioskowań opartych na poprzednio określonym „wynikaniu” normy z normy. że wnioskowania tego rodzaju prowadzić mogą do wniosków wielce wątpliwych.wolno wejść na grunt sąsiedni (art. o których nie wspominają przepisy przezeń ustanowione. O prawodawcy. byłby jaskrawie niekonsekwentny. że aby osiągnąć pożądany stan rzeczy (cel działania). Np. które tylko w jego wyobrażeniach są przydatne do osiągnięcia danego celu. w praktyce prawniczej spotyka się wnioskowania oparte na przypuszczeniach. Toteż w sytuacjach. Jest to terminologia o tyle wadliwa. a to się wyklucza. W tradycji prawniczej wnioskowania z norm o normach opierające się na związkach przyczynowych między stanami rzeczy wskazywanymi przez normy są określane mianem wnioskowań „z celu na środki”.

temu zakazane jest i działanie do tego celu wiodące”. uważając to za środek. Pomieszano tu bowiem sprawę związku celu i środków (to znaczy: subiektywnego powiązania w czyjejś świadomości myśli o pewnym działaniu ze stanem rzeczy osiąganym przez to działanie) i sprawę obiektywnego związku między pewnym stanem rzeczy a warunkami wystarczającymi czy koniecznymi do jego powstania.: „Komu zakazany jest cel. za pomocą którego spowoduje jego śmierć. Zakazane jest przez prawo międzynarodowe prowadzenie wojny bakteriologicznej. które to badania mogą stanowić środek do osiągnięcia celów humanitarnych albo antyhumanitarnych. a przecież nie są zakazane badania nad rozwijaniem się epidemii. . np. Tradycyjne sformułowania łatwo poddać krytyce.może zniszczyć podobiznę swego wroga.

choć byłoby czymś nieoczekiwanym dla kogoś.liczniejszy zespół norm). kto zakłada. iż na podstawie wielu norm wyraźnie ustanowionych w odniesieniu do jakiejś dziedziny czynów ustala się domniemane ich uzasadnienie aksjologiczne w postaci jakichś podstawowych ocen i uznaje na tej podstawie za obowiązującą.normę znajdującą uzasadnienie aksjologiczne w tych właśnie podstawowych ocenach. trzecia. nie ustanowioną wyraźnie normę . to można zaryzykować wniosek. Przykładem wnioskowań tego rodzaju jest wnioskowanie z analogii prawa (analogia iuris . Jeżeli jakaś norma prawa rodzinnego w przypadku kolizji interesów rodziców i małoletnich dzieci każe dać pierwszeństwo interesom dzieci. że normy jakiegoś systemu prawnego mają uzasadnienie aksjologiczne w jakimś konsekwentnym systemie ocen.nie mylić z analogia legis jako pewnym sposobem interpretowania poszczególnych przepisów ustawy). jakąś dalszą.. . Wnioskowanie z analogii prawa polega na tym. dla której dopatruje się uzasadnienia aksjologicznego w postaci oceny O.. „Ponieważ uznaje się. przyjmując.. iż każda norma prawa rodzinnego w razie kolizji interesów daje pierwszeństwo interesom dzieci. lecz znajdującą uzasadnienie aksjologiczne w tej samej ocenie O”. że jeśli dla osiągnięcia pewnego stanu rzeczy ustanowił on normę nakładającą na . Możemy też czynić przypuszczenia co do „woli prawodawcy”. Przyjęcie jednak co do tej sytuacji wniosku odmiennego nie prowadziłoby do jakiejś nieuniknionej niezgodności wywnioskowanej normy z normami poprzednio uznanymi za obowiązujące. podobnie druga. n-ta. i taką też co do treści normę uznać za obowiązującą co do nie przewidzianego wyraźnie przypadku.Ogólny schemat tego rodzaju wnioskowań przedstawia się następująco. wprawdzie nie ustanowioną w sposób wyraźny. jakoby „z woli prawodawcy”. czwarta. że obowiązuje wyraźnie ustanowiona norma N1 (ewentualnie . więc uznaje się też za obowiązującą «z woli prawodawcy)) normę N2.

że łatwiej dostarczyć je do miasteczka. co bardziej. to tym bardziej nie wolno mu opuścić jej w sytuacji. to uznać należy. „Powinno się nie deptać trawników” można zinterpretować w ten sposób. Urzędnik może uważać. Oczywiście określenia „mniej” i „więcej” w obu tych dyrektywach są nie tylko niejasne znaczeniowo. że obowiązuje go norma nakładająca obowiązki mniej uciążliwe w tej dziedzinie czynów (argumentum a maiori ad minus). Jeśli komuś nie wolno opuszczać chorej osoby. to tym bardziej powinien dostarczyć je do ruchomego punktu skupu we własnej wsi.. że prawodawca. Natomiast oczekiwać należy. a uciążliwsze jest oczekiwanie w domu na nieregularny przyjazd odbiorcy. rolnik . zakazując komuś jakichś działań jako naruszających jakieś cenione przez siebie dobro.w takim . a co mniej ogranicza swobodę). a to stwarza dużą dowolność w dobieraniu takich czy innych domyślnych przesłanek tego rodzaju wnioskowania. Argumentację a fortiori można ująć w taki sposób. Wnioskowania według argumentum a maiori ad minus oraz argumentum a minori ad maius określa się łącznie mianem wnioskowań według argumentum a fortiori („skoro tak.. że prawodawca miał na myśli: „Powinno się nie niszczyć trawników ..”)12. a co mniej uciążliwe. ale też odniesione do jakiegoś bliżej nie określonego systemu ocen (co uciążliwsze.. gdzie magazyn otwarty jest w określonych godzinach. że będzie się ona sprowadzać do subsumpcji normy bardziej szczegółowej z przepisu zinterpretowanego w sposób oparty na domyślnych uzupełnieniach wypowiedzi prawodawcy. że rolnikowi łatwiej jest dostarczyć płody rolne do ruchomego punktu skupu. jest skłonny tym bardziej zakazać działań naruszających to dobro w stopniu większym (argumentum a minori ad maius). którą się opiekuje.jakiegoś adresata obowiązki uznawane za bardziej uciążliwe. przepis: „Nie wolno deptać trawników”.. gdy grozi jej jakieś bezpośrednie niebezpieczeństwo. A więc np. to tym bardziej. Jeśli ktoś obowiązany jest dostarczyć płody rolne do miasteczka.

w większym stopniu niszczy trawniki niż ich deptanie .w formie zasady: „Komu zakazane jest czynić mniej. 12 Tradycyjne prawoznawstwo ujmuje argumentum a maiori w formie zasady: „Komu nakazane jest czynić więcej. Jakie normy sformułowane są w przepisie art. że kopanie dołów. przy założeniu. 4. Wskaż podmiot. Podaj własny przykład jakiegoś przepisu. oraz adresata tej normy (podmiot podlegający kompetencji). natomiast argumentum a minori . Zadania 1. rozbijanie namiotów itp. Jaki charakter ma przepis art.w drodze subsumpcji wnioskujemy. który zawierałby normę kompetencyjną.. temu zakazane jest czynić więcej”. 203 § 1 k. któremu norma ta przyznaje kompetencję. Wówczas zaś. temu nakazane jest czynić mniej”.: „Posiadacz nieruchomości nie będący jej właścicielem . Jakie normy i do kogo adresowane formułuje przepis art.stopniu jak przez deptanie lub większym”. podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5”. 57 Konstytucji RP: „Sądy wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej”? 3. kopać dołów itp.: „Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudze mienie ruchome.Powinno się nie niszczyć trawników . 172 § 1 kod.w takim stopniu jak przez deptanie lub większym”. że na trawnikach nie wolno rozbijać namiotów.k. 2. że domysły co do intencji prawodawcy stały się podstawą zinterpretowania przepisu „Nie wolno deptać trawników” jako wyrażającego normę: . cyw. Sformułuj te normy w sposób bezpośredni. Przy takim ujęciu norma w sprawie rozbijania namiotów zostaje wprawdzie wywnioskowana z normy ogólniejszej w sposób nie budzący wątpliwości. ale dlatego tylko.

142 § 1 kod. Może jednak żądać naprawienia wynikłej stąd szkody”. . cyw. a nawet uszkodzeniu lub zniszczeniu rzeczy przez inną osobę. chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze (zasiedzenie)”? 5. Sformułuj normy zawarte w przepisie art.nabywa własność.: „Właściciel nie może się sprzeciwić użyciu. jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od lat dziesięciu jako posiadacz samoistny. jeżeli jest to konieczne do odwrócenia niebezpieczeństwa grożącego bezpośrednio dobrom osobistym tej osoby lub osoby trzeciej.

gdy wymaga tego interes jego matki? 9. wskazując założenia. że zakaz ten odnosi się też do sadzenia na tych działkach buraków pastewnych? Kierownictwo miejskich ogródków działkowych ustanowiło. Czy można tak interpretować ten przepis. chyba że dziecko pozostawiło zstępnych” (potomków). .w różnych znaczeniach tego zwrotu. Jan Kowalski powinien zgłosić się w określonym dniu z koniem i wozem do pracy przy budowie drogi. Jakie wynikają stąd dla niego dalsze normy? 10. to czy ma on obowiązek znosić przechodzenie sąsiada przez swój grunt? 11.6. 7. że na działkach tych nie wolno sadzić ziemniaków. że w ogrodzie nie wolno dzieciom grać w piłkę nożną. że zakaz ten odnosi się też do buraków pastewnych? 8. Czy należy sądzić. Podaj przykłady posługiwania się w mowie potocznej zwrotem „ma prawo” . na których się opierałeś. Czy wolno tam grać w piłkę nożną dorosłym? Uzasadnij odpowiedź. Kierownictwo gospodarstwa produkującego wysokogatunkowe ziemniaki sadzeniaki zabroniło pracownikom sadzić ziemniaki na ich działkach. rodz. 76 kod. W myśl art. Jeśli właścicielowi gruntu obciążonego służebnością nakazane jest znosić przepędzanie przez jego grunt bydła sąsiada. i opiek. że dopuszczalne jest uznanie dziecka po jego bezpotomnej śmierci. o jakie znaczenie w każdym z tych przypadków chodzi. Czy należy sądzić.: „Uznanie dziecka (o nie ustalonym ojcostwie) nie może nastąpić po jego śmierci. wyjaśniając. Kierownictwo ogrodu botanicznego ogłosiło.

Oczywiście do twierdzeń nauki zalicza się zwykle jedynie twierdzenia o jakiejś większej doniosłości poznawczej lub istotnej doniosłości praktycznej. które mają za cel uporządkowanie naszej wiedzy w spójny zbiór zdań. i to sposobu nadającego się do stosowania wielokrotnie. jak wyjaśnianie. a więc czynnościami takimi. pojmowana czy to jako pewien zespół czynności poznawczych. tworzących dorobek jakiejś dyscypliny naukowej. Metodologię zajmującą się czynnościami poznawczymi nazwano metodologią pragmatyczną. ilekroć w danych warunkach ma być zrealizowany cel danego rodzaju (w rozważanym przez nas przypadku celem tym jest poznanie jakiegoś fragmentu świata). stawianie hipotez. odpowiednio uzasadnionych i uporządkowanych. wyróżnianie typów itp. Ogólna metodologia nauk i metodologie szczegółowe Ogólną metodologię nauk scharakteryzowaliśmy we Wstępie do tego podręcznika jako naukę zajmującą się metodami postępowania stosowanymi w poznawaniu świata.me- . Przedmiotem zainteresowania metodologii ogólnej jest wszelka nauka.Rozdział XXI CHARAKTERYSTYKA METODOLOGICZNA NAUK PRAWNYCH § 1. czy też jako rezultat tego rodzaju czynności. a mianowicie zbiór zdań uznanych za prawdziwe. Pojęcie metody poznawczej jest pojęciem podrzędnym w stosunku do pojęcia metody jakiegokolwiek działania. to znaczy świadomie stosowanego sposobu postępowania zmierzającego do osiągnięcia w danych warunkach założonego celu. natomiast metodologię zajmującą się uzyskanymi rezultatami czynności poznawczych . klasyfikowanie. Metodologia nauk zajmuje się w szczególności sposobami odpowiedniego uzasadniania wypowiadanych twierdzeń oraz sposobami dokonywania różnych takich czynności myślowych.

ale w naukach formalnych. „doświadczalnie” uzasadniać twierdzeń geometrii. jak udowodnić dane twierdzenie na podstawie przyjętych . empirycznych. iż tak a tak należy uzasadniać twierdzenia danego rodzaju. wyniki spostrzeżeń odgrywają tylko pomocniczą rolę: nie można np. takich jak matematyka czy logika formalna. jak powinno się formułować. że tak a tak należy obserwować. w geometrii. definiować itp. choć w różnego rodzaju naukach odgrywają często odmienną rolę. które powtarzają się w wielu naukach. wyjaśniać. systematyzuje osiągnięte wyniki itp. wszystkie nauki wymagają umiejętnego formułowania ich twierdzeń w sposób odpowiednio jednoznaczny. Np. że w nauce stosuje się takie a takie schematy wnioskowania (reguły inferencyjne). np. twierdzenia będące konsekwencjami przyjętych definicji (a więc twierdzenia będące zdaniami analitycznymi) występują znacznie częściej niż w naukach realnych.todologią apragmatyczną. że takie oto schematy wnioskowania należy uważać za poprawne i dopuszczalne. klasyfikować. opartych przede wszystkim na sądach spostrzeżeniowych (choć oczywiście milcząco nauki empiryczne przyjmują określone twierdzenia logiki i matematyki). Metodologię nauk można uprawiać w sposób opisowy . Ogólna metodologia nauk zajmuje się w sposób opisowy czy normatywny zasadniczymi typami czynności poznawczych.rejestrując jedynie. że takie a takie sposoby uzasadniania twierdzeń są współcześnie czy były w jakiejś minionej epoce uważane za wystarczające do uznania jakiegoś twierdzenia za prawdziwe. W naukach formalnych. Można też uprawiać metodologię w sposób normatywny . że tak a tak prowadzi się obserwacje. a oglądanie obrazów jakichś figur geometrycznych może jedynie naprowadzać na pomysł. Często jednak uprawianie metodologii opisowej splata się z formułowaniem zaleceń metodologicznych co do tego. uzasadniać i porządkować twierdzenia naukowe.formułując zalecenia. a stąd we wszystkich naukach konieczna jest umiejętność posługiwania się definicjami różnego rodzaju.

Konieczne jest też ustalenie. bez których to założeń wszelkie badanie tej rzeczywistości stawałoby się niemożliwe (np. czyli pewniki) czy pewne podstawowe założenia w naukach realnych co do struktury badanego fragmentu rzeczywistości. obok ogólnej metodologii nauk wyodrębnia się metodologie szczegółowe. W związku z tym.założeń. a więc aksjomaty w naukach formalnych (zwłaszcza jeśli aksjomaty te miałyby być uważane za twierdzenia oczywiste. o co w danym twierdzeniu chodzi. czyli kwestii. czyli ustalenie metod weryfikacji czy falsyfikacji twierdzeń w danej nauce. które służyć będzie do opisywania badanych zjawisk (ustalenie aparatury pojęciowej danej nauki) oraz ustalenie dopuszczalnych w danej nauce metod uznawania twierdzeń za prawdziwe albo fałszywe. co zazwyczaj . nauk społecznych itd. W związku z tym konieczne jest dokładne ustalenie słownictwa. Metodologie poszczególnych nauk zajmują się też między innymi ustalaniem przedmiotu badań danej nauki oraz problematyki badawczej. W niektórych naukach dąży się do formułowania twierdzeń ściśle ogólnych (stwierdzających stały. a z drugiej strony . nie ograniczony do jakiegoś czasu i miejsca związek zjawisk czy stałe prawdopodobieństwo wystąpienia jakiegoś zjawiska ze względu na wystąpienie innego). to znaczy ustalaniem katalogu pytań. jakie przyjmuje się w danej nauce założenia wstępne. na jakie wyniki badań danej nauki mają udzielić odpowiedzi.metodologie różnych nauk przyrodniczych. względnie formułowaniem zaleceń. zajmujące się opisywaniem czynności poznawczych stosowanych w poszczególnych naukach. metodologię matematyki czy logiki formalnej (zajmujące się zwłaszcza zasadami budowy i strukturą odpowiednich systemów aksjomatycznych pod nazwą metamatematyki czy metalogiki). założenie o stałości przebiegów zjawisk fizycznych w danym układzie przy dokładnie takich samych stanach początkowych układu). Wyróżnia się więc. a także ułatwić zrozumienie. jakie metody należy w danej nauce stosować. z jednej strony.

Zmienia się więc paradygmat (model) uprawiania danej nauki. co w przypadku zasadniczych zmian przyjmowanego paradygmatu określa się mianem „rewolucji naukowej”. Różnią się między sobą nie tylko metodologie nauk odmiennego typu. a także założenia wstępne. a w związku z tym również bardzo różnorodne są metody badawcze stosowane w . Problematyka nauk prawnych jest bardzo złożona i bardzo niejednorodna pod względem charakteru stawianych zadań badawczych. iż nie potrafimy uchwycić. twierdzeń odnoszących się do zjawisk występujących w określonym przedziale czasu i określonych środowiskach.udaje się osiągnąć tylko w przybliżeniu. na których dana nauka się opiera. stwierdzającej. Powstają tu jednak swoiste trudności. W innych naukach zadowala się formułowaniem generalizacji historycznych. gdyż wymagałoby to odpowiednio szerszego przygotowania. Dawny i nowy paradygmat mogą niekiedy nawet przez długi czas konkurować ze sobąl. Swoiste problemy metodologiczne przedstawiają twierdzenia naukowe o charakterze praw statystycznych. zajmującą się ustalaniem problematyki i metod badań faktycznie przyjmowanych lub zalecanych w naukach o prawie2. W pewnych przypadkach zresztą poprzestanie na generalizacji historycznej. nie będziemy się jednak nimi bliżej zajmować. ale też przemianom ulegać może metodologia poszczególnej nauki. Różnorodność problematyki i metod badawczych nauk prawnych Wśród wielu kierunków szczegółowych metodologii nauk należałoby między innymi wydzielić metodologię nauk prawnych. § 2. które nie mieści się w elementarnym kursie logiki dla prawników. jakiego to rodzaju czynniki występujące w badanym czasie i miejscu powodują powstawanie zjawisk badanego rodzaju. powodowane jest przez to. że w takim to okresie w określonym środowisku powtarzały się zjawiska określonego rodzaju.

by zajmować się nimi w sposób bardziej szczegółowy. Wrocław 1993. Ustalanie obowiązków prawnych oraz wolności. 2 Szerzej: Z. 1 .zadaniem szczegółowych nauk prawnych jest także ustalenie. Ta różnorodność zadań i metod badawczych nie zawsze jest dostatecznie jasno dostrzegana. nawet przez prawników. a w konsekwencji . jakie normy postępowania są normami obowiązującymi prawnie w danej organizacji państwowej. tzn.prawnych (w ujęciu dogmatycznym czy teoretycznym). że normy prawne nakazują adresatom określone zachowania na rzecz innych podmiotów lub nakazują w określony sposób zareagować na dokonane przez kogoś czynności konwencjonalne określonego rodzaju. co zwiemy nauką?. ss. Należy przede wszystkim rozróżnić nauki szczegółowe o poszczególnych gałęziach obowiązującego aktualnie prawa (zwane potocznie naukami prawno dogmatycznymi) oraz nauki teoretyczne. 121 . ss. Metodologiczne zagadnienia prawoznawstwa. Paradygmaty Kuhna. VIII: Teorie jako struktury. uprawnień czy kompetencji prawnych może być zresztą dokonywane zarówno w odniesieniu do systemu norm aktualnie obowiązujących prawnie. Za zadanie szczegółowych nauk prawnych uważa się w pierwszym rzędzie rozstrzyganie problemów dogmatycznych. A. dokonywanie ustaleń. Warszawa 1974. czy też nakazują nie ingerować w pewne cudze sprawy . jak i do systemu norm prawnych obowiązujących w jakiejś minionej epoce.jaka ze względu na te normy jest modalność normatywna (kwalifikacja prawna) czynów określonego rodzaju.134. brak nam tu jednak miejsca. 57 i n. że określonym podmiotom w danym systemie norm prawnych przysługują odpowiadające tym nakazom uprawnienia. Szerzej patrz np. Ze względu na to. W jakimś stopniu odmienne problemy metodologiczne występują w naukach historyczno .naukach o prawie. kompetencje czy wolności działania w danej dziedzinie. Chalmers. Ziembiński. Czym jest to. rozdz.

że nastąpiły fakty uważane według przyjętej doktryny za fakty prawotwórcze. a nawet norm niezgodnych prakseologicznie. na podstawie których można odtworzyć takie właśnie sformułowane w nich normy postępowania. Odtworzenie norm prawnych sformułowanych w przepisach następuje na podstawie przyjmowanego w danej doktrynie „źródeł prawa” zespołu dyrektyw interpretacyjnych. itd.w większej mierze jest jedynie wynikiem ustalenia się w danej kwestii poglądów mniej czy bardziej powszechnie przyjmowanych przez . iż uznaje się w nich w sposób nie podlegający dyskusji. że dana norma zwyczajowa jest prawnie wiążąca. czy określone normy ukształtowane zwyczajowo . Inaczej mówiąc. iż normy ustanowione czy uznane w sposób zgodny z dyrektywami przyjmowanej doktryny „źródeł prawa” są normami obowiązującymi prawnie w danym systemie.Szczegółowe nauki prawne. jak np. a także zespołu przyjmowanych reguł inferencyjnych (dopuszczalnych schematów wnioskowań prawniczych) oraz reguł kolizyjnych. rozwiązując te zadania. albo wydanie przez kompetentny organ przepisów prawnych. doktryny „źródeł prawa”. Określenie „nauki dogmatyczno-prawne” bierze się stąd. dotyczących uchylania norm między sobą niezgodnych. uważa się jakieś normy za normy obowiązujące prawnie w danym systemie. tak aby rekonstruowany na podstawie przepisów system norm prawnych nie zawierał norm między sobą sprzecznych. przeciwnych sobie. odwołują się do takiej czy innej. przyjmowanej w danej społeczności państwowej. to znaczy do pewnego zespołu dyrektyw nakazujących uznawać normy ustanowione w formie przepisów prawnych wydanych przez kompetentne organy państwowe. jeśli stwierdzi się. Zespół przyjmowanych w danym kraju dyrektyw interpretacyjnych oraz reguł inferencyjnych i kolizyjnych częściowo tylko wyznaczony jest w sposób wyraźny przez jakieś przepisy prawne . ukształtowanie się przekonania.za obowiązujące normy danego systemu prawnego.

iż mamy do czynienia z podmiotami gospodarującymi w sposób racjonalny wedle przypisywanej im wiedzy i ocen. gdy stwierdzimy.jak była o tym mowa w rozdziale XX . Jeśli jednak np. jakim celom przede . konsumentów. iż faktycznie zachowania jakichś producentów. kontrfaktycznego). Oczywiście. Zresztą ze względu na występującą niejednokrotnie rozbieżność poglądów na to. że przepisy prawne danego systemu zostały wydane przez jednego i tego samego „racjonalnego prawodawcę”. Zespół przyjmowanych przez prawników dyrektyw interpretacyjnych. mogą ulegać uchyleniu. w zależności od tego. Zespół ten . zmieniać się też będą założenia dyrektyw interpretacyjnych i przesłanki entymematyczne wnioskowań prawniczych. Występują przy tym pewne różnice między doktryną przyjmowaną przez prawników działających w aparacie organów państwa (doktryna oficjalna) a doktryną przyjmowaną w nauce prawa (doktryna akademicka). jaki system ocen i jaką wiedzę przypisuje interpretator przepisów owemu „racjonalnemu prawodawcy”.opiera się na założeniu (niewątpliwie mającym charakter założenia idealizującego. który mógłby uchodzić za ustanowiony przez „racjonalnego prawodawcę” 3. kierującego się konsekwentnie określoną wiedzą i spójnym wewnętrznie systemem ocen.to przy rozwiązywaniu problemów dogmatycznych w naukach prawnych nie dopuszcza się możliwości uchylania założenia o „racjonalności prawodawcy” (co najwyżej uchyla się niektóre jego założenia składowe). by z każdego zespołu przepisów uznawanych za rezultat działalności prawotwórczej organów państwa odtworzyć taki system norm prawnych. Społeczna rola szczegółowych nauk prawnych polega bowiem na tym właśnie. reguł inferencyjnych i kolizyjnych nie jest ukształtowany w sposób przypadkowy.prawników. w ekonomii przy badaniu zachowań jakichś podmiotów uczestniczących w życiu gospodarczym założenia idealizujące. sprzedawców czy nabywców odbiegają od zachowań przypisywanych jakiemuś podmiotowi racjonalnie w danej dziedzinie gospodarującemu .

wszystkim służyć mają normy danego systemu prawnego. jakie dobra mają przede wszystkim chronić. iż odwołując się do takich albo innych reguł interpretowania przepisów. problem socjotechniczny to problem sprowadzający się do pytania. Jeśli nawet panuje zgoda co do uznawania takich. czyli przez odpowiednie stosowanie prawa. Problematyka socjotechniczna podejmowana przez nauki prawne dotyczy tego. to sposób posługiwania się nimi niejednokrotnie w praktyce budzi wątpliwości i powoduje rozbieżności. czy to uzyskiwaną przez nie w sposób ukryty przez to. z danych przepisów organy te mogą odtwarzać odmienne w jakiejś mierze normy prawne. Ogólnie biorąc. Rozstrzyganie tych wątpliwości dokonuje się głównie przez odwoływanie się do wskazania bezpośrednich czy pośrednich skutków społecznych takiego czy innego rozstrzygnięcia danego problemu dogmatycznego i argumentowania. że byłyby to skutki pożądane czy niepożądane z określonego punktu widzenia. a nie innych dyrektyw czy reguł. w jaki sposób umiejętnym działaniem wywoływać określone (pożądane przez kogoś) zjawiska społeczne. Organom państwa pozostawia się często w jakimś stopniu swobodę wyboru decyzji. . lub też do takich albo innych założeń ocennych. jeśli sposób rozstrzygania problemów dogmatyczno-prawnych nie ma narażać prawnika na zarzut „oderwanego od życia” formalizmu. Stąd też. powstają nieraz spory co do przyjmowania niektórych dyrektyw interpretacyjnych czy reguł inferencyjnych (zwłaszcza np. co do dopuszczalności reguł inferencyjnych opartych na założeniu konsekwencji ocen „prawodawcy”). przyjmowane rozstrzygnięcia tych problemów wiązane są zazwyczaj w sposób świadomy czy nieświadomy z rozstrzyganiem problemów socjotechnicznych wiążących się ze stosowaniem obowiązującego prawa. czy to w sposób wyraźny określoną w przepisach prawnych. jak uzyskiwać określone skutki społeczne przez odpowiednie stanowienie norm prawnych i odpowiednie podejmowanie takich czy innych decyzji w danym zakresie przez organy państwa. uzyskujące co do tego kompetencję.

zalecające. zależnie zresztą od układu faktycznych stosunków społecznych. stanowienia czy stosowania prawa. można nieraz na ich podstawie podejmować odmienne decyzje i wywoływać przez to odmienne skutki społeczne. być może niepożądanych. Jeśli skutki te uważa się za bezspornie pożądane. Ze względu na wielką złożoność związków pomiędzy stanowieniem czy stosowaniem prawa w określony sposób a skutkami społecznymi. 163 i n. zarówno skutków pożądanych. Typowe twierdzenie socjotechniczne w obrębie nauk prawnych miałoby postać zdania głoszącego. a nie innego. lecz dyrektywy socjotechniczne. Poznań 1968. Oczywiście najlepszą metodą uzasadniania twierdzeń o skuteczności działania danego rodzaju ze względu na osiągnięcie zamierzonych skutków byłoby odwołanie się do eksperymentów. by użyć takich a takich środków prawnych. Próba metodologicznej charakterystyki prawoznawstwa. jakie te działania za sobą pociągają. Nowak. jeśli się chce osiągnąć takie a takie skutki społeczne. jak i związanych z nimi skutków ubocznych. szerzej: L. Zazwyczaj formułuje się przy tym nie twierdzenia socjotechniczne o związku między użyciem określonych środków prawnych a wystąpieniem określonych skutków. odwołują się głównie do zaobserwowanych w przeszłości lub w innych krajach skutków takiego właśnie. twierdzenia te dotyczą zwykle tylko odpowiednio dużego prawdopodobieństwa wystąpienia danego rodzaju skutków. ss. Por. formułując twierdzenia socjotechniczne co do skuteczności określonych działań. co nie zawsze pozwala trafnie przewidywać związki tego rodzaju w innym układzie sytuacji społecznej. iż ustanawiając takiego a takiego rodzaju normę prawną czy też stosując wydane przepisy w taki a taki sposób osiąga się określone skutki społeczne.Odwołując się zatem do tych samych przepisów. to czasem dyrektywy tego rodzaju formułuje się 3 . Z wielu jednak powodów swoboda eksperymentowania w interesującej nas dziedzinie jest bardzo ograniczona i prawnicy.

lecz że zadaniem tej dyscypliny jest zbudowanie takiej właśnie w pełni rozwiniętej teorii.z jednej strony .. jak lekarz pomija w swych dyrektywach dla pacjenta słowa: „jeśli chcesz być zdrowy.takich bardzo złożonych zjawisk społecznych. Nazwa dyscypliny („teoria prawa”) nie świadczy o tym. jako że chodzi o badania nad zjawiskami społecznymi blisko ze sobą powiązanymi.opisywaniem i wyjaśnianiem prawidłowości dotyczących samych systemów norm prawnych różnych państw jako szczególnego rodzaju wytworów kultury społecznej4. spełnianie przez te normy określonych funkcji w życiu społeczności państwowej itp. Teoria prawa zajmuje się opisywaniem i wyjaśnianiem . jak kształtowanie się systemów norm prawnych w różnych układach społeczno-ekonomicznych. że w jej ramach zdołano już zbudować w pełni rozwiniętą teorię zjawisk prawnych (należy sobie w tym miejscu przypomnieć uwagi o budowie teorii w naukach realnych z rozdz. w ramach nauk prawnych podejmuje się również badania o charakterze ogólnoteoretycznym.w sposób pozornie bezwarunkowy (tak. Mówiąc o metodologii nauk prawnych należałoby zwrócić .. Badania te podejmuje dyscyplina zwana teorią prawa. oraz rozstrzygania problemów socjotechniczno-prawnych wiążących się z tworzeniem i stosowaniem norm określonego systemu prawnego w określonych warunkach społeczno-politycznych.. ale też opanowania wielu umiejętności z zakresu techniki pracy umysłowej. iż podejmowanie pracy badawczej wymaga nie tylko znajomości metodologii danej dyscypliny naukowej. Należą . z drugiej zaś strony .”). oddziaływanie społeczne norm prawnych. to. łączona niekiedy w jedną całość z teorią państwa. XVI). nie związane bezpośrednio z rozwiązywaniem określonych zadań praktycznych. takich jak ustalanie zespołu norm obowiązujących w danym czasie w jakimś systemie prawnym i związanych z nimi kwalifikacji prawnych takich czy innych czynów.na marginesie . Obok rozstrzygania problemów dogmatycznoprawnych.uwagę.

przygotowywania pracy magisterskiej itp. Warszawa 1992. ss. Ostatnio ukazują się liczne wydawnictwa poszczególnych uczelni na temat techniki pracy umysłowej studenta. umiejętnego korzystania z wykładów. ćwiczeń i seminariów. Z. z przesłanek wynika tu logicznie wniosek. Z wydawnictwami tymi warto zapoznać się już na początku studiów. 4 Aneks ELEMENTY RACHUNKU PREDYKATÓW KAZIMIERZ ŚWIRYDOWICZ 1. jak umiejętność znalezienia w literaturze naukowej odpowiednich informacji o dotychczasowych badaniach. przedstawiania w sposób usystematyzowany uzyskanych wyników badań.tu umiejętności takie. Wprowadzenie Rozważmy następujące wnioskowanie: (1) Każdy człowiek jest śmiertelny. Sokrates jest człowiekiem. Sokrates jest śmiertelny. umiejętność selektywnego czytania. S. Wnioskowanie to . 7-23. notowania i zapamiętywania nagromadzonego materiału. Nie da się jednak pokazać dedukcyjności tego wnioskowania dysponując wyłącznie rachunkiem zdań czy tradycyjną teorią nazw. Szerzej: A. Wronkowska.jak należy się spodziewać . Ziembiński.jest wnioskowaniem dedukcyjnym. sporządzania przypisów i informacji bibliograficznych o dotychczasowych pracach na dany temat. należytego redagowania pracy. Przesłanki są . Zarys teorii państwa i prawa. Redelbach.

q. ale bardziej podstawowym: rachunek predykatów jest na nim nabudowany. jak zobaczymy. „dowolny”. Język rachunku predykatów umożliwia. ich schematami w języku rachunku zdań będą odpowiednio p. która.zdaniami prostymi. jego schematem niech będzie r. „dla pewnego”). jak „każdy” („wszelki”. w języku potocznym odpowiadają takie słowa wyrażające ilość. „niektóre”. że poznany przez nas dotąd rachunek zdań jest rachunkiem mniej może subtelnym. Język ten dysponuje w szczególności pewną możliwością wyrażania ilości. nie jest tautologią rachunku zdań. Do pokazania dedukcyjności rozważanego wnioskowania niezbędny jest bardziej wyrafinowany rachunek logiczny . zwany też rachunkiem kwantyfikatorów. są w nim bowiem dwa znaki zwane kwantyfikatorami1 (tak zwany kwantyfikator duży i kwantyfikator mały). Zauważmy jednak od razu. którym. wniosek też jest zdaniem prostym.z punktu widzenia rachunku zdań .tu . „dla dowolnego”) i „pewien” („istnieje”. przypomnijmy. który uwzględnia ich wewnętrzną strukturę. jak łatwo się przekonać. Z pojęciem kwantyfikatora zetknął się Czytelnik już w rozdziale VI niniejszego podręcznika. za ich pomocą można wyrazić na przykład wyrażenie kwantyfikujące „żaden”. łatwo teraz zauważyć.mianowicie rachunek predykatów. że schematowi tego wnioskowania odpowiada formuła: (2) (p • q) ⊃ r. 1 . w szczególności w języku rachunku predykatów występują wszystkie znane Czytelnikowi funktory prawdziwościowe. „dla każdego”. taki zapis zdań.

czytany: dla dowolnego x. albo .używając funktorów prawdziwościowych . a używając kwantyfikatorów możemy (4) zapisać w krótszej. kwantyfikator ten nazywa się niekiedy kwantyfikatorem szczegółowym albo kwantyfikatorem egzystencjalnym3. że. które z punktu widzenia rachunku zdań są zdaniami prostymi.Kwantyfikatory te zapisuje się odpowiednio symbolami: Πx. jak pamiętamy. że y jest niesprawiedliwym wyrokiem. z i tak dalej. kwantyfikator duży. a przy tym x wydał y. Oczywiście zmienna. a których struktura wewnętrzna jest skomplikowana. to Σy: y jest niesprawiedliwym wyrokiem i x wydał y. czytany: dla pewnego x albo istnieje takie x. zamiast x może to być y. jest to. ⊃ Σy (y jest niesprawiedliwym . oraz Σx. Dzięki kwantyfikatorom i zmiennym oraz funktorom prawdziwościowym można w języku tym formułować dokładne schematy takich zdań. może być dowolna. kwantyfikator ten zwie się też czasem kwantyfikatorem ogólnym.jeszcze krócej: (5´) Πx (x jest sędzią wyrokiem • x wydał y)). jeśli x jest sędzią. jest to kwantyfikator mały. to istnieje y takie. albo kwantyfikatorem generalnym2. Na przykład zdanie: (3) Każdy sędzia wydał jakiś niesprawiedliwy wyrok ma faktycznie budowę: (4) Dla dowolnego x. następującej formie: (5) Πx: jeśli x jest sędzią. stojąca bezpośrednio po znaku kwantyfikatora.

Obok znaku Σx najczęściej używany jest symbol \/x.zapisywaniu zdań języka potocznego w języku tego rachunku.Zdania o takiej .i nawet bardziej skomplikowanej niż (4) budowie . . Poniżej przedstawimy elementy tego rachunku.można łatwo zapisywać właśnie w języku rachunku predykatów. 2 3 Obok znaku Πx najczęściej używany jest symbol /\x. Można więc w nim sformalizować nasze wnioskowanie (1). koncentrując się przede wszystkim na rzeczy najtrudniejszej .

.”. jak na przykład „proces między . „jest liczbą nieparzystą” .. warto tu podkreślić.jak w zdaniu „Ignacy Kraszewski napisał więcej książek niż Henryk Sienkiewicz”.. Można też znaleźć predykaty czteroargumentowe.... Poniżej jednak opiszemy tylko fragment języka rachunku predykatów. jak w zdaniu „Adam Mickiewicz jest lepszym poetą niż Seweryn Goszczyński i Antoni Malczewski”. W ogólnej konstrukcji języka rachunku predykatów przyjmuje się dla wygody.2. że w języku potocznym znajdujemy predykaty jednoargumentowe.” -jak w zdaniu „Warszawa leży pomiędzy Gdańskiem a Krakowem” czy też „jest lepszym poetą niż ...jak w zdaniu „Mount Everest jest wyższy od Rysów” czy „napisał więcej książek niż” . trwał dłużej.. nazwy i funktory. że predykatem zwie się funktor zdaniotwórczy o argumentach.. że w Rozdziale I niniejszego e-podręcznika wyróżniliśmy trzy podstawowe kategorie syntaktyczne: zdania. zawierający ... którymi są nazwy indywidualne. że kategoria syntaktyczna nazw nie jest jednolita i faktycznie mamy tu do czynienia z dwiema kategoriami: z kategorią nazw indywidualnych i kategorią nazw generalnych: nazwy indywidualne nie są zastępowalne przez nazwy generalne (warto. W Rozdziale zaś II wskazaliśmy.jak w zdaniu „3 jest liczbą nieparzystą” i tak dalej. by Czytelnik w tym miejscu przypomniał sobie definicje tych pojęć). Język rachunku predykatów Przypomnijmy najpierw. a . że z tego punktu widzenia dowolna nazwa generalna (w celowniku) poprzedzona słowem „jest” będzie predykatem jednoargumentowym. Otóż używając pojęć wprowadzonych w Rozdziale I i Rozdziale II można powiedzieć. Mamy też w języku potocznym predykaty dwuargumentowe. na przykład: „jest człowiekiem” . predykaty trójargumentowe.. jak na przykład „jest wyższy od” . a . na przykład „leży pomiędzy ..a.jak w zdaniu „Sokrates jest człowiekiem”. że istnieją predykaty n-argumentowe dla dowolnej liczby naturalnej n.. i .. niż proces między . Łatwo zauważyć.”.

zmienne indywiduowe. a liczby te umieścimy jako dolne indeksy w zapisie predykatu (podobnie pisze się: p1. . Przyjmiemy więc umowę. a2. T3. i wreszcie predykaty czteroargumentowe symbolami T1. R1. że ilość predykatów o danej liczbie argumentów jest nieograniczona. kolejne predykaty trójargumentowe . Czytelnik zapewne nie spotyka się w praktyce z predykatami o większej liczbie argumentów.funktory prawdziwościowe. .predykaty trój argumentowe.stałe indywiduowe. że predykaty różnić się mogą między sobą liczbą argumentów. Ponieważ język rachunku predykatów jest dosyć skomplikowany. że kolejne predykaty jednoargumentowe będziemy oznaczać symbolami P1. R2. S1. . . .. w przypadku zmiennych zdaniowych). S3. ~... . że mamy osobne ciągi predykatów jednoargumentowych.. \. S2. R2. Pamiętamy...predykaty co najwyżej czteroargumentowe. T3.. Podobnie jak zmienne zdaniowe. kolejne predykaty dwuargumentowe oznaczymy symbolami R1. .predykaty jednoargumentowe. P1. S2.kwantyfikatory: duży i mały.. R3.. •.. Wyżej wprowadziliśmy pojęcie zmiennej zdaniowej. T2. nazwy indywidualne. . . Σ .. ≡. P3. zdefiniujemy go tu dokładniej. . .. . P2. T2. . których elementy ponumerujemy kolejnymi liczbami naturalnymi. ∨ . a3.symbolami S1.predykaty dwuargumentowe. trójargumentowych i czteroargumentowych. . Definicja tego języka będzie indukcyjna. nie poprzestając na ogólnikowych wyjaśnieniach. ⊃ Π.predykaty czteroargumentowe. reprezentujące . .... P3. Następujące symbole są symbolami języka rachunku predykatów: x1. . x3. . . w konstrukcji języka rachunku predykatów niezbędne jest oczywiście pojęcie zmiennej predykatowej. . predykaty uporządkujemy w ciągi. S3. p2. R3.. przyjmiemy.. p3. a1... .. Tak więc przyjmiemy. x2.. . P2. dwuargumentowych.. . T1.

R3 (a2.a3).ma postać następującą: (i) (ii) Każda formuła zdaniowa atomowa jest formułą zdaniową. Przyjmijmy teraz dla wygody kilka konwencji . α3). Sk(α1. a α. Formułą zdaniową atomową języka rachunku predykatów nazywać będziemy każdą formułę postaci Pi(α). przez zanegowanie i przez kwantyfikację. albo stałymi nazwowymi indywiduowymi. α4. Sk jest k-tym predykatem trójargumentowym. są albo zmiennymi indywiduowymi. (A) ∨ (B). P7(x10). a8. Jeśli A. . α2). gdzie Pi jest i-tym predykatem jednoargumentowym. Rj(α1. (A)\(B). α4). α3. α1. Tl jest l-tym predykatem czteroargumentowym. Σxn(A) też są formułami zdaniowymi. x1). potem . α3. α2.nawiasy (odpowiednio prawy i Oczywiście nie każdy ciąg symboli będzie poprawnie zbudowanym wyrażeniem języka rachunku predykatów.formuły zdaniowej i zdania. Precyzyjna definicja indukcyjna zbioru formuł zdaniowych języka rachunku predykatów nazwiemy je po prostu formułami zdaniowymi . Formułami zdaniowymi są formuły zdaniowe atomowe oraz formuły otrzymane z innych formuł przez połączenie ich dwuargumentowymi funktorami prawdziwościowymi. to następujące formuły: ~ (A). Πxi (A). Rj jest j-tym predykatem dwuargumentowym. ( lewy). α2. Nie ma innych formuł zdaniowych poza tymi.). Na przykład zdaniowymi formułami atomowymi są formuły: S3(x2. (A) ⊃ (B). (A) ≡ (B). (A) • (B). B są formułami zdaniowymi. które można utworzyć wedle reguł (i) lub (ii). α2. podamy więc dokładne definicje: najpierw zdaniowej formuły atomowej. Tl(α1. (iii) Formułę wewnątrz nawiasów poprzedzoną kwantyfikatorem małym lub dużym nazywać będziemy zasięgiem kwantyfikatora.

polepszy to czytelność naszego języka. 3.nieco nieformalnie . Najpierw więc przyjmiemy umowę.dotyczących zapisu formuł języka rachunku predykatów. zmiennych i predykatów. xi pisać będziemy ewentualnie wtedy. które są „zawsze prawdziwe”. tautologią rachunku predykatów nazywać będziemy każdą taką formułę zdaniową języka rachunku predykatów. Ponadto . zamiast x3 . Dokładniej. wyróżnimy tu pewną klasę formuł.nie będziemy argumentu kwantyfikatora brać w nawiasy.jeśli zasięg kwantyfikatora nie będzie budził wątpliwości . Zgadza się to i z przyjętą wcześniej (por.y. zwiemy je tautologiami. Analiza zdań języka potocznego za pomocą języka rachunku predykatów Spróbujemy teraz zapisywać zdania języka potocznego w języku rachunku predykatów. albo na ich miejscach znajdują się stałe nazwowe (nazwy indywidualne). Zdaniem języka rachunku predykatów nazywa się taką formułę zdaniową. że zamiast x1 będziemy pisać po prostu x. która nie posiada żadnych zmiennych wolnych: wszystkie zmienne są albo skwantyfikowane. która jest prawdziwa przy dowolnym rozumieniu występujących w niej stałych nazwowych. że . ponieważ z niego uzyskać można zarówno zdanie prawdziwe („Juliusz Słowacki jest polskim poetą”). to znaczy formułować schematy zdań odpowiadające pod względem . to także polepszy czytelność formuł. można je zawsze zastąpić nawiasami okrągłymi). Podobnie jak w przypadku rachunku zdań.obok nawiasów okrągłych używać będziemy nawiasów kwadratowych (nie występują one wśród symboli elementarnych naszego języka. i z intuicjami dotyczącymi języka potocznego: na przykład wyrażenia „x jest polskim poetą” nie uznamy za zdanie. zamiast x2 . jak i zdania fałszywe („Bolesław Prus jest polskim poetą”). Przyjmijmy tu dodatkowo umowę. Rozdział VI) definicją zdania w sensie logicznym.z. gdy zabraknie końcowych liter alfabetu.

i by uniknąć nieporozumień . kropkami i tak dalej..a1 to Sokrates. dla wygody . to ustalona lista jakichś nazw indywidualnych. a1). jest filozofem”. że podana wyżej lista stałych a1. jak zobaczymy.Sokrates. podobnie wyliczone wyżej predykaty będą po prostu skrótami dla jakichś ustalonych przez nas funktorów zdaniotwórczych o argumentach.Platon i tak dalej (listę tę możemy układać w sposób dowolny). na przykład a1 . a3.miejsca na argumenty funktora oznaczać będziemy jakimiś symbolami: kreskami... którymi są nazwy indywidualne.budowy zdaniom języka potocznego. a2 to Platon. a P1 (.. Następnym zdaniem niech będzie: . niekiedy. jest uczniem . wówczas zdanie (8) zapisujemy w postaci: (9) R1(a2... Wówczas zdaniu (6) odpowiadać będzie formuła: (7) P1(a1).. Od razu trzeba zauważyć. Zacznijmy od najprostszego przykładu: (6) Sokrates jest filozofem. Rozważmy teraz zdanie: (8) Platon jest uczniem Sokratesa. . a R1(. że nie jest to sprawa prosta. a2 .. Przyjmijmy teraz.. Predykaty z tej listy będziemy zapisywać uwzględniając nawiasy (w których będziemy wyliczać argumenty) i zaznaczając miejsca na argumenty... że -jak poprzednio . Załóżmy.. Przyjmijmy. . że stała nazwowa a1 to skrót dla nazwy „Sokrates”.) to skrót dla predykatu „.-) to: . trzeba będzie sięgać do sensu wypowiedzi w języku potocznym.. a2.-. nie zawsze zdaniu języka potocznego odpowiadać będzie tylko jedna formuła zdaniowa języka rachunku predykatów.

jest filozofem” oraz „. to. Zauważmy. W zdaniu tym występują dwa predykaty: „.. że jest on uczniem Sokratesa..... natomiast zamiast „.. Podobnie zdanie: (16) Niektórzy ludzie nie są filozofami . Korzystając ze skrótów wprowadzonych w przykładach (6).. jest człowiekiem” napiszemy P2(. Następnym zdaniem niech będzie: (12) Każdy człowiek jest filozofem..).(10) Ktoś jest uczniem Sokratesa.. Co do zapisu pierwszego z predykatów.. jest człowiekiem”... to jest on też filozofem. że istnieje obiekt taki. Predykaty w nim występujące to predykaty ze zdania poprzedniego. Zdanie to głosi.). mamy tu więc duży kwantyfikator (. dowolny obiekt) i funktor implikacji (jeżeli. Natomiast zdanie: (14) Niektórzy ludzie są filozofami głosi. zatem zapisać je można w postaci: (13) Πx[P2(x) ⊃ P1(x)]... możemy więc zdanie to zapisać w skrócie następująco: (15) Σx[P2(x) • P1(x)]. wprowadzonego dla zapisu zdania (6).). mamy w nim mały kwantyfikator (istnieje) oraz koniunkcję (słowo i). a1). że istnieje na świecie przynajmniej jeden taki obiekt. (7) i (8) zdanie to możemy zapisać w postaci: (11) ΣxR1(x.że jeśli dowolny obiekt jest człowiekiem.. że w taki sam sposób należałoby zapisać w tym języku zdanie „Sokrates ma ucznia”... Zdanie (12) głosi jak można się przekonać po chwili zastanowienia . skorzystamy tu ze skrótu P1(. który jest człowiekiem i jednocześnie jest filozofem.

który jest człowiekiem i filozofem jednocześnie. Wobec tego mamy tu dwie różne propozycje zapisu zdania (18) . Równie dobrze można przecież oddać sens zdania (18) . Powstaje tu jednak pewna wątpliwość. to nie jest tak.formuły (19) i (20). że jest filozofem. Rozpatrzmy teraz zdanie: (18) Żaden człowiek nie jest filozofem. że zdanie to orzeka. jak następuje: (19) ~Σx[P2(x) • P1(x)]. możemy zapisać je w postaci następującej: (17) Σx[P2(x) • ~P1(x)]. Używając dużego kwantyfikatora. Okazuje się bowiem.dla dowolnego obiektu: jeśli jest on człowiekiem. negacji i koniunkcji. który jest człowiekiem. którzy byliby filozofami. moglibyśmy więc zdanie (18) zapisać formalnie w postaci: (20) Πx[P2(x) ⊃ ~ P1(x)].„Żaden człowiek nie jest filozofem” .nieprawda. iż nie ma na świecie ludzi. że: na świecie istnieje obiekt taki. implikacji. Po chwili namysłu dochodzimy do wniosku. używając więc wprowadzonych dotąd znaków zdanie to można zapisać. że jest on filozofem. że tautologią rachunku . korzystając więc z dotąd wprowadzonych skrótów dla predykatów oraz znaków: małego kwantyfikatora. że istnieje na świecie taki obiekt.stwierdza. Która z nich jest poprawna? Odpowiedź jest następująca: poprawne są obie formalizacje. czyli . negacji i wprowadzonych wyżej skrótowych znaków dla predykatów. a przy tym nie jest prawdą. to na pewno nie byłby filozofem.następującym stwierdzeniem: gdyby ktoś był człowiekiem. bardziej precyzyjnie .formułując to bardziej precyzyjnie . mówiąc precyzyjnie.

(b) Zdania o budowie Niektóre A są B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (23) Σx[A(x) • B(x)]. gdzie A. więc oba zapisy są sobie logicznie równoważne. Podsumujmy teraz nasze dotychczasowe rozważania o zapisie zdań języka potocznego w języku rachunku predykatów. że: (a) zdania o budowie Każde A jest B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (22) Πx[A(x) ⊃ B(x)]. że na ogół duży kwantyfikator łączy się z implikacją. B są odpowiednimi predykatami jednoargumentowymi. Podkreślmy. Zauważmy. .predykatów jest formuła: (21) ~ Σx[P2(x) • P1(x)] ≡ Πx[P2(x) ⊃ ~ P1(x)].

albo . zdania o budowie Niektóre A nie są B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (24) Σx[A(x) • ~ B(x)].prowadzi jakieś sprawy karne.gdzie A.równoważnie na podstawie tautologii (21) . trochę trudniejszych i mniej może jednoznacznych niż dotychczasowe. Zdania (a) .budowę: ~Σx[A(x) • B(x)].. mówi bowiem. Rozważmy zatem zdanie: (27) sprawy karne. Czytelnik zetknął się z nimi w Rozdziale VI tego e-podręcznika. Czytelnik zapewne potrafiłby teraz zapisać to zdanie. i ten ktoś prowadzi jakieś sprawy karne.. że istnieje ktoś. przyjmując. kto jest adwokatem. jak widać. (c) Podobnie.jest adwokatem oraz . traktowanych wtedy jako zdania nierozkładalne. Mały kwantyfikator zwykle łączy się z koniunkcją. poświęcona jest część C rozdziału XIV niniejszego epodręcznika. Są one.(d) to znane Czytelnikowi zdania subsumpcyjne. (d) Wreszcie zdania o budowie Żadne A nie jest B zapisane w języku rachunku predykatów mają budowę: (25) (26) Πx[A(x) ⊃ ~ B(x)]. definiowalne w języku rachunku predykatów4.. że te dwa predykaty są jakimiś predykatami z . predykatami w tym zdaniu byłyby wyrażenia: . Niektórzy adwokaci prowadzą jakieś Widać. Język rachunku predykatów pozwala jednak zapisywać zdania języka potocznego bardziej jeszcze skomplikowane niż zdania subsumpcyjne. logice takich zdań. Rozważmy więc jeszcze kilka przykładów.. że zdanie to ma budowę zbliżoną do omówionej wyżej budowy (b). B są odpowiednimi predykatami jednoargumentowymi.

B.(26) dodając do nich odpowiednie formuły tak.(26). P3 . Formuły (22) . jak to uczyniono w Rozdziale XIV § 3. nie byłyby jeszcze poprawnymi definicjami odpowiednich zdań subsumpcyjnych.podanej wyżej listy predykatów jednoargumentowych P1. . do których odnoszą się nazwy reprezentowane wyżej przez symbole A. Można wszakże definicje zdań subsumpcyjnych łatwo uzyskać z formuł (22) . ściśle biorąc.. tradycyjny rachunek nazw wymaga. aby istniały obiekty. 4 . P2..

z tym tylko.. że ten ktoś prowadzi tę sprawę” rozumiemy następująco: istnieje coś. że oba zapisy są poprawne: struktura wyrażenia (28) odpowiada przecież strukturze (23). że istnieje ktoś..prowadzi *” .. występuje więc wewnątrz tego zwrotu funktor koniunkcji)... Zdanie to.taka sprawa karna. Głębsza więc analiza zdania (27) ujawnia. Na przykład zdanie: (29) Każdy adwokat lubi zwierzęta może być rozumiane na dwa sposoby: jako „Każdy adwokat lubi jakieś zwierzęta” albo jako „Każdy adwokat . i istnieje .przynajmniej jedna . Niekiedy dopiero próba zapisu zdania w języku rachunku kwantyfikatorów ujawnia jego niejasność. dokładniej rzecz biorąc. y))]. że oczywiście (28) wierniej odtwarza sens zdania (27). aniżeli ogólna formuła (23). czy (28)? Powiedzieć należy. że występuje w nim kwantyfikator wewnętrzny (jakieś sprawy). że ten ktoś prowadzi tę sprawę (zwrot: „istnieje taka sprawa karna.)).skrócimy go za pomocą symbolu R2(--.)) i „. jest sprawą karną” (skrócimy go do P4(.. Dokładniejszy zapis zdania (27) będzie więc miał postać (28) Σx[P3(x) • Σy(P4(y) • R2(x. że w zapisie formalnym predykat ten będzie zastąpiony skrótem P3(.. który zapis jest poprawny: czy taki. jak (23). „podniósł wszystkie ceny” i tak dalej. więc dokładniejszy zapis powinien ten fakt uwzględniać. głosi. jest adwokatem” (przyjmujemy. co jest sprawą karną. *). kto jest adwokatem. „rozwiązał każdy problem”. Oczywiście..Bliższe przyjrzenie się temu zdaniu ujawnia jednak.. Przy ewentualnej kontroli poprawności wnioskowań trzeba czasem zapisać przesłanki i wniosek uwzględniając także kwantyfikatory wewnętrzne typu „popełnił jakieś przestępstwo”. że występują w nim dwa predykaty jednoargumentowe: „. Czytelnik ma prawo spytać teraz. a ponadto predykat dwuargumentowy „ . i ten ktoś prowadzi to coś.

ale też oczywiście będzie nim formuła Πx[P2(x) ⊃ P2(x)] i ogólnie wszystkie formuły postaci Πx[Pi (x) ⊃ Pi(x)]. że wszyscy ludzie.podobnie jak rachunek zdań . Nasuwa się tu więc myśl. Podamy niżej listę najbardziej znanych praw rachunku predykatów. Zdefiniowaliśmy wyżej język rachunku predykatów. czy też może bytu jako Bytu? 4. mielibyśmy tu więc dwie konkurencyjne możliwości zapisu w języku rachunku predykatów. czy też niektórzy ludzie. prawem jest też oczywiście formuła Πx[(P1(x) • P2(x)) ⊃ (P1(x) • P2(x))].lubi wszystkie zwierzęta”. Wybrane tautologie rachunku predykatów Rachunek predykatów jest . predykaty występujące na podanych wyżej listach rozumiemy jako skróty jakichś wyrażeń z ustalonego języka. Podobnie niejasne jest zdanie: (30) Ludzie nie lubią płacić podatków. Prawom o postaci implikacji i równoważności odpowiadają schematy wnioskowań niezawodnych. aby wszystkie te prawa zapisać skrótowo w postaci: .teorią formalną: zbiorem praw logicznych. Pomijając sens tego zdania. czy raczej o niektóre podatki? Jeszcze większe niejasności związane są na przykład z takim zdaniem: (31) Filozofowie roztrząsają zagadki bytu. Na przykład prawem rachunku predykatów jest formuła Πx[P1(x) ⊃ P1(x)]. Niezbędne są tu jednak pewne uwagi wstępne. spytajmy tu tylko o kwantyfikację: każdy filozof czy niektórzy filozofowie? wszystkie zagadki czy niektóre z zagadek? wszelkiego bytu czy pewnego bytu. czy chodzi tu o to. czy o wszystkie podatki. dalej. i wszystkie formuły podobne. Przy formułowaniu praw rachunku predykatów powstaje pewien problem.

mogą one być interpretowane w każdej dziedzinie i w każdej znaleźlibyśmy przykłady. że nie będziemy tu formułować schematów wnioskowań odpowiadających omawianym prawom logicznym rachunku predykatów. iż każdemu prawu o postaci implikacji czy równoważności odpowiada niezawodny schemat wnioskowania.na przykład A(x). mające x jako zmienną wolną. Jeśli formuła A powstaje przez konsekwentne6 wpisanie na miejsce wszystkich zmiennych zdaniowych występujących w jakiejś tautologii rachunku zdań jakichś formuł języka rachunku predykatów.por. B(y) i tak dalej zakładamy.(26). a predykaty . formułując prawa rachunku predykatów użyjemy właśnie tego sposobu zapisu. nie wykluczamy jednak bynajmniej tego. kwantyfikatory więc będziemy odczytywać na przykład słowami „wszyscy”. gdzie symbol A(x) reprezentuje dowolne wyrażenie języka rachunku predykatów. formuły (22) . Konwencja trzecia dotyczy przykładów zaprezentowanych niżej. Przyjmiemy dla wygody. Pisząc jak wyżej . Przejdźmy więc do przykładów. stałe nazwowe nazwy indywidualne osób.(32) Πx[A(x) ⊃A (x)]. by formuły reprezentowane przez A(x). Zauważmy. że prawa rachunku predykatów dotyczą wyłącznie osób. B(y) miały jeszcze jakieś inne zmienne wolne. „ktoś” i tak dalej. że zmienne będą przebiegać nazwy osób. Druga umowa dotyczyć będzie uwzględniania zmiennych wolnych w zastosowanym tu zapisie. Na koniec zaznaczmy. B(y) zmienna x (w A) czy y (w B) występuje jako zmienna wolna choćby na jednym miejscu5. że tego zapisu użyliśmy już wyżej . to A jest prawem . „dla każdej osoby”. pamiętając. Pierwszą klasę praw (oznaczmy ją symbolem T0) stanowić będą podstawienia tautologii klasycznego rachunku zdań: T0. Nie znaczy to bynajmniej. że wśród zmiennych występujących w formule reprezentowanej przez A(x).nazwy własności osób i relacji między nimi.

czy dowolna formuła postaci: [ΠxA(x) ⊃ ΠxB(x)] • [ΠxA(x)] ⊃ [ΠxB(x)] (jest to podstawienie za zmienne w prawie modus ponendo ponens). gdzie dana zmienna zdaniowa występuje w danej tautologii rachunku zdań. 5 .jest związana. Tak więc na przykład prawem rachunku predykatów będzie dowolna formuła postaci A(a) ∨ ~ A(a) dla dowolnej formuły A zawierającej przynajmniej jedną zmienną wolną i dla dowolnej nazwy indywidualnej a. a na innym .rachunku predykatów. a w następniku jest wolna. że dana zmienna na jednym miejscu jest wolna. na przykład w implikacji (Σx(P1(x))) ⊃ P1(x) zmienna x w poprzedniku jest związana. 6 Konsekwentne znaczy tu: na miejscu danej zmiennej zdaniowej wpisać należy pewną formułę języka rachunku predykatów wszędzie tam. Może się bowiem zdarzyć.

na przykład: jeśli każdego trapi jakaś dolegliwość. że każdy (y) jest od niego młodszy (czyli . kto jest śmiertelny. na przykład: jeśli każdy jest genialny. Mówi ono. to istnieje ktoś. że jeśli każdy obiekt ma własność wyrażoną formułą A. jeśli Alfred Tarski jest znanym na świecie polskim logikiem. to istnieje obiekt o tej własności. T4. to ma tę własność i obiekt (zgodnie z przyjętym tu założeniem: osoba) a. kto jest laureatem nagrody Nobla. Πx(A(x)) ⊃ Σx(A(x)). ΣxΠy(A(x. A(a) ⊃ Σx (A(x)) dla dowolnej nazwy indywidualnej a.T1. Prawo to zwie się prawem przestawiania kwantyfikatorów.i tak dalej. Πx(A(x)) ⊃ A(a) dla dowolnej stałej nazwowej a. to Adam Kowalski jest genialny. jeśli istnieje x taki. jeśli istnieje ktoś (np.jeśli istnieje ktoś starszy od wszystkich). Na przykład: jeśli Czesław Miłosz jest laureatem nagrody Nobla. kogo trapi jakaś dolegliwość. Na przykład.y)) ⊃ ΠyΣx(A(x. to Arystoteles jest omylny. Prawo to nazywane jest z łacińska dictum de omni . że jeśli obiekt (tu: osoba) a ma własność A. to istnieje ktoś. i tak dalej. Prawo to zwane jest dictum de singulo . to dla każdego y istnieje ktoś taki. że każdy y jest pod władzą x-a. Z dwóch ostatnich praw wynika prawo: T3. jeśli każdy jest omylny.y)).przepowiadanie ze wszystkiego. Głosi ono. to istnieje obiekt (osoba) o tej własności. że rozważany y jest od niego młodszy. to istnieje znany na świecie polski logik . głoszące. to istnieje ktoś. x) taki. że jeśli wszystkie obiekty mają pewną własność. i tak dalej. jeśli każdy jest śmiertelny.przepowiadanie z pojedynczego. to dla dowolnego y-ka istnieje . T2.

że na świecie istnieje taki x. Prawdą jest. gdy istnieje ktoś. T5. że wszyscy mają daną własność. Nieprawda. fałszem jest jednak. że każdy kogoś obraził (dla każdego y istnieje x. stanowią one uogólnienia odpowiednich praw dla formuł rachunku zdań . taki. ~ Πx(A(x)) ≡ Σx ~ (A(x)). gdy istnieje ktoś. kto własności tej nie posiada. Warto podkreślić. i tak dalej. gdy istnieje ktoś. jak one. to każdy jest pod czyjąś władzą). negowania formuł zdaniowych. nieprawda. że y jest pod jego władzą (czyli: jeśli ktoś ma władzę nad wszystkimi. że każdy y go obraził (to jest . wtedy i tylko wtedy.dotyczą. wtedy i tylko wtedy. że y obraził x-a). że każdy jest szczęśliwy.ktoś taki. Na przykład: nieprawda. że każdy jest winny kradzieży. Następne dwa prawa to tak zwane prawa De Morgana dla rachunku predykatów. kto nie jest szczęśliwy. wtedy i tylko wtedy. i tak dalej. .że istnieje ktoś obrażony przez wszystkich). świadczy o tym choćby następujący przykład. że implikacja w stronę przeciwną nie jest prawem logicznym. kto nie jest winien kradzieży.

że istnieje ktoś. od którego zaczęliśmy niniejszy Aneks (Każdy człowiek jest śmiertelny. to jeśli istnieje przestępca. to istnieje też ktoś. to jeśli istnieje kodeks. wtedy i tylko wtedy. ~ Σx(A(x)) ≡ Πx ~ (A(x)). kto ma daną własność. Πx[A(x) ⊃ B(x)] ⊃ [Πx(A(x)) ⊃ Πx(B(x))]. Przykład: Wszyscy są piękni i zarazem zamożni dokładnie wtedy. to każdy jest człowiekiem. kto naruszył przepis zakazujący wysiadania z samolotu LOT-u w czasie lotu. Jeśli każdy kodeks jest ustawą. że naruszyła ona ten przepis. Następnych kilka praw powiąże kwantyfikatory z implikacją. koniunkcją i alternatywą. T7. Zwiemy je prawem rozdzielności dużego kwantyfikatora względem koniunkcji. gdy wszyscy są piękni i . Przykład: Jeśli każdy przestępca żałuje za swe winy. Wedle schematu odpowiadającego temu prawu przebiega na przykład wnioskowanie (1). T10. Πx[A(x) ⊃ B(x)] • A(a) ⊃ B(a) dla dowolnej stałej nazwowej indywiduowej a.T6. Na przykład: nie istnieje ktoś. T9. T8. to istnieje też i ustawa. Jest to prawo zwane (niezbyt trafnie) prawem rozkładania małego kwantyfikatora. wtedy i tylko wtedy. to jeśli każdy jest pasażerem. gdy dla każdej osoby nie jest prawdą. gdy wszyscy jej nie mają. jeśli każdy pasażer ma bilet. Nieprawda. kto żałuje za swe winy. Sokrates jest człowiekiem. Πx[A(x) • B(x)] ≡ [Πx(A(x)) • Πx(B(x))]. to każdy ma bilet. to jeśli każdy jest filozofem. Jest to tak zwane prawo rozkładania dużego kwantyfikatora. Πx[A(x) ⊃ B(x)] ⊃ [Σx(A(x)) ⊃ Σx(B(x))]. Na przykład: jeśli każdy filozof jest człowiekiem. zatem: Sokrates jest śmiertelny).

to każdy jest uzdolniony matematycznie ewentualnie ma jakieś uzdolnienia humanistyczne. T12. że implikacja odwrotna do T13 nie jest prawem rachunku predykatów: z tego. że istnieje senator RP będący jednocześnie aferzystą gospodarczym. to istnieje teolog i istnieje filozof. Istnieje ktoś. że istnieje aferzysta gospodarczy i że istnieje senator RP. kto jest politykiem. kto ma psa lub ma kota. kto jest elektrykiem. 5. Jeśli istnieje ktoś. lub istnieje ktoś. gdy istnieje ktoś. kto ma kota. wszyscy mają kłopoty i trapią ich nieszczęścia wtedy i tylko wtedy. gdy istnieje ktoś. Warto odnotować. T11. Πx(A(x)) ∨ Πx(B(x)) ⊃ Πx[(A (x)) ∨ Jeśli każdy jest uzdolniony matematycznie lub każdy ma jakieś uzdolnienia humanistyczne. Jest to prawo rozdzielności małego kwantyfikatora względem alternatywy. wtedy i tylko wtedy. kto jest politykiem lub jest elektrykiem. lub istnieje ktoś. gdy wszyscy mają kłopoty i wszystkich trapią nieszczęścia. Σx[A(x) • B(x)] ⊃ [Σx(A(x)) • Σx(B(x))]. że implikacja odwrotna do T12 nie jest prawem rachunku predykatów. kto jest aferzystą gospodarczym i jednocześnie senatorem RP. choć życie tego nie wyklucza. T13. logika nie pozwala wnosić. Warto zauważyć. Przykład: istnieje ktoś. to istnieje aferzysta gospodarczy i istnieje senator RP.wszyscy są zamożni. Jeśli istnieje ktoś. Σx[A(x) ∨ B(x)] ≡ [Σx(A (x)) ∨ Σx(B(x))]. (B(x))]. Omówimy więc tu pokrótce pewne aspekty pominięte w . Uzupełnienia Zaprezentowane wyżej elementy rachunku predykatów nie wyczerpują oczywiście całości problematyki związanej z rachunkiem predykatów. wtedy i tylko wtedy. kto ma psa. kto jest teologiem i zarazem filozofem.

jak łatwo zauważyć. dopuszczającej. lecz dowolne termy.występują złożone nazwy indywidualne. na przykład zmiennymi są symbole x i y w nazwach x+5. i tak dalej. 8 Pełny elementarny wykład rachunku predykatów zawiera na przykład podręcznik: T.. na przykład . są też w nim oczywiście funktory nazwotwórcze o argumentach. Występujące w podanych przykładach znaki reprezentujące funkcje dodawania i mnożenia są.na przykład słowo „uczeń” w podanym właśnie przykładzie „uczeń Platona i Arystotelesa” czy słowo „ojciec” w nazwie „ojciec Pawła Włodkowica”7. poświęca się nazwom będącym argumentami predykatów. by argumentami predykatów były nie tylko stałe i zmienne. niż my dotąd.nazwy. niż to czyniliśmy wyżej.dotychczasowym przedstawieniu. funktorami nazwotwórczymi o argumentach nazwowych (symbole takie nazywa się symbolami funkcyjnymi. W języku formalnym. Niektóre z takich nazw zawierają zmienne nazwowe.uczeń Platona i Arystotelesa” czy „ojciec Pawła Włodkowica”. którymi są nazwy indywidualne . Podstawy logiki. Prawa rachunku predykatów w wersji pełnej.zresztą znane Czytelnikowi . a nazwy budowane ze stałych i zmiennych przy użyciu symboli funkcyjnych nazywa się termami). w znanym Czytelnikowi wzorze na obliczanie pola koła nazwa π×r2 zawiera zmienną r. także zawierające zmienne. że nawet w języku potocznym obok prostych nazw indywidualnych . jak 3+7 czy (12+7)×8. Por. Poznań 1986. konstruowanym na potrzeby matematyki czy informatyki występują takie . też końcową część § 7 Rozdziału II niniejszego e-podręcznika. Zauważmy. formułuje się z większą dozą ostrożności i w ogólniejszy sposób. 7 . Często w prezentacji rachunku predykatów na użytek matematyków i informatyków więcej uwagi. Zainteresowanych wypada odesłać do bardziej zaawansowanych podręczników logiki8. Batóg.takich. jakich używaliśmy dotąd w naszych rozważaniach . x+2×y.

iż język matematyki można sformalizować w ramach rachunku predykatów. Σy(Πx(Σy(Q2(y. Πx(Σx(Q2(y. Niektórzy ludzie nie lubią żadnych zmian. możemy więc w języku tego rachunku wyrazić następujące zdanie: dla dowolnego indywiduum x i dowolnej własności A: x posiada własność A lub nieprawda. Πx(P2(x)) → Πy(P2 (y))? Czy któraś z tych formuł jest zdaniem języka rachunku predykatów? 2. Oczywiście. Fragment rachunku predykatów składający się wyłącznie z praw zawierających predykaty jednoargumentowe zwie się niekiedy węższym rachunkiem predykatów (czasem . Są rzeczy na niebie i na ziemi.Kwestia zaksjomatyzowania zbioru tautologii klasycznego rachunku predykatów została rozwiązana. że okazało się. Wszystkie przedstawione wyżej prawa. W logice bada się też rachunek predykatów wyższych rzędów.tak jak w przedstawionej tu wersji to rachunek taki nazywamy rachunkiem predykatów pierwszego rzędu. z))). bardziej zaawansowane podręczniki logiki zwykle zawierają aksjomatyczny wykład rachunku predykatów: podaje się spis aksjomatów i reguł dowodzenia. rachunek na przykład II rzędu zawiera kwantyfikatory wiążące predykaty jednoargumentowe. że x posiada własność A. Jeśli jedynymi zmiennymi. rachunek predykatów wyższych rzędów jest bardziej skomplikowany niż rachunek I rzędu. Zadania 1. a wszystkie standardowe reguły wnioskowania matematycznego to reguły oparte na prawach klasycznego rachunku predykatów. o których nie śniło się waszym filozofom. zobowiązany jest do . należą właśnie do węższego rachunku predykatów. są zmienne przebiegające nazwy indywidualne . y)))). Kto z winy swojej wyrządził komuś szkodę. Które z poniższych formuł nie są wyrażeniami języka rachunku predykatów: Σx(P1(y)). a następnie dowodzi się kolejnych praw rachunku predykatów. wyjąwszy oczywiście T4. które mogą być kwantyfikowane w formułach rachunku. Zapisz w języku rachunku predykatów następujące zdania: Nikt nie jest bez grzechu.węższym rachunkiem funkcyjnym). Nie tylko ludzie są śmiertelni. Dodajmy na koniec.

którego wszyscy cenią. . którego wszyscy cenią. Niektórzy są pracowici. b) Wszyscy cenią pewnego malarza. a z drugiego . Wszyscy są pracowici. Uporządkuj poniższe zdania tak. Istnieje malarz. 3. co się dobrze kończy. aby z pierwszego wynikało logicznie drugie.trzecie: a) Jan Kowalski jest pracowity. Hieronim Bosch jest malarzem. starając się oddać w zapisie różne znaczenia następujących wyrażeń zdaniowych: Wszystko dobre. Wszyscy ludzie się kochają. Kobiety lubią komplementy. Zapisz w języku rachunku predykatów następujące zdania. 4.jej naprawienia.