P. 1
Robert D. Hare - Psychopaci są wśród nas

Robert D. Hare - Psychopaci są wśród nas

|Views: 1,117|Likes:
Wydawca: Astonek

More info:

Published by: Astonek on Apr 16, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/30/2013

pdf

text

original

Odraza i fascynacja. Te emocje towarzyszą większości z nas, gdy słyszymy kolejne doniesienia o bezlitosnych, pozbawionych sumienia zabójcach.

Seryjni mordercy, bezwzględnie łamiący zasady społeczne, stanowią ekstremalny przykład, ale są zaledwie wierzchołkiem góry lodowej - psychopaci są wśród nas. Ludzie ci są w pełni świadomi konsekwencji swoich czynów, znają różnicę między dobrem a złem. Jednak wykazują brak skrupułów i niezdolność do empatii. Przeraża to, że na pierwszy rzut oka wydają się całkiem normalni. Robert D. Hare, światowy autorytet w dziedzinie badań nad psychopatią, przedstawia charakterystykę tych niebezpiecznych osób, barwnie opisuje świat oszustów, kanciarzy i najrozmaitszych drapieżców, którzy oczarowują, kłamią i brutalnie torują sobie drogę przez życie. Czy uważać ich za ludzi chorych czy po prostu złych? Jak ich rozpoznać? Jak się przed nimi bronić? Książka dr. Hare to porywający reportaż o mrocznej stronie człowieka. Robert D. Hare, profesor emerytowany Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie, pionier badań nad psychopatią. Opracował jedną z najpowszechniej stosowanych metod oceny tego zaburzenia. „Fascynujące, choć przerażające, spojrzenie na psychopatów (...) sprawozdanie, które otwiera nam oczy i mrozi krew w żytach". „Kirkus Reviews" „Badacz o najwyższej światowej renomie przeplata błyskotliwe spostrzeżenia naukowe fascynującymi opisami przypadków, tworząc dzieto o rzadkiej wartości: książkę, którą świetnie się czyta i wysoko ceni". Dr John Monahan University of Virginia Law School

I I || II
www.znak.com.Dl ptUimm Sin: : i ł.' Ilu J» lll cena detal. 34 zt

NOTA OD AUTORA

sychopatia1 to zaburzenie osobowości cechujące się pewnym zespołem zachowań i domniemanych cech charakteru, w większości uznawanych przez społeczeństwo za niepożądane. Zdiagnozowanie kogoś jako psychopaty nie jest zatem sprawą błahą. Podobnie jak przy innych zaburzeniach psychicznych, diagnoza opiera się na zebranych dowodach wskazujących, że badana osoba spełnia przynajmniej minimalne kryteria tego zaburzenia. W przykładach pochodzących z moich kartotek podstawą starannej diagnozy był obszerny wywiad i zgromadzone informacje. Utajniłem jednak tożsamość osób, zmieniając niektóre szczegóły i usuwając charakterystyczne dane, dbając przy tym, by dokonane zmiany nie wpływały na zasadność formułowanych przeze mnie tez.

P

1 gwałtownymi zachowaniami nieadekwatnymi do sytuacji, brak zdolności do przeżywania poczucia winy i niewrażliwość na stosowane kary, skłonność do obwiniania innych jako jedyny sposób wyjaśnienia własnego zachowania, noszą w polskiej terminologii nazwę osobowości dyssocjalnej - Psychologia. Podręcznik akademicki, red. J. Strelau, Gdańsk 2005, t. 3, s. 589. Postanowiliśmy jednak pozostać przy amerykańskim nazewnictwie, które zgrabnie wpisuje się w potoczne rozumienie tego zaburzenia - przyp. red.

wiadomości w środkach przekazu i prowadzonych przeze mnie rozmów. W każdym przypadku jednak udokumentowane informacje dotyczące jakiegoś aspektu ich zachowania albo są zgodne z pojęciem psychopatii. n i e w s z y s t k i e o p i s a n e t u o s o b y s ą p s y c h o p a t a m i . Czytelnicy nie powinni zakładać.8 Psychopaci są wśród nas Choć tematem tej książki jest psychopatia. nawet jeśli inni określają je tym mianem. że ktoś jest psychopatą wyłącznie ze względu na kontekst. Być może wspomniane osoby są psychopatami. albo ilustrują ważną cechę lub zachowanie typowe dla tego zaburzenia. Ale zebrany materiał badawczy pozwala dokładnie omówić rozmaite cechy i zachowania definiujące psychopatię. nie mam więc pewności. . Wiele przykładów zaczerpnąłem z opublikowanych sprawozdań. być może nimi nie są. czy osoby wymienione w tych źródłach to rzeczywiście psychopaci. w którym pojawia się w tej książce.

pozostawiając za sobą złamane serca. Całkowicie pozbawieni sumienia i wrażliwości na potrzeby innych. Chętnie trwałbym w swojej akademickiej wieży z kości słoniowej. że trudno będzie przedstawić surowe dane i naukową powściągliwość w sposób zrozumiały dla czytelników. czego pragną. „Dlaczego tak się zachowują?". Od pewnego czasu jednak dramatycznie wzrasta zagrożenie.WSTĘP I PODZIĘKOWANIA sychopaci to społeczni drapieżcy. Niezliczone filmy i książki opowiadają o seryjnych mordercach. manipulują i bezwzględnie torują sobie drogę przez życie. przemysł rozrywkowy i ich odbiorcy często nie zdają sobie sprawy z tego ważnego rozróżnienia. łamiąc przyjęte w społeczeństwie zasady bez cienia żalu i poczucia winy. W środkach masowego przekazu mnóstwo jest informacji o brutalnych zbrodniach. Kiedy zgodziłem się napisać tę książkę. Choć te i podobne zagadnienia są od ponad stulecia przedmiotem klinicznych analiz i empirycznych badań (a od ćwierćwiecza przedmiotem mojej pracy). wiedziałem. egoistycznie zdobywają to. prowadząc ezoteryczne dyskusje z innymi badaczami oraz pisząc uczone artykuły i rozprawy. skandalach finansowych i nadużyciu społecznego zaufania. pracownicy opieki P . zdruzgotane nadzieje i puste portfele. a środki masowego przekazu. „Jak możemy się przed nimi chronić?". ale nie wszystkie. jakim dla społeczeństwa są machinacje i spustoszenia dokonywane przez psychopatów. jak zechcą. którzy oczarowują. Wiele spośród tych sprawozdań i historii dotyczy psychopatów. Nawet przedstawiciele systemu sądownictwa karnego prawnicy. przerażający sekret psychopatii zaczął się ujawniać głównie w ostatnich kilkudziesięciu latach. psychiatrzy i psychologowie sądowi. oszustach i zorganizowanej przestępczości. i postępują tak. Ich ofiary pytają bezradnie: „Kim są ci ludzie?".

m a jak wykazuje moja książka tragiczne konsekwencje społeczne. że większość psychodynamicznych ujęć psychopatii ma w sobie coś z gabinetowych dyskusji. że czytelnicy. lecz także dla przedstawicieli systemu sądownictwa karnego i organizacji zajmujących się zdrowiem psychicznym. skorzystają z przypisów do rozdziałów.10 Psychopaci są wśród nas społecznej. Od pewnego czasu jednak podejmuje się próby pogodzenia psychodynamicznych rozważań nad psychopatią z . Chociaż w ostatnim pótwieczu napisano mnóstwo książek i artykułów na temat psychodynamiki psychopatii. mechanizmom obronnym i tak dalej. nie zawsze potrafią ocenić. a zatem niezbyt nadaje się do badań empirycznych.nieświadomym procesom i konfliktom. aby wiedzieli. w dużej mierze abstrakcyjna i niezrozumiała dla osób. A z bardziej osobistej perspektywy: czytelnicy zapewne spotkają kiedyś na swojej drodze psychopatę. Moim celem było uczynienie tych prac przystępnymi . których zainteresują omawiane przeze mnie problemy. Mam nadzieję. Większość naukowej literatury na temat psychopatii jest specjalistyczna. aby lepiej zapoznać się z tą dziedziną. Naukowy charakter tej książki wynika z mojej wiedzy z zakresu psychologii eksperymentalnej i psychofizjologii poznawczej. którzy z osadzonych cierpią na psychopatię. psychologicznego i finansowego dobra niezwykle istotne jest. Niektórzy czytelnicy mogą poczuć się rozczarowani tym. jak go rozpoznać. W dużym stopniu wynika to stąd. służba więzienna . uważam że nie pogłębiono tak naprawdę znajomości tego zaburzenia. a którzy nie. Starałem się nie upraszczać kwestii teoretycznych i ustaleń badawczych ani nie wyolbrzymiać stanu naszej wiedzy. Ta nieumiejętność rozstrzygnięcia. kuratorzy.którzy w swojej pracy często stykają się z psychopatami. funkcjonariusze organów ochrony porządku publicznego. Dla ich fizycznego.nie tylko dla ogółu czytelników. jak się przed nim bronić i jak zminimalizować wyrządzane przez niego szkody. z kim mają do czynienia. że mało miejsca poświęcam kwestiom psychodynamicznym . które nie orientują się w naukach behawioralnych.

która pomimo własnej wymagającej pracy zawodowej znalazła czas i energię. Aby zapewnić anonimowość więźniom. Adelle Forth. zmieniłem szczegóły dotyczące konkretnych osób lub łączyłem kilka przypadków w jeden. Rezultaty tych starań bywają ciekawe i tam gdzie to przydatne. Sherrie Williamson i Brendzie Gillstrom. Badania były w większości prowadzone w instytucjach zarządzanych przez Correctional Service of Canada (Kanadyjską Służbę Więzienną). mojej żonie i wspaniałej przyjaciółce. która pokazała mi. oni wnoszą nowe pomysły. Szczególnie jestem zobowiązany Averil.Wstęp i podziękowania 11 teoriami i metodami nauk behawioralnych. The MacArthur Research Network on Mental Health and the Law oraz The British Columbia Health Research Foundation. Ich wkład w moje badania objawia się w częstotliwości. Zatrudnionym tam osobom i osadzonym wyrażam wdzięczność za współpracę. Jej ciepło. Nasze kontakty przynoszą korzyść obu stronom: ja zapewniam wsparcie naukowe i sprzyjające środowisko. . jak przekształcić specjalistyczny materiał w przystępną prozę. Szczególnie jestem zobowiązany Stephenowi Hartowi. którzy w minionej dekadzie znacząco wpłynęli na moje myślenie i pracę. kreatywność i entuzjazm potrzebne do energicznej i owocnej działalności badawczej. Od wielu lat mam szczęście do spotykania na swej drodze wybitnych doktorantów i asystentów. Wielki wpływ na mój światopogląd wywierają odwaga. determinacja i urok mojej córki Cheryl i siostry Noelle. z jaką ludzie ci są wymieniani jako współautorzy publikacji pochodzących z mojego laboratorium.za zachętę do napisania tej książki .oraz Suzanne Lipsett. omawiam je w swojej książce. W działalności badawczej korzystaliśmy z grantów Medical Research Council of Canada. którzy uczestniczyli w badaniach. Chciałbym podziękować Judith Regan . Timothy'emu Harpurowi. aby aktywnie wspierać mnie w badaniach.

.12 Psychopaci są wśród nas umiejętność oceny i naukowa przenikliwość od lat zapewniają mi szczęście i poczucie bezpieczeństwa oraz utrzymują mnie przy zdrowych zmysłach. William March. co odbiega od prawdy tak dalece jak to tylko możliwe. Dobrzy ludzie rzadko bywają podejrzliwi: nie potrafią zrozumieć. do czego oni sami są niezdolni. na ogół przyjmują niedramatyczne rozwiązanie jako właściwe i na tym poprzestają. The Bad Seed .] Te potwory realnego świata zwykle wyglądały i zachowywały się bardziej normalnie niż ich rzeczywiście normalne rodzeństwo.. na którym je wzorowano. przedstawiały bardziej przekonujący obraz cnoty niż sama cnota podobnie jak woskowa róża lub brzoskwinia z plastiku wydają się doskonalsze. bardziej zgodne z koncepcją róży i brzoskwini niż niedoskonały oryginał. Normalni ludzie ponadto wyobrażają sobie. że powierzchowność psychopaty jest równie potworna jak jego umysł. [. że ktoś inny mógłby zrobić coś.

.

których można spotkać w każdej kulturze. niż dają. O skali zjawiska świadczą choćby następujące dane: w Ameryce Północnej żyją co najmniej dwa miliony psychopatów. Owszem. a zajęciem . który napisałem wspólnie z dwojgiem doktorantów. sekretem. nazywaną elektroencefalogramem (EEG). Omawialiśmy w nim eksperyment. ale nie monitorowaliśmy ich u przybyszów z kosmosu i z pewnością nie wymyśliliśmy ich na potrzeby eksperymentu. niektóre z zarejestrowanych przez nas fal mózgowych były dziwne. Aktywność tę rejestrowaliśmy na wykresie jako serię falistych linii.ale zawsze śmiertelnie niebezpieczni . aby badać grupy mężczyzn podczas wykonywania zadania językowego. inni na wolności. rasie. Książka ta bezpośrednio mierzy się z problemem psychopatii i ukazuje go takim. wśród . aby manipulował nami i oszukiwał nas. Redaktor czasopisma uprzejmie zwrócił nam artykuł. Ich charakterystyczną cechą jest brak sumienia. Wszyscy biorą znacznie więcej. w którym posłużyliśmy się urządzeniem do monitorowania elektrycznej aktywności mózgu.my nie mogły pochodzić od rzeczywistych osób". Pochodziły od ludzi. jaki jest naprawdę. czyli mrocznym sekretem o niebywałych skutkach społecznych.zaspokajanie własnych pragnień cudzym kosztem. Niektórzy z nich przebywają w więzieniach.WPROWADZENIE: ISTOTA PROBLEMU K ilka lat temu przesiałem do czasopisma naukowego artykuł. społeczeństwie i środowisku. a później musieliśmy radzić sobie z wyrządzonymi przez niego szkodami. pozwoliliśmy. nieraz czarujący .mają swoją kliniczną nazwę: p s y c h o p a c i . Osobnicy ci. który wreszcie się odsłania po stuleciach domysłów i dziesięcioleciach badań empirycznych. niektóre układy fal mózgowych przedstawione w artykule wydały nam się bardzo dziwne. Wszyscy kiedyś natknęliśmy się na kogoś takiego. Te elektroencefalogra. a odmowę publikacji wyjaśnił następująco: „Szczerze mówiąc.

choroba umysłowa. Nie jest to przyjemny obraz i niektórzy powątpiewają w istnienie takich osób.Psychologia. oszustów. gwałcicieli. osób znęcających się nad dziećmi. emocjonalnych związków . Dziesiątki książek. Ból i troska powodowane przez schizofrenię są jednak niewielkie w porównaniu z osobistymi.chociaż bynajmniej nie jedyny . setki artykułów prasowych dostarczają tych samych informacji: psychopaci stanowią znaczny odsetek ludzi opisywanych w środkach masowego przekazu .. giełdowych naciągaczy. W Polsce schizofrenia dotyka około 1% populacji . wielu psychopatów należy do świata przestępczego.to rażące naruszanie norm społecznych. nieuczciwych urzędników. damskich bokserów. jak i jego rodzinie. które mnożą się w ostatnich latach. Podręcznik akademicki. ale wielu też pozostaje na wolności. red. wykorzystując swój wdzięk i kameleonową naturę. które pozwalają ludziom żyć w społecznej harmonii.mieszkańcówWprowadzenie:Jorku .przyp. istotnym tylko dla wąskiego grona osób. bezwzględnej osoby. filmów i programów telewizyjnych. 597 .osoby. że tak sportretowanej osobie brakuje właśnie tych cech. aby torować sobie drogę w społeczeństwie i rujnować innym życie. Psychopatia występuje w naszym społeczeństwie niemal rów2 nie często jak schizofrenia . Psychopatia nie jest czymś ezoterycznym.seryjnych morderców. cyt. s.sto tysięcy. która działa nieskrępoZapadalność na schizofrenię i rozpowszechnienie tej choroby jest podobne w różnych regionach świata. wystarczy pomyśleć o dramatycznych przykładach psychopatii. Psychopata szeroko zastawia sieci i prawie każdy z nas tak czy inaczej w nie wpada. pozbawionej empatii i zdolności tworzenia ciepłych. dz. gangsterów. społecznymi i finansowymi spustoszeniami dokonywanymi przez psychopatów. a są to ostrożne15 Nowego istota problemu wyliczenia. Czytelnicy dostrzegają zapewne. Wszystkie te właściwości składają się na obraz egocentrycznej. która przynosi dojmujące cierpienie tak pacjentowi. lecz dotyczy każdego z nas. złodziei. Aby rozwiać te wątpliwości. Najwyraźniejszy przejaw psychopatii . wana głosem sumienia. adwoka- . Jak można się spodziewać.

przedsiębiorca budowlany i Człowiek Roku Niższej Izby Handlowej. Oto skromna próbka wybrana spośród setek ogólnie dostępnych opisów (wiele z nich posłużyło za materiał scenarzystom filmowym): • John Gacy z Des Plaines w Illinois. Buried Dreams. tury4 stów odurzonych narkotykami oraz zwłoki . bezradne kobiety.tów bez uprawnień. Najbardziej przykuwają uwagę bezwzględni zabójcy. który w latach sie3 T.wschodniej Azji opróżnione portfele. Twierdził. demdziesiątych pozostawił za sobą na terenie południowo. sfotografował się z żoną prezydenta Cartera. obywatel Francji urodzony w Sajgonie. lekarzy pozbawionych prawa do wykonywania zawodu. a w latach siedemdziesiątych zamordował trzydziestu trzech młodych 3 16 Psychopaci są wśród nas ludzi i zakopał większość zwłok pod podłogą swojego domu . najemników i biznesmenów bez skrupułów. wzbudził wielkie zainteresowanie środków masowego przekazu i stał się tematem książki i filmu zatytułowanych Fata! Vision . który w 1970 roku zamordował żonę i dwójkę dzieci. . którzy budzą w społeczeństwie odrazę i zarazem fascynację. • Gary Tison. przywódców sekt. hazardzista i morderca. morderca. żeby zorientować się w skali problemu. Cahill. opisywany przez własnego ojca jako „destruktor". terrorystów. przemytnik. lekarz wojskowy Zielonych Beretów. • Jeffrey MacDonald. międzynarodowy oszust. zawodowych hazardzistów. New York 1987. Wystarczy przejrzeć gazety. który bawił dzieci jako klaun Pogo. że zbrodni dokonały „ćpuny". W 1978 roku zbiegł z więzienia w Arizonie wspomagany przez swoich trzech synów i brutalnie odebrał życie sześciu osobom '. który po mistrzowsku manipulował systemem sądownictwa karnego. członków zorganizowanych grup przestępczych. • Charles Sobhraj. baronów narkotykowych.

New York 1985. ' R. Został stracony na krześle elektrycznym na Florydzie . seryjny morderca z Kanady. • Dianę Downs . Twierdził. New York 1991. Night Stalker. • Clifford Olson. Unedecker. gwałt oraz usiłowanie zabójstwa . 7 D. w którym pogrzebał swoje młode ofiary. Fatal Vision. przekonał władze do zapłacenia mu stu tysięcy dolarów za wskazanie miejsca. jeden z „dusicieli ze wzgórz". The Life and Crimes of Charles Sobhraj. czciciel szatana i seryjny morderca znany jako Nocny Łowca. a potem przedstawiała siebie 9 jako prawdziwą ofiarę tej zbrodni . który na początku lat osiemdziesiątych zorganizował w Los Angeles oszukańczy program inwestycyjny dla młodych ludzi z bogatych rodzin (znany jako Klub Młodych Miliarderów). Został skazany w 1 987 roku za trzynaście zabójstw i trzydzieści innych ciężkich przestępstw. Ciarkę. Wydał w ręce policji swojego kuzyna i wspólnika (Angelo Buono). Last Rampage. • Richard Ramirez. pragnąc zdobyć niechętnego dzieciom mężczyznę. który17 pod koniec lat siedemdziesiątych gwałcił. Ciarkę. manipulant. New York 1989. że jest „zły". • Ted Bundy.strzelała do własnych dzieci. kradzież z włamaniem. który z dumą głosił. Potrafił wmówić niektórym biegłym. • Joe Hunt. J. J. McGinniss. że cierpi na rozszczepienie osobowości i że zbrodni dokonał „Steve" . w tym rabunek. Two of a Kind. a teraz czyni wszystko. że czytał zbyt wiele pism pornograficznych i że „złośliwa istota" opanowała jego świadomość. Nevilie.Wprowadzenie: istota problemu • Kenneth Bianchi. B C. „panamerykański" seryjny morderca odpowiedzialny za śmierć kilkudziesięciu młodych kobiet w połowie lat siedemdziesiątych. torturował i zamordował dwanaście kobiet na obszarze Los Angeles. aby pozostać w centrum zainteresowania . London 1979. 5 J. The Hillside Stranglers. Podstępem wyłudzał pieniądze od zamożnych osób 12 . New York 1990. 0'Brien.

palił. wydają się skutkiem poważnych problemów psychicznych . Wambaugh..] obywateli Skidmore w Missouri" przez całe lata. skaza13 ny za zamordowanie koleżanki z pracy i dwojga jej dzieci . nieraz przerażające. dopóki w 1 9 8 1 roku nie został zastrzelony na oczach czterdziestu pięciu osób . MacLean. • Colin Pitchfork. kobieciarz. a potem pojechał w odwiedziny do rodziców i drugiej żony. gwałcił. 12 S. In Broad Daylighl. których zbrodnie. Rule. w rok później zakatował ją i ukrył jej ciało w bagażniku. New York 1989. Echoes in the Darkness. pierw15 szy zabójca skazany na podstawie testów DNA ". który pozbawiał skóry i zjadał swoje ofiary . Publiczne zainteresowanie budzą także rozmaici zabójcy i seryjni mordercy. atakujący młode osoby w zaparkowanych 20 . Czekają na egzekucję . seksualny sadysta i nekrofil. The Stranger Beside Me.18 był i Psychopaci .na przykład Ed Gein. próbował zamordować drugą. Finał Payoff. Tego rodzaju ludzie . "' J. New York 1988. utrwalając przebieg zbrodni na taś17 mie wideo. Edmund Kemper. „syn Sama". elokwentny nauczyciel greki i łaciny. Mulgrew. • Constantine Paspalakis i Deidre Hunt . • Ken McElroy . 10 Taż. • Kenneth Taylor.torturowały i zamordowały młodego człowieka. który porzucił pierwszą żonę. New York 1980. „zabójca studentek". The Billionaire Boys Club.„bez wyrzutów sumienia i skruchy rabował. New York 1989. że zabił w samoobronie. ponieważ żona zaatakowała go. morderca chory na ciężką psychozę. Smali Sacrifices. który 19 okaleczał i ćwiartował zamordowane przez siebie kobiety . kiedy przyłapał ją na seksualnym wykorzystywaniu ich małego dziecka . " H. New York 1987. " A. brutalnie pobił trzecią podczas miodowego miesiąca w 1983 roku. napadał [.. '1 I. David Berkowitz.i popełnione przez nich przestępstwa niewątpliwie przyciągają naszą uwagę. Toronto 1990. Twierdził. zamieszany w dwa zabójstwasą wśród nas • William Bradfield. dentysta z New Jersey. Horton. gwałciciel i morderca z Wielkiej Brytanii.

Perfect Husband. oszukani przez sprytnego naciągacza. New York 1976. Klausner. L. niż że stracimy życie. przykłady te ilustrują niepokojący motyw. zaatakowani przez mordercę o stalowym spojrzeniu. musimy spojrzeć na sprawę z właściwej perspektywy: większość psychopatów oddaje się swoim zajęciom. makabryczne fantazje seksualne. " G. Taka moralnie niepojęta postawa u rzekomo normalnej osoby wywołuje w nas szok i bezradność.według przyjętych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. która łączy się z niezdolnością do traktowania innych jako istot ludzkich obdarzonych rozumem i sercem. " P. 17 listopada 1991. In a Child's Name. Provost. nikogo nie mordując. The Blooding. że powszechnie znane przykłady mają dużą wartość. New York 1989. Co więcej. że zanim ich aresztowano. R. zabicia i okaleczenia piętnastu mężczyzn i chłopców (otrzymał piętnaście wyroków dożywotniego więzieWambaugh. Jeffrey istota problemu„potwórz Milwaukee". The Co-ed Killer. mianowicie psychopatów. wyrachowanej racjonalności. 19 M. który powtarza się w kartotekach wszystkich psychopatów: niezdolność do . New York 1981. lecz z zimnej.Chociaż tacy zabójcy są często uznawani za poczytalnych jak Kemper. Jeśli skoncentrujemy się na szczególnie brutalnych i rozgłaszanych przypadkach. Gollmar. którzy nie zabijają. CBS. samochodach" . New York 1990. sąsiadami i współpracownikami ludzi takich jak my.Wprowadzenie: Dahmer. 19 który przyznał się do torturowania. że psychopaci naprawdę istnieją. Jakkolwiek alarmujące są to informacje. Cheney. możemy nie zauważyć częstszego zjawiska. 20 lr>J. Ich postępowanie nie wynika z obłędu. n i a ) ' . Maas. byli krewnymi. New York 1991. Film telewizyjny. Son of Sam. Bardziej prawdopodobne jest to. New York 1981. Są na ogół dobrze udokumentowane i uświadamiają nam. Edward Gein. Berkowitz i Dahmer .ich straszne czyny. P s y c h o p a t y c z n i zabójcy nie są jednak szaleńcami . Trzeba jednak przyznać. że stracimy wszystkie oszczędności. ale wywierają wpływ na naszą codzienność. pragnienie władzy i fascynacja torturami i śmiercią skłaniają do rozważań nad definicją zdrowia psychicznego.

Starając się wytłumaczyć tę ułomność. Argument. choć może rzucić światło na inne obszary rozwoju człowieka. która pozwoliłaby rozpoznawać psychopatów żyjących pośród nas. Ława przysięgłych wyczerpana makabrycznymi zeznaniami.przejmowania się bólem i cierpieniem innych . mniej uchwytne wyjaśnienia kwestii. które należy . Oto prosty. badamy najpierw sytuację rodzinną . Owszem. Ważnym elementem poszukiwań było wspólne wypracowanie metody. psychopaci doznawali w dzieciństwie materialnego i emocjonalnego ubóstwa i fizycznego maltretowania. Ich konsternacja niewątpliwie zmieniłaby się w oburzenie na wiadomość. większość ludzi pyta wstrząśnięta: „Dlaczego wypuszczono na wolność taką osobę?".jako jednostki i jako społeczeństwo. agresywnymi dorosłymi. „New York Times News Service" 17 lutego 1992. że wielu z tych przestępców to psychopaci.całkowity brak empatii. skali problemów wywoływanych przez to zaburzenie oraz środkach.ale z niewielkim skutkiem. aż nazbyt częsty przykład: kiedy ktoś skazany za zabójstwo i warunkowo zwolniony z więzienia popełnia wkrótce następną zbrodnię. lecz na każdego dorosłego psychopatę z rodziny dysfunkcyjnej przypada taki. Jeśli bowiem nie umiemy ich odróżnić od zwykłych ludzi. Johnson. jest tu mało przydatny. Ponadto większość osób.gruntownie zbadały sytuację. Mam nadzieję. Są głębsze. gdyby odpowiednie władze . jesteśmy skazani na rolę ofiary . Niniejsza książka prezentuje moje dwudziestopięcioletnie próby znalezienia odpowiedzi na te pytania. zgodnie z którym dzieci poddawane brutalności i agresji stają się brutalnymi. jak i dlaczego rodzi się psychopatia. a bracia i siostry są normalnymi ludźmi. zdolnymi troszczyć się o innych. które miały straszne dzieciństwo. że moja książka pomoże społeczeństwu i sądownictwu karnemu zorientować się lepiej w naturze psychopatii. których brutalną recydywę dałoby się przewidzieć. którego środowisko najwyraźniej było pełne ciepła i życzliwości. zasadniczego warunku miłości. n i e k t ó r z y 21 20 Psychopaci są wśród nas D. nie wyrasta na psychopatów i bezlitosnych morderców.w tym komisja orzekająca o zwolnieniach warunkowych .

Wprowadzenie: istota problemu 21 przedsięwziąć. aby ograniczyć jego niszczycielski wpływ na nasze życie. .

obróciła się ku ścianie. Nie poruszyłem się ani nie mrugnąłem. nigdy dotąd sobie tego nie uświadamiałem. dziecku.No. po czym wykrzykuje: „Mój Boże! w takim razie X musiał być. zamszowych butów. O .spytał." albo „Wie pan. pełnymi niepokoju reakcjami nie tylko w sferze towarzyskiej. Trzy z nich. która sączyła się z ust Halmei i spływała po prześcieradle ku partiom jej ciała zakrywanym przez Huda. które tworzą pierwszy rozdział książki.Rozdziat 1 DOZNAWANIE" PSYCHOPATY Widziałem ciemną krew. Zagwizdał i zaczął wsuwać nogawki spodni do cholewek swoich czerwonych. ale Hud już wstawał. krótko przedstawiam typowe cechy psychopaty. pracodawcy lub znajomych. zapinał rubinową klamrę pasa. umożliwiają wstępny ogląd tej dziwnej i fascynującej kwestii. skulona.. czy nie słodka z niej dziewczynka? . aby opowiedzieć o mężu. ale właśnie opisał pan mojego szwagra". . Spotykam się z tymi rozważnymi. uśmiechając się do mnie. Halmea. dzwoni do mojego laboratorium. Horseman. których niewytłumaczalne zachowanie od dawna budzi ich troskę lub przysparza im bólu. usłyszawszy o prowadzonych przeze mnie badaniach. Wiele osób. Nie ma bardziej przekonującego dowodu na potrzebę rzetelnego namysłu nad psychopatią niż te prawdziwe opowieści pełne rozczarowania i rozpaczy. Pass By \ d lat przytrafia mi się następująca sytuacja: podczas proszonego obiadu. w odpowiedzi na uprzejme pytanie o moją pracę. a wtedy ktoś z siedzących przy stole zamyśla się na moment. Larry McMurty..

ale nie bardzo wiem co". Zacząłem pracę zupełnie nieprzygotowany . jak ma postępować psycholog więzienny. gdzie prowadzona jest większość badań nad psychopatią (z oczywistej przyczyny: w więzieniach przebywa wielu psychopatów. Pierwszego dnia spotkałem się z naczelnikiem więzienia i personelem administracyjnym. zostałem zatrudniony jako psycholog w Zakładzie Penitencjarnym Kolumbii Brytyjskiej. Przypuszczam. Wszyscy . znalazłem się na nieznanym mi terenie. Jedna z tych opowieści dotyczy środowiska więziennego.bez żadnego szkolenia czy mądrego mentora. RAY Po uzyskaniu tytułu magistra psychologii na początku lat sześćdziesiątych rozglądałem się za pracą. zatem informacje potrzebne do ich diagnozy są tam łatwo dostępne). którzy zamieniają lub zamieniali ich życie w piekło. a także zrozumieć. „Doznawanie" psychopaty 23 budząc charakterystyczne poczucie. że wielu moich czytelników zauważy niepokojące podobieństwo między opisywanymi tu osobami a tymi. Ów położony w pobliżu Vancouver zakład karny o zaostrzonym rygorze był budzącą respekt instytucją. że „coś tu jest nie w porządku. albowiem przypadki psychopatii można obserwować nie tylko w społeczności więziennej. Dwie pozostałe historie zostały zaczerpnięte z codziennego życia.Rozdział 1. I oto. Delikatnie mówiąc. chociaż nigdy wcześniej nie przekroczyłem bram więziennych. dzięki której mógłbym utrzymywać żonę i córeczkę oraz sfinansować następny etap mojej edukacji. współpracownicy i nieszczęsne ofiary na całym świecie próbują radzić sobie z powodowanym przez psychopatów zamętem. Nie miałem doświadczenia zawodowego ani nie interesowałem się szczególnie psychologią kliniczną czy zagadnieniami kryminologii. gdzie przebywali przestępcy. czym kierują się ci ludzie. o jakich słyszałem dotąd wyłącznie w środkach masowego przekazu. małżonkowie. kochankowie. który mógłby mi podpowiedzieć. Rodzice. dzieci.

że próbuje mi coś uświadomić. a po drodze musiałem przejść przez szereg zamykanych na klucz bram. nigdy jednak ich nie stosowałem. który składał się z niebieskiej marynarki. Był to wysoki. zupełnie innego niż przytulny. że nasz zakład penitencjarny nie funkcjonuje tak idealnie. Zdumiała mnie zwłaszcza ta ostatnia pomyłka. jak mógł wyprodukować tak źle dobrane buty. Owoc tych starań był sygnałem. która składała się głównie z książek o testach psychologicznych. i to po kilku moich zażaleniach. jakiego się spodziewałem. Przekonałem naczelnika. ale gdybym kiedykolwiek chciał z niego skorzystać.cha i Test Apercepcji Tematycznej. Nie spędziłem nawet godziny w nowym biurze. Pomieszczenie to było odizołowa. budzący zaufanie kącik. Trudno było zrozumieć. które wyglądały znajomo .podobnie jak ja . i posłał mnie tam do przymiarki.oraz te nieliczne przedmioty na terenie zakładu. ponieważ więzień. że jest to przycisk alarmowy. że takie przebranie nie jest mi potrzebne. oczekiwano więc. Strażnik. Pierwszy dzień pracy obfitował w rozmaite wydarzenia. Psycholog zatrudniony tam przede mną pozostawił w biurze skromną bibliotekę. kiedy pojawił się mój pierwszy „klient". Więzienie było zarządzane na sposób wojskowy. Skierowano mnie do mojego biura .nosili mundury. Na ścianie nad biurkiem znajdował się wyraźnie widoczny czerwony guzik.dodatkowo wzmocniły moje poczucie. szarych flanelowych spodni i czarnych butów. czym psycholog miałby się zajmować w więzieniu. nogawki spodni miały zabawnie nierówną długość. więc książki mojego poprzednika . który mierzył mi stopy.kompletnie nie wiedział. że ja także włożę „mundur". jak można by przypuszczać: rękawy marynarki były zdecydowanie za krótkie. Doszedłem do wniosku. szczupły. ciemnowłosy 24 Psychopaci są wśród nas . wyjaśnił.ogromnego pomieszczenia na najwyższym piętrze. który . a buty różniły się między sobą o dwa numery.ne od pozostałych części zakładu. że nadeszły dla mnie trudne czasy. Słyszałem coś o tych metodach. takich jak Test Plam Atramentowych Rorscha. nie powinienem oczekiwać natychmiastowej pomocy. żeby przynajmniej sporządzono je dla mnie w więziennej pracowni. nalegał jednak. z niezwykłą starannością obrysował ich kształt na arkuszu papieru. a niektórzy broń.

Potrzebna mi pańska pomoc. był tak bezpośredni i intensywny. nie była od razu oczywista. jeśli Ray rzeczywiście zechce mnie zaatakować. nadal się uśmiechając i uporczywie wpatrując mi się w oczy. o czym pomyślałem. żeby podzielił się ze mną swoim problemem. Wydawało się.będę nazywał go Rayem . którym większości z nas łagodzi siłę swojego spojrzenia. że jestern właśnie poddawany próbie. Ray nie zabił współwięźnia. szybko jednak uświadomiłem sobie. Stwierdziwszy. Pohamowałem się jednak . a może zrozumiałem. który ze mną nawiązał. że złapał mnie w pułapkę: okazałem się naiwniakiem.w terminologii więziennej. Chciałbym z panem porozmawiać". Więzień . Ku mojej uldze. Gdybym natomiast doniósł na Raya. to wcisnąć czerwony guzik za moimi plecami. który zalecał się do jego „protegowanego" . Po naszej pierwszej sesji. czy kiedykolwiek naprawdę patrzyłem komuś prosto w oczy. i moje zadanie stałoby się tym trudniejsze. ale wkrótce nabrałem podejrzeń. że nie jestem życzliwie usposobiony do więźniów. o niebudzącym wątpliwości przeznaczeniu. dla której mi o tym mówił. zgodnie z którą pracownicy powinni informować o wszelkiej broni w posiadaniu osadzonych. byłoby to naruszeniem surowej reguły. Utkwiony we mnie wzrok byt nieustępliwy . Przyczyna. Przejęty perspektywą pracy jako autentyczny psychoterapeuta. że zastanawiałem się. z czym przyszedł: zamierzał użyć noża nie przeciw mnie. podczas której Ray jeszcze wielokrotnie opisywał swój „problem". że nie biegnę uruchomić alarmu. ale przeciw współwięźniowi. rozniosłaby się pogłoska. a kontakt wzrokowy. doskonale dla Raya widoczny. że Ray chce mnie sprawdzić.może przeczuwałem. który przymyka oczy na jawne . zachęciłem Raya. bardziej pasywnego partnera w związku homoseksualnym. Pierwsze.żadnego zerkania na boki.Rozdział 1. Gdybym w rozmowie z personelem więzienia nie wspomniał o incydencie z nożem. przemilczałem sprawę noża. doktorku. „Doznawanie" psychopaty 25 mężczyzna po trzydziestce. W odpowiedzi wyciągnął nóż i pomachał mi nim przed nosem. jak leci? Mam problem. aby ustalić moją pozycję w zakładzie. Ray wyjaśnił mi. że powietrze wokół niego brzęczy metalicznie. że wciśnięcie guzika na nic się nie przyda.odezwał się bez żadnych wstępów: „Hej.

Nie pomyślałem jednak.. mógłby kiedyś otworzyć własny warsztat. Obecność destylatora w więzieniu 0 zaostrzonym rygorze nie była niczym niezwykłym. że byłby dobrym kucharzem . Kiedy ucichło zamieszanie. ziemniaków.. Kiedy wspomniałem o tym kilku pracownikom więzienia. sporządził sobie ów nóż).dostrzegał w sobie talent do gotowania. dokładnie poniżej miejsca. miał teraz znakomitą okazję. Któregoś dnia przekonał mnie. że powinien przygotować się do życia poza murami 1 że gdyby tylko miał okazję nabrać doświadczenia. po wyjściu na wolność zamierzał starać się o posadę szefa kuchni. Wkrótce potem postanowiłem zrezygnować z posady w więzieniu i zająć się doktoratem z psychologii. Wciąż pamiętałem o tym. które można przerobić na alkohol. Ustalono. żeby wypróbować swoje pomysły na poprawienie jakości usług gastronomicznych w zakładzie poparłem więc jego prośbę o przeniesienie z warsztatu mechanicznego (gdzie. ledwie powstrzymywali się od 26 Psychopaci są wśród nas . co pozwoliłoby Rayowi uzyskać zwolnienie warunkowe. ale w końcu ustąpiłem. jak przypuszczam. zmęczony jego naleganiem. abym załatwił mu deklarację mojego ojca. zjawił się w moim biurze jakby nigdy nic i poprosił o przeniesienie z kuchni do warsztatu samochodowego . odkryliśmy pod deskami skomplikowane urządzenie do destylacji alkoholu. ale bezczelne zainstalowanie sprzętu pod krzesłem naczelnika zszokowało wielu funkcjonariuszy. że kuchnia jest źródłem cukru. Kiedy go stamtąd wypuszczono. byle tylko nawiązać „profesjonalny" kontakt z osadzonymi. Kilka miesięcy później nastąpił potężny wybuch pod podłogą. Od tamtego spotkania przez osiem miesięcy mojej pracy w więzieniu Ray wytrwale uprzykrzał mi życie. Bez ustanku domagał się uwagi i usiłował mną manipulować.pogwałcenie więziennych zasad. że poparłem jego poprzednią prośbę o przenosiny. owoców i innych składników. Na miesiąc przed moim odejściem Ray niemal namówił mnie. że zatrudni go w swojej firmie dekarskiej. że mózgiem bimbrowniczego procederu był Ray i mój „klient" musiał spędzić trochę czasu w karcerze. Coś poszło nie tak i jedno z naczyń eksplodowało. gdzie znajdował się stół naczelnika więzienia. twierdził.był przekonany o swoich zdolnościach mechanika.

zaproponował mi wymianę: mój ford z 1958 roku za jego morrisa minora z 1950 roku i przejęcie spłaty rat. które podważały jego słowa. że chyba nie byłby idealnym kandydatem na dekarza w firmie mojego ojca. Niemal połowę dorosłego życia spędził za kratami.no. Łgał bez końca. I oto wyruszyłem z żoną do Ontario. że jest gotowy do poprawy. Uznawszy ostatecznie. a sporo jego przestępstw było naprawdę brutalnych. i nie peszył się ani odrobinę.jak się okazało . do gotowania.nie tylko mnie. nieprzerwanie. od niechcenia. Morrisa pięknie polakierowano. Kiedy go spotkałem. które rozbrajały nawet najbardziej doświadczonych i cynicznych pracowników więziennych.przyszłość) kryminalną. .gdzie dzięki (on bynajmniej nie powiedziałby „dzięki") mnie nadal pracował Ray. mechaniki i tak dalej. kiedy cytowałem dokumenty. że jego przestępcze skłonności całkiem osłabły pod wpływem pasji do .Rozdział 1. wyremontowano silnik i układ kierowniczy. skorzystałem z przysługujących mi przywilejów w więziennym warsztacie samochodowym . miał bo°atą przeszłość (i .pomimo moich kwalifikacji. Zgodziłem się. kiedy pokonywaliśmy kilka umiarkowanych wzniesień. „Doznawanie" psychopaty 27 śmiechu. A przecież przekonał mnie. w jaki zareagował. Przeprowadzając się z więzienia na uniwersytet. Dobrze znali Raya. Pierwsze kłopoty napotkaliśmy wkrótce po opuszczeniu Vancouver: silnik zaczął pracować trochę nierówno. Ich zdolność osądu wyostrzyła się pod wpływem długoletnich kontaktów z ludźmi podobnymi do tego więźnia. ale każdego. na którego w zasadzie nie bardzo mogłem sobie pozwolić. wszyscy kiedyś nabrali się na jego projekty i stopniowo zaczęli traktować go sceptycznie. jeden z funkcjonariuszy. Ray posiadł niewiarygodną umiejętność oszukiwania . i wielu innych. Po prostu zmieniał wtedy temat i znów zaczynał swoją historię. a ponieważ morris nie był w najlepszym stanie. nadal spłacałem swojego forda. Potem. bardzo mną wstrząsnął. który miał później zostać naczelnikiem więzienia. z całym dobytkiem zapakowanym na dach samochodu i naszą córką w przenośnym foteliku na tylnym siedzeniu. Sposób. odmówiłem mu poparcia. Znużenie wykonywaną pracą? Tak wtedy myślałem. Potrafił mówić (i kłamać) ze swadą i bezpośredniością. Ale moi koledzy oceniali Raya wnikliwiej niż ja .

Jak nam powiedziano.a było to naprawdę d ł u g i e 28 Psychopaci są wśród nas y wzgórze. kiedy był tam zatrudniony . ale okoliczności sprzysięgły się. po czym spadł na podłogę . usłyszałem. gdy przeglądałem jego dokumenty. Gromadząc materiały. okazał się już poważniejszy: pedał hamulca zrobił się dziwnie gąbczasty. że ktoś wymienia moje nazwisko: „Tak. Być może to zbieg okoliczności. Załatwiałem dla niego papierkową robotę. omawiał ze mną wszystkie trudniejsze przypadki. po raz pierwszy natknąłem się na literaturę poświęconą psychopatii. zdołaliśmy dotrzeć do stacji obsługi. „Hej. Przy sąsiednim stole stał Ray. doktorku. kto jest nowym właścicielem morrisa. wprowadzałem go w życie więzienne. Po uzyskaniu stopnia doktora zacząłem pracować na Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej. abym o nim nie zapomniał. siadywałem przez tydzień za stołem. spodziewając się. że podana przez niego lista . że powoli wyciekał z niego płyn. jak leci?" . kiedy naprawiano tam mój samochód. ale miejscowy „telegraf" bez wątpienia przekazał mu informację o tym. byłem asystentem doktora Hare w zakładzie karnym. odkryłem. przewód hamulcowy został przecięty tak.zawołał. Moim a s y s t e n t e m ! Przerwałem potok jego słów kąśliwym: „Doprawdy?". gdzie zdobyłem swoją pierwszą posadę. Jasne. Na początku roku akademickiego. Łatwo było temu zaradzić. notując dane kolejnego studenta. Na uniwersytecie przygotowywałem pracę doktorską o wpływie kar na uczenie się i działanie. nawet nie mrugnąwszy okiem. czy myślałem wtedy o Rayu. Nie jestem pewien. że wprawię go w zakłopotanie. w tej przedkomputerowej epoce. po czym wrócił do rozmowy i rozpoczął nowy temat. Świetnie nam się razem pracowało". ale problem. Na szczęście. że Ray pracował w więziennym warsztacie.zagotowała się woda w chłodnicy.chyba około roku. niedaleko od więzienia. który pojawił się przy zjeździe ze wzgórza. Mechanik z pobliskiego warsztatu odkrył kulki z łożyska w komorze pływaka w gaźniku i wyraźne ślady manipulacji przy wężu do chłodnicy. aby wraz z kolegami zapisywać długie szeregi studentów na zajęcia w jesiennym semestrze. Któregoś dnia. Później.

zanim komisja rozpatrzy jego wniosek o zwolnienie warunkowe. Najbardziej chyba zafascynowało mnie to. Jak czytelnicy się przekonają. kiedy przysłano do mnie więźnia. Psychiatra więzienny zdiagnozował go jako psychopatę i odradzał zwolnienie warunkowe.ił zwolniony warunkowo. że kilkumiesięczna córka jego dziewczyny płakała bez przerwy całymi godzinami. „Obsrała mi rękę i i straciłem panowanie nad sobą. że w moich aktach brakuje dokładnych informacji o jego przestępstwie. Teraz. a ponieważ byto od niej czuć. Mężczyzna ten odbywał karę sześciu lat więzienia za nieumyślne spowodowanie śmierci. niedawno odszukałem jego więzienną kartotekę. Wyjaśnił. sytuacja jest teraz zupełnie inna. pracowałem w zakładzie karnym już od paru miesięcy. Ciekawy dalszych losów tego człowieka. Trzeba jednak przyznać. Trudno jednak winić komisję za zlekceważenie tej profesjonalnej opinii. niechętnie zabrał się do zmieniania jej pieluchy. naraża się na popełnienie błędu katastrofalnego w skutkach. najwyraźniej bez niepokoju i skrupułów? Jak się okazało. poprosiłem. abym przeprowadzi! testy. Podniosłem ją za nogi i walnąłem nią o ścianę" . myśląc o własnej córeczce. „Doznawanie" psychopaty 29 zaliczonych kursów uniwersyteckich jest sfałszowana. że nie usiłował zapisać się na któreś z m o i c h zajęć. odpowiedzi na to pytanie miałem szukać przez następne ćwierć wieku. a przy tym nie wiedziano. Przeczytałem. .oznajmił z uśmiechem na ustach. która nie uwzględnia aktualnego stanu wiedzy o psychopatii i recydywie.absolutnie wbrew etyce zawodowej . że Ray nie stracił pewności siebie nawet p o ujawnieniu jego oszustwa .oraz to. aby przedstawił mi szczegóły. wyrzuciłem więźnia za drzwi . historia Raya ma swoją zabawną stronę.Rozdział 1.j zapowiedziałem. a każda instancja orzekająca o zwolnieniach warunkowych. a potem zginął w trakcie policyjnego pościgu po sfuszerowanym napadzie na bank. Kiedy zauważyłem. że kilkanaście miesięcy po moim odejściu z zakładu zost. Mniej zabawne są historie setek innych psychopatów. których badałem od tamtej pory. Wstrząśnięty tym nonszalanckim opisem potwornego czynu. Jakie elementy konstrukcji psychicznej pozwalały Rayowi tak ignorować rzeczywistość. po tylu latach. Procedury diagnozowania psychopatii były wówczas nieprecyzyjne i zawodne. że nie chcę go więcej widzieć. jakie wnioski należy wyciągnąć z takiej diagnozy przy prognozowaniu zachowania więźniów. że mój kolega dał się wyprowadzić w pole.

jak do tego doszło. Uważała. Ku swojemu zdumieniu. że dobrze się znają. Był bezpośredni. lecz po długim okresie samotności czuła się wyśmienicie. odpoczywając po burzliwym i wyczerpującym procesie rozwodowym. A ona była osamotniona. Któregoś wieczoru przyniósł pudło pełne magnetofonów w fabrycznych opakowaniach. że jest ujmujący i zabawny. obejrzała już wszystkie filmy i spektakle w mieście i nie znała nikogo po wschodniej stronie Atlantyku. chętnie zgodziła się obejrzeć dwa filmy. W tamtym tygodniu spotkali się jeszcze czterokrotnie. ale tylko wzruszył ramionami. powitała to z zadowoleniem. Chętnie zapłaciła za obiad. Nigdy nie zaprosił jej do siebie. kiedy nie zjawił się w umówionym miejscu. Po deserze stwierdził z zakłopotaniem. Dan mieszkał gdzieś w londyńskiej dzielnicy Hampstead.Ach. samotność podróżnego . Najgorsze. życzliwy i natychmiast się zaprzyjaźnili. w następnym . Były wprawdzie drobne. miała wrażenie. nie wiedziała nawet. że nie wziął ze sobą portfela. ale usuwała je ze swoich myśli. Padał deszcz ze śniegiem. niepokojące zdarzenia. Wieczorem w pubie wyjaśnił. ale wkrótce wprowadził się do Elsy. Niemal zemdliło ją od woni perfum i .współczuł Dan przy obiedzie. . że jest tłumaczem zatrudnionym przez ONZ. gdzie było mu wygodnie. Widywała go wcześniej w sąsiedztwie i kiedy wreszcie nawiązali rozmowę.30 Psychopaci są wśród ELSA I DAN nas Spotkała go w samoobsługowej pralni. „Trzymam je dla znajomego" .zawsze przebiegał przez ulicę tam. nie znała nikogo spośród jego przyjaciół. po trzech dniach zastała go śpiącego na tapczanie.stwierdził krótko.pięciokrotnie. kiedy przyszła do domu przez południem. Dopytywała się o szczegóły. że wpadł pod samochód . które widziała już przed kilkoma dniami. po paru dniach zniknęło. co może się trafić. Podróżował po świecie. Czekał teraz na nowe zlecenie. Było to wbrew jej naturze. Kiedyś po powrocie zobaczyła trzy telewizory ustawione w kącie. przeraziła się. kiedy przebywała w Londynie na rocznym urlopie. Za pierwszym razem.

to nie twoja sprawa. Odwróciła się i spostrzegła.a może należałoby powiedzieć: jak niebo i piekło. . O czym ty mówisz? Wstał z krzesła i wyszedł.Za każdym razem.ale spróbuj patrzeć na zazdrość jak na grypę i poczekaj.Rozdział 1. skarbie. zachowaniu Alice. na ogół destrukcyjnym i często obciążającym ich finansowo. . wiem . z kim jestem . podobne do siebie fizycznie. Nie zobaczyła go już nigdy więcej. aż ci minie.Dokąd chodzę. że nigdy nie czuł.Zwariowałeś? Wcale taka nie jestem.Nigdy nie zadawaj mi takich pytań . pod względem osobowości różniły się jak dzień i noc . łagodnie . czego chciałaś.zawołała.? . Po chwili zapanował nad sobą.. Któregoś wieczoru zapytała go niefrasobliwie. _ Gdzieś ty był? . Zachowywał się jak zupełnie inny człowiek. Bo minie. jak boli zawiedzione zaufanie. Bliźniaczki Ariel i Alice. . kiedy Elsunia czegoś sobie zażyczyła. Na pewno. prawda? .odezwał się z niezwykłą zjadliwością.mówił jak dawniej.warknął. że wpatruje się w nią wściekłym wzrokiem. . „Doznawanie" psychopaty 31 zwietrzałego piwa. BLIŹNIACZKI W trzydzieste urodziny swoich córek Helen i Steve wspominali przeszłość z mieszanymi uczuciami. Jak kotka liżąca swoje młode uspokajał ją i odzyskiwał jej sympatię. Nie odpowiedział. Jednak jego uwagi o zazdrości wydały jej się dziwne. otrząsnął się ze snu i szukał pojednania.To dla ciebie przykre. Pomyślała. czy mógłby przynieść jej lody z pobliskiego sklepu.Tak się martwiłam! Gdzie byłeś? Obudził się w złym humorze. . . co? .Zawsze dostawałaś to. niepohamowanej zazdrości. ktoś się zrywał i pędził jej to kupić. co robię. Każdy napływ dumy z osiągnięć Ariel hamowała myśl o nieprzewidywalnym. . Lęk o Dana ustąpił miejsca nowemu dla niej uczuciu: dzikiej.O czym ty. . Nie pytaj..Nie będę tego tolerował.

w towarzystwie mężczyzn wyraźnie się krygowała . a łzy Alice wydawały się nieco wymuszone. Dorastając. wybrała prawo i odtąd nic nie mogło jej powstrzymać w dążeniu do wybranego celu. uduszony. że brak sprecyzowanych celów oznacza brak umiejętności. że Alice ma coś wspólnego ze śmiercią kotka. kiedy wydarzyło się coś takiego.nie była tak przyjemna. Ariel sprawiała pewne problemy. W poprzednim tygodniu Ariel zatelefonowała. zainteresowana tematyką studiów i ambitna. na podwórzu. kiedy siedemnastoletnia Alice wyniosła 32 Psychopaci są wśród nas . Była wytrwała. przestraszona. głodna i bez grosza. ile razy przesyłali jej pieniądze i organizowali powrót do domu. Ariel z a w s z e zajmowała pozycję obronną. Przepracowała rok. Alice z a w s z e była agresorem. Wszyscy odetchnęli. a szczególną przyjemność sprawiało jej niszczenie rzeczy siostry.Kontrast pogłębiał się z upływem czasu. ukończyła uczelnię z wyróżnieniem i zdobyła pierwszą posadę. Redagowała akademickie czasopismo prawnicze. że już w wieku trzech lub czterech lat Alice wiedziała.a raczej od jej opiekunki w ośrodku resocjalizacji . że Alice flirtuje . Wszystkie siostry często ze sobą walczą. kiedy nie zdołała postawić na swoim. że jeśli nadal będzie spisywała się tak jak dotychczas. Ale w sposobie. Helen odnosiła nawet wrażenie. W szkole średniej próbowała papierosów i marihuany. Telefoniczna wiadomość od Alice . Ostatnio. Z Alice natomiast zawsze coś było „trochę nie w porządku". Jeszcze bardziej winna poczuła się wtedy. w jaki bliźniaczki prowadziły swoje wojny. Rodzice nie potrafili już zliczyć. ale Helen obserwowała z niepokojem. Ariel bardzo to przeżywała. gdy kociak podarowany dziewczynkom przez kuzyna został znaleziony martwy. jak wykorzystywać urodę i dziecięcy wdzięk do własnych celów. zwłaszcza jako nastolatka. znowu było coś „nie w porządku". Obrażała się i miewała humory. Nie było to jednak nic nadzwyczajnego. aby podzielić się wspaniałymi nowinami: starsi wspólnicy w firmie dali jej do zrozumienia.choć takie podejrzenia wobec małego dziecka budziły w niej poczucie winy. po niespełna dwóch latach rzuciła studia. Alice wraz z koleżanką wymknęła się nocą z ośrodka i nie widziano jej od dwóch dni. za kilka lat z pewnością zaproszą ją do swojego grona. Helen nie mogła pozbyć się myśli. o którą się ubiegała. Alice odnalazła się na Alasce. Obie dziewczynki były śliczne.

która sprawiła jej więcej kłopotu przy porodzie.ale nie wszystkim rodzicom trafia się ktoś pokroju Alice. Szczerze mówiąc.. nalegając. Bo czy nie ona właśnie powinna ponosić konsekwencje swoich czynów? Helen powtarzała niewzruszenie: żadne z moich dzieci nie spędzi nocy w więzieniu (Alice spędziła tam już niejedną. na czym ów błąd polegał. kiedy usłyszała od lekarza. Bo czy wszyscy rodzice nie popełniają błędów? Czy wszyscy rodzice nie faworyzują nieumyślnie któregoś ze swoich dzieci. „Cieszę się.choćby dziesięć tysięcy dolarów za trzytygodniowy pobyt w klinice w New Hampshire . choćby tymczasowo? Czy wszyscy rodzice nie czują. impulsywna.pochłaniały znaczną część rodzicielskiego budżetu. Może wspólnie ze Steve'em wywołali w rodzinie syndrom Jekylla i Hyde'a. „Doznawanie" psychopaty 33 się z domu: przynajmniej Ariel mogła odtąd żyć w spokoju. ilekroć chciała wymóc coś na otoczeniu . Wkrótce jednak wyszło na jaw. Była to kwestia odpowiedzialności: Helen uważała. jak długo jeszcze będzie mógł pozwolić sobie finansowo na usuwanie szkód spowodowanych przez Alice.może nie zareagowała tak entuzjastycznie. Ale może tkwił w podświadomości . Helen bacznie obserwowała inne rodziny i widywała bardzo . kiedy usłyszał o sukcesach Ariel. dopóki jestem w stanie zapłacić kaucję. także kradzieżą i prostytucją. że Alice. że razem ze Steve'em popełnili jakiś błąd w wychowywaniu Alice. jak powinna. o czym Helen wolała nie pamiętać). Szukając odpowiedzi na swoje pytania. odkryła narkotyki.stała się narkomanką i wszelkimi metodami. jak ich radość z dziecka na przemian wzmaga się i słabnie pod wpływem życiowych zdarzeń? Owszem . Może mimowolnie zaniedbywała Alice. Może.. osobno uczęszczały do szkół tańca i osobno jeździły na obozy wakacyjne. chociaż przez trzydzieści lat intensywnej introspekcji nie potrafiła stwierdzić. skłonna do napadów furii. ale Helen miała wątpliwości. że najprawdopodobniej będzie miała bliźnięta. zaczynał powątpiewać w słuszność chronienia jej przed pobytem za kratami. że k t o ś w naszej rodzinie będzie wypłacalny" powiedział Steve. Kaucje sądowe i opłaty za terapie . żeby dziewczynki ubierały się nieidentycznie. zdobywszy niezależność. zdobywała pieniądze na swój nałóg.Rozdział 1. Była teraz nie tylko nieobliczalna.. Zastanawiał się od pewnego czasu.

Wiedziała. psychiatrów. stworzono terapie. 34 Psychopaci są wśród nas . jak radzić sobie z takimi trudnościami. lecz przy wszystkich popełnionych błędach ona i Steve z pewnością nie zaliczali się do takiej kategorii. należało wiedzieć. psychologów. Kończył się przecież XX wiek. Nikt nawet nie był pewien. że Ariel znalazła w pracy bezpieczeństwo i możliwość samorealizacji. spokojnymi dziećmi. oraz znanym od lat niepokojem o los Alice. był niepokój z powodu ciągłego braku poprawy Alice. Ale chyba najsilniejszą emocją. bardzo niesprawiedliwych rodziców obdarzonych zrównoważonymi. Tak więc trzydzieste urodziny bliźniaczek napełniły Helen i Steve'a mieszanymi uczuciami: wdzięcznością za fizyczne zdrowie córek. że kłopotliwe. nie potrafił wyjaśnić jej problemu ani zaproponować antidotum. radością. Po trzydziestu latach Helen i Steve spoglądali na siebie ponad stołem i pytali smutno: „Czy Alice jest chora? Czy po prostu zła?".niefrasobliwych. kiedy wznosili toast za nieobecne córki. Wymyślono lekarstwa na depresję. czy dziewczyna rzeczywiście cierpi na zaburzenia umysłowe. a nawet niezrównoważone dzieci to na ogół dzieci brutalnych rodziców. terapeutów i pracowników opieki społecznej. ale żaden z niezliczonych lekarzy. które pozwalały opanować rozmaite fobie. którzy zetknęli się z Alice.

czy do systemu penitencjarnego? Wszędzie na świecie sędziowie. Pytanie to od dawna trapi nie tylko psychologów i psychiatrów. które zajmują się zdrowiem psychicznym. Pozostawi ci smutek i niewiele więcej doświadczenia i długo będziesz się zastanawiać. A kiedy z tobą skończy . Będzie zachwycał cię poczuciem humoru i rozmachem projektów. rozbroi swoimi słowami i będzie panował nad tobą swoją obecnością. czy znowu je otworzysz? Z tekstu podpisanego „Psychopata w więzieniu" adal stoimy przed problemem: „Czy Alice jest chora czy zła?".a skończy z tobą . pracownicy opieki społecznej.Rozdziat 2 WYOSTRZANIE OBRAZU Wybierze cię. Formalnie rzecz ujmując: czy psychopata jest człowiekiem chorym umysłowo czy kimś. i będzie przerażał cię swoim spojrzeniem. zabierając twoją niewinność i dumę. ale także filozofów i teologów. prawnicy. A jeśli ktoś podobny do niego zastuka do twoich drzwi. w czym tkwił twój błąd. kto w sposób całkowicie świadomy łamie powszechne zasady postępowania? Nie jest to jedynie kwestia semantyczna. co się stało. Rozważana z nieco innej perspektywy. funkcjonariusze więzienni i. ogólnie.odpowiedzi na to pytanie.porzuci cię. społeczeństwo potrzebują . lekarze.wiedząc o tym lub nie . ale zawsze przyjdą rachunki do zapłaty. N . nauczyciele. Będzie się uśmiechał i oszukiwał. Pokaże ci wspaniałą zabawę. ma ogromne znaczenie w codziennym życiu: czy leczenie i kontrolowanie psychopatów należy do instytucji.

pathos .na przykład Edward Gein'". musi być psychopatą".ale niekoniecznie w prawnym lub medycznym rozumieniu tego terminu.„choroba". Mimo to powszechną reakcją na doniesienia o brutalnych przestępstwach. kto ją zabił. Ich czyny są rezultatem w o l n e g o w y b o r u . Większość klinicystów i badaczy posługuje się tymi terminami w inny sposób. zwłaszcza o torturowaniu i seryjnych morderstwach.uważamy.36 Psychopaci są wśród nas ZAKRES PROBLEMU Zamieszanie i niejasność wywołuje często już sam termin psyc h o p a t i a . Teksaskiej masakry piłą łańcuchową i Milczenia owiec. znaczenie to nadal można znaleźć w niektórych słownikach). Gein zabijał. halucynacje i głęboki. „ze względu na niepoczytalność". uznajemy ją za poczytalną i posyłamy do więzienia. dosłownie: „choroba umysłowa" (psyche . wiedząc. Jak wcześniej wspomniałem. którego straszliwe i dziwaczne zbrodnie stały się tematem filmów i książek. Jeśli natomiast te same normy łamie osoba zdiagnozowana jako psychopata. środki przekazu używają słowa psyc h o p a t a jako odpowiednika określeń c z ł o w i e k n i e p o c z y t a l n y lub s z a l e n i e c : „ P o l i c j a przypuszcza. że psychopatii nie powinno się oceniać w tradycyjnych kategoriach choroby umysłowej. „Ten. kaleczył i niekiedy zjadał swoje ofiary. niektórzy seryjni mordercy rze22 czywiście są niepoczytalni . a ich zwłoki . Co więcej. Możliwe . Jeśli zatem osoba ze zdiagnozowaną schizofrenią pod wpływem choroby łamie normy społeczne . subiektywny dyskomfort. psychopaci są rozsądni.„umysł". ani nie cierpią na urojenia. W odróżnieniu od osób psychotycznych.na przykład zabijając przypadkowego przechodnia. że nie ponosi za to odpowiedzialności. żeby zrobić coś takiego". niemającymi kontaktu z rzeczywistością. w tym Psychozy. bo tak jej nakazali „Marsjanie w statku kosmicznym" . że w okolicy grasuje psychopata". Psychopaci nie są ludźmi zdezorientowanymi. świadomi swojego postępowania oraz jego motywów. są słowa: „Trzeba być umysłowo chorym. które na ogół towarzyszą zaburzeniom psychicznym.

że rzadziej niż p s y c h o p a t i a bywa mylony z psychotyzmem. choćby Ted Bundy. W trakcie procesu psychiatrzy zatrudnieni przez prokuraturę i obronę stwierdzili zgodnie. Autor książki byi sędzią podczas Procesu Geina. Wszyscy związani ze sprawą wyraźnie mylili słowo [psychopata] ze słowem p s y c h o t y k " . New York 1981. ubrań. 22 R. a niektórzy do celi śmierci. lekarzy praktyków i pisarzy stosuje zamiennie termin y p s y c h o p a t a i s o c j o p a t a .dokonują przerażających czynów. a nie »socjopatę«.. angielskim gwałcicielu i mordercy: „[. Gollmar. niekiedy dotycząca kwestii nieomal metafizycznych. Torturują. W książce The Blooding Joseph Wambaugh tak pisze o Colinie Pitchforku.H. bo ten pierwszy termin wywołuje nieporozumienia. Na przykład Thomas Harris w książce Milczenie owiec nazywa Hannibala Lectera „rasowym socjopatą".] szkoda.. Trafili do więzienia.Rozdział 2. zostało zdiagnozowanych jako psychopaci. . NIECO TERMINOLOGII Wielu badaczy. Niekiedy używa się terminu s o c j o p a t i a dlatego. Seryjni mordercy zwykle jednak nie przypominają Geina. Poprzedziła je parusetletnia debata. co oznacza. zabijają i kaleczą . 37 wykorzystywał do Wyostrzanie obrazumakabrycznych przedmiotów wyrobu abażurów. masek. które skłaniają do namysłu nad terminem z d r o w i e p s y c h i c z n e . podczas gdy autor scenariusza filmowego . że są poczytalni i psychicznie zdrowi według aktualnych kryteriów prawnych i psychiatrycznych. Edward Gein.ale na ogół nie znajdujemy dowodów na to. Postawiono diagnozę chronicznej schizofrenii i sąd skazał Geina na zamknięcie w strzeżonym zakładzie dla umysłowo chorych.„rasowym psychopatą". Wielu z nich. ale psychopatycznych zbrodniarzy nie było łatwe do przeprowadzenia. John Wayne Gacy i Henry Lee Lucas. że są psychicznie chorzy. że psychiatra określił go w raporcie jako »psychopatę«. że oskarżony jest chory na psychozę. Niemniej odróżnienie zabójców chorych umysłowo od zdrowych psychicznie.

jako psychopata. bo wychowano go niewłaściwie. który robi w gacie i doprowadza do ogólnej katastrofy?". Może ma pretensje do społeczeństwa. wolałaby pani siedzieć obok mnie czy obok jakiegoś socjopaty albo neurotyka. Oto interesująca rozmowa. Terminem. jaki jestem. Odpowiedziałem: „Jasne.Skąd.podobnie jak większość socjologów i kryminologów . opisane w trzecim wydaniu opublikowanego przez American Psychiatrie Association (Amerykańskie Stowarzyszenie Psychiatryczne) podręcznika Diagnostic and Stati- 38 Psychopaci są wśród nas .Powiedziała mi. podczas gdy inni . nie socjopatą. Ja nie mam żadnych pretensji. D: . Tak. żebym się nie przejmował. myślę. Niektórzy klinicyści i badacze . którą mój doktorant (D) przeprowadził z pewnym więźniem (W): D: . Mówiła. są antysocjalne zab u r z e n i a o s o b o w o ś c i . który i n t e r p r e t o w a n o jako znaczeniowo bliski psychopatii i socj opatii.Czy to nie to samo? W: . wolałbym być psychopatą niż socjopatą. że psychopata to dla mnie dobre określenie. wolą termin s o c j o p a t i a .. Zabawnie było. Ta sama osoba może więc zostać zdiagnozowana przez jednego specjalistę jako socjopata. posługują się na ogół terminem p s y c h o p a t i a . rozumiem. że do rozwoju zaburzenia przyczyniają się też czynniki psychiczne.uznając ów syndrom za rezultat warunków społecznych i przeżyć z dzieciństwa. biologiczne i genetyczne. że jestem.Wybór terminu często odzwierciedla nasze poglądy na ź r ó d ł a i d e t e r m i n a n t y omawianego tu klinicznego syndromu lub zaburzenia.przekonani.również autor tej książki . psychopatą. Jeśli ktoś chce mnie diagnozować. przekazała panu jakieś informacje? W: . a przez drugiego . bo psychopata może zdarzyć się nawet wśród lekarzy i prawników. Mało brakowało. która oceniała pana w więzieniu..Czy lekarz psychiatra.. a spadłaby z krzesła. Socjopata źle się zachowuje. Gdyby się pani znalazła w porwanym samolocie. Po prostu jestem.. Nie żywię wrogości.

stical ManuałRozdział 2. powszechnie stosowanych przy 23 diagnozowaniu chorób psychicznych". a także wydanego niedawno DSM-IV (1994). Mental Disorders. Czwarte wydanie (DSM-IY) opublikowano w 1994 roku. uważano. Dlatego oparto diagnozę na czynnikach. bo niektórzy klinicyści wyciągnęli błędny wniosek. którego napotkaliśmy na swojej drodze. że a n 23 ' American Psychiatrie Association. Według DSM-III i DSM-III-R. egocentryzm. społecznie dewiacyjnych zachowaniach. 1980) i w 39 of Mental Disorders jego poprawionej wersji (DSM-III-R. Wyostrzanie obrazu (DSM-1II. Doprowadziło to w minionym dziesięcioleciu do nieporozumień. Większość przestępców spełnia kryteria tej diagnozy. psychopatami zaś j e s t wiele osób. jak empatia. Trzeba się upewnić. Kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości składają się głównie z długiej listy antyspołecznych i przestępczych zachowań. 1987). tysocjalne zaburzenia osobowości i psychopa24 t i a ~ to wyrażenia synonimiczne. Większość przestępców n i e j e s t psychopatami. P s y c h o p a t i a natomiast jest definiowana przez zespół społecznie dewiacyjnych zachowań oraz cech osobowościowych. . że przeciętny klinicysta nie potrafi wiarygodnie ocenić takich cech osobowościowych. poczucie winy i tak dalej. Diagnostic and Statistical Manua. termin a n t y soc j a l n e z a b u r z e n i a o s o b o w o ś c i odnosi się przede wszystkim do zespołu antyspołecznych i przestępczych zachowań. które działają nie całkiem zgodnie z prawem. które klinicysta przypuszczalnie m ó g ł oszacować bez trudu. Kiedy publikowano tę listę po raz pierwszy. czy nasz doradca zna różnicę między antysocjalnymi zaburzeniami osobowości i psychopatią" . a pozostają na wolności. zasięgając porady co do psychopaty. a mianowicie na obiektywnych. Warto o tym pamiętać. Washington 1987.

s. Pinel użył sformułowania s z a l e ń s t w o b e z d e l i r i u m n a określenie wzorca zachowań. kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości w DSM-IV pozostają właściwie niezmienione w stosunku do DSM-III-R. był Philippe Pinel. Hare. dz. Bardziej szczegółowe omówienia i recenzje tej próby można znaleźć [w:] DSM-IV Personality Disorders.por. American Psychiatrie AssociaLion przeprowadziło próbę terenową. S. nr 100. aby ponownie oszacować kryteria diagnostyczne dla antysocjalnych zaburzeń osobowości.40 Psychopaci są wśród nas PERSPEKTYWA HISTORYCZNA Jednym z pierwszych klinicystów. który charakteryzuje się całkowitym Zwana też osobowością dyssocjalną . " Problemu nie rozwiązało opublikowanie czwartego wydania DSM w 1994 roku. W. . Harpur [w:] „Journal of Abnormal Psychology" 1991. Chociaż testy potwierdziły. cyt. Hart. Podręcznik akademicki.J.D. Ważną częścią tej próby było zastosowanie dziesięcioelementowej wersji Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. red. że można rzetelnie oceniać cechy osobowościowe. 391.D. Próbę terenową związaną z DSM-1V opisują R. Livesley. opisywanej w następnych dwóch rozdziałach.398. którzy pisali o psychopatach. francuski psychiatra z przełomu XVIII i XIX wieku. Psychologia.J. New York 1995. T.

Wyostrzanie obrazu 41 .Rozdział 2.

. aby ustalić. żołnierz podejmował się dostarczyć zaopatrzenie i przepadał bez wieści.niż na dokonanie aktu bohaterstwa. 26 . Parszywa dwunastka po hollywoodzkiej obróbce może wydawać się nieskazitelnie czysta. w którym ulokowało się elitarne dowództwo wojsk niemieckich. nr 5. autor Ali But Me and Thee (Oprócz mnie i ciebie). przed którym postawiono tuzin szczególnie brutalnych i zatwardziałych przestępców: zgłoście się na ochotnika do samobójczej misji albo tkwijcie w więzieniu. Film opowiada o wyborze. który wymagał planowania. Nie trzeba dodawać. aż do poziomu kompanii.] wystawił głowę. że więźniowie wykonują tę misję z powodzeniem. 119. i niemiecki snajper trafił go w środek czoła" . że kompania rusza do walki.i posuwali się wstecz.w karnym obozie Army East Coast Processing Center w Camp Edwards na przylądku Cod .jak komentuje Weiss . kiedy wszyscy inni byli schyleni. Osobnicy ci.Rozdział Wyostrzanie obrazu 42 parszywa dwunastka 2. jak ponad dwa tysiące żołnierzy trafiło do obozu.jak podsumowuje Weiss .to gloryfikacja starego hollywoodzkiego mitu: wystarczy wy wrócić psychopatę na drugą stronę. Wiedząc. Za danie polega na opanowaniu zamku. Opisuje dochodzenie prowadzone podczas drugiej wojny światowej przez generała brygady Elliota D. Była to . a kończył na kradzieży samochodu i rozbiciu go w trakcie szaleńczej przejażdżki. mieli znacznie większą szansę na zwrócenie uwagi nieprzyjaciela „Peterson [.ku satysfakcji kilku pokoleń widzów. Albo zaczynał od kradzieży żywności. kompletnie obojętni na los towarzyszy z oddziału i bardziej nastawieni na natychmiastowe zaspokajanie swoich potrzeb niż na zachowywanie zasad ostrożności. że film portretuje ich jako herosów . Cooka i jego asystenta pułkownika Ralpha Binga.powtarzająca się „ta sama smutna historia". przedstawia zupełnie inny obraz. Nie trzeba też przypominać. aby odkryć bohatera. ale w rzeczywistości .. Weiss. Psychiatra James Weiss. Cook i Bing rozpoczęli śledztwo od końca . s.„nawrócenie dzięki walecz26 -1 nym czynom zdarza się rzadko albo nawet nie zdarza się nigdy" J. [w:] „Journal of Operational Psychiatry" 1974. przebiegłości i działań zgodnych z sumieniem.

choć ignorowany. Cleckley. problem społeczny. czy psychopata jest człowiekiem chorym czy człowiekiem złym. Louis 1976. Tak rozpoczął się wielopokoleniowy spór pomiędzy przedstawicielami dwóch stanowisk o to. które postrzegał jako dotkliwy.wzorca odmiennego od zwy27 Rozdział 2. Princeton. The Mask of Sanity. St. Jeśli nie zaznaczono inaczej. Pinel uważał ów stan za neutralny moralnie. Sprawa ta budziła żywy oddźwięk społeczny. An Essay on the Criminal Mind.sta27 Rozwój pojęcia psychopatii wielokrotnie już drobiazgowo opisywano. Za szczególnie przydatne uważam następujące prace: H. Jakie mechanizmy rządziły takimi potwornościami? Jak i dlaczego poszczególni ludzie a nawet jeden człowiek na czele narodu . Milion. diagnozowania i ewentualnego leczenia osób.brakiem zahamowań i skrupułów . które większość akceptowała jako ograniczenie własnych najgorszych odruchów i fantazji? Temat podjęło wielu pisarzy. The Mask of Sanity. cytaty z pracy Cleckleya pochodzą z najnowszego wydania: H. McCord. Pisał przejmująco o swoich pacjentach i dał czytelnikom pierwszą szczegółową charakterystykę psychopatii. ucieleśnienie zła. . Druga wojna światowa nadała tej debacie nowy. Cleckley apelował o zwrócenie bacznej uwagi na zjawisko. New York 1964. J. W klasycznej już książce The Mask of Sanity. Jeszcze ważniejszy wpływ wywarło ujawnienie nazistowskiego aparatu zniszczenia i bezwzględnego programu masowej zagłady. Cleckley. które mogły zakłócić lub nawet zniweczyć surową dyscyplinę wojskową. ale nikt nie wywarł tak głębokiego wpływu na późniejsze badania jak Hervey Cłeckłey. praktyczny wymiar: potrzebne było coś więcej niż spekulacje naukowe. a nawet diabolicznym. inni autorzy jednak oceniali tego typu pacjentów jako „moralnych zwyrodnialców". Wyostrzanie obrazu 43 kiego „zła popełnianego przez ludzi" . T. Po pierwsze. McCord. New York 1981. Louis 1976. opublikowanej po raz pierwszy 28 w 1941 roku . wraz z poborem do wojska pojawiła się pilna konieczność rozpoznawania.mogli działać z całkowitym pominięciem zasad. Disorders of Personality. W. Na przykład przedstawił dokumentację dotyczącą Gregory'ego . The Psychopath. St.

to wszystko świadczy moim zdaniem o tym. która mogłaby znacząco wpłynąć na jego zachowanie lub pomóc mu lepiej się przystosować' . że ich właściwym miejscem jest szpital dla umysłowo chorych. Jest też obojętny na te kwestie w codziennym życiu. i niezdolność do wykorzystania poprzednich doświadczeń. i nie znam żadnej psychiatrycznej terapii. . 173-174.umiejętnie zabiegają o zwolnienie. Nie potrafi w najmniejszym stopniu zainteresować się tragediami. „niezwykły urok". który nie zabił swojej matki tylko dlateg0' że broń okazała się niesprawna. Piękno i brzydota . Jak zauważa Cleckley. Kiedy zaś znajdą się w szpitalu. Jego powtarzające się antyspołeczne działania.bo działają destrukcyjnie na innych pacjentów .29 Tamże. [Psychopata] nie zna podstawowych faktów lub danych na temat wartości osobistych i jest absolutnie niezdolny do rozumienia tego typu spraw. Nie można należycie opisać losów tego młodego człowieka. aby przekonać sąd. jakie ukazuje wybitna literatura i sztuka. nie zapełniając setek stron. jakimi wyraźnie się kieruje. banalność motywów.chyba że w bardzo powierzchow. psychopaci w więzieniu często wykorzystują swoje obycie towarzyskie. tak aby przystosować się lepiej i uniknąć łatwo przewidywalnych problemów . radością czy dążeniami ludzkości. że Gregory jest klasycznym przykładem osobowości psychopatycznej. gdzie nikt ich nie chce . Cleckley przeplata barwne opisy kliniczne swoimi przemyśleniami nad zachowaniem psychopatów. 44 Psychopaci są wśród nas 2Q W zebranej przez Cleckleya dokumentacji powtarzają się takie sformułowania. Uważam za bardzo prawdopodobne. „zajmujący rozmówca". jak „spryt i lotność umysłu". s.lego bywalca cel więziennych. że nadal będzie zachowywał się tak jak w przeszłości.

że wcale nie rozumie ' .dobro. jakie s t a n o w i ą d l a i n n y c h. Co więcej. nie są w stanie go poruszyć.zostanie on omówiony w następnych rozdziałach. że inni są nimi poruszeni. Tamże. zło. co miało odtąd wypełniać mi lata pracy. jakby pomimo wysokiej inteligencji był ślepy na te aspekty ludzkiego istnienia. To tak. żeby zminimalizować zagrożenie. nauka wytycza sobie jeszcze ważniejszy cel: o p r a cowanie rzetelnych metod rozpoznawania takich ludzi. Jest to zadanie o zasadniczym znaczeniu zarówno dla społeczeństwa. Włączyłem się w te wysiłki w latach sześćdziesiątych. Ale w miarę jak pogłębia się nasza wiedza o zniszczeniach powodowanych przez psychopatów grasujących pośród nas. w którym niegdyś znalazłem zatrudnienie. s. Nie można mu ich objaśnić. Będzie powtarzał usłyszane słowa i gładko zapewniał o swoim zrozumieniu. Książka Cleckleya wywarła ogromny wpływ na uczonych w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie i stworzyła kliniczne podstawy wielu naukowym badaniom nad psychopatią prowadzonym w minionym ćwierćwieczu.45 Psychopaci są wśród nas nym sensie . co przybliżyłoby mu je za pomocą porównania. groza i humor nic dla niego nie znaczą. 90. na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej. Swoje badania mogłem kontynuować w miejscu. Zgromadziliśmy już przydatny materiał na temat tego. bo w orbicie jego świadomości nie ma nic. nie potrafi dostrzec. gdzie moje rosnące zainteresowanie problemem psychopatii oraz doświadczenia wyniesione z zakładu karnego zapoczątkowały coś. miłość. 30 ROZPOZNAWANIE „PRAWDZIWYCH PSYCHOPATÓW" . czym kierują się psychopaci . i żadnym sposobem nie pojmie. jak i dla poszczególnych osób.

(2) z pewnym trudem. 2e więźniowie są na ogół podejrzliwi i nieufni wobec ludzi z zewnątrz 46 Psychopaci są wśród nas zwłaszcza naukowców. psychopatyczni więźniowie potrafili wypaczać i modeMieszkanka Fforydy kupiła mu nowy samochód. że bierze w nich dobrowolny udział. Więźniowie. w jakim psychiatrzy i psychologowie stosowali testy i wywiady. który znajdował się na szczycie tamtejszej hierarchii: doszedł mianowicie do wniosku. Człowiek ten. Do identyfikacji psychopatycznych więźniów mogłem użyć standardowych testów psychologicznych. wśród których prowadziłem badania. zmianie przydzielonych im zadań. aby przedstawić siebie w jak najlepszym świetle . który opisywał podboje dokonywane przez Lesiiego Galla na terenie całego kraju.na przykład: „Kłamię (1) swobodnie. Co więcej. Ja sam otrzymałem pomoc od więźnia. zaś interesujące nas cechy dystynktywne były zjawiskami psychicznymi.myśleli o ewentualnym zwolnieniu warunkowym. łatwo odgadywali cel.Kłopot z prowadzeniem badań w zakładzie karnym polega na tym. (3) nigdy". dobrze ukrytymi przed badawczym wzrokiem nauki. Mieszkanka Kalifornii kupita mu pótciężarówkę z częścią mieszkalną. a nawet mogą okazać się przydatne w zrozumieniu przestępczych zachowań. mieli natomiast ogromną motywację. ale większość z nich polegała na samodzielnej ocenie własnej osobowości . a nie jabłka i pomarańcze. Zwykle nie widzieli żadnego powodu. Próbowaliśmy bowiem klasyfikować ludzi. Ta klęska urodzaju spowodowała nowy problem: jak odróżnić „prawdziwych" psychopatów od reszty badanych? W latach sześćdziesiątych psychologowie i psychiatrzy nie byli bynajmniej zgodni co do tego. co jeszcze kupiono temu człowiekowi? Jak trafnie zauważono w artykule prasowym. czym charakteryzuje się psychopata. Klasyfikacja sprawiała poważne trudności. . nazwisko Gall („Tupet") wyjaśnia wszystko. w więzieniu stał się moim rzecznikiem: popierał mnie w badaniach i rozpowiadał. dla którego mieliby ujawniać dane istotne dla pracowników więzienia. że moje testy nie wywołują negatywnych skutków dla uczestników. dostępie do atrakcyjnych programów i tak dalej. W rezultacie zgłosiło się mnóstwo chętnych. na wolności trudniący się napadami na banki. Kto wie.

kalifornijska policja nieustannie odbiera telefoniczne zgłoszenia od osób. Zapewniałem im zainteresowanie. „Odkąd ta historia przedostała się do wiadomości publicznej .jyeIT1 wrażliwym i przyjaznym.1 Zdarzało się. Kiedy Gall dowiedział się. potrzebującym jedynie psychologicznego odpowiednika serdecznego uścisku! Ze względu na ten brak krytycyzmu literatura przedmiotu była (i jest) wypełniona pracami. bratem ich pieniądze. Ma twarz z rodzaju tych. W rezultacie dokumentacja więzienna obfitowała nieraz w starannie sporządzone profile osobowości. wdziękiem i walizką pełną fałszywych dowodów tożsamości wyłudził dziesiątki tysięcy dolarów od starszych kobiet. ale w rzeczywistości mają z nią niewiele wspólnego. wyszukiwał wdowy i wyciągał od nich to. sympatię. . Zaspokajałem ich potrzeby.i znacznie więcej.. policjanci z Kalifornii odkryli jego bogatą przeszłość kryminalną.mówi. Gall. fałszerstwie i kradzieży. że bezlitosny zabójca jest w istocie człowie. uważa się za humanitarysłę. że kalifornijska policja jest na jego tropie. Z bezczelnością. rszechnej wiedzy o badanych osobach. a niekiedy miłość. Zbierając informacje. że Gall mógł także nawiązać romans z ich matką lub ciotką. towarzystwo. j Kto wie. odsiadujący obecnie dziesięcioletni wyrok w więzieniu na Florydzie. Przypominam sobie pewkartotekę z całą baterią testów. jak określiła go jedna z ofiar. które każdemu wydają się znajome.. które skłoniły psychologa więziennego do wniosku. [w:] „Toronto Star" 19 maja 1990 i 20 kwietnia 1992. które przypuszczają. skłonił swojego prawnika do napisania listu do policjantów z Florydy: zgłasza! gotowość oddania się w ich ręce. ile jeszcze ofiar zechce się ujawnić". które rzekomo dotyczą psychopatii. Wywieranie zaplanowanego wrażenia było niewątpliwie jednym z ich talentów. czego potrzebował . że nawet nie wychodziliśmy z łóżka lować prawdę tak. budowaną na oszustwie. Wyostrzanie obrazu 47 „Słodki oszust". „Jasne. . które poznawał na wieczorkach seniorów i w klubach towarzyskich. ale bytem wart swojej ceny . [. Otwierały przed nim serca i książeczki czekowe. [. aby odpowiadała ich zamiarom. które absolutnie przeczyły Na podstawie artykułów Dale'a Brazao.pisał reporter Dale Brazao . jeśli zagwarantują mu odbywanie kary w kanadyjskim więzieniu.Rozdział 2..

Podczas naszej rozmowy więzień oświadczył. wpadnij do mnie znowu. że oddział nie bardzo mu odpowiada („za dużo czubków"). załatwimy wszystko tak. to powinieneś być trochę niespokojny. „. miał w swoich aktach trzy zupełnie różne profile MMPI ^zyskane w odstępach roku: pierwszy profil sugerował. Sprawę testów poruszyliśmy podczas wywiadu. że przy pierwszym teście symulował chorobę umysłową.inwentarzu osobowości najbardziej popularnym wśród psychologów więziennych. Wykorzystywał te materiały i płynącą z nich wiedzę. za opłatą.że jest lekko niezrównoważony. który przeprowadziłem z nim w ramach jednego z projektów badawczych.że jest całkiem normalny. że mężczyzna wykazuje skłonności psychotyczne. Kiedy będzie się zbliżał termin warunku. Więzień ów stwierdził. Wkrótce potem znów zmienił swoją testową osobowość: chciał wydawać się niespokojny i przygnębiony. zwłaszcza na MMPI . dla których Psychopaci są wśród nas nie chciałem polegać na testach psychologicznych. jaki profil jest potrzebny jego klientom (przy uwzględnieniu ich sytuacji i zamierzeń). żeby nie dało się ciebie leczyć. Pewien więzień. tym razem okazując się psychicznie zdrowy. Nawet bez takiej „fachowej" pomocy wielu przestępców potrafi bez większego trudu fałszować wyniki testów psychologicznych.Dopiero co trafiłeś za kraty? No. trzeci . aby załatwić sobie przeniesienie na oddział psychiatryczny. że świetnie zna się na testach.oczywiście. szablonów ocen i podręczników do interpretacji MMPI. a następnie przygotowywał ich do odpowiedzi na pytania testowe. miał w celi kompletny zestaw broszur z pytaniami. co im się mówi. Stworzył więc profil . i wróci! do głównego więzienia. może przygnębiony i lękliwy. Kiedy stwierdził. żebyś wykazał znaczną poprawę". gdzie spodziewał się „łatwego życia". Jak się okazało. Wyjaśnił. którzy wierzą we wszystko. napisał kolejny test MMPI. aby udzielać konsultacji współwięźniom .48 Pewien więzień stanowi doskonałą ilustrację powodów. że psychologowie i psychiatrzy to „ciemniacy". Decydował. drugi . który niedawno uczestniczył w moim projekcie badawczym. tabel wyników. ale nie na tyle niezrównoważony.

Narzędzie to nazwaliśmy Skalą Obser. szczegółowych wywiadów i drobiazgowej analizy akt. Inni badacze i klinicyści mieli jednak wątpliwości co do s p o s o b u . którym mógł posłużyć się każdy klinicysta i badacz. Po raz pierwszy udostępniono powszechnie akceptowalną. Aby zgromadzić dane. że psycholog więzienny traktował każdy z tych profilów jako solidny wskaźnik rodzaju i stopnia jego zaburzeń psychicznych. którzy doskonale znali pracę Cleckleya. Dlatego wspólnie ze studentami spędziłem ponad dziesięć lat. Moi „oceniacze" otrzymali wytyczne w postaci sporządzonego przez Cleckleya spisu charakterystycznych cech psychopatii.serWacyjna Skłonności Psychopatycznych jest obecnie używana na całym świecie i pomaga klinicystom i badaczom dość pewnie odróżniać prawdziwych psychopatów od ludzi. Ich zadaniem było identyfikowanie psychopatów w środowisku więziennym za pomocą obszernych. uzyskując szczegółowy profil zaburzenia osobowości określanego jako psychopatia. Wyostrzanie 49 MMPI sugerujący niewielkie obrazu problemy i zaczął otrzymywać valium. Ironia sytuacji polegała na tym. Skala Ob. Zespół na ogół okazywał się zgodny w opiniach. opartą na naukowych podstawach metodę oceny i diagnozowania tego zaburzenia. w jaki formułowaliśmy diagnozy. posługując się też innymi metodami.Rozdział 2. którzy tylko łamią reguły- . powołałem zespół klinicystów. a nieliczne spory rozwiązywano dzięki dyskusji. W rezultacie powstało wiarygodne narzędzie diagnostyczne. Postanowiłem uporać się z klasyfikacją. poprawiając i dopracowując nasze procedury wyszukiwania psychopatów wśród społeczności więziennej.vacyjną Skłonności Psychopatycznych". które następnie sprzedawał współwięźniom.

Najnowszą wersję opublikowano w 1991 r°ku (zob.32 50 Psychopaci są wśród nas Projekty Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych po raz pierwszy udostępniono badaczom w latach 1980 i 1985. przypis 33). .

załatwiasz sprawę. którzy nie mają ze sobą nic wspólnego poza łamaniem Skala. [śmiech].każdy próbuje cię wyrolować.. żeby uczucia mnie krępowały. co należy.. ale . panować nad uczuciami. och.. czasami.. to znaczy. jakby.Rozdział 3 PROFIL: UCZUCIA I RELACJE Czy obchodzą mnie inni ludzie? Ciężka sprawa. typowo aspołecznego trybu życia psychopaty... Ale owszem.. tylko nie pozwalam... kiedy muszę kogoś skrzywdzić? No. robisz.. [. a jakie to uczucie. rozgnieść insekta? Psychopata odsiadujący wyrok za porwanie. że opisujemy zwykłą dewiację społeczną bądź przestępczość albo że mylnie klasyfikujemy ludzi. [... a rozdział czwarty jest analizą niestabilnego.. Ale zwykle to tak. kolejno przedstawiając najbardziej V wyraziste cechy. Rozdział trzeci porusza emocjonalne i interpersonalne aspekty tego skomplikowanego zaburzenia osobowości. jestem życzliwy i przyjacielski jak wszyscy.. może planuje jakiś kant. nie ryzykując.] Czy jest mi nieprzyjemnie. że jak najbardziej.. gwałt i wymuszenie zięki Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych możemy mówić o psychopatach. zapewnia nam także szczegółowy obraz zaburzoprawah osobowości psychopatów żyjących pośród nas.powiedzmy sobie szczerze ..] Trzeba uważać. Na przykład potrzebujesz czegoś albo ktoś ci wejdzie w drogę.. D .. Obraz ten omaviam w tym i następnym rozdziale..... myślę.

że osoby n i e b ę d ą c e psychopatami mogą wykazywać n i e k t ó r e przedstawione tu symptomy. Należy też pamiętać. Wielu ludzi jest impulsywnych. Poniższe podrozdziały zawierają ogólne omówienie podstawowych cech Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych.Health Systems. Symp.52 Psychopaci są wśród nas PODSTAWOWE SYMPTOMY PSYCHOPATII Emocjonalne Odchylenia . gadatliwych lub chłodnych i nieczułych albo wrogich . powinni zwrócić się do wykwalifikowanego (dyplomowanego) psychologa lub psychiatry. Diagnoza bowie* wymaga profesjonalnego szkolenia i dostępu do zatwierdzonyc podręczników. i jeżeli szukają fachowej porady. jest dostępna dla użytkowników o odpowiednich kwalifikacjach.interpersonalne społeczne • łatwość wysławiania się i powierzchowny urok • egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości • brak wyrzutów sumienia lub poczucia winy • brak empatii • skłonność do oszukiwania i manipulacji • płytkość uczuć • impulsywność ® • • • • słaba kontrola zachowania potrzeba stymulacji brak poczucia odpowiedzial ności niepokojące zachowanie w młodym wieku antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu PRZESTROGA Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest klinicznym 33 narzędziem przeznaczonym do specjalistycznego użycia '.tomy wymienione na liście są oceniane na podstawie wywiadu połączonego z analizą historii ankietowanego oraz danych archiwalnych. Jeżeli czytelnicy podejrzewają. którz* są biegłymi sądowymi. że ktoś z ich otoczę1 nia odpowiada profilowi opisanemu w tym i następnym rozdziale. Niektórzy badacze jednak uzyskali i zachowań psychopaty. C z y t e l n i c y n i e p o w i n n i w y k o rzystywać tej charakterystyki symptomów do d i a g n o z o w a n i a s i e b i e l u b i n n y c h . publikowana przez Multi.

psychologii. psychiatrii. Sygnałem takiego nastawienia bywa . i umieją opowiadać mało prawdopodobne. filozofii. Potrafią dobrze się zaprezentować. Zanim skończyliśmy. Harris.. Często próbuje wywołać wrażenie.zespołem wzajemnie powiązanych objawów. Psychopatia jest s y n d r o m e m . czułam się już niezwykle. Jedna z moich współpracownic tak opisała wywiad. i na ogół umiem rozpoznać oszusta.. jakby nieszczerzy i powierzchowni. Usiadłam.E. zdolnymi do błyskawicznej. że zna się na socjologii.nie mógł wyjść z podziwu nad moimi włosami. Po wyjściu na zewnątrz nie mogłam uwierzyć. który przeprowadziła z pewnym więźniem: miarodajne wyniki. korzystając wyłącznie z obszernych. Rice. medycynie. G. Zdołał wpleść do wywiadu mnóstwo komplementów dotyczących mojej urody . bywają sympatyczni i pełni uroku. że dałam się nabrać na taką sztuczkę".lent recidwism. ładna.T. zwłaszcza kiedy wykonuję swoją pracę. że psychopaci udają . Jestem osobą ostrożną. sztuce lub prawie. ŁATWOŚĆ WYSŁAWIANIA SIĘ I POWIERZCHOWNY UROK Psychopaci bywają dowcipni i elokwentni.że mechanicznie „wygłaszają swoje kwestie". Niektórym jednak wydają się zbyt wygadani i układni. literaturze. ale przekonujące historie.Rozdział 3. Psychopathy and vio. Psychopata potrafi ze swadą opowiadać historie sprzeczne z tym. s. „Law and Humań Behavior" 1991. co jednak nie czyni z nich psychopatów. C. Profil: uczucia i relacje 53 wobec społeczeństwa. Cormier. które ukazują ich w korzystnym świetle. inteligentnej riposty. M. co powszechnie o nim wiadomo. nr 15. Często są zabawnymi i zajmującymi rozmówcami. że mam piękne oczy.A. 625-637). a gość natychmiast mi powiedział. wyjęłam notatnik. hm. dobrze prowadzonych akt i informacji z archiwum (np. Bystry obserwator nieraz odnosi wrażenie.

.54 Psychopaci są wśród nas beztroski spokój wobec ujawnionego oszustwa. co mu potrzeba z ubrania". dwuzdaniową kwestię na otwarcie. że Bradfield zawsze miał „dobrą. która przygotowywała doktorat z psychologii. który potrafił wszystkich omamić swoją rzekomą erudycją. Wśród psychopatów nieraz zauważa się rozmaite warianty takiej „eksperckiej" postawy. gdzie Dick postanowi! „uderzyć". tylko żebyś przy mnie stał. co będę mówit. w Missouri. Te rzeczy trzeba zagrać bez pudła". to trzeba mu przyznać. Rany boskie. nadających się według Dicka na planowany miesiąc miodowy na Florydzie. Na przykład tego ekspedienta w magazynie ubrań w Kansas City. „który właśnie się żeni".. Jak mówiła. Dick! Zręczny.. Ktoś skomentował. dz. Raźno wmaszerowat do sklepu.. Tak. Osoby zorientowane w dziedzinach.] Po załatwieniu tego wybrali z kolei kilka jaskrawych marynarek i spodni. szybko dostrzegały jego powierzchowną znajomość tematu. po czym oświadczy!: „Jestem jego drużbą. który chwalił się wysokim stopniem naukowym z psychologii i socjologii. zrzuciwszy drelichowe spodnie. Pomagam mu przy kompletowaniu tego. pierwszym z miejsc. Wambaugh. jak on potrafi! „wykiwać faceta". 34 W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh trafnie charakteryzuje Williama Bradfielda. W naszych aktach jest dokumentacja psychopatycznego więźnia. Nie śmiej się i nie dziw niczemu. więzień posługiwał się specjalistycznym żargonem z taką pewnością siebie. który sprzedawca uważa! „za idealny na nieoficjalną ceremonię". Echoes in the Darkness. to niewiarygodne.] Dick powiedział mu: „Nie chcę nic więcej. [.] Ekspedient „potkną!" to i już po chwili Perry. ale nic ponadto". psychopatycznego nauczyciela. że osoby niezorientowane mogłyby łatwo mu uwierzyć. .. J. Sprytny. raźno przedstawi! ekspedientowi Perry'ego jako swojego przyjaciela. [. [. cyt. chociaż w rzeczywistości nie ukończył nawet szkoły średniej. w których Bradfield przypisywał sobie rozległą wiedzę.. Do zamierzonego zadania Dick byt po prostu doskonały. To znaczy: prawie wszystkich. Swoje fałszywe twierdzenia podtrzymywał podczas wywiadu z jedną z moich studentek. przymierza! ponury garnitur.

a nie lepiejTeraz zamierzam żyć w spokojniejszym tempie i da. Może życie dzieciaków jakiejś kobiety albo kogoś z domu spokojnej starości. dużo lepiej oceniałbym własne życie". Myślę-. Jednakże ekspedient nie byt widocznie tego zdania. Co jego wspólnikowi wydatosięchwy- I tem tak słabym. 161-162. Warszawa 1990. że jakaś kobieta spotyka w barze atrakcyjnego mężczyznę. człowiek... Profil: uczucia i relacje 55 . a kiedy Dick wypisał na nim sumę przekraczającą o osiemdziesiąt dolarów tę. Zieliński. Prawdopodobnie będzie to życie kobiety. s. Nie można go odzyskać.nie. nie zawsze łatwo jest rozstrzygnąć. co następuje: „Zmarnowałem kawał życia. na którą opiewał rachunek. tłum. Czynić ich życie weselszym.próbowałem nadrobić czas więkT. a poderwał sobie kiciunię. Ale dni po prostu mijały szybciej. zwłaszcza jeśli niewiele o nim wiemy. bo przedłożył czek in blanco. natychmiast wypłaci! mu różnicę gotówką* '. który przy kieliszku wina oznajmia. B. czy ktoś jest szczery czy tylko elokwentny. przystojni faceci. na przykład. która jest nie tylko fajna. Nie chodzi mi o emocjonujące doznania. Capote. a]e o coś wartościowego w czyimś życiu. Oczywiście. Sprzedawca wręczy! im rachunek. Przypuśćmy.wać ludziom to.. A tacy goście jak pan czy ja..] Co pan na to? Taki paskudny ogryzek jak on. ale i nadziana. Dick sięgnął do tylnej kieszeni. że sprawiłoby mi to wielką radość. czego sam nigdy nie miałem. Z zimną krwią. Próbowałem tego już przedtem .[.Rozdział 3.wiem. który otrzymał najwyższy z możliwych wynik na Skali . aktywnością. nie myślę . szą Czy mówi szczerze? Z przekonaniem? Słowa te wypowiedział czterdziestopięcioletni więzień o przerażającej przeszłości kryminalnej. że nikt nie mógłby nań się nabrać. choć niekoniecznie. strzelił palcami i powiedział: „Psiakrew! Zapomniałem portfela!".

New York 1989. McGinniss. stojąc wobec najokropniejszej sytuacji znanej mi jako pisarzowi. w tym z rodzicami zamordowanych dzieci. nieustannie błagany przez tego uroczego i elokwentnego człowieka.]. elokwencją i swobodą [. rozmawiając z nimi tuż po tej tragedii albo wiele lat później. z ogromnym dystansem. zmagałem się nie tylko z kwestią jego winy. Mówił o wydarzeniach. ale także z innym. który cechował wypowiedź doktora MacDonalda'b. . zarzucając mu między innymi „rozmyślne zadawanie emocjonalnych cierpień".].. jak 37 mogłem go polubić ? Jeffrey MacDonald pozwał McGinnissa do sądu. a na wolności maltretował żonę i porzucił dzieci. ale nigdy dotąd nie poznałem nikogo. Chyba nigdy przedtem nie spotkałem kogoś tak wygadanego i zdumiał mnie sposób. które budzą absolutną grozę... W książce Fatal Vision Joe McGinniss opisuje swoje relacje z Jeffreyem MacDonaldem. pod pewnymi względami bardziej niepokojącym. 668. którego uważał za psychopatę: J. s. pytaniem: j e ż e l i b y ł zdolny to zrobić...]. ale opisywał morderstwa obrazowo i ze szczegółami [.. jest człowiekiem niezwykle wymownym [. lekarzem psychopatą skazanym za zabójstwo żony i dzieci: Przez sześć miesięcy po jego skazaniu. może przez siedem lub osiem. abym w niego wierzył. Tamże. Pisarz Joseph Wambaugh zeznawał podczas procesu i tak wypowiedział się o MacDonaldzie. Według mnie. Przeprowadzałem wywiady z dziesiątkami osób dotkniętych przez straszliwą zbrodnię. w jaki przedstawiał [swoją] historię.56 Psychopaci są wśród nas Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. kto by opisywał takie wydarzenie w ów niemal nonszalancki sposób. Fata! Vtsion.

może oprócz tej. Gdybym zdobył lepsze wykształcenie. byłbym błyskotliwy". którym wolno żyć zgodnie z własnymi regułami. cyt. Później określiła te zasady jako „dbanie o własny interes". ile gwiazdy jedynej" .] Świat nieprzerwanie kręcił się wokół niej. 468. Ja dostałem dwa. . dodając: „dałbym dwunastkę.nie tyle najjaśniejszej gwiazdy. s.. A. że jestem zbyt przyjacielski"..gcj odpowiedział: „Nie mam żadnych. Postrzegają siebie jako centrum wszechświata. na przykład. „Nie chodzi o to. Nigdy nie naruszam swoich zasad".Rozdział 3. istoty wyższe. Na dziesięciopunktowej skali przyznał sobie mocną dziesiątkę". gwałt i oszustwo). ale to już byłoby samochwalstwo.pisała Ann Rule o Dianę Downs. dz.. że psychopaci krytykują lub zwalniają swoich adwokatów i sami występują we własnej obronie. 38 Tamże. . którą w 1984 roku skazano za śmiertelne postrzelenie jednego z własnych dzieci i trwałe okaleczenie dwojga pozostałych . że nie przestrzegam prawa . czy ma jakieś słabo. Profil: uczucia i relacje 57 EGOCENTRYZM I PRZESADNE POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI „Ja. [.Przestrzegam własnych praw. grubo przesadzonym poczuciem własnej wartości i znaczenia oraz zdumiewającym egocentryzmem i roszczeniowością. s. 3Q Psychopaci charakteryzują się narcystycznym. Wygórowane mniemanie o sobie i zarozumiałość niektórych psychopatów ujawniają się nieraz dramatycznie na sali sądowej. pełnej blasku . zazwyczaj z katastrofalnym skutkiem. Ja. Kiedy zapytano innego psychopatę (skazanego za rozmaite przestępstw3' w tym rabunek. Zdarza się. Ja. „Mój partner dostał rok.oznajmiła pewna badana przez nas osoba. Rule. 678. Smali Sacrifices.

Rozpoczął rozmowę w typowy sposób: od niezmiernego zainteresowania kamerą wideo. niezbyt orientują się w wymaganych kwalifikacjach .jedno z wielu przestępstw popełnianych od wczesnej młodości . niezbyt wykształcony. W odpowiednich warunkach . Psychopaci rzadko odczuwają zakłopotanie z powodu swoich prawnych. jak wyglądam. Jack. zadufanych.nie wiedzą. którą zamierzał napisać na swój temat. jak osiągnąć wyznaczone cele. Psychopaci często stwarzają wrażenie aroganckich. „Kiedy obejrzymy nagranie? Chcę zobaczyć. zastrzegł sobie prawa autorskie do tytułu książki. Pewien więzień. nielojalnością przyjaciół lub niesprawiedliwym i nieudolnym systemem. że jego zdolności pozwolą mu być. i już obliczał. Chociaż zapewniają o precyzji swoich planów. skazany za kradzież z włamaniem . jak . bezwstydnych fanfaronów . myśląc o zwolnieniu warunkowym.oświadczył nam jeden z badanych. Uwielbiają poczucie władzy i sprawowanie kontroli.jego przesadne poczucie własnej wartości może zaowocować spektakularnym sukcesem. znajdą się chętne ofiary .pewnych siebie.i podwyższono mu karę do trzech lat. Później osobiście złożył apelację . Uważają je za tymczasowe komplikacje. Niektórym ludziom wydają się charyzmatyczni lub „elektryzujący". jaką fortunę przyniesie mu ów bestseller. może snuć mgliste projekty zawrotnej kariery na rynku nieruchomości albo świadczenia usług prawnych dla ubogich. Psychopata w więzieniu. finansowych lub osobistych problemów.zdobył najwyższy z możliwych wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. wywołane brakiem szczęścia. i (biorąc pod uwagę ich dotychczasowe osiągnięcia i brak systematyczności w nauce) nie mają większych szans na powodzenie. Nie potrafią uwierzyć. apodyktycznych i zuchwałych. kimkolwiek zechce. że inni mają zasadne poglądy odmienne od ich własnych. Na przykład psychopatyczny przedsiębiorca tworzy wspaniałe plany korzystając zwykle z cudzych pieniędzy.58 Psychopaci są wśród nas przez gównianego prawnika" .jeśli dopisze mu szczęście. Psychopata sądzi. trafi się sposobność.

ale nie robię nic złego. po wyjściu na wolność. odpowiedział: „Wiązało się to z moją matką . Chciałbym.zapytała psycholog. „Teraz. naprawdę było nieźle. a oni właściwie wcale na tym nie cierpią. tym więcej możesz od ich wyciągnąć. .każde z nas poszło własną drogą". Później jednak wspominał: „Zaliczyłem szesnaście kradzieży z włamaniem w ciągu dziesięciu dni. żeby utrzymać czworo dzieci. czasami musiałem kraść.Żartuje pani? Kłamię tak. kiedy byłem w piątej klasie.Rozdział 3. ale n i e j e s t e m jakimś pieprzonym kryminalistą". ciężko pracowała. „Jasne. Była silna. skończyłem już z tym wszystkim". jak oddycham . przypominając samemu sobie: „Ach.psycholog doświadczona w stosowaniu Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych - .najpiękniejszą osobą na świecie.jedno nie mniej naturalne niż drugie". . Była to opowieść o długoletniej serii drobnych kradzieży i oszustw: „im częściej spotykasz ludzi. leję pedałów.Zdarzały się jakieś kłamstwa? . Później przedstawił szczegółowy. Zapytany o początki swojej przestępczej kariery. żeby wszyscy inni mężczyźni zeszli z tego świata. Jack opisywał powtarzające się bijatyki. Poza drobnymi kradzieżami. załatwię.Kiedy skończy pięć lat. Tak naprawdę nigdy nie poznałem tej dziwki . które ostatecznie doprowadziły do włamania i napadu z bronią w ręku. Jack podjął anemiczną próbę uzasadnienia swoich czynów: Owszem. niż stracili". a wtedy zostałbym tylko ja". żeby kobieta zupełnie się wycofała.oświadczył w rozmowie. Piękna stać. Zacząłem podprowadzać jej biżuterię. i będę mógł go wychowywać na swój sposób". chcę mieć syna . dzięki ubezpieczeniu zawsze dostają z powrotem więcej. Nieźle było. żeby wydostać się z miasta. który stale przerywał. K o c h a m kobiety. Jakbym wpadł w nałóg i dawał sobie w żyłę". czterogodzinny raport ze swojej kryminalnej przeszłości. Profil: uczucia i relacje 59 wypadłem". żadnego tam bicia kobiet czy dzieci. Cholera. Uważam. „. odkąd skończyłem czternaście lat. Osoba rozmawiająca z Jackiem . że powinny siedzieć w domu.

Rozmowa z Jackiem okazała się jedną z najbardziej widowiskowych. ale też najzabawniejszy z przeprowadzonych przez nią wywiadów. Na pytanie. który później przez trzy miesiące był poddawany leczeniu szpitalnemu. Trochę go pociąłem. Nie wiadomo. wyraźnie zachwycał się popełnionymi przestępstwami i próbował imponować swoim zdumiewającym brakiem odpowiedzialności. a ja gniję w pudle. czy żałuje k t ó r e g o k o l w i e k ze swoich przestępstw. jaki ich działania wywierają na innych. nie żałują wywołanego przez siebie bólu i zniszczeń i nie widzą powodu. więzień odparł: „Bez przesady! Facet siedzi sobie parę miesięcy w szpitalu. czy kiedykolwiek był pływakiem. to bym poderżnął mu gardło. Choć Jack nie wyrażał żadnej empatii wobec swoich ofiar. Zapytany. czy odczuwa żal. ale gdybym chciał go zabić. Kiedy przeprowadzano z nim wywiad. Planował uczciwe życie. Podczas napadu rabunkowego jeden z badanych przez nas więźniów zaatakował nożem mężczyznę. oświadczył z przekonaniem młodego sportowca. Chociaż stracił formę i roztył się po latach więziennego wiktu i fast foodów na wolności. miał trzydzieści osiem lat. że był to nie tylko najdłuższy. że tym razem po opuszczeniu więzienia zamierza poświęcić się karierze pływackiej. Równie oszałamiające były jego nierealistyczne plany.60 Psychopaci są wśród nas stwierdziła. Długa lista wyroków odzwierciedlała nie tylko jego przestępczą wszechstronność. dla którego mieliby się tym wszystkim przejmować. utrzymywanie się z wygranych w zawodach oraz podróże po przejściu na wczesną emeryturę. lecz także nieumiejętność wyciągania wniosków z poprzednich doświadczeń. jakie przeprowadziła. . z typową dla psychopaty skłonnością do przeczenia samemu sobie w kolejnych zdaniach. Taki właśnie jestem: dałem mu szansę". BRAK WYRZUTÓW SUMIENIA LUB POCZUCIA WINY Psychopaci wykazują szokującą obojętność wobec destrukcyjnego wpiywu. Mówią o tym nieraz zupełnie otwarcie: nie poczuwają się do winy. Był okropnym gadułą.

New York 1989. Swoisty me40 S.Rozdział 3. mam wyrzuty sumienia". Złudzenie. Przestępcy za kratami uczą się szybko. Oszołomiła mnie kiedyś logika pewnego więźnia.mówił w więzieniu. Musiała być jakaś przyczyna. 284. wy40 i powiadając się bezpośrednio na temat poczucia winy : „[Cokolwiek] zrobiłem w przeszłości . chanizni społecznej kontroli . ale także niszczył po kolei przyszłość każdej ze swoich ofiar.[co wywołuje] jakieś wrażenia zaniedbań czy dokonań . że jestem w kiepskim . że w y r z u t y s u m i e n i a to ważne określenie. Ma okropny wpływ nasze c'a'0' na I są znacznie lepsze sposoby nadzorowania naszych zachowań niż to dość osobliwe użycie poczucia winy4". Conuersations with a Killer. . Michaud. 2 drugiej strony. Poczucie winy? .powiedział inny więzień o mężczyźnie. to się stało. żeby panować nad ludźmi. którym się posługujemy. Co się stało.w c a l e mnie nie martwi. Aynesworth.G. s. psychopaci czasami wyrażają skruchę. który oświadczył. że wewnętrznie nie czuje się „nie w porządku". Bundy nie tylko ignorował własną przeszłość. i dlatego do tego doszło". bo „dostała bolesną lekcję życia". Spróbujcie dotknąć przeszłości! Spróbujcie zmierzyć się z przeszłością. młody więzień odparł: „Jasne. 41 Tamże. „Snem" według Bundy'ego było zamordowanie około stu młodych kobiet. Ted Bundy. Nie jest rzeczywista. ale później przeczą sobie słowem lub czynem.Wyraźnie było widać. W dalszej rozmowie stwierdził.i to bardzo niezdrowy. Na pytanie.To mechanizm. którego zabił podczas awantury o uregulowanie rachunku w barze. Profil: uczucia i relacje 61 odburknął: „Niczego nie żałuję. czy doznaje wyrzutów sumienia z powodu dokonanego morderstwa. „Facet powinien mieć pretensje tylko do siebie . H. . 41 To tylko sen!" . dla której wtedy tak zrobiłem. Seryjny morderca Ted Bundy przed swoją egzekucją udzielił wywiadów Stephenowi Micbaudowi i liughowi Aynesworthowi. że zamordowana przez niego osoba odniosła korzyść z tej zbrodni.

. gdzie Abbott zaatakował nożem nieuzbrojonego kelnera.jednego z osławionych „dusicieli ze wzgórz" z Los Angeles. współpracowników i innych osób przestrzegających zasad. a później o samym Adanie: „Nie miał przyszłości jako aktor .. która go zraniła. kelnerem w nowojorskiej restauracji. Podczas wywiadu w telewizyjnym magazynie A Current Affair zapytano Abbotta. ni zowąd zaczyna) mnie obrażać". który poprosił go o opuszczenie lokalu. Pchnięcie nożem w tętnicę to najlżejsza śmierć".62 Psychopaci są wśród nas nastroju.. Kilka lat później pani Adan pozwała go do sądu cywilnego za spowodowanie śmierci jej męża.twierdził Abbott w telewizyjnym wywiadzie. Znajomość ze stawnym pisarzem i działaczem politycznym przyniosła Abbottowi nie tylko rozgłos. Więzień Jack Abbott skupił na sobie uwagę serwisów informacyjnych. Letters from Prison. W przesłuchaniach psychopatów wciąż powraca motyw utraty pamięci. Psychopaci zwykle roają gotowe ich uzasadnienie. Abbott odmówił i obaj mężczyźni wyszli na podwórze za restauracją. a potem ni stąd. Abbott bronił się sam. Jeżeli chodzi o głębię jego świadomych uczuć związanych ze śmiercią Adana. Na przykład szeroko nagłaśniany fragment filmu ze specjalnego programu telewizji PBS ukazuje Kennetha Bianchie. które wywołują szok i rozczarowanie krewnych.na pewno poszukałby sobie innego zajęcia". czy czuje wyrzuty sumienia. „Nie uważam tego za właściwe określenie. to było czyste pchnięcie". kiedy Norman Mailer pomógł mu opublikować książkę In the Belly ofthe Beast. Brak wyrzutów sumienia i poczucia winy łączy się u psychopatów z niezwykłą zdolnością do usprawiedliwiania swoich postępków oraz ignorowania odpowiedzialności za działania. że zrobiło się coś złego [.. Wkrótce po zwolnieniu warunkowym Abbott wdał się w kłótnię z Richardem Adanem. rozszczepienia osobowości i chwilowej niepoczytalności. raniąc go śmiertelnie. J e ż e l i jestem osobą.]. wcale nie cierpiał. Abbotta skazano i postano z powrotem do więzienia. byt to wypadek". a niekiedy zaprzeczają. . „Wszyscy na sali sądowej wiedzieli. że wyląduję w pudle bez porządnej rozprawy" . lecz również wolność. Ricci Adan tak opisała jego postawę podczas procesu: „Przepraszał. że coś złego w ogóle się wydarzyło. przyjaciół. musimy wyciągnąć wnioski z następujących uwag: „Żadnego bólu. amnezji. Wyrzuty sumienia sugerują. Po co mnie wkurzał?" I dorzucił: „Zresztą.

rąbnąłem to wszystko. Inny badany. Two ofa Kind. psychopaci często postrzegają s i e b i e jako prawdziwe ofiary.że jego przestępstwa mają dla ofiar pozytywne skutki. bardzo skrupulatny. Reid Meloy. Są wywiady z pokrzywdzonymi. [.. Niektóre z nich mi dziękowały. żałosny sposób symuluje przypadek rozsz czepienia osobowości . Po prostu nie traktowałem ich brutalnie. Profil: uczucia i relacje 63 Wedtug „The New York Times News Service" (z 16 czerwca 1990).o napadzie albo gwałcie. Podają ich nazwiska w prasie. Frontline. O co tyle zamieszania? W zasadzie wyświadczam im przysługę . niż cały ten szajs był warty. że bardziej bytem pokrzywdzonym niż sprawcą" . który po torturach zabił trzydziestu trzech chłopców i młodych mężczyzn . 27 marca 1984. Abbott oznajmi! pani Adan. Zob.twierdził John Wayne Gacy. który wyciąłem . widzę. odsiadujący wyrok za dwudziestą z kolei kradzież z włamaniem.że byłem uprzejmy i taktowny. Origins.Rozdział 3. Zrobiono ze mnie dupka i kozła ofiarnego.mogą zgarnąć forsę z polisy. Ale co z tego? Goście byli ubezpieczeni na ciężkie pieniądze. zwykle pomniejsza. seryjny morderca psychopata. Będą się domagali więcej. The Psycho pathic Mind. Jak na ironię. and Treatments. kiedy w ewidentny.. Niemniej Ricci Adan otrzymała rekompensatę w wysokości ponad siedmiu milionów dolarów. New York 1985. Northvale 1988. powiedział: „Jasne. nikt nie ucierpiał. Kobiety. na przykład. nikomu nic się nie stało. The Hillside Stranglers. PBS. także D. a nawet całkowicie ignoruje ich od działywanie na innych. Chociaż psychopata niekiedy przyznaje się do zarzucanych mu czynów. że życie jej męża „nie jest warte grosza". Następnego dnia biorę gazetę i czytam o numerze. Dynamics.] kiedy patrzę w przeszłość. mówią o mnie miłe rzeczy . Zawsze tak robią". 0'Brien. >m na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych oświad. oraz J. Pewien więzień z bardzo wysokim wyni'' The Mind of a Murderer.

64

Psychopaci są wśród nas
44

i zakopał ich zwłoki pod podłogą swojego domu .

Opisując te morderstwa, Gacy wskazywał na siebie jako trzydziestą czwartą ofiarę: „Byłem ofiarą, podstępem pozbawiono mnie dzieciństwa". Zastanawiał się, czy „znajdzie się ktoś, kto zrozumie, jakie to straszne cierpienie być Johnem Waynem Gacy". W książce poświęconej Kennethowi Taylorowi - dentyście, który pobił żonę podczas miesiąca miodowego, zdradzał ją, a potem zakatował - Peter Maas cytuje Taylora: „Kochałem ją tak gorąco.
Cytaty pochodzą z: T. Cahill, Buried Dreams, New York 1987.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

65

Tak bardzo mi jej brak. Wydarzyła się tragedia. Straciłem najlepszą kochankę, najlepszą przyjaciółkę. [...] Czemu nikt nie moż
45

pojąć, przez co teraz przechodzę?" .

BRAK EMPATII
Wiele cech, które wykazują psychopaci - zwłaszcza ich egocentryzm, brak wyrzutów sumienia, płytkość uczuciowa i skłonność do oszukiwania - ściśle łączy się z absolutnym brakiem empatii (to znaczy zdolności do tworzenia mentalnego i emocjonalnego „fak- symile" drugiej osoby). Psychopaci nie potrafią wejść w skórę kogoś innego, chyba że w czysto intelektualnym sensie. Cudze uczucia zupełnie ich nie interesują. Pod pewnym względem psychopaci przypominają beznamiętne androidy z fantastyki naukowej, niezdolne pojąć doznań prawdziwych ludzi. Badany przez nas gwałciciel, który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, stwierdził, że trudno jest mu współodczuwać ze swoimi ofiarami: „Boją się, tak? Ale nie bardzo to rozumiem. Sam miewałem stracha i nie było to nieprzyjemne". Psychopaci postrzegają innych niemal jak przedmioty, którymi można posłużyć się dla własnej satysfakcji. Ich ulubionym celem są ludzie słabi i bezradni, których nie żałują, lecz wyśmiewają. „We wszechświecie psychopaty nie ma czegoś takiego jak zwykła słabość pisał psycholog Robert Rieber. - Jeśli ktoś jest słaby, jest także
46

frajerem - kimś, kto sam się prosi, żeby go wykorzystać" . „Och, straszne, co za nieszczęście - burknął młody więzień na wiadomość o śmierci chłopaka, którego ugodził nożem
15 1

P. Maas, In a Child's Name, New York 1990. R. Rieber, Manufacturing Social Distress. The Psychopathy of Eueryday Life, New York

1997.

66

Psychopaci są wśród ras

odczas walki gangów. - Nie próbujcie mnie zmiękczać takimi pierdołami. Gnojek dostał to, na co zasłużył, i nie będę się przejmował. Jak widać - wskazał na przesłuchujących go policjantów

- mam tu własne problemy".
Aby przetrwać fizycznie i psychicznie, normalne osoby niekiedy wykształcają w sobie pewną niewrażliwość na uczucia i los konkretnych zespołów ludzi. Na przykład lekarze, okazując pacjentom zbyt wiele empatii, wkrótce przestaliby radzić sobie z emocjami, a ich zawodowa

efektywność uległaby zmniejszeniu. Niewrażliwość ta ma ograniczony zakres, dotyczy określonej grupy. Można też szkolić żołnierzy, terrorystów, członków gangów - bardzo skutecznie, jak historia wielokrotnie nam udowadniała - aby postrzegali wroga jako istotę nie w pełni ludzką, byt pozbawiony życia wewnętrznego. Psychopaci natomiast objawiają o g ó l n y brak empatii. Są obojętni wobec praw i cierpień zarówno obcych ludzi, jak i rodziny. Jeśli podtrzymują więzi z małżonkami lub dziećmi, czynią tak dlatego, że traktują ich jak swoją własność, podobnie jak zestaw stereo lub samochód. Można nawet odnieść wrażenie, że niektórzy psychopaci bardziej troszczą się o wnętrze auta niż o wewnętrzny świat swoich „bliskich". Pewna badana przez nas kobieta pozwoliła swojemu partnerowi molestować seksualnie jej pięcioletnią córkę i tłumaczyła: „Kompletnie mnie wykończył. Miałam już dosyć seksu na tamten wieczór". Nie potrafiła też zrozumieć, czemu oddano jej dziecko do ośrodka opiekuńczego: „Mała należy do mnie. Jej dobro to moja sprawa". Nie protestowała jednak zbyt energicznie - z pewnością nie tak energicznie jak wtedy, gdy zabrano jej samochód do depozytu sądowego ze względu na niepłacenie mandatów. Z powodu swojej niezdolności do pojmowania cudzych uczuć psychopaci niekiedy popełniają czyny, które normalnym ludziom Wydają się nie tylko straszne, ale też absolutnie niezrozumiałe. Na Przykład psychopata potrafi torturować i kaleczyć swoje ofiary z ta- m samym spokojem, z jakim kroimy indyka na świąteczny obiad.

Rozdział 3. Profil: uczucia i relacje

67

Jednak bardzo nieliczni psychopaci dokonują tego rodzaju zbroc ■ ni (chyba że w filmach albo książkach). Psychopatyczny chłód uczu ciowy objawia się zwykle w mniej dramatyczny, choć także de strukcyjny sposób: w pasożytniczym odbieraniu innym dobytku oszczędności i godności osobistej; w pełnym agresji postępowaniu według własnej woli; w karygodnym zaniedbywaniu fizycznego i emocjonalnego dobra swojej rodziny; w niekończącej się serii przypadkowych, płytkich związków seksualnych i tak dalej.

Piętnastoletnia Connie waha się między dzieciństwem i kobiecością, niekiedy przeskakując z jednego stanu w drugi w ciągu kilku godzin. Jest dziewicą, lecz nastrojoną na swoją rozkwitającą seksualność jak ktoś, kto wsłuchuje się w pieśń rozbrzmiewającą mu w głowie. Ale w pewien gorący, duszny dzień, kiedy rodzina zostawia Connie samą, do jej domu przybywa nieznajomy - nieznajomy, który twierdzi, że od dłuższego czasu ją obserwuje. -Jestem twoim kochankiem, skarbie - [mówi do niej], - Nie wiesz, co to oznacza, ale wkrótce się dowiesz. [...] Świetnie cię znam. [...] Powiem ci, jak to wygląda: zawsze jestem mity na początku, za pierwszym razem. Będę trzymał cię mocno i nawet nie pomyślisz,

I

żeby próbować się oswobodzić albo coś udawać, bo będziesz wiedziała, że nie możesz. I wejdę w ciebie, w to sekretne miejsce, i poddasz mi się, i będziesz mnie kochała. [...] -Zaraz

wezwę policję. [...] [Z] ust wyrwało się mu krótkie przekleństwo, słowo nieprzeznaczone dla jej uszu. Ale nawet to „Chryste!" zabrzmiało nienaturalnie. Później znowu się uśmiechnął. Patrzyła, jak pojawia się ten uśmiech, niezdarny, jakby wydobywał się zza maski. Cała jego twarz jest maską - myślała chaotycznie - maską opaloną aż po szyję. - Oto nasza sytuacja, skarbie: wyjdziesz i pojedziemy razem, wybierzemy się na miłą przejazdżkę. Ale jeśli nie wyjdziesz, poczekamy, aż twoi wrócą do domu, i wtedy wszyscy oberwą. [...] - Moja słodka, błękitnooka dziewczynko - powiedział z półśpiewnym westchnieniem, które nie miało nic wspólnego z jej piwnymi oczami '.
1

J.C. Oates, Where Are You Going, Where Have You Been?

68

Psychopaci są wśród ras

SKŁONNOŚĆ DO OSZUKIWANIA I MANIPULACJI
Kłamstwa,

oszukiwanie i manipulacja są dla psychopatów zdolnościami

wrodzonymi.
Uruchomiwszy wyobraźnię i skoncentrowawszy ją na sobie, psychopata

jest zdumiewająco niewzruszony możliwością - a nawet nieuchronnością - ujawnienia jego oszustwa. Kiedy przyłapie sję go na kłamstwie lub przeciwstawi mu się nagą prawdę, rzadko okazuje niepokój czy zakłopotanie - po prostu zmienia opowiadaną przez siebie historię albo próbuje przekształcić fakty w taki sposób, aby ją potwierdzały. Prowadzi to do serii sprzecznych twierdzeń i kompletnej dezorientacji słuchaczy. Kłamstwa te często nie mają żadnej motywacji poza r a d o ś c i ą r o b i e n i a w k o n i a , według określenia Paula Ekmana . Psychopaci wydają się dumni ze swojej umiejętności łgania. Pewna kobieta (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych), zapytana, czy swobodnie kłamie, odparła ze śmiechem: „Jestem w tym najlepsza. Radzę sobie świetnie, chyba dlatego że czasami przyznaję się do czegoś niekorzystnego dla siebie. Ludzie myślą: skoro do tego się przyznaje, na pewno jest szczera co do reszty". Jak powiedziała, niekiedy „dosypuje" do swoich słów szczyptę prawdy: „Jeśli ludzie uważają, że część z tego, co mówimy, jest prawdziwa, na ogół wszystko biorą za prawdę". Wielu obserwatorów odnosi wrażenie, że psychopaci czasami nie zdają sobie sprawy ze swoich kłamstw, zupełnie jakby ich słowa żyły własnym życiem, niehamowane świadomością, że obserwator zna fakty. Obojętność psychopaty wobec przyłapania na kłamstwie jest wprost szokująca: sprawia, że słuchacz zaczyna zastanawiać się nad poczytalnością mówiącego. Na ogół jednak słuchacze dają się nabrać. 49
P. Ekman, Kłamstwo i jego wykrywanie Draheim, M. Kowalczyk, Warszawa 1997.
uj

biznesie, polityce, małżeństwie, tłum.

S

' E-

Jestem osobą bardzo uczuciową. Nie można nie pokochać tych dzieciaków" - powiedziała Genene Jones, skazana za zamordowanie dwojga niemowląt, a podejrzewana

Jak wszyscy psychopaci. Więzień ten jest przystojnym i wymownym dwudziestoczteroletnim mężczyzną. ale też z informacjami. [.Rozdział 3.. W trakcie prowadzonych przez nas warsztatów dla psychoterapeutów i biegłych sądowych uczestnicy nieraz są zdumieni. pielęgniarka z San Antonio. licencję pilota otrzymał cztery lata później • pracował jako pilot handlowy.] Granica między prawdą i fikcją. który zdumiewająco odbiegał od tego. lecz także w niezliczonych szczegółach. Był sprzeczny z rzeczywistością nie tylko w kwestii jej winy [.oznajmiła z szerokim uśmiechem.. drobnych i nieistotnych. a także szokujące próby zatuszowania skandalu ze strony służb medycznych pozwoliły jej uprawiać ten proceder mimo powszechnych podejrzeń co do jej związku ze zgonami oraz krytycznym stanem wielu niemowląt. między dobrem i złem nie miała dla niej znaczenia""4. Profil: uczucia i relacje 69 0 zabójstwo kilkanaściorga innych. Jej „urzekający sposób bycia". Jones. że czyni się ją „kozłem ofiarnym. -1 dzięki gadaniu się z tego wydobędę". które Genene s a m a podała mi cztery lata wcześniej. bo jest tak dokuczliwa". Opowiadana przez nią historia nie zgadzała się nie tylko ze wspomnieniami innych osób oraz obszerną dokumentacją.. „Wpakowałam się w to przez swoje gadanie . kiedy poznają kryminalną przeszłość bohatera jednego z naszych wywiadów nagranych na taśmę wideo. wykazywała niezwyktą zdolność do manipulowania faktami 1 dostosowywania ich do wtasnych celów.. co usłyszałem od kilkudziesięciu jej znajomych. „Podczas naszej rozmowy . aby odegrać rolę bohaterki. mający doświadczenie w pilotowaniu samolotów dwusilnikowych oraz znajomość obsługi przyrządów « mieszkał w dziewięciu krajach na czterech kontynentach . ogromna pewność siebie i przekonująca postawa. podawała noworodkom z oddziału intensywnej terapii środki zagrażające życiu. W rozmowie z pisarzem Peterem Elkindem Jones narzekała.Genene przedstawiła obraz swojego życia. W szybkim tempie i bardzo przekonująco opisuje swoje dotychczasowe osiągnięcia: 0 vv wieku ośmiu lat opuścił dom ę w wieku jedenastu lat zaczął uczyć się pilotażu. która ratuje maluchy znad „krawędzi śmierci". który snuje setki planów związanych z wyjściem na wolność i ma najwyraźniej mnóstwo niewykorzystanych jeszcze talentów.]. ale ważnych dla własnego wizerunku stworzonego przez Genene.pisał Elkind .

Wspominając testy psychologiczne. a część z nich przestanie być pierdołami". zdobycie licencji pilota handlowego i tak dalej. „inteligentny i wygadany". że niemal żadna z informacji udzielonych mu przez więźnia nie jest prawdziwa. Po przeczytaniu akt badacz przekonał się jednak. Z oczywistych powodów nadaliśmy mu przydomek „Nawijacz". Ich wypowiedzi odzwierciedlają przekonanie. Właśnie odsiaduje karę za morderstwo. zaliczyłem wszystko na medal. nadal snuje śmiałe projekty: podjęcie działalności deweloperskiej. że świat skład się z drapieżców i ich ofiar i głupotą byłoby nie zrobić użytku z cudzych słabości. Jego filozofia? „Opowiadaj pierdoły wystarczająco długo. Biorąc pod uwagę ich swadę i łatwość mówienia nieprawdy. Na przykład notatki jednej z osób prowadzących z nim rozmowy zawierały takie określenia.70 Psychopaci są wśród ras • • • • • • • zarządzał apartamentowcem miał własną firmę dekarską przez rok prowadził ranczo przez pół roku pracował w przeciwpożarowej ochronie lasów spędził dwa lata w straży przybrzeżnej był kapitanem dwudziestopięciometrowej łodzi czarterowej przez cztery miesiące był nurkiem głębinowym. Nieraz otwarcie określają siebie jako oszustów. sprzedaż udziałów w mieszkaniach w miejscowościach letniskowych. „szczery i bezpośredni". Psychopaci . Chce również zamieszkać z rodzicami. okradaj i manipulują. Metoda najwyraźniej się sprawdza. jak „sprawia korzystne wrażenie". trudno się dziwić. powiada: „Mam IQnie do pobicia. nie odczuwając przy tym najmniejszej skruchy. nasz „Na wijacz" uzyskał bardzo wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skło ności Psychopatycznych. że psychopaci skutecznie oszukują. Naturalnie. „duża umiejętność współżycia z ludźmi". naciągaczy i kanciarzy. Chociaż czterokrotnie odrzucono jego wniosek o zwolnienie warunkowe. w których uczestniczył. których nie widział od siedemnastu lat. bo niekiedy nawet doświadczeni obserwatorzy są skłonni wierzyć w jego szczerość. Rozpoznali u mnie wyjątkową inteligencję".

Bez względu na rodzaj pomysłu. jedzenie. Nabieram was w tej chwili" . lata siedemdziesiąte . że wiem.wspominał działacz społeczny. Tym razem zniknął na dobre.oznajmił jeden z naszych badanych. przybory biurowe . czterdziestopięcioletni mężczyzna odsiadujący swój pierwszy wyrok za oszustwo giełdowe. meble. Pewien facet zachowywał się jak mój najlepszy kumpel bardzo go lubiłem. Profil: uczucia i relacje 71 ponadto wykazują dużą przenikliwość w rozpoznawaniu słabych stron ludzkiego charakteru i wykorzy stywaniu ich do własnych celów. że ktoś mnie tak wykiwa . jak z nimi postępować. i to dwukrotnie: maszyny do pisania. Nie mogę uwierzyć. Kierowałem ośrodkiem resocjalizacji dla byłych więźniów i dzieliłem czas między poradnictwo dla moich podopiecznych.Rozdział 3. . inne zaś opierają się na bardzo prostym pomyśle. Niektóre z ich przedsięwzięć są skomplikowane i starannie zaplanowane. szukanie dla nich pracy i gromadzenie funduszy na działalność ośrodka. „Ach. Nigdy bym nie przypuszczał. na przykład równoczesnym związku z kilkoma kobietami lub przekonywaniu członków rodziny i przyjaciół. A potem obrobił nas do szczętu. „Lubię nabierać ludzi. Nadal mnie to wkurza. potrafił być przesympatyczny. Po miesiącu sfałszował czek i podjął wszystkie pieniądze z naszego rachunku bankowego. plany zawsze są realizowane z chłodną pewnością siebie i tupetem. bo na ogół niełatwo było mnie naciągnąć. Wylądowałem w banku z garścią zawiadomień o przekroczeniu konta i musiałem się gęsto tłumaczyć.po paru tygodniach sam musiałem szukać dla siebie zajęcia". 2e dałem się nabrać na taką gadkę. no i nasze przedsię.wyczyścił nas ze wszystkiego. że pilnie potrzeba pieniędzy na „wykaraskanie się z kłopotów".wzjęcie upadło. Po pierwszej kradzieży jakoś mnie przekonał. z którym przeprowadziłem wywiad na potrzeby tej książki. Stale obracałem się wśród dosyć niemiłych typów i wydawało mi się. że wstydzi się i żałuje.

która przyznaje zwolnienia warunkowe.. nie tylko aby przekonać komisję o swoim szczerym postanowieniu poprawy. że stał się „nowym człowiekiem" (w chrześcijańskim rozumieniu tego terminu). podszywanie się pod kogoś innego. Po godzinnych oględzinach para złożyła ofertę kupna. takie to ł a t w e ! " Podobnie działają psychopaci w więzieniach: często wykorzystują każdą szansę. które są akurat w modzie. Jeden z naszych badanych opowiadał.zorów. nie mówiąc już o dobrach materialnych. zgłaszają się na terapie dla uzależnionych od alkoholu i narkotyków. Pożegnawszy się po przyjacielsku. Podszedł do nich. nasz badany wyznaczył spotkanie nazajutrz w banku i zaproponował zadatek w kwocie tysiąca pięciuset dolarów na przypieczętowanie transakcji. Uzgodniono warunki. jak i przyjaciół ułatwia psychopatom popełnianie oszustw i defraudacji. Nawet n i e c h c ę tego ludziom robić. wielu psychopatów skwapliwie tłumaczy swoje wady i problemy strasznymi przeżyciami z dzieciństwa. co się mówi. przedstawił się jako właściciel łodzi („absolutne brednie") i zaprosił ich na pokład. kiedy teorie „cyklu przemocy" zdobyły powszechną akceptację. lecz także aby od życzliwej grupy chrześcijan uzyskać wsparcie. jakiś wprawny manipulator ogłasza. Teraz. aby kształtować swój pozytywny wizerunek . promowanie fałszywych akcji giełdowych i bezwartościowych inwestycji oraz dokonywanie wszelkiego rodzaju szwindli. spieniężył zadatkowany czek i szybko się ulotnił.. którzy przyglądali się sporej żaglówce z tabliczką „Na sprzedaż".wbrew temu. ale dla stworzenia jej po. „Pieniądze rosną na drzewach . wstępują do religijnych i quasi-religijnych wspólnot lub włączają się we wszelkie pozytywne przedsięwzięcia.z myślą o komisji.oznajmiła pewna kobieta z wieloma oszustwami i drobnymi kradzieżami na koncie . Choć . Na przykład. dużego i małego kalibru. Uczestniczą w rozmaitych programach i kursach dyplomowych.72 Psychopaci są wśród ras Zdolność do oszukiwania zarówno wrogów. jak pewnego dnia podczas spaceru po nabrzeżu zauważył parę młodych ludzi. a czynią to nie dla „resocjalizacji".

Nigdy się nie dowiemy. kiedy zaczął zwabiać swoje ofiary do samochodu i wywozić je na miejsce zbrodni. Czasem nie skutkowało i zagadnięta kobieta odmawiała towarzyszenia nieznajomemu. co działo się w głowie Bundy'ego. ich wiedzy o potencjalnych zagrożeniach i błędnych. że nasze przypuszczenia są słuszne. nierozważnych decyzjach . Możemy jednak przyjąć. którą wypróbowywał wielokrotnie. szukat młodych kobiet w ośrodkach rekreacyjnych i prosił o pomoc w załadowaniu łodzi na samochód zaparkowany „kawałeczek dalej". niekiedy zaś. kiedy to. Pytanie: jak nakłonić innych do zrobienia tego. aby wesprzeć mężczyznę z rzekomo złamaną nogą. odwoływał się do życzliwości młodych kobiet. Ted Bundy kupił sobie parę kul. stracony w 1989 roku za ostatnie w długiej serii brutalnych zabójstw młodych kobiet . Profil: uczucia i relacje 73 takie twierdzenie niekiedy trudno jest zweryfikować. że Rule i Bundy przez kilka lat pracowali razem w poradni .gerBeside Me (Obcy obok mnie). Bundy zmienia! taktykę . Tak się niezwykle złożyło.najbardziej osławiony seryjny morderca. aby zdobywać kobiece zaufanie. aby w końcu doprowadzić ją do doskonałości.niekiedy miat rękę na temblaku. The Stranger Beside Me opowiada o wyjątkowej umiejętności. Niewątpliwie wykorzystał swój talent obserwacyjny. a wspótczujące ofiary znajdował na ruchliwej ulicy. Chwilowo „niepełnosprawny". jaki kiedykolwiek działa! na terenie USA. a nawet posunął się do założenia na nogę gipsowego opatrunku. Bez wątpienia też wspomagał się swoją znajomością ludzkich problemów i słabości. by uniknąć czyichś niewczesnych zalotów ale zatrzymywały się chętnie. z jaką Bundy wykorzystywał swój atrakcyjny wygląd i urok osobisty. ładną kobietą i przebywa się daleko od domu? Ted Bundy . a rozwinięty jeszcze dzięki studiom psychologicznym na uniwersytecie. nigdy nie brakuje dobrodusznych ludzi. czego od nich chcemy. z nogą w gipsie.na ogół sprawdzało się znakomicie. które zapewne przeszłyby na drugą stronę ulicy. z natury nieprzeciętny. zwłaszcza jeśli jest się młodą. bo oparte na stosowanych przez niego rozwiązaniach . którzy są gotowi w nie uwierzyć.różnych wersjach metody.Rozdział 3. ale .jak pisze Ann Rule w książce The Stran.takich jak przejażdżka z nieznajomym. Było to genialne posunięcie. pogłębioną podczas praktyki w telefonie zaufania. czego od nich chcemy? Dodatkowa trudność: jak ich nakłonić.z pewnością gruntownie przemyślał te pytania. sprzeciwia się wszelkim ich skłonnościom.

Na przykład utożsamiają miłość z pobudzeniem seksualnym. ukazać wpływ Bundy'ego na innych. Michaud. smutek z frustracją.. Rezultat? Dziwna. H. Downs . ale nie potrafią zanalizować rozmaitych stanów afek. niesamowita książka o psychopacie.jak ja sno wynika z tekstu . Aynesworth. a gniew z poirytowaniem. Uważam. tak naprawdę sami niewiele czując. Psychopaci najwyraźniej cierpią na swoiste ubóstwo emocjonal ne. zanim poproszono Rule o pomoc w sporządzeniu dokumentacji policyjnego śledztwa w sprawie niezidentyfikowanego mordercy młodych kobiet. pożądanie i zachłanność" . z jakim się kiedykolwiek zetkniecie"'J . który zapytany w trakcie telewizyjnego wywiadu. czy uważa. gniew. Nie mogły jednak nabrać konkretnych kształtów. Wypowiedzi takie jak cytowane poniżej słowa Dianę Downs. W miarę wzrastania liczby ofiar pogłębiały się podejrzenia Rule.Ted Bundy oznajmił policjantom po swoim ostatnim aresztowaniu..atrakcyjnym koledze zza biurka naprzeciwko. „Wierzę w uczucia: nienawiść. dopóki nie przebity się przez wspomnienia o życzliwym i .G. s. 50 c S.74 Psychopaci są wśród ras psychologicznej.. odpowiedział: „Dobre pytanie. że odgrywają kom° dię. Chociaż od wyroku minęły lata. 3. że społeczeństwo zasługuje na ochronę przede mną i ludźmi podobnymi do mnie". cyt. Kiedy Rule zrezygnowała z pracy dla policji i została autorką kryminalnych bestsellerów.. że zasługuje na śmierć. które ogranicza zakres i głębię ich doznań uczuciowych. Czasami przypisują sobie silne emocje. dz. Baczny obserwator odnosi wrażenie.tywnych.oznajmił „Noc51 ny Łowca" Richard Ramirez . skłaniają do namysłu nad absolutną niestosownością opisanych reakcji oraz do powątpiewania w jakość kryjących się za nimi uczuć. aby wykorzystując własne doświadczenia. wykazują skłonność do dramatycznych. PŁYTKOŚĆ UCZUĆ "Jestem najbardziej bezwzględnym sukinsynem. która postrzeliła troje własnych dzieci. powierzchownych i krótkotrwałych demonstracj uczucia. Chof niekiedy wydają się zimni i beznamiętni. Ted Bundy. mogta posłużyć się tym szczególnym zbiegiem okoliczności.

52 wszyscy bylibyśmy martwi" . Na przykład w swojej rozwlekłej książce o nienawiści. że miałam szczęście. czym są). Mając trzydzieści siedem lat. jestem zaledwie rozwiniętym nad wiek dzieckiem. zna Ten wyraźny brak afektu i głębi emocjonalnej doprowadził psy- słowa. Cholera. przemocy i racjonalizacjach własnego postępowania Jack Abbot zamieścił tę wiele mówiącą uwagę: „Są uczucia .całe ich spektrum które znam tylko z relacji. Potrafię sobie w y o b r a z i ć . noszę w ramieniu stalową płytkę . " Cytat z telewizyjnego programu The Oprah Winfrey Show. uczucia psychopatów są tak płytkie. Blizna zostanie mi na zawsze. 26 września 1988.1 Cytat z telewizyjnego programuj Current Affair.Rozdział 3. choćbym bardzo chciała. że jednak przeżyła ów atak (doznając rany ramienia.dwudziestoośmioletni „żołnierz" pewnego lichwiarza . Kiedy podkreślano. Profil: uczucia i relacje 75 nadal utrzymuje. Quaya do wniosku. 1. Nie zapomnę tamtej nocy do końca życia. t o znaczy prymitywne reakcje na najbardziej naglące potrzeby (najnowsze ustalenia w tej dziedzinie omówię w dalszych rozdziałach). Jakoś nie dostrzegam tego szczęścia. Szczęście miały moje dzieciaki. Gdybym oberwała tak jak one. Johnsa i H. Zdaniem wielu klinicystów. ale tak n i e j e s t .tak opisywał swoją hologów J-H. a także ona sama. przez prawie dwa miesiące nie mogłam zasznurować sobie butów! Bardzo boli. ż e ich doznaję (a zatem wiem. że psychopata . według sądu zadanej własnoręcznie).i będę ją jeszcze nosiła przez półtora roku. ale nie zna melodii"^ . Na przykład jeden z badanych przez nas psychopatów . Downs odparła: „Wszyscy mi mówią: »Ale masz szczęście!«. że niemal nie wykraczają poza e m o c j e p i e r w o t n e . padły ofiarą „nieznajomego o bujnych włosach". że dzieci. Moje uczucia to uczucia małego chłopca" . wciąż bardzo mnie boli.C. Wcale nie uważam. z lektury i z mojej niedojrzałej wyobraźni. 10 października 1991.

New York 1981. Najpierw wywołuję w sobie złość". że mam przywalić komuś. kiedy ktoś go obraża lub próbuje wykorzystać. kto nie chce oddać kasy. Jedna nawet puściła pawia na banknoty.76 Psychopaci są wśród ras pracę: „Powiedzmy. pewnie bym Słę bal. ale bez rzygania". widzę. s. Inny psychopata wyznał.H. J. Nie wymienił żadnych wrażeń emocjonalJ. Zapytaliśmy. Abbott. Odparł: „Nie. In the Belly of the Beast.C. żeby opisał. Dodał: „Kiedy obrabiam bank. Quay. wyćwiczone. Gdyby ktoś mierzył we mnie z broni.217220. H. „Journal of Consulting Psychology" 1962. 51 . Letters from Prison. że nie bardzo rozumie. czy owa złość różni się od uczuć doznawanych przez niego w chwili. Mógłbym się rozzłościć nawet teraz. nr 36. Poprosiliśmy. 13. . Bez problemu włączam to i wyłączam". ale nie wiem dlaczego. co dla innych oznacza „strach". Jest zaprogramowane. s. To zupełnie to samo. że kasjerka się trzęsie albo nie może wykrztusić ani słowa. Chyba kompletnie wymiękla. The effect of social reward on uerbal conditioning in psychoPothic and neurotic military offenders. Johns. jak sam czułby się w takiej sytuacji.

Lykken. naprężeniem lub zwiotczeniem mięśni. Ogloff. Jest to ważne dlatego. a pożałujesz". drżeniem i „ściskaniem w dołku". Chichester 1978. s. ale też skłania nas do pewnych działań: „Zrób to albo pożałujesz". Literaturę przedmiotu omawia R. suchością w ustach. że opisujemy lęk. Bywam nieźle podkręcony. Psychopaci natomiast beztrosko podążają naprzód. Zdarza się często. „Szukałbym sposobu. przyśpieszonym biciem serca. jak by się c z u ł. Nasze wyją. R. „Journal of Abnormal Psychology and Social Psychology" 1957. 231-245. co ewentualnie nastąpi. Jedne z najwcześniejszych badań prowadził D. Hare. odwołując się właśnie do towarzyszących mu objawów: „Byłem tak przerażony. że serce podeszło mi do gardła". Strach powstrzymuje nas przed pewnymi działaniami: „Zrób to. być może przewidując. Schalling. Wong. ale nie mogłam nawet poruszyć ustami" i tak dalej. Mówił: „Oddałbym pieniądze". Approaches to Research.nal Justice and Behavior" 1990. że chodzi o to. odparł: „Jasne! Nie jestem robotem. czy kiedykolwiek doznał przyśpieszonego bicia serca lub skurczu żołądka.D. s.scular correlates of psychopathy. Najnowszą pracąjest J. Electrodermal and cardiooa. podczas gdy badany oczekiwał na bolesny wstrząs elektryczny lub głośny dźwięk. 6-10. Zapytany. nienie.D. S. „Próbowałam się odezwać. co by myślał lub robił. że u psychopatów nie występują fizjologiczne reakcje ko55 jarzone na ogół z doznawaniem strachu". mając emocjonalną świadomość konsekwencji. Dla większości z nas strach i obawa wiążą się z nieprzyjemnymi doznaniami fizycznymi: poceniem się dłoni.77 Psychopaci są wśród ras nych. kiedy się bzykam albo biorę udział w jakiejś bójce". wyraźnie go zdezorientowało. że dla większości osób strach przed bólem lub karą jest niemiłym uczuciem i potężnym czynnikiem warunkującym zachowanie. . a nie o to. nr 17. nr 55. żeby was załatwić". Hare. D. ale niezbyt o to dbając. Electrodermal and cardiouascular euidence of a coping response in psychopaths. red. W obu sytuacjach dokonujemy wyboru. A study of awciety in the sociopathic personality. Eksperymenty z użyciem biomedycznych urządzeń rejestrującyc wykazały. „Crimi. „Próbowałbym stamtąd spieprzać". W większości tych eksperymentów rejestrowano potliwość dłoni i bicie serca. [w:] Psychopathic Behauior.

Mówiąc o morderstwie popełnionym przez Russella na Phyllis Wilde. zaskarbi sobie sympatię innych więźniów i personelu.oto. że ogarnia ją obłęd.. jak dodała. . „Widziałam go zaledwie parę godzin po tym. Będzie wzorowym więźniem. nic". co muszę znosić«. „Wytoczyć sprawę o ustalenie ojcostwa / postępowanie rozjemcze". nie jak Ale terapeuta dal się nabrać i oświadczył. „Russell zawsze mówił o swojej pustce emocjonalnej. . nie rozumie. wyrzutów sumienia. McDowella. a ja miotatam się i krzyczałam. 56 --------. że „prowadził życie uczuciowe jakby wedtug instrukcji" i „czytał poradniki psychologiczne. [w:] „Image" z 26 stycznia 1992 roku. która początkowo zapewniała mu alibi na czas popełnienia zbrodni. Później Russell obmyślił i zanotował kilka sposobów rozwiązania problemów z żoną: „Nie robić nic". jeśli całą winę będę zrzucać na męża".opowiadała Terry. co się stanie. Po pewnym czasie Przeniosą go do zakładu o złagodzonym rygorze. o tym. jakby zastanawiał się nad wyborem polisy ubezpieczeniowej. Terry stwierdziła-. Ale. zabijając ją".] Żadnego strachu.Russell siedział sobie spokojny. który sprzeniewierzył pieniądze swojej klientki. że nigdy nie powiedzie nam się jako małżeństwu. „Zabić dziewczynki iJustina". kto potrafi rozważać zabójstwo swoich dzieci z takim spokojem. Russell usiłował wmówić żonie. Jak komentowat jego kurator sądowy.. Kiedy ich związek zaczął się rozpadać.»To on jest psychicznie chory. To lista sporządzona przez człowieka bez duszy". Wyrażała obawę. aby nauczyć się właściwych reakcji emocjonalnych na codzienne wydarzenia". jest niekompl ny. Jego t^ecia żona Terry. „Przychodziłam na spotkania [terapeutyczne] z kompletnie zszarpanymi nerwami. że nie potrafi odczuwać tak jak inni. a później brutalnie pozbawił ją życia. że Russell w końcu ją wytropi: „Wiem. a nie społecznie akceptowaną osobowość. którą tworzy sobie na zewnątrz". Doznawany przez psychopatów strach nie obejmuje fizyczny symptomów: podobnie jak większość ich uczuć. I wtedy ucieknie"jb. uprzejmy i rozsądny i zwracał się do terapeuty: »Proszę spojrzeć . W oświadczeniu skierowanym do sądu błagała: „Proszę dostrzec tkwiące w nim zwierzę. wspominała. a kiedy się cieszyć". „Zabrać dziewczynki bez zabijania". „Zabrać dziewczynki.. gdy zatłukł [ją] na śmierć. W jego zachowaniu nie było nic niezwykłego.------------------- Na podstawie artykułu R. kiedy powinien płakać. Powiedziała też. jakich dotąd spotkałem" - stwierdził sędzia sądu okręgowego po ogłoszeniu wyroku w sprawie Normana Russella Sjonborga. że kiedy się poznali „wydawał się miłym facetem o łagodnym głosie i niezwykłym uroku". szanowanego trzydziestosiedmioletniego adwokata z San Jose. zapiski te odsłaniają „umysł kogoś. [.78 Psychopaci są wśród nas Mimo swojej pozycji społecznej jest jednym z najgroźniejszych socjopatów.

Ale jest to tylko jeden z aspektów tego syndromu. An Essay on the Criminal Mind57 trzecim rozdziale omówiłem typową dla psychopatów postawę wobec siebie i innych . McCord i J. Normalny przestępca ma jakiś przyswojony. Princeton W 1954. McCord. system wartości. pozbawiony ty fizjologicznych skutków ubocznych.sze. Drugi aspekt. choć wypaczony.wspólnie tworzą cało ściowy obraz psychopatycznej osobowości. Oba aspekty . Rozdział 4 PROFIL: TRYB ŻYCIA Ogólny wzorzec osobowości odróżnia psychopatę od normalnego przestępcy. opisany w tym rozdziale i obejmujący pozostałe obW. jawy ze Skali. to chronicznie niestabilny i bezcelowy tryb życia. Profil: uczucia i relacje 79 płytki.Rozdział 3. czuje się winny.. An Essay on the Criminal Mind. Jeśli naruszy owe zasady. które na ogół uznajemy zdecydowanie nieprzyjemne i których wolimy unikać. reakcje emocjonalne są płyt. W. 51. Agresja psychopaty jest bardziej gwałtowna.jeden dotyczący uczu i relacji. McCord. impulsywność bardziej wyrazista. The Psychopatii. Jednak decydującą cechą jest brak wyrzutów sumienia. głównie o charakterze poznawczym. który charakteryzuje się przypadkowym i rażącym naruszaniem społecznych norm i oczekiwań.. drugi zaś odchyleń społecznych . J.. . McCord. The Psychopatii.emocjonalne / interpersonalne symptomy uwzględnione na mojej Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. s.

.] Morderstwo pozwala wyładować wściekłość. [.z powodzeniem: w 1977 roku został stracony jako pierwsza osoba w USA po dziesięcioletniej przerwie. Impulsywne działania wynikają w mniejszym stopniu z utraty panowania nad sobą. zaabsorbowany własnymi potrzebami..f .a to wszystko nieraz z . „Psychopata jest jak niemowlę. czy doszłoby do trzeciego i czwartego morderstwa?". w większym natomiast z pobudek. I oto ich rodzina. ulgi lub przyjemności. n i e m y ś l a ł e m .80 Psychopaci są wśród ras IMPULSYWNOŚĆ Psychopaci zwykle nie zastanawiają się nad pozytywnymi i negatywnymi stronami jakiegoś działania lub jego ewentualnymi konsekwencjami. bo taką miałem ochotę" .H.pisali psychologowie William i Joan jyjcCortT'Większość dzieci dość wcześnie zaczyna odkładać dorwanie przyjemności na potem. co się stało: porzucone posady. posługując się rozsądkiem" [podkr. morderca z Teksasu. Nie próbujcie zrozumieć morderstwa. p o p r o s t u d z i a ł a ł e m . nie zastrzeliła albo coś w tym rodzaju [.].D.to najczęstsze uzasadnienie. Gary Gilmore.. czyli chęci uzyskania natychmiastowej satysfakcji. Tamte morderstwa były bez powodu. którymi zwykle kierują się psychopaci. splądrowane domy. Na pytanie: „Gdyby pana nie schwytano tamtej nocy. wzbudził zainteresowanie w całym kraju. lekceważą potrzeby innych.. zmienione plany. godząc się z ograniczeniami narzucanymi przez środowisko. gwałtownie domagający się zaspokojenia" . Wściekłość to nie jest rozsądny powód. „Zrobiłem to. aby choćby chwilowo opóźnić spełnienie życzeń dwulatka ale psychopaci najwyraźniej nigdy nie przyswajają tej lekcji . Rodzice mogą na ogół posłużyć się obietnicą. n i e p l a n o w a ł e m .R. przełożeni i współpracownicy pytają siebie bezradnie. Gilmore odpowiedział: „Dopóki policja by mnie nie złapała. kiedy na drodze prawnej domagał się własnej egzekucji ..nie hamują swoich pragnień. Ci dwaj goście mieli cholernego pecha. zerwane kontakty. zranione uczucia .

wydawałoby się. McCord. Zazwyczaj też nie przejmują się marnotrawieniem swojego życia. Ponieważ nie chciało mu się wracać. cyt. dz. dyscyplinę lub krytykę odpowi dają nagłym użyciem przemocy.działania pod wpływem chwili . dlaczego „żyje chwilą": „Zawsze mówiono. J. zwykle potrafim się pohamować. The Psychopath. który jest przed nami. 9. SŁABA KONTROLA ZACHOWANIA Oprócz impulsywności .nie znoszę tkwić w miejscu" . koczownikiem . Rzadko zastanawiają się poważnie nad przyszłością. chwycił jakiś drąg i obrabował najbliższą stację benzynową. na wszelki wypadek planować drogę awaryjną. Jeśli ciąg. że trzeba prowadzić samochód ostrożnie. a jeszcze rzadziej się o nią niepokoją.'e będę myślał o jutrze. sPoglądać daleko przed siebie. i gdybyśmy zawsze patrzyli daleko przed siebie. Ale przecież właśnie samochód. stanowi prawdziwe zagrożenie. s... Profil: tryb życia 81 błahego. i zobaczyłem ją znowu dopiero po dwóch miesiącach". opowiadał. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. powodu.. U psychopatów taka samokontrola jest słaba. że w drodze na towarzyskie spotkanie postanowił kupić skrzynkę piwa. Psychopaci na ogól żyją z dnia na dzień i często zmieniają plany. „Jestem wędrowcem. Większość z nas skutecznie kontroluje swoje zachowanie: nawet kiedy mamy ochotę zareagować agresywnie.jak się zorientował . Psychopaci są więc pory\ czy. Łatwr ich .Rozdziat 4. poza pojazd.mo poprzedza. ale . Jak wspominał mąż badanej przeze mnie psychopatki: „Wstała i odeszła od stołu. władowalibyśmy mu się w bagażnik. rozczarowanie.. a do jej przełamania wystarczy byle powód. McCord. pogróżkami i złorzeczeniem. ciężko raniąc jej pracownika. Pewien mężczyzna posłużył się analogią. w. który nas bezpośred. a na porażkę. Jeden z naszych badanych.to typowa wypowiedź.portfel zostawił w domu odległym o kilka przecznic. aby wyjaśnić nam.psyc paci wykazują dużą reaktywność na domniemane lekceważenie i zniewagi. nie pożyję sobie dzisiaj".

82

Psychopaci są wśród ras

obrazić. Błahostki wywołują ich gniew i agresję, i to w sposób, który innym może wydawać się całkiem nieuzasadniony. Wybuch te jednak, choćby skrajne, na ogół szybko mijają i wszystko wrac do normy, jakby nie wydarzyło się nic szczególnego. Carl zadzwonił z więziennego automatu do żony i dowiedział się, że w najbliższy weekend nie będzie mogła go odwiedzić i przy nieść mu upragnionych papierosów i żywności, bo nie znalazła nikogo, kto by przez ten czas zaopiekował się dziećmi. „Ty głupia dziwko! wrzasnął do telefonu. - Zatłukę cię, kurwo jedna!". Swoją groźbę podkreślił, łomocząc gwałtownie pięścią w ścianę. Ale tuż po odłożeniu słuchawki przyłączył się do rozbawionych kolegów i wyglądał na szczerze zdziwionego, kiedy strażnik więzienny, który usłyszał fragment tej rozmowy telefonicznej, zarzucił mu stosowanie pogróżek i obelg słownych. Pewien więzień, który czekał w stołówce na wydanie posiłku, został przypadkowo potrącony przez innego więźnia. Pobił go wtedy do nieprzytomności i wrócił do kolejki, jakby nic się nie stało. Chociaż za naruszenie przepisów groził mu pobyt w karcerze, na swoje wytłumaczenie potrafił powiedzieć tylko: „Wkurzyłem się- Wpadł na mnie. Zrobiłem to, co musiałem". Jeden z naszych badanych wdał się w awanturę z potężnym bramkarzem w miejscowym pubie i ogarnięty gniewem, wymierzył cios stojącemu obok mężczyźnie. Zaatakowany upadł, uderzając a o krawędź stołu, i dwa dni później zmarł. „Byłem wściekły, facet się ze mnie nabijał" - oznajmił nasz psychopata. Jak twierdził mężczyzna sprowokował go do wybuchu, a szpital dopuścił się zaniedbania, które doprowadziło do śmierci ofiary. Chociaż psychopaci są porywczy i łatwo wpadają w gniew, ich zachowanie nie wymyka się wtedy spod kontroli. Przeciwnie: kiedy ich ponosi, działają jak w napadzie złości - doskonałe wiedzą, co robią. Okazywana przez nich agresja jest zimna, nie towarzyszy jej intensywne emocjonalne pobudzenie, którego większość z nas doznaje w chwilach gniewu. Pewien więzień (z wysokim wynikiem na Skali

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

83

Obserwacyjnej...), zapytany, czy kiedykolwiek stracił panowanie nad sobą w napadzie furii, odparł: „Skąd. Nie dopuszczam do tego. Na przykład decyduję, jak bardzo chcę kogoś skrzywdzić". Zdarza się, że psychopata wyrządza innym poważne szkody fizyczne lub emocjonalne, niekiedy czyniąc to wielokrotnie, a jednak nie dostrzega u siebie problemu z samokontrolą. Najczęściej uważa te wybuchy agresji za naturalną odpowiedź na prowokację.

POTRZEBA STYMULACJI
Psychopaci odczuwają nieustanną i nadmierną potrzebę silnych bodźców - pragną żyć intensywnie, „na krawędzi", w centrum akcji. To „życie na krawędzi" często wiąże się z łamaniem zasad. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley opisuje psychopatycznego psychiatrę, który nigdy nie naruszył prawa w sposób rażący, ale z trudem znosił powściągliwość wymaganą w jego zawodzie i od czasu do czasu pozwalał sobie na odskocznię. W trak- cie weekendów niszczył swój wizerunek opiekuńczego lekarza, upokarzając, znieważając, a nawet fizycznie atakując kobiety, któ- re znalazły się w jego towarzystwie .
60 ---------------- ---------- ------

H. Cleckley, 77ie Mask of Sanity, dz. cyt., s. 208.

W poszukiwaniu podniecających doznań niektórzy psychopwykorzystują narkotyki i często zmieniają miejsca zamieszkać i posady, aby przeżyć coś nowego. Pewien nastolatek, z któr przeprowadzaliśmy wywiad, obmyślił oryginalny sposób na do starczenie sobie mocnych wrażeń: w każdy weekend przekonywaj kumpli do zabawy w „kto pierwszy stchórzy" na wiadukcie kolejowym nad rzeką. Cała grupa ustawiała się przodem do nadjeżdżaj cego pociągu towarowego, a chłopak, który odskoczył pierws- musiał wszystkim zafundować piwo. Nasz badany - niezwykle elo- kwentny młody człowiek, wyrzucający z siebie słowa z szybkość' karabinu - nie przegrał ani razu.

84

Psychopaci są wśród ras

Psychopaci często przyznają, że dokonują przestępstw dla pr życia dreszczyku emocji. Jedna z naszych badanych, spytana, czy kiedykolwiek zrobiła dla zabawy coś szalonego lub niebezpieczneg" odparła: „Jasne, mnóstwo razy. Ale najbardziej niesamowite jest przejście z prochami przez lotnisko. Chryste! Kompletny odlot!". Pewien psychopata stwierdził, że praca „żołnierza" u dilera narkotyków sprawia mu dużą przyjemność ze względu na „przy pływ adrenaliny": „Kiedy mam wolne, podchodzę do kogoś w knaj pie i dmucham mu dymem w twarz. Idziemy na zewnątrz, bijemy się, zwykle gość zaczyna mnie lubić i wracamy do środka, i pijem razem albo coś". Telewizyjny program dokumentalny Diabolical Minds prezentował ciekawe informacje o G. Danielu Walkerze, przestępcy, któr dopuścił się wielu oszustw, rabunków, gwałtów i morderstw i z ochotą wytaczał procesy każdemu, kto stanął mu na drodze W wywiadzie udzielonym Robertowi Resslerowi, byłemu agentov FBI, Walker oznajmił: „To podniecające, kiedy się uciekło ze znanego zakładu karnego i wiadomo, że za plecami błyskają czerwone światła, że wyją syreny. Podniecające i po prostu... lepsze niż seks. Och, naprawdę można się nabuzować".
1 Diabolical Minds, NBC, 3 listopada 1991. Byl to specjalny program z cyklu „Unsolved Mysteries".

Skutkiem tej potrzeby stymulacji jest niezdolność do tolerowania rutyny i monotonii. Psychopaci łatwo popadają w znudzenie. Nie zaangażują się w działania, które są nieciekawe, wymagają powtórzeń lub dłuższego skupienia. Przypuszczam, że psychopata mógłby sprawdzić się jako kontroler ruchu lotniczego, ale tylko w aktyw- nym, gorączkowym okresie. W spokojnych dniach prawdopodobnie by się obijał albo przysypiał - jeśli w ogóle przyszedłby do pracy.

Czy psychopaci mają szczególne zdolności do niebezpiecznych zadań? David Cox, mój dawny student, a obecnie profesor psychologii na Uniwersytecie Simona Frasera, od-

Rozdziat 4. Profil: tryb życia

85

powiada przecząco. Zajmował się mianowicie brytyjskimi pirotechnikami w Irlandii Północnej, a badania rozpoczął z założeniem, że skoro psychopaci zachowują zimną krew w sytuacjach kryzysowych i potrzebują silnej stymulacji, będą doskonale pracować w tych wymagających

„kowbojów" - nieodpowiedzialnych, impulsywnych osobników, którym brakuje profesjonalizmu i skrupulatności niezbędnych do przeżycia w tym zawodzie. Większość psychopatów wykruszała się w trakcie szkolenia, a ci, którzy prześliznęli się przez sito testów, nie przetrwali długo. Równie mało prawdopodobne jest to, że psychopaci okażą się dobrymi szpiegami, terrorystami lub gangsterami. Ich impulsywność, beztroska oraz brak lojalności powodują, że są nieprzewidywalni, nieostrożni i zawodni - stanowiąc potencjalne źródło zagrożenia dla innych.

I !

warunkach. Przekonał się jednak, że żołnierze zatrudnieni przy skomplikowanej i niebezpiecznej misji rozbrajania i rozmontowywania bomb IRA uważają psychopatów za

BRAK POCZUCIA ODPOWIEDZIALNOŚCI
Zobowiązania i przyrzeczenia nic dla psychopatów nie znaczą. Dobre 'ntencje - „Już nigdy cię nie oszukam" - to słowa rzucane na wiatr. Straszne przykłady, jak choćby niespłacone kredyty wynikające z beztrosko zaciągniętego długu, zlekceważone pożyczki, puste obietnicy finansowego wspierania rodziny. „Córeczka jest dla mnie wszystkim. [...] Zrobię co w mojej mocy, aby zapewnić jej to, czeg0 sam nie miałem w dzieciństwie". Pracownicy opieki społecznej i by. łe żony przyjmują te wypowiedzi ze sceptycyzmem - zrozumiały^ skoro ich próby uzyskania od psychopaty choćby wyznaczonych sądownie pieniędzy na utrzymanie dziecka od początku nie przynosiły żadnych rezultatów. Nieodpowiedzialność i niesolidność psychopaty dotyczą wszystkich dziedzin jego życia. Psychopaci wykonują swoją pracę nieregularnie, z wieloma nieusprawiedliwionymi nieobecnościami, niewłaściwym korzystaniem z zasobów firmy, naruszaniem jej reguł i ogólnym

86

Psychopaci są wśród ras

brakiem wiarygodności. Nie honorują formalnych i nieformalnych zobowiązań wobec ludzi i organizacji, Ann Rule w książce o Dianę Downs opisuje charakterystyczny dla psychopatów wzorzec nieodpowiedzialnych zachowań rodzicielskich , Downs często zostawiała dzieci same, kiedy nie mogła znaleźć dla nich opieki. Sąsiedzi twierdzili, że te maluchy - w wieku od piętnastu miesięcy do sześciu lat - chodziły głodne, spragnione uczuć i zaniedbane {widywano je bawiące się na zimnie bez butów i płaszczy). Downs twierdziła, że je kocha, ale przeczył temu brak troski o ich fizyczne i emocjonalne dobro. Obojętność wobec losu dzieci - zarówno własnych, jak i dzieci aktualnego partnera lub partnerki - jest motywem, który wielokrotnie powtarza się w zebranej przez nas dokumentacji. Psychopaci postrzegają dziecko jako niedogodność. Niektórzy, jak Dianę Downs, zapewniają o swojej dbałości o potomstwo, ale czyny podważają ich słowa. Psychopaci często zostawiają dzieci same przez dłuższy czas lub powierzają je nieodpowiednim opiekunom. Jedna z naszych badanych wraz z mężem oddała miesięczne dziecko pod opiekę znajomego alkoholika. Mężczyzna spił się do nieprzytomności, a po przebudzeniu zapomniał o dziecku i wyszedł. Kiedy
A. Rule, Smali Sacriflces, dz. cyt.

odzice wrócili prawie osiem godzin później, niemowlę znajdowało się już w ośrodku opiekuńczym. Matka była oburzona tym pogwałcaniem jej praw rodzicielskich. Oskarżyła władze o odbieranie dziecku matczynej miłości - i zarzutu nie cofnęła nawet wtedy, gdy ją oinformowano, że niemowlę jest poważnie niedożywione, psychopaci nie wahają się korzystać z majątku krewnych i przyjaciół, aby pozbyć się kłopotów. Badana przez nas kobieta, która przez lata przysparzała zmartwień swojej rodzinie, nakłoniła rodziców, żeby - kiedy oskarżono ją o handel narkotykami - oddali dom pod zastaw jej kaucji. Złamała warunki zwolnienia, rodzice zaś walczą teraz o odzyskanie domu.

jazdę bez wymaganych uprawnień i zaniedbanie będące przyczyną śmierci. u których wykryto wirusa HIV powodującego AIDS. ucieczkę z miejsca wypadku. Z niemal róv skutecznością przekonują system sądownictwa karnego o swoic' dobrych zamiarach. nie zawsze pozwalają wykryć tych. jazdę w stanie niepełnej poczytalności. Pewien dwudziestopięcioletni więzień. stałem nauczkę". Psychopaci potrafią elokwentnie wywinąć się z kłopotów: „Do. Przyznał jednak. „To było zwykłe nieporozumienie". Niedawno skontaktował się ze mną pewien lekarz zainteresowany przydatnością Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w badaniu pacjentów. testy osobowości. Często udaje im się uzyskać nadzór kurato. uczestnik naszego projektu badawczego. Jak opowiadał. którzy nie troszczą się o straszliwe konsekwencje swojej bezmyślności. ale jestem w tym dobry. że przyjęte metody: rozmowy kwalifikacyjne. że to się nie powtórzy". Chciał zweryfikować opinię. wyrok w zawieszeniu lub przedterminowe zwolnienie z więzienia.Rozdziat 4. odparł: „A dlaczego nie? Jeżdżę szybko. otrzymał ponad dwadzieścia wyroków za niebezpieczną jazdę. Zatrudniony w przemyśle psycholog mówił mi. ale potem lekceważą warunki nałożone na nich przez sąd: nawet kiedy znajdują się bezpośrednio pod jarzmem sądownictv karnego. zetknął się z nosicielami wirusa. listy polecające. którzy nie rezygnowali z uprawiania seksu ze zdrowymi. . Profil: tryb życia 87 Psychopatów nie powstrzymuje myśl o ewentualnych problemach i zagrożeniu. niczego niepodejrzewającymi partnerkami lub partnerami. ski. którzy celują w niesolidności i nieodpowiedzialnym zachowaniu. czy po wyjściu z więzienia zamierza nadal prowadzić samochód. a mianowicie psychopatów. że elektrownie jądrowe starannie sprawdzają swoich potencjalnych pracowników . Zapytany. „Przyrzekam. jakie ich działania mogą przynieść innym. nie stosując żadnych zabezpieczeń. fakt. „Pros.mi zaufać".z oczywistych powodów. Do wypadku trzeba dwojga". że wiele spośród tych osób to psychopaci. nie wypełniają swoich zobowiązań.

p o d j e g o n a d . posługuje się oszustwem i manipulacją. . śmiertelnie niebezpiecznym partner. kiedy kobieta wyjedzie z przyjaciółmi poza miasto. Kiedy „mówca" trafił do aresztu.| stwem z kimś na krawędzi psychozy i wykorzystuje go jako narzędzie zbrodni. Zamiar się nie po. Dopóki są zgodni w swoich planach. Spotkany mężczyzna . Hickock uważał Smitha za urodzonego mordercę i byt przekonany.ry'ego Smitha.88 Psychopaci są wśród ras Psychopaci na ogół nie dogadują się między sobą.p r z y n i e ś ć w i e l e k o r z y ś c i " . mężczyzna włamie się do jej domu i zabije rodziców. aby oskarżyć parę o planowanie morderstwa.jak to opisał .agresywny psychopata w średnim wieku .. ten „od roboty". Inny przykład: młoda kobieta . drugi zaś. Ale zdarza się. usłyszał ich rozmowę i . straconych za zamordowanie czteroosobowej rodziny (Merów w 1959 roku [Zzimną krwią).] p a r a n o i d a l n y s c h i z o f r e n i k " .żaliła się znajomym. aby odstąpił mu trochę kokainy na kredyt.elokwentna. Znanym przykładem jest opisana przez Trumana Capote'a historia Richarda Hickocka i Per. Mam w swoich aktach opisy takich zespołów. zeby dostarczył mu i jego kumplowi darmową próbkę. czym prędzej zawarł układ z prokuraturą i wydał kolegę. Jeden z nich. zeznając przeciwko sobie nawzajem.wj(j[)t bo kobieta przechwalała się publicznie. pasożytnicza psychopatka . tworzą straszliwy duet. Smith natomiast został zdiagnozowany jako „niemal [. że psychopaci stają się tymczasowymi partnerami w przestępstwie . Oczywiście. drugi łamał opornym nogi. bardziej skłonny do bezpośrednich ! działań . Powiadomiona policja zalozyta podsłuch na jej telefon i zgromadziła dostateczną ilość dowodów.złapał dilera za jaja i przekonał go. kto jest do niego podobny. Wspólnie obmyślili plan-. Hickock wykazywał wszelkie objawy elokwentnego psychopaty.zaproponował: „A może by coś z tym zrobić?". Dwie gwiazdy to o jedną za wiele. Na przykład dwóch młodych psychopatów poznało się na przyjęciu. że rodzice niedostatecznie wspierają jej i tak już rozrzutny styl życia. Jeden z psychopatów nawiązywał kontakty i organizował transakcje. Zwykle jeden z partnerów jest „od mówienia": wykorzystuje swój urok osobisty. że wkrótce będzie bogata. Wymagający. Jak relacjonuje Capote. Drugi.i z o r e m .zastraszania i bicia . ż e „ t a k i t a l e n t m ó g ł b y .jest „od roboty".. bezwzględny egocentryk nie ma szczególnej ochoty na towarzystwo kogoś. ten „od mówienia". Tak rozpoczęła się roczna współpraca w handlu narkotykami. Niekiedy psychopata łączy się osobliwym. Oboje próbowali uzyskać łagodniejszy wyrok.ponura symbioza o niefortunnych konsekwencjach dla innych. bezskutecznie próbował nakłonić drobnego handlarza narkotyków.

pełnych przemocy T. Nie mogłem go poić. Z zimną kriviq. oszustwa. zwłaszcza tych wychowywanych w niebezpiecznych dzielnicach lub w dysfunkcyjnych. Profil: tryb życia 89 Hickock zrzucił odpowiedzialność za zbrodnię na swojego partnera-. zakłócanie toku lekcji. ucieczki z domu i wczesne współżycie seksualne. znęcanie się nad rówieśnikami.Rozdziat 4. . s.. dz. wagary. 367. Capote. wandalizm. Pierwsze dwa cytaty w przekładzie ASkucińskiej. nadużywanie środków odurzających. cyt. Ponieważ wiele dzieci. „To zrobił Perry. Zachowania te mogą obejmować uporczywe kłamstwa. podpalenia. Pozabijał ich wszystkich"" NIEPOKOJĄCE ZACHOWANIE W MŁODYM WIEKU Większość psychopatów zachowuje się niepokojąco już w dzieciństwie. kradzieże.

które wyczyniał z lalką swojej młodszej siostry.90 Psychopaci są wśród nas rodzinach. nawet gdy porówna się je z postępowaniem rodzeństwa i znajomych dorastających w podobnych warunkach. przymocowywać drugi koniec sznura do wierzchołka żerdzi i odbijać zwierzę rakietą tenisową. „Przywiązywałem je do barierki i ćwiczyłem na ich łbach uderzenia kijem bejsbolowym" . Przykładem młodego psychopaty jest dziecko ze zrównoważonej rodziny. których nie chciała zatrzymać. koty i żaby przybite do drzew. Okrucieństwo wobec innych dzieci . Goleman. pozostawiając szereg ponurych wskazówek co do swoich zainteresowań: psi łeb nadziany na kij. Inny badany. seryjny morderca z Milwaukee. Mężczyzna. która powstrzymuje normalnych ludzi od zadawania bólu. mówił nam ze śmiechem. starannie przechowywana kolekcja zwierzęcych szkieletów . „Straszne rzeczy. nawet kiedy są wściekli.wspominał. ale woleliśmy je ignoZob. Dorośli psychopaci zwykle opisują swoje dziecięce okrucieństwo wobec zwierząt jako normalne. że u psychopatów praktyki te są częstsze i mają bardziej poważny charakter. odsiadujący wyrok za oszustwo. że w wieku dziesięciu lub jedenastu lat postrzelił śrutem „denerwującego kundla": „Trafiłem go w zadek i skowyczał. że jego siostra hodowała szczeniaki i likwidował te. brać narkotyki. Dręczenie zwierząt w dzieciństwie sygnalizuje na ogół głębokie problemy emocjonalne lub wychowawcze. że w dzieciństwie miał zwyczaj zakładać pętlę na szyję złapanego kota. D. wagarować i uprawiać seks.także wobec rodzeństwa wynika często z niezdolności młodego psychopaty do tego rodzaju empatii. opowiadał. i pełzał dookoła. szokował kolegów i sąsiadów. Jeffrey Dahmer. które w wieku dziesięciu lub dwunastu lat zaczyna kraść. podejmuje w pewnym okresie niektóre z tych działaj należy podkreślić. aż zdechł". który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. były jak ostrzeżenie. uśmiechając się. [w:] „The New York Times" 7 sierpnia 1991. 64 . a nawet przyjemne doświadczenie. Mówił też.

że psychopaci potrafią skutecznie kształtować swój wizerunek. Radke-Yarrow. znajomi i sąsiedzi psychopatycznego przestępcy nieraz reagują zdumieniem na wieść o jego zbrodniach: „Nie mogę uwierzyć. Sam tworzy dla siebie reguły. 01. że był zdolny do czegoś takiego absolutnie nic na to nie wskazywało!". na przykład Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. D. Tego rodzaju wypowiedzi nie tylko dowodzą. ale też odzwierciedlają powszechną niewiedzę co do wczesnego okresu ich życia. byli chuliganami. . . Profil: tryb życia 91 . że od początku powinniśmy zaufać naszym najgorszym przeczuciom". zrozumieliśmy ze zgrozą.Weus. które postrzegają świat jako źródło korzyści. Zob. Błock. W dużej mierze właśnie ta niezmienność skłania wielu badaczy do wniosku. rować ANTYSPOŁECZNE ZACHOWANIE W DOROSŁYM ŻYCIU Psychopata uznaje zasady i oczekiwania społeczeństwa za kłopotliwe i niedorzeczne .Ale kiedy próbował udusić siostrę w łóżeczku i nożyczkami przeciął jej skórę na szyi. będą postępować w podobny sposób jako osoby dojrzałe. New York 1986. Chociaż nie każdy dorosły psychopata wykazywał za młodu takie okrucieństwo.Rozdziat 4. jak jednak informują środki przekazu. kradli. J. jak i w dorosłym życiu. antyspołeczna postawa psychopatów jest doprawdy zdumiewająca. kłamliwe dzieci pozbawione empatii. że wczesne wystąpienie zachowań antyspołecznych to wiarygodna zapowiedź problemów i przestępczości u dorosłych .usłyszałem od pewnej matki.przeszkody w wyrażaniu własnych skłonności i pragnień. Niezmiennie wyrachowana. zarówno w dzieciństwie. Impulsywne. mieli liczne związki seksualne i tak dalej. red. M. prawie wszyscy sprawiali nieustanne problemy: kłamali.

zdrady małżeńskie. .choć nie stanowią naruszenia norm prawnych . lecz próbują wszystkiego. Nieraz także dopuszczają się czynów. które . Nie wszyscy psychopaci trafiają do więzienia. Wyróżniają się oni nawet wśród osadzonych. " Diabolical Minds. finansowe bądź emocjonalne zaniedbywanie rodziny. nieodpowiedzialne korzystanie z majątku firmy i tym podobne. znęcaniu się nad rodziną i tak dalej.Jak długa jest lista pańskich przestępstw? . Przechwalał się otwarcie. ale niezwykle wszechstronnym kryminalistą . Danielem Walkerem ": „. w którym Robert Ressler przeprowadzał wywiad z G. często balansują na granicy prawa.Dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści! Lista Charlesa Mansona zajmuje tylko pięć. 3 listopada 1991. niemoralne lub krzywdzące dla innych: przelotne romanse. nieuczciwych praktykach. głównie dlatego że ich antyspołeczne i bezprawne działania są b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n e i c z ę s t s z e niż działania innych więźniów. NBC. . Psychopaci na ogół nie „specjalizują się" w jednym rodzaju przestępstw. że aktualna lista zajmuje jakieś dwadzieścia dziewięć lub trzydzieści stron. Tę kryminalną wszechstronność dobrze ilustruje wspomniany już program telewizyjny. przyjaciół. . znajomych i współpracowników.i najwyraźniej upatrywał w tym powód do dumy. których nie zdołano mu udowodnić.są nieetyczne.Ale Manson był tylko zabójcą". Walker sugerował. prowadzeniu podejrzanych interesów. że sam jest nie tylko zabójcą. Ich antyspołeczna postawa może polegać na dokonywaniu fałszywych inwestycji giełdowych. Wiele ich działań umyka uwadze policji i prokuratury. że popełnił ponad trzysta przestępstw.92 Psychopaci są wśród ras Antyspołeczne zachowania nieraz prowadzą psychopatów do więzienia. Trudno jest jednak dokumentować i oceniać tego rodzaju zachowania bez aktywnej pomocy ze strony rodziny.Myślę.

W twierdzeniu tym jednak . mogą więc dowodzić.oraz społecznie dewiacyjne zachowania. które przyczyniają się. Argument ten i jego niepokojące konsekwencje omówię w rozdziałach poświęconych źródłom psychopatii. którzy przyjmują dewiacyjny społecznie tryb życia. ale nie wystarczają do zdefiniowania psychopatii . Chociaż przestępczość . a niektóre z nich mogą dziedziczyć skłonności psychopatyczne. Psychopatię diagnozuje się w y ł ą c z n i e na podstawie solidnych dowodów na to. Na przykład wielu przestępców wykazuje niektóre cechy omówione w tym rozdziale. że ogółem około 2-3% ludzi jest uznawanych za psychopatów. ale ze względu na swoją zdolność odczuwania wyrzutów sumienia. jak i w poprzednim rozdziale. że liczba psychopatów m u s i rosnąć. to znaczy badany objawia większość symptomów opisanych z a r ó w n o w tym. Profil: tryb życia 93 PEŁNY OBRAZ Oczywiście. . nie wiemy. czy zwiększa się również względna liczba psychopatów żyjących pośród nas.psychopatia jest mylona z przestępczością i społeczną dewiacją. [w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. Goleman. że charakterystka badanego odpowiada całkowicie profilowi. empatii i silnych emocji nie uchodzi za psychopatów.C1 jako ludzie o rozwiązłym trybie życia mają wiele dzieci.podobnie jak w innych wypowiedziach na temat pogłębiania się psychopatii w naszym społeczeństwie . psychopaci nie są jedynymi. Socjobiolodzy wiążą rozwój zachowań z czynnikami genetycznymi. a liczba ta jest dwukrotnie wyższa wśród osób. W artykule opublikowanym niedawno przez „The New York Times" Daniel Goleman pisał: „Dane wskazują. które wychowują się w niepełnej rodzinie z zaniedbanego śródmieścia" '. NastępZob.Rozdziat 4.jest już wysoka w warstwach uboższych i wzrasta w całym społeczeństwie. D. Najpierw jednak powinniśmy przyjrzeć się z n a n y m aspektom tej zagadki. skruchy. skoro psychopa.

94 Psychopaci są wśród ras Pewien byty więzień niedawno przedstawi! mi swoje poglądy na Skalę Obserwacyjn Skłonności Psychopatycznych: nie byt nią zachwycony.Impulsywność: „Może oznaczać kreatywność. Życie na krawędzi. -Skłonność do oszukiwania i manipulacji: „A dlaczego miałbym mówić prawdę wrogowi? Wszyscy w jakiejś mierze jesteśmy skłonni do manipulacji. „Gwałtowne wybuchy agresji bywają mechanizmem obronnym. . -Egocentryzm i przesadne poczucie własnej wartości: Jak można coś osiągnąć. życie teraźniejszością. . -Płytkość uczuć: „Gniew może sprawić. sposobem na przetrwanie w dżungli". spontaniczność i swobodę". Ciekawe jest to.Brak poczucia odpowiedzialności: „Nie należy się skupiać na ludzkich słabościach. że w ogóle nie skomentował Braku wyrzutów sumienia lub poczucia winy. jeśli nie mierzy się wysoko?". Czy pozytywna manipulacja nie jest powszechnym zjawiskiem?". jaką w regulacji zachowania odgrywa sumienie. nudnym i niemal martwym". wymagających działań. że zyska się etykietkę psychopaty". „Kryminalna przeszłość jest odzwierciedleniem niegodziwości czy non.Łatwość wystawiania się i powierzchowny urok: „A co jest złego w umiejętno ści wysławiania się?". a nie nijakim. .Słaba kontrola zachowania-. niezwykłych. podejmowanie ryzykownych. .Niepokojące zachowanie w młodym wieku i antyspołeczne zachowanie w dorosłym życiu-. gdzie zdiagnozowano go kiedyś jako psychopatę.konformizmu?". ' . które są powszechne". życie pełnią. Obecnie jest w średnim wieku. -Brak empatii: „Empatia wobec wroga jest oznaką słabości". i -Potrzeba stymulacji„Odwaga w odrzucaniu rutyny. pozostawanie żywym. wiele lat spędził w więzieniu. nym krokiem prowadzącym do sedna sprawy będzie przeanalizo wanie roli. Oto jego uwagi: . tworzeniem fasady. monotonii lub przeciętności.

Był dowcipny . zrozumiała. że rysuje komiksy i szuka zatrudnienia w jakimś czasopiśmie. Ilekroć opuszczała budynek. że jeg0 poczucie humoru pociągało ją i zarazem dezorientowało.. i zachwyciła się jego promiennym uśmiechem.przezabawny. i Mówił bez przerwy. jak sądziła. Jeffrey podszedł prosto do niej i poprosił ją o numer telefonu. opisując swoje pomysły. przelicz sobie zęby. Nie miał stałego adresu. od uśmiechu.podbił ją swoją pogodną beztroską i absolutnym brakiem skrępowania. Pracowała wtedy w ośrodku opieki dziennej. Niewiele mówił o sobie .Rozdział 5 WEWNĘTRZNY MECHANIZM KONTROLI: BRAKUJĄCY ELEMENT Kiedy całuje cię łajdak. Tak się to zaczęlo. a jego zuchwałość całkiem ją rozbroiła .. Przysłowie hebrajskie lyse poznała Jeffreya latem 1984 roku. a później jakimś trafem odnalazł ją w pracy. kiedy niszczył jej życie. Następnego dnia zatelefonował. Jeffrey już na nią czekał. potem w trakcie prze. serdecznie śmiała się z jego żartów. na którą pojechała z przyjaciółmi. Przez cały czas. Ilekroć pytała o któryś z jego E . Nigdy nie miała zapomnieć tamtej chwili. Gdy wszystko się skończyło. plany i zamiary. chodził bez grosza i korzystał z jej pieniędzy. jego ubrania zawsze były „pożyczone". Wypatrzyła go na plaży. Niekiedy nosii przy sobie sporo gotówki.^ na lunch i powrotu autobusem do domu.poddział. ale żadnego z nich nie wcielał w życie. Jeffrey spotykał Się z nią w trakcie przerwy śniadaniowej. niekiedy zaś przy.

Elyse jednak rozglądała się za pracą dla niego.czytała . glyse dostała telefoniczną wiadomość od znajomej. jak określił to pewien autor badający podobny przypadek. Wyszedł na wolność po ośmiu miesiącach i natychmiast zjawił się u Elyse. czymś z n a c z n i e większym". Nazajutrz Elyse poszła odwiedzić Jeffreya w areszcie. Pewnego dnia. na jakie zasługiwała. kiedy siedzieli przy lunchu. mocno przytrzymując ją za ramiona. czasami nawet trzykrotnie w ciągu dnia. Policjanci wyjaśnili. ^owocowała propozycją zatrudnienia. Nie trzeba dodawać. Przynajmniej raz dziennie. Pisał o swoich zdolnościach. Wtedy zapewniłby jej życie. Olśnił ją na nowo. którą mu załatwiła. zjawiła się policja. ale Jeffrey rozpoczął swoją karier? od obrabowania kasy sklepowej i zniknięcia na pięć dni. Nie uwierzyła w tę histo-1 rię . Trafił za kraty. Pomimo uwięzienia nie stracił wpływu na Elyse. zadała mu .w przeciwieństwie do sędziego. do łóżka drugiej wślizgnął się. że przy nieustannej obecności Jeffreya koleżeńska wspólnota mieszkaniowa przestała istnieć. Gdyby tylko . słał do niej listy. że Jeffrey nie zamierza się wyprowadzać an' szukać sobie zajęcia. Była tak oszołomiona. że niedawno spędził noc u znajomego. wyraźnie zadowolony z lęku malującego się na jej twarzy.„werbalnymi wymiocinami". planach.Jeffrey znalazł właściwe ujście dla swojej energii. wydawał się zirytowany: „Ach. mógłby zawojować świat. że nawet nie speszyły jej słowa „przyślij pieniądze" w jednym z jego więziennych listów. mógłby zrobić w s z y s t k o . marzeniach. Jednej z nich uczyni! niestosowną propozycję. że Jeffrey handluje narkotykami. i nie pozwalał jej uciec. ale współlokatorki nie były zachwycone. beztroski i rozmowny. kiedy spała. bo kochał ją gorąco. Jak się okazało. Wkrótce stało się oczywiste.96 Psychopaci są wśród ras projektów. Kiedy znowu pokazał się w domu. o ich przyszłym wspólnym życiu. Jeffrey był poszukiwany w związku z wieloma zarzutami. Zalewał ją potokiem słów . a później po kryjomu sprzedał jego sprzęt fotograficzny. t a m t o ! Zajmuję się teraz czymś większym. Pisał o niej. Pierwsza rozmowa kwalifikacyjna.

burza minęła. brat. który postanowił zajrzeć do Elyse po pracy. czy Hannibal „Kanibal" Lecter. Ale też sprawia wrażenie więcej niż trochę . jeśli Elyse się z nim nie spotka. Elyse postanowiła z miejsca zerwać z Jeffreyem. skłonnym do manipulacji i pozbawionym wyrzutów sumienia. Wkrótce dowiedział się. Uśmiechnął się. Ale właśnie ta łatwowierność lekarza otworzyła dziewczynie oczy. lecz Elyse. dopóki jej nie zobaczy. Po pewnym czasie rodzice Elyse zaczęli nalegać. Jeffrey nigdy już nie wrócił. irafił do więzienia. wątpiła i ufała znowu. Będę z tobą zawsze. gdzie mieszka. bezwzględnym. że popełni samobójstwo. a następnie kinowej premiery adaptacji Milczenia owiec reporterzy i dziennikarze telewizyjni pytają mnie. zjawił się w samą porę. Ukazany w powieści i na ekranie Lecter ma niewątpliwie wiele cech charakterystycznych dla psychopatów.i Jeffrey zaczął ją prześladować. Na jego widok Jeffrey momentalnie . na przykład. wyważył drzwi i chwycił ją za włosy. „pełen optymizmu". płytkim spojrzeniu". co niepokoiło rodziców w jego spojrzeniu).to wierny obraz psychopaty. Później treść się zmieniła .zamierzał zabić nie siebie. Byli odporni na jego uśmiechy i nieraz wspominali o jego „dziwnym. Uwierzyła mu. oświadczyła. Przesyłał jej wiadomości. przerażający bohater książki i filmu . Jeffrey wdał mu się „pogodny". I to był koniec . a także za napaść. rzucił uprzejme „Jak się masz" i wyszedł. że nie zrezygnuje.Ochłonął. Kiedy wyszli z gabinetu. oznajmił: „Wiesz. Zaprzeczył wszelkim oskarżeniom. Na przemian ufała. Jeszcze przez wiele lat dochodziły do Elyse informacje o jego aresztowaniach. Na szczęście. Złapał ją za ramię i przeszywając ją wzrokiem (nagle pojęła.genialny psychiatra i zarazem morderca o kani balistycznych upodobaniach .Rozdział 5. Po kilku dniach przeprowadziła się do innego mieszkania . aby skonsultowała się z psychiatrą: martwili się jej relacjami z Jeffreyem. że nigdy nie pozwolę ci odejść. że wszystko między nimi skończone. Elyse". Psychiatra jednak nie był równie czujny. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 97 kilka trudnych pytań. wypuszczono go i przez pewien czas pracował Od czasu publikacji. „oryginalny". Jest egocentrykiem przeceniającym wtasną wartość. głównie za kradzieże i oszustwa.

na kutrze rybackim. jak i Buffalo Bill seryjny morderca z filmu. dlaczego od początku tak całkowicie mu zaufała. ukazywanie psychopatów jako perwersyjnych. moja dawna studentka. Elyse. psychotycznego seryjnego mordercy. że każdy psychopata to okrutny seryjny morderca.98 Psychopaci są wśród ras szalonego. tym razem z długoletnim wyrokiem. że Elyse jeszcze długo miała się na baczności przed poznawanymi mężczyznami. Oczywiście. Nadal jednak trudno jej zrozumieć. jest to bardzo nieścisłe stwierdzenie. którzy nie popełniają seryjnych morderstw. Dyrektor psychiatrycznego szpitala dla przestępców. a nie maniakalnym.k I e rzadko. który dla czystej frajdy znęca się nad swoimi ofiarami. jakim był dla niej urok. gdzie przebywa Lecter. Oznaczałoby to. Nie znalazła odpowiedzi.mówi zasady zapisuje się ołówkiem. wie teraz sporo o psychopatach dzięki studiom oraz własnemu doświadczeniu. a później gniew Jeffreya. wypaczonym pragnieniem władzy i seksualną żądzą. . to prawdziwy potwór. a świadomość zagrożenia. Kiedy ostatnio o nim słyszała.jest przecież postacią fikcyjną . sadystycznych zabójców w rodzaju Lectera daje społeczeństwu bardzo zniekształcony obraz tego zaburzenia.a być może mieszkają tu nawet dwa lub trzy miliony psychopatów. Psychopaci łamią prawo powodowani najczęściej egocentryzmem. Tak rzadko udaje się wziąć któregoś żywcem". transwestyta. Zastanawia. sprawiła.byłby członkiem elitarnego klubu. jeśli uwzględnimy. kaprysem i chęcią natychmiastowego zaspokojenia dość pospolitych potrzeb. na każdego seryjnego mordercę psychopatę przypada dwadzieścia lub trzydzieści tysięcy psychopatów.są w pewnej mierze podobni do autentycznej postaci: Edwarda Geina. dlaczego ludzie pokroju Jeffreya tak łatwo wślizgują si? w czyjeś życie. a on ma świetną gumkę do wycierania". który pozbawia skóry uprowadzone przez siebie kobiety . Gdyby rzeczywiście istniał . w Ameryce Północnej jest ich prawdopodobnie mniej niż stu . że zarówno Lecter. Trudno się temu dziwić. odzwierciedlające powszechny pogląd. mówi w powieści: „Och.ja się często. że nawet gdyby wszyscy seryjni mordercy byli psychopatami. a potem po prostu ruszają dalej. Rasowy psychopata. Jeżeli Lecter j e s t psychopatą. Innymi słowy. Seryjni mordercy bowiem zdarzają się n i e z w y . zdecydowanie odbiega od typowego przykładu. znowu wylądował w więzieniu. „Zdaniem Jeffreya .

. który sprawia. dla których przestrzegamy zasad: • racjonalna ocena szans na uniknięcie przyłapania na gorącym uczynku • filozoficzne lub teologiczne pojmowanie dobra i zła • rozumienie konieczności społecznego współdziałania i harmonii • zdolność do uwzględniania i szanowania uczuć. postaw i osobistych kryteriów. lecz są i inne powody. Nie będzie przesadą twierdz nie. edukację. Zdumienie i fascynacja lekceważenie. co większość ludzi określa jako swoje sumi. czujemy się winni. które decydują o naszy interakcjach z otaczającym nas światem. Uspołecznienie przycz się też do rozwoju tego.tworzy syste przekonań. nazywane uspołecznieniem. że nasze wewnętrzne mechanizmy kontroli umożliwiają funkcjonowanie społeczeństwa.jakie psychopaci wykazują wobec zasad. sformalizowanych jako przepisy prawne lub funkcjonujących jako powszechnie akceptowane przekonania na temat właściwego i niewłaściwego postępowania.poprzez rodzicielską opiekę. regulując nasze zachowanie nawet przy braku rozmaitych z e w n ę t r z n y c h mechanizmów kontroli: przepisów prawnych. Obawa przed karą niewątpliwie trzyma nas w ryzach. praw i potrzeb otaczających nas ludzi. dowodzi właśnie potężnego oddziaływania naszych „wewnętrznych policjantów". Ów natrętny głos oraz przyswojone normy społeczne działają jak „wewnętrzny policjant". że opieramy się pokuso lub. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 99 ŁAMANIE ZASAD W życiu społecznym obowiązuje wiele zasad. oczekiwa otoczenia oraz prawdziwej policji. kształcenie religijne i tak dalej .nie uprzykrzonego głosu.SemNa poziomie praktycznym wskazuje dzieciom właściwe żałowania. W rezultacie .Rozdział 5. jest skomplikowanym proce. ulegając im. Uczenie postępowania zgodnie ze społecznymi zasadami i przeP'sami. kontakty społeczne. Każda zasada chroni nas jako jednostki i wzmacnia tkankę społeczną.

cyt. który na ogół buduje sumienie. dlaczego sumienie psychopaty jest tak wątłe {jeśli w ogóle istnieje). Jeśli skoncentrujemy się tylko na tym. że nie dostrzegają oznak zagrożenia.mogą ujść im na sucho. który wydobywa z mroku pojedyncze przedmioty. swobodnie zaspokajają potrzeby i zachcianki. na przykład sygnał niebezpieczeństwa. lub rozprasza się pod wptywem okrzyków z trybuny. ma znikome szanse na poprawienie celności swoich uderzeń. który przestaje obserwować piłkę. Ap. aby spojrzeć na przelatującego ptaka. co ich aktualnie interesuje. Theory and Research.jak sądzą . . New York 1970. ols i R.proaches to Research. a wykroczeni nie wywołują w nich poczucia winy.go odbijający. Możemy jednak wysunąć kilka przypuszczeń: • Psychopaci prawie w ogóle nie wykazują zdolności do reakcji emocjonalnych . dopuszczając się rozmaitych niegodziwych czynów. Nie wiemy. są dla nich możliwe. ale przestrzegają tylko tych. Na przykład wielu wybitnych sportowców przypisuje swoje sukcesy między innymi umiejętności skupiania uwagi. Wszelkie antyspołeczne działania. bez względu na konsekwencje dla innych. Z drugiej strony. który by ich prowadził. które . Klinicyści niekiedy porównują tę cechę do reflektora o wąskim snopie światła. ReUą tions between psychopathy and persistent criminality.które są dla sumienia głównymi siłami napędowymi" . zależnie od warunków. Ta niezwykła zdolność do koncentracji może być czymś pozytywnym lub negatywnym. dz. Podczas meczu bejsbolowe.100 Psychopaci są wśród ras Jednak psychopaci pokroju Jeffreya nie podlegają społecznemu wpływowi. [w:] Psychopathic Bchauior. Wskazują też podobieństwo do zawziętości. które odpowiadają im samym. z jaką drapieżca tropi swoją ofiarę. psychopaci potrafią skupić catą uwagę na tym. od drobnej kradzie" po brutalne morderstwo. Trasler. Z n a j ą zasady. ignorując wszystko inne. możemy pominąć inny istotny element. Nie stawiają oporu pokusom. Nie mają wewnętrzn" go głosu. Psychopathy.lęku i niepokoju . Niehamowani przez sumienie. Często zdarza się to psychopatom: tak bardzo dążą do uzyskania satysfakcji i przyjemności. Hare. co nas najbardziej interesuje. wiele skomplikowanych sytuacji wymaga od nas zwracania uwagi na kilka spraw równocześnie. G.

kiedy prowadzą takie wewnętrzne rozmowy. Kary wymierzane nam we wczesnym dzieciństwie wytwarzają w większości z nas stałe skojarzenie pomiędzy społecznym tabu i uczuciem lęku. jak ilość paliwa. Niekiedy zostawali bohaterami. Sumienie zależy nie tylko od zdolności wyobrażania sobie konsekwencji. . Psychopaci natomiast.R. Nieraz jednak nie zważali na takie „szczegóły". zatem groźba kary nie spełnia swojej funkcji. ale częściej ginęli albo wyrabiali sobie opinię oportuni.Rozdział 5. Łurja wykazał. Elyse mnie zabije". • „Wewnętrznej mowie" psychopatów brakuje wyrazistości emo cjonalnej. Mogę złapać AIDS. wysokość i położenie swojego myśliwca oraz pozycja innych samolotów. samotników lub zarozumialców. którzy nie spełniają oczekiwań . Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 101 Na przykład niektórzy psychopaci wsławili się podczas drugiej wojny światowej jako nieustraszeni piloci myśliwców: trzymali się nieprzyjacielskiej maszyny jak terier uczepiony czyjejś nogawki. po prostu „wygłaszają kwestie". Ale jeśli takie myśli rzeczywiście przebiegły mu przez głowę. próbując zgwałci współlokatorkę Elyse. mógł myśleć: „Będę miał cholerne nieprzy jemności. Może właśnie dlatego lista aresztowań i wyrokćr Jeffreya wygląda jak kartoteka przestępcy dotkniętego amnezj żadne sankcje nie zdołały odwieść go od zaspokajania własny kaprysów. ale też od jakości myślowego „mówienia ze sobą" Radziecki psycholog A.stów. że głos wewnętrzn odgrywa niezwykle ważną rolę w regulacji zachowania69.chyba że chodzi o ocalenie własnej skóry. dziewczyna zajdzie w ciążę. Dla psychopatów natomiast związek między zabronionymi działaniami i lękiem jest bardzo słaby. pod względem emocjonalnym oddziałały na niego mniej więcej tak. Lęk wywoływany przez potencjalną karę za jakieś działanie pomaga zaniechać owego działania. Jeffrey. ale szybko wybiłem to sobie z głowy". a nawet może powstrzymać same m y ś l i o działaniu: „Zastanawiałem się nad wzięciem pieniędzy.

że porządni z nas ludzie. że ze znacznie większą swobodą niż inni wybierają zasady i ograniczenia.Szczególnie nieostry jest myślowy obraz konsekwencji. ile ^dojście" . Chodzi po prostu o to. jakie może onieść o f i a r a . Konkretne korzyści są przeciwstawiane mglistym konsekwencjom w przyszłości . Psychopata natomiast ocenia sytuację . pieniędzy rozrywki i seksualnego zaspokojenia. psychopaci nie są c a ł k o w i c i e niewrażliwi na reguły i zakazy funkcjonujące w społeczeństwie. które reagują ślepo na chwilowe potrzeby. kiedy rozpatrują .dostarczycielkę ubrań. popędy i okazje. Jesteśmy mniej lub bardziej niepewni własnej wartości 1 dlatego ciągle próbujemy udowodnić sobie i światu. Kiedy stało się jasne. WEDLE WOLI Oczywiście. Jeffrey widział w Elyse nie tyle partnerkę. które z jego dzia. że wycisnął ze związku z Elyse wszystko. Skutki. Większość z nas powściąga swoje zachowanie na samą m y ś l 0 krytyce. Nigdy więc poważnie nie zastanawiał się nad skutkami.wynikały dla niej. po prostu znalazł sobie inne źródło. zupełnie nie docierały do jego świadomości.i korzyści niewątpliwie mają większą wagę.szacuje potencjalne korzyści i koszty . bez uwzględniania rozmaitych ewentualności. sprawieniem bólu. wątpliwości i lęku przed upokorzeniem. żywności. do których zamierzają się stosować.krótko mówiąc.bez niepokoju.102 Psychopaci są wśród ras jakby powiedział do siebie: „Wieczorem chyba obejrz" mecz". schronienia. co możliwe. jakie jego samolubne zachowanie przyniesie innym osobom i jemu samemu. Nie są przecież robotami. wiarygodni i kompetentni. pokrzyżowaniem planów na przyszłość . • Psychopaci nie bardzo umieją przedstawić sobie w myślach konsekwencje swojego zachowania'0. nad którymi zastanawiają się ludzie obdarzeni sumieniem.

Pacific Heights.ry. Ów wewnętrzny głos przysparza problemów ludziom. Szybko zauważy. Love. że kierowca tego samochodu i psychopata zajmują pozycje na i przeciwnych krańcach powściągliwości: pierwszy niewolniczo przestrzega zasad. a żaden pociąg n i e ' nadjeżdża. biegną tory kolejowe. po których pociąg przejeżdża tylko kilka razy dziennie.j chodowym. Trzeba go zabić".to tylko niektóre filmy cieszące się obecnie olbrzymią popularnością. Jak napisał autor graffiti z okresu francuskiej rewolty studenckiej w 1968 roku: „W każdym z nas drzemie gliniarz. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 103 podjęcie jakiegoś działania. są podstawowym produktem stacji telewizyjnych. jest prawie niemożliwe. Równolegle do wału morskiego w zachodnim Vancouver. Dla osób. które pomyślnie przeszły proces uspołecznienia. oparte na prawdziwych i rekonstruowanych wydarzeniach.Rozdział 5. ] który mówi mu „nie". Przylądek strachu. wyobrażenie sobie świata takim. nigdy dotąd nie zaznaczała się tak mocno. że chociaż światła migają. światła sygnalizacyjne wciąż mrugały. and Murder. a pierwsze auto stało bez ruchu. semafor działa nieprawidłowo. drugi odpowiada temu głosowi „spadaj". A Current Affair i America 's Most Wanted. jakim jawi się on psychopatom. dru-1 gi zaś po prostu je ignoruje. Kiedy odchodziłem stamtąd po jakichś dziesięciu minu-1 tach. W biały dzień. Chłopcy z ferajny. Mniej więcej przed rokiem zainstalowano tam semafor i wkrótce pojawity się korki w ruchu samo. Jednak samochód na czele kolejki czekał cierpliwie. Smali Sacńfices. Sypiając z wrogiem. Poświęcone przestępczości programy w rodzaju Hard Copy. gdzie uprawiam jogging.i łem. Lies. których nie krępują nakazy społeczeństwa i sumienia. pierwszy poddaje się biernie władzy głosu wewnętrznego. PSYCHOKINOTEATR Powszechna fascynacja elokwentnym oszustem i bezwzględnym mordercą. Właśnie zakończyłem trening i odpoczywałem w pobliżu. . In a Child's Name i szczere w swojej wymowie Milczenie owiec . Misę. Można twierdzić. nawet gdy większość j innych zaczęta go wymijać. których przekonania prowa-! dzą do konfliktów ze społeczeństwem.

nie mówiąc już o Adolfie Hitlerze. Pozostała część społeczeństwa wyraźnie szuka informacji o niegodziwych czynach -od łagodnej krnąbrności po brutalną przestępczość. psychiatrą sądowym.pisze Weber . Józefie Stalinie i Ryszardzie III. jaki osobowość bez sumienia wywiera na naszą zbiorową wyobraźnię? „Zło jest niewątpliwie ponętne . Saddam Husajn z pewnością także zdążył już wywołać błysk w oku któregoś z autorów". że literacka fascynacja „perwersyjnie wynaturzonym umysłem" to nic nowego: „Od Jagona do Normana Batesa. Dicka i Perry'ego' . który czai się głęboko wewnątrz Bruce Weber przypomina. scenie i ekranie. co tkwi również w nas. Jak argumentował Markman.Rozdział 5. Jest to jeden z możliwych powodów. „[Psychopaci] mają w sobie coś. Pytanie brzmi: dlaczego? Czym tłumaczyć ów straszliwy wpływ. autorem (wraz z Dominickiem Bosco) książki Alone iviłh the Deuil. pisarze i aktorzy czerpią inspirację z ponurej rzeczywistości: wspominają Kubę Rozpruwacza. jako widzowie utożsamiamy się z psychopatami. Lizzie Bor. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 104 W opublikowanym przez „The New York Times" 10 lutego 1 9 9 1 roku artykule Przymilanie się do psychopaty.zajmuje w powszechnej świadomości tak ugruntowaną pozycję". od doktora Jekylla do Harry'ego Lime'a. od Humberta Humberta u Vladimira Nabokova do Lelanda Palmera/Boba u Davida Lyncha . dla których psychopata . W wywiadzie udzielonym Weberowi poszedł jeszcze dalej: „W głębi wszyscy jesteśmy Psychopatami".logika nikczemności podlega nieustannemu badaniu w świecie fikcji. Tl " . i interesujemy się nimi. która opowiada o jego pracy zawodowej wśród morderców. Charlesa Mansona. Weber przedyskutował ten pogląd z Ronaldem Markmanem.pisał. urzeczywistniając nasze fantazje na temat życia wolnego od wewnętrznej kontroli.uosobienie pozbawionego skrupułów łotrostwa .i to nie tylko dla ludzi. Gary'ego Gilmore'a. Kiedy zajedzie potęga wyobraźni. na papierze. Pragnąc odkryć.den. którzy zamierzają je udramatyzować. czym to coś jest" .

z pozoru nie ponosząc konsekwencji" . Intrator.Rozdział 5. BUNTOWNIK BEZ POWODU W 1944 roku psychoanalityk Robert Lindner napisał klasyczne już studium psychopatycznego przestępcy zatytułowane Rebel With73 out a Cause . przypominając im o niebezpieczeństwach i zniszczeniach wywoływanych przez psychopatię. Rebel Without a Causem [Buntownik bez powodu). Joannę Intrator.Richard Hickock i Perry Smith. zdeklarowanym wrogiem panujących norm i standardów [. październik 1991. rewolucjonistą bez programu. Analizował relacje psychopaty ze społeczeństwem: Psychopata jest buntownikiem. innymi słowy. straszliwą siłę.agresywnej i seksi 72 c nej przyjemności. Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element 105 IJick i Perry .. Lindner.. proponuje kurs zatytułowany Psychopata w rzeczywis ści i filmie. Mogą jednak również stać się potężnym wzorcem dla osób. W ciemrr ściach zażywamy . poważne problemy psychiczne lub poczucie wyobcowania w społeczeństwie.]. psychiatra z Mount Sinai Medical Center w N0. mordercy opisani przez Trumana Capote'a w Z zimną krwią . które mają słabo rozwinięte standardy wewnętrzne. dlaczego film umożliwia tego rodzaju utożsamienie. Postrzegał psychopatię jako plagę. podczas którego wyjaśnia. Pogrążona w mroku sala tłumi w nas świadomy świat moralny i daje wgląd w stan wewnęt ny niezdominowany przez wymogi superego (sumienia). prywatna rozmowa. wym Jorku. tium.z subtelną świadomością . Owe kinematograficzne doznania mogą wywierać korzystn wpływ na ludzi psychicznie zdrowych. agitatorem bez hasła. której destrukcyjność jest zdecydowanie niedoceniana. jego buntowni76 J.W 1955 roku książka dostarczyła tematu znanemu . New York 1944.przyp. przekształcające wizytę w kinie z aktu zwykł ciekawości w akt voyeuryzmu o ogromnym ładunku emocjonalny Jak tłumaczy Intrator. buntownikiem bez powodu. kino „pozwala nam wśliznąć się bez trudu w doznawaną zastępczo przyjemność podglądacza. R.

pytanie to z dnia na dzień nabiera większej wagi.stanowią inwestycje 74 obliczone na zaspokojenie jego aktualnych życzeń i pragnień .niezależnie od tego.w kinie. pod jakim są podejmowane pozorem . Tamże. W polowie lat czterdziestych Lindner napisał. że skłania to jednego z ekspertów do następującego wniosku: townik" Miodzi przestępcy. Cytat pochodzi z „The New York Times" 7 lipca 1989. i musimy zadać sobie kilka ważnych pytań. których spotyka się współcześnie. poczucie odpowiedzialności za dobro innych zanika Czy mimowolnie pozwalamy na przemiany społeczne. Ogólna postawa psychopaty jest dzisiaj bardziej rozpowszechniona. Tamże.106 Psychopaci są wśród ras filmowi pod tym samym tytułem. które tworzą doskonałe środowisko (czy może raczej teren polowań) dla Psychopatów? jak przekonują poranne gazety. Kultura może się wprawdzie zmieniać. że psychopatów można nieraz znaleźć na obrzeżach społeczeństwa. s. czość prowadzi do celów korzystnych dla niego samego. Dzisiaj wydaje się. Dlaczego nasze zainteresowanie psychopatią wzrasta . Wykazywany przez młodych przestępców brak empatii w stosunku do ofiar jest tylko jednym z symptomów problemu. s. ani psychicznym" . telewizji. 2. sprzedawanych masowo książkach i czasopismach? Dlaczego coraz częściej sprawcami brutalnych przestępstw są młodzi ludzie? I co takiego dzieje się z naszym społeczeństwem. są bardziej obojętni wobec swoich ofiar. gdzie „skrzą się blaskiem wolności osobistej. ale poglądy Lindnera na psychopatię nigdy nie zostały przedstawione na ekranie. jest niezdolny do wysiłku na rzecz innych. bardziej gotowi zadawać ból i zabijać. Wszelkie jego starania . ale psychopatyczny „bun- pozostaje taki sam. 13.Sanchez. J. że psychopaci są wszędzie pośród nas. który doskwiera całemu społeczeństwu. gdzie społeczne zakazy i wymogi są nieobecne i nie istnieją granice ani w sensie fizycznym. 75 T- .

tłum odrażających bandytów zaciąga go do opuszczonego browaru i osądza przed własnym podziemnym trybunałem. częst° pod wpływem sił zewnętrznych : 0 Niektórzy przestępcy u c z ą s i ę popełniania przestępstw . który uprowadza nieszczęsne ofiary z ulicy.rodziny. Wytropiwszy mordercę.niekoniecznie przyjęty w społeczeństwie. aby odkryć swoisty kodeks moralny .Rozdział 6 PRZESTĘPSTWO: LOGICZNY WYBÓR Jeśli zbrodnia należy do zakresu obowiązków. Człowiek . chociaż występuje przeciw niektórym społecznym zasadom i wartościom. gangu. Film Langa jest jedną z najbardziej przekonujących dramatyzacji pojęcia z ł o d z i e j s k i e g o h o n o r u . niemniej jednak autentyczny. Policja nie potrafi znaleźć winowajcy. Ojcem jednego z naszych badanych był „zawodowy" złodziej. klasycznym filmie Fritza Langa M . do akcji wkraczają więc inni przestępcy. Popełnianie przestępstw nie oznał ec z n i an i e. przestrzega zasad swojej grupy . gdzie przestępczość jest w pewnej mierze akceptowaną normą. Taki przestępca.prostytutka. psychopata jest idealnym kandydatem do tej pracy.wychowują się w rodzinie lub środowisku społecznym. powodowany nagłym impulsem.jak morderca z 1931 roku Peter Lorre wciela się w postać mordercy dzieci. z własnymi regułami i zakazami. z z3 zatem braku sumienia ani nawet słabej podatności na uspo Ludzie stają się przestępcami rozmaitych powodów. matką . Gzy złodziejski honor rzeczywiście istnieje? Wystarczy dłużej porozmawiać z typowym więźniem. • szkańców W swojej dzielnicy.

Zdarza się na przykład. Odsiaduje teraz wyrok dwuletniego więzienia.rebce żony kilka prezerwatyw. Wielu uczestników naszych badań rozpoczęło przestępczą działalność jako uciekinierzy z rozbitych. • Niektórych przestępców można postrzegać jako wytwór tak zwanego cyklu przemocy. byli w dzieciństwie świadkami przemocy w rodzinie. którzy brutalnie traktują swoje żony. Herbstem. molestowanie doznawane w dzie- . W narkotykach szukali pociechy i ulgi. Bardziej dramatycznych przykładów tej „subkulturowej przestępczości" dostarczają rodziny mafijne i grupy Romów rozpowszechnione w niektórych rejonach Europy. Dla wielu spośród tych ludzi negatywne czynniki społeczne ubóstwo. wszczął awanturę. Przykładem są narkomani i ludzie bez zdolności i pieniędzy. czterdziestole mężczyzna bez kryminalnej przeszłości. Jeden z naszych badanych. a mężczyźni. „wpadł w szał" i ciężko pobił nieszczęsną kobietę. fizycznemu lub emocjonalnemu molestowaniu nieraz jako dorośli dokonują podobnych czynów. Mamy coraz więcej dowodów na to.108 Psychopaci są wśród ras ten od dzieciństwa towarzyszył ojcu w „pracy". że osoby napastujące dzieci same doznały kiedyś napaści seksualnej. Crime and Humań Naturę. ale z pewnością zostanie zwolniony przed terminem. że osoby poddawane w dzieciństwie seksualnemu. któremu nigdy wcześniej nie postawiono zarzutów użycia przemocy. R. ubogich lub skażonych przemocą rodzin. przemoc w rodzinie. 77 D ------------Rozważania nad przyczynami przestępstw można znaleźć [w:] J. • Inni łamią prawo pod wpływem jakiejś przemożnej potrzeby. New York 1985. znalazł w to. którzy tłumią w sobie głos sumienia i dopuszczają się kradzieży z czystej desperacji. Jeszcze inni trafiają na lawę oskarżonych z powodu popełnię zbrodni w afekcie. jakich się kiedyś wobec nich dopuszczano. dzięki przestępstwom zaś mogli się oddawać nałogom. Wilson.

New York 1988. że gdyby te czynniki n i e zaistniały. niektórzy z nich nigdy nie weszliby na drogę przestępstwa. dla których przestępstwo może pewnym ludziom atrakcyjne. Badlands w reżyserii Terence'a Malicka . z funkcjonowania z pominięciem zasad i ograniczeń przyjętych w społeczeństwie. działań przestępczych. częściej przynoszą pozytywny skutek niż w rozmowie ze zwykłym przestępcą. Elementem fikcyjnym jest postać Kita Carruthersa. narkomania . chyba że wobec zasady „dbaj o własny interes". W odróżnieniu od większości przestępców. niewłaściwa opieka rodzicielska. a puścimy cię wolno". Instytucje chroniące porządek publiczny korzystają z tego. wydawać się hopa^ słowa: „Okaż rozsądek. ratuj własną skórę. powiedz. którego nieodparty urok i elokwencja są całkowicie zgodne z profilem psychopaty. ich działalność wynika nie tyle z niesprzyjających warunków społecznych.swobodna adaptacja przestępczej kariery Charlesa Starkweathera i jego dziewczyny Caril Ann Fugate . Kratz. może nawet bezpośrednią. kto •eszcze był w to zamieszany. kiedy szukają sprawców zbrodni lub próbują rozbić gang czy komórkę terrorystyczną. Można by uznać Badlands za typowo hollywoodzki film przedstawiający psychopatę o . Można twierdzić.. dlaczego popełnia przestępstwa.logiczny wybór 109 ciństwie. Seductions of Crime. Nie wszyscy z nich są psychopatami. Pewna badana przez nas kobieta. kodeksu ani zasad.Rozdział 6. natomiast uczucie do młodej Holly wydaje się nieprawdopodobnie głębokie. odpowiedziała w sposób typowy dla wielu psychopatów: „Szczerze? Po prostu dla zabawy". alkoholizm. psychopaci nie wykazują lojalności wobec grupy. lecz jeśli nimi są. W rozmowie z psyAnalizę powodów. łatwiejsze od pracy zawodowej lub dostarcza mocnych wrażeń' . ponieważ jest to opłacalne. Przestępstwo. ile z charakteru.były przyczyną. zapytana. przedstawia J.to przerażająca fantazja i fjimowa oparta na realistycznych podstawach. którzy dopuszczają się przestępstw. Bywają jednak ludzie. problemy finansowe.

jakby właśnie pacnął po ciemku parę much. Jednym z sygnałów jest niestosowność zachowania. ale nieznajomość melodii".pyta kobieta. Holly to postać rzeczywista. Stworzona przez Spacek postać. Dopiero przy powtórnym obejrzeniu wysuwa się na czoło prawdziwa historia: jeśli Kit jest reżyserskim wyobrażeniem psychopaty.laików i profesjonalistów . kiedy już płonie dom podpalony w celu ukrycia zwłok. tej niemożliwej do zdefiniowania nieufności. wypowiadana monotonnym głosem i przyozdobiona zwrotami zapożyczonymi z ilustrowanych magazynów dyktujących nastolatkom uczucia. jakich powinny doznawać.Kit mówi. A ty?" Ostatecznie Kit zamyka porwanych w piwniczce na środku pola. Dwa aspekty tej postaci ilustrują i dramatyzują ważne cechy psychopatycznej osobowości. że dziewczyna nigdy nie przeżywała opisywanych emocji. Inny przykład: Kit (mając już kilka morderstw na koncie) od niechcenia wyprowadza zastraszoną parę z samochodu na puste pole. Sama ^ czasami tak się czuję. o której wspomina wiele osób . czasami rażąca. „Jak myślisz.zetknąwszy się z psychopatą. pozwala widzom bezpośrednio doświadczyć tego dziwnego. wyrusza z Kitem na morderczą . . warto jednak przypatrzeć mu się dokładniej. „Co z nami będzie?" . Tuż przed odejściem strzela w drzwi. doskonały przykład na „znajomość stów. Kiedy Kit na oczach piętnastoletniej Holly zabija jej ojca. dzięki wspaniałej grze aktorki widać. wspaniale odegrana przez Sissy Spacek jako mówiąca maska. Obok Kita siedzi Holly. „Cześć" . jakby miał zaraz eksplodować.dosłownie . załatwiłem ich?" . Chociaż Holly mówi o miłości łączącej ją z Kitem.110 Psychopaci są wśród ras złotym sercu. Holly wymierza Kitowi policzek. Holly idzie swobodnie obok zdenerwowanej kobiety. który sprzeciwiał się obecności chłopaka w życiu córki. przyprawiającego o gęsią skórkę wrażenia.wędrówkę po kraju. a jeszcze później. mierząc do nich z broni. dziecinnym głosikiem. zasadniczo dotrzymując mu towarzystwa. Pierwszy to emocjonalne ubóstwo i ewidentne markowanie głębokich uczuć. Potem rzuca się na krzesło i narzeka na ból głowy. -Och odpowiada Holly . próbując zrozumieć sytuację. Być może najbardziej subtelnym dowodem psychopatii jest w filmie narracja Hol- I ly. autentyczny „odmieniec". że czuje się.mówi swoim bezbarwnym.Pyta.

Dlatego kiedy promienny uśmiech usypia czujność dziewczyny na plaży. szpiegostwo i terroryzm. A. a popełniane przez nich przestępstwa są bardzo liczne • • Psychopaci stanowią przeciętnie około 20% kobiet i mężczyzn przebywających w więzieniu. New York 1993- ę psychopaci są odpowiedzialni za ponad 50% poważnych przestępstw. morderstwa i takie przestępstwa polityczne jak zdrada. Strachan. a także brak wewnętrznego mechanizmu kontroli znanego nam jako sumienie stanowią doskonały przepis na przestępstwo.logiczny wybór 111 PRZEPIS NA PRZESTĘPSTWO W zasadzie trudno jest wyobrazić sobie. bezwzględny. Jego gotowość do wykorzystania każdej nadarzającej się okazji.D. Szczerze . K.Rozdział 6. Hare. red. Psychopathy andcrime. Przestępstwo. R. mówiąc.. miody psychopata pokroju Jeffreya nie traci czasu: wczepia się w ofiarę i szuka sposobu. Howells. a ich kryminalna działalność jest bardzo zróżnicowana: od drobnych kradzieży i defraudacji po wymuszenia i napady z bronią w ręku. sama struktura osobowości psychopaty zapowiada kłopoty dla społeczeństwa. Forth. że k t ó r y k o l w i e k spośród psychopatów (wziąwszy pod uwagę ich brak wewnętrznego mechanizmu kontroli. aby zachłannie czerpać od niej ciepło. Podobnie jak żarłacz ludojad jest z natury maszyną do zabijania.E. pozbawiony skrupułów i egocentryczny światopogląd i tak dalej) mógłby uniknąć konfliktu ze społeczeństwem. K. C. od wandalizmu i zakłócania spokoju po porwania. Oczywiście. Chociaż nie wszyscy przestępcy są psychopatami i nie wszyscy psychopaci . Hollin. psychopaci stanowią znaczny odsetek więźniów.przestępcami. wielu psychopatów wchodzi w taki konflikt. A reuiew. [w:] Clirtm Approaches to Mentally Disordered Offenders. psychopata naturalnie wchodź w rolę kryminalisty. niekonwencjonalny stosunek do etyki i moralności.

Jankowiak. dopóki nie zabije ofiary i nie ukryje zwłok pod podłogą swojego domu . posprzecza się ze swoją dziewczyną. żywność i pieniądze . że 44% przestępców. I nie czuje się usatysfakcjonowany. N. Pieśń kata. Warszawa 1992. No. którzy pociągają Johna Wayne'a Gacy'ego. Dostał wyrok za gwałt. schronienie. kiedy wystąpił w teleturnieju . to psychopaci^. że dwaj zabici przez niego mężczyźni po prostu znaleźli się w niewłaściwym miejscu o niewłaściwej porze .Mailer.112 Psychopaci są wśród ras zaspokojenie seksualne. S1 T. Cahill. Wtedy zatrzymuje się na stacji benzynowej. Buried Dreams. na chwilę pozostawia swoją młodą towarzyszkę samą i strzela do pierwszej napotkanej osoby. New York 1987. Kiedy młody człowiek z rodzaju tych. ubiega się o posadę w jego firmie. zabójca z Utah. jeśli pomyślimy o psychopacie jak o człowieku żyjącym wyłącznie teraźniejszością i niezdolnym oprzeć się sprzyjającej okazji.a wszystko to w imię „miłości". Jak powiedział pewien więzień. tłum.na drodze jego szukającego ujścia gniewuB1. psychopatyczne zachowanie i motywacja stają się bardziej zrozumiałe. to się obsłużyłem". Kiedy Gary Gilmore. którzy zabili funkcjonariusza organów śledczych na stużbie. Później wyjaśnia. B. Badania przeprowadzone niedawno przez FBI ujawniły. jeździ samochodem po okolicy (z inną kobietą). Gacy nie traci czasu . Inny przestępca trafił do aresztu. Następny wieczór spędza podobnie.zmusza go do kontaktów seksualnych. ŻYCIE CHWILĄ Chociaż zwolenników filozofii New Age może oburzyć taka profanacja uświęconych zasad. dopóki potrzeba wyładowania wściekłości nie stanie się zbyt silna. który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „A co miałem robić? Była z niej niezła dupa.

Gilmore odpowiedział: Parę spraw uszło mi na sucho. za które mnie jednak posadzono. „Playboy" maj 1977. Departament Sprawiedliwości USA.nie mają silnych zahamowań. O c z y wiście. Nie dość pazerny. Nie planuję.w przeciwieństwie do większości z nas . jeśli chodzi o zadawanie fizycznych cierpień. Mogłem bezkarnie zrobić sporo rzeczy. Być może już dawno przestało mi zależeć8J.okoi to. Przestępstwo. Federalny Urząd Śledczy. Nie jestem wielkim złodziejem. Jestem niecierpliwy. urazy lub frustracji i nie przejmują się bólem czy upokorzeniem swoich ofiar. Traktują groźby i agresję jako użyteczne narzędzie w chwilach gniewu. Zapytany. Killed in the Line ofDuty. The Uniform Crime Reports Section. OD NIECHCENIA cze bardziej niż zaangażowanie w działalność przestępczą nie.logiczny wybór 113 organizowanym w rodzinnym mieście swoich ofiar.Rozdział 6. Stosują przemoc na zimno. dla zaspokojenia prostych potrzeb. nieco przybliża sposób funkcjonowania osoby tak mocno zakotwiczonej w teraźniejszości.. choćby . owszem. instrumentalnie. s. Psychopaci . PSYCHOPATYCZNA PRZEMOC: NA ZIMNO. dlaczego pomimo wysokiego ilorazu inteligencji często dawał się przyłapać na przestępstwie. jak i na wolności . Nie trzeba być nieprzeciętnie inteligentnym. 76. Działam impulsywnie. że psychopaci (obu płci) znacznie częściej od przeciętnych ludzi zachowują się b r u t a 1 n i e i a g r e s y w n i e . W zasadzie nie bardzo to rozumiem.niż inni przestępcy. nie myślę.zarówno w więzieniach. Popełniają ponad dwukrotnie większą liczbę aktów przemocy i agresji . w środowiskach przestępczych brutalność nie jest niczym wyjątkowym. którego Gary Gilmore udzielił „Playboyowi" na krótko przed swoją egzekucją. żeby się wykręcić z tego gówna trzeba tylko myśleć. Budzi to niepokój. Pięć minut sławy i dwa lata więzienia! Wywiad. wrzesień 1992. ale nie zaskakuje. ale psychopaci i tak wyróżniają się na tym de. Ale ja nie myślę.

.114 Psychopaci są wśród ras seksualnego pożądania. dlaczego współwięźniowie nadali mu przydomek „Kowal". dobrze ilustruje typowy dla psychopatów brak zahamowań w stosowaniu przemocy Otóż niejaki Leroy.]. • Gary Gilmore. czego pragną. wyjaśniając dziennikarzom. W odróżnieniu od filmowych bohaterów.. W stosunku do psychopaty ta psychologiczna pomoc byłaby stratą czasu. „Wieczorem dorwałem Billa.przypomina się tu „Brudny Harry" Callahan grany przez Clinta „Make My Day" Eastwooda policjanci są zazwyczaj głęboko poruszeni koniecznością oddani strzału i nieraz doznają „emocjonalnych retrospekcji" lub cierpią ^ tak zwany zespół stresu pourazowego.] zadołowali mnie na cztery miesiące. Załatwiłem go na całego! [śmiech] [.land na neurochirurgię. No więc wracając do waszego pytania .wbiłem mu młotek w głowę. a potem spokojnie proszą o dokładkę . powinien skorzystać z pomocy psychologa. Billem.facet nazwał mnie Kowalem w . jakby chodziło o obranie jabłka lub wypatroszenie ryby. że zgodnie z nakazem wielu policyjnych regulaminów każdy funkcjonariusz. Reagują zaś obojętnością albo poczuciem władzy. odwróciłem się i wyszedłem [. a Billa zabrali do Port. jak psychopata reaguje na potworne wydarzenia lub relacjonuje brutalne przestępstwo tak.. Ale on i tak był nieźle popierdolony. kiedy siedział sobie i oglądał mecz futbolu wspominał Gilmore . satysfakcją i samozadowoleniem. który brał udział w strzelaninie (ze skutkiem śmiertelnym lub bez). lub dla zdobycia tego. zahartowani policjanci nie potrafią spokojnie obserwować. a nie żalem z powodu wyrządzonych szkód. skontaktował się z zaprzyjaźnionym z nim Gilmorem. Nawet doświadczeni.. Następstwa bywają tak poj| ważne. pobity i okradziony w więzieniu. prosząc o pomoc w wyrównaniu rachunków ze sprawcą zajścia. Porównajmy reakcje psychopatów z reakcjami funkcjonariuszy organów ochrony porządku publicznego. którzy podczas służby byli zmuszeni użyć siły ze skutkiem śmiertelnym. którzy przed obiadem zabijają tuzin bandytów.

a zaatakowany mężczyzna przeciwstawił mu się w obecności innych klientów baru. szczerze mówiąc"ę pewien byty więzień. ale żaden z tych zarzutów nie zaprowadził go na lawę oskarżonych . i często robit im kompromitujące zdjęcia". r^Noiwy Rok 1990 dwudziestosześcioletnia Roxanne M u rray zastrzel iła ześrutówkTJ czterdziestodwuletniego Douga Murraya. Podobno Gilmore twierdził później. że kochała męża.. Doug zawlókł ją do przyczepy. Policjantom oświadczyła. Sąd przychylił się do jej stanowiska i oddali! zarzut morderstwa drugiego stopnia. Doug(Juicer) Murray byt „pseudobikerem" spragnionym „potężnych motocykli. a odmowę karał biciem. Niekiedy narzucał im zabawę w rosyjską ruletkę z ostrym nabojem w każdej komorze". Wykorzystywał je psychicznie i fizycznie. co posiadał". kształtował wtedy wizerunek własnej osoby jako twardziela. ponieważ tamten nie chciał odstąpić mu miejsca przy stoliku.powiedział. że zatłukł Billa młotkiem i popełnił jeszcze inne brutalne morderstwo.Rozdział 6. Okrutnym zrządzeniem losu „zarządzał kiedyś schroniskiem dla seksualnie molestowanych nastolatek. podobnie jak większość kobiet. Podarował mi miniaturowy młotek do noszenia na łańcuszku [. Bliska przyjaciółka Roxanne mówiła: „to tak. jakby Doug miał wiele twarzy. uderzy! w głowę naładowanym pistoletem i na jej oczach zastrzeli! jej ulubionego psa. Dziennikarze pytali: „Po co były te opowieści o zabójstwach? To przechwałki czy wyznanie?". Zmuszał swoje kobiety do realizowania scenariuszy brutalnego gwałtu. ale byta zmuszona go zabić. . Wydawał się „niezdolny do seksu bez przemocy i całkowitej kontroli. słabych. uległych kobiet i psów oraz władzy nad wszystkim. że zabił nożem mężczyznę w barze. Doug byl kilkakrotnie żonaty i zwykle terroryzował 1maltretował swoje partnerki. Gilmore: „[ze śmiechem] Chyba raczej przechwałki. którego poślubiła pięć lat wcześniej. spokojnie oznajmił policji. „Mogło to spotkać ciebie" . Przestępstwo.z braku świadków. jak wyjaśnił..]". Kiedy Roxanne poskarżyła się na wysokość rachunków za wyżywienie ich czternastu psów.logiczny wybór 115 związku z tamtą sprawą. zdiagnozowany wcześniej przez więziennego psychologa jako psychopata.. Feilatio na żądanie należało mu się w dowolnym miejscu i czasie. Obwiniano go 0 szereg gwałtów i napaści.

poza którą maltretowane i terroryzowane ofiary mają prawo użyć drastycznych środków dla własnej obrony2. no. i cholernie mnie wkurza... Licznych przykładów dostarczają środki przekazu. dotkliwym ciosem emocjonalnym. więc dostaje w łeb. Miejscowy psychiatra zaświadczył. Cytaty pochodzą z artykułu K.. tak opisywał to zdarzenie: „Rozgląd się za towarem. jestem już nieźle skonany. wściekłością czy strachem. Gulgocze i w ogóle wydaje dźwięki jak zarzynane prosię [śmiech]. jakby.. McQueena. Zamyka się w końcu. jak to tylko możliwe". Budzą mnie gliny [śmiech]". zac: drzeć mordę... co zrobił. więc... i leci na ziemię. 2 „Playboy" maj 1977. 76. zaczął działać jak automat i nawet nie pamięta tego. .. Kiedy pisałem ten rozdział. s. włączam telewizor i śpię. ale inne byty tak okropne. [w:] „The VancouverSun" 1 marca 1991. usłyszałem o sześćdziesięciopięcioletnim mężczyźnie bez kryminalnej przeszłości sądzonym za usiłowanie zabójstwa: zaatakował scyzorykiem swoją byłą żonę i jej adwokata w trakcie niezwykle burzliwego procesu o przyznanie opieki nad dzieckiem.. no. • Pewien przestępca (z wysokim wynikiem na Skali Obserwa nej Skłonności Psychopatycznych). folgując swoim brutalnym upodobaniom.. czym jest utrata panowania nad emocjami. wstrząśniętego swoim czynem.. który podczas włamania za bit starszego człowieka.116 Psychopaci są wśród ras Niektóre z nich były fajne albo raczej i chciał je przedstawić jako fajne. beznamiętna brutalność jest czymś zupełnie odmień nym od aktu przemocy wywołanego zaciekłą kłótnią. wyczerpany nerwowo. a tu dziadek schodzi na dół i... że oskarżony. ale wrzeszczy dalej.. niepohamowanym gniewem.. zatacza się. Mężczyznę. więc biorę browar z lodówki. przestał nad sobą panować. Tak prosta. Walę g0 w krtań i. Doug najwyraźniej pomógł miejscowej społeczności wytyczyć granicę. Większość ludzi wie również. która nieraz powoduje poważne konsekwencje i prowadzi do przerażenia własnym postępkiem. uniewinniono. sprzedaję mu parę trepów w głowę.

że przemoc jest przez psychopatów stosowana z wyrachowaniem i na zimno. . W niedawnych badaniach ana]izowaliśmy policyjne raporty o okolicznościach towarzyszących brutalnym przestępstwom popełnionym w ostatnim okresie przez grupę skazanych mężczyzn. których sprawcami byli psychopaci. nieskomplikowany i rzeczowy. Ogółem można stwierdzić. byłby dobrym kandydatem do przedterminowego zwolnienia. i niemal na pewno się nie powtórzą. • Dwie trzecie ofiar psychopatów to nieznani im mężczyźni. Zbrodnie. od zbrodni popełnianych przez innych przestępców różniły się w kilku ważnych aspektach: • Zwykli przestępcy na ogół stosowali przemoc podczas domowej kłótni lub w okresie gwałtownych wstrząsów emocjonalnych. są zwykle „chwilowym porywem porządnych. Przemoc stosowana przez psychopatów natomiast nie ma normalnego „zabarwienia" emocjonalnego i zwykle jest prowokowa* na przez jakieś codzienne zdarzenie.nozowano jako psychopatów '. przyjaciele lub znajomi. w sposób bezpośredni. z których mniej więcej połowę zdiag. Jak podkreślają kryminolodzy. zabójstwa popełnione pod wpływem silnych emocji.logiczny wybór 117 Nawet gdyby go skazano. podczas domowych kłótni lub sporów między znajomymi. skłonnych do skruchy ludzi. Przestępstwo. które zwykle towarzyszą aktom przemocy dokonywanym przez inne osoby. • Dwie trzecie ofiar zwykłych przestępców to kobiety z ich rodzin. Nie wyraża potężnych emocji. a nie pod wpływem głęboko zakorzenionego bólu lub wytrącających z równowagi czynników.Rozdział 6.. • Psychopaci często stosowali przemoc podczas dokonywania prze- stępstwa lub podczas pijatyki albo powodowani chęcią zemsty lub wymierzenia kary.

Williamson.mówi. Najgorzej było. 454-462.118 Psychopaci są wśród ras Być może najbardziej przerażającym aspektem psychopatycznej brutalności jest jej przenikanie do naszych ośrodków miejskich. [w:] „New York Times News Service" 26 listopada 1991. Crtminal psychopaths and their vic»Canadian Journal of Behavioral Science" 1987. Rozboje. Ja tylko chcę tego czy tamtego"3. Jednym z wzorów tej nowej fali przemocy jest psychopatyczny bandyta ukazywany w kinie i telewizji: „To nic osobistego" . polegają zwykle na beznamiętnej lub niczym niesprowokowanej agresji wobec przypadkowych ofiar i nieznajomych. R. Violence. działalność gangów i ataS. egoistyczne i instrumentalne stosowanie przemocy przez psychopatów. Na podstawie „The Province" 25 kwietnia 1990. czego strasznie chcę. Niektórzy gwałciciele to F. zastraszanie. Wong. Lee. s. PRZEMOC SEKSUALNA Gwałt jest dobrym przykładem na wyrachowane. Hare. napastliwa żebranina. handel narkotykami prowadzący do bandyckich porachunków. nr 1. . zajęty brutalnym zaspokajaniem swoich pragnień. Jak powiedziała pewna piętnastolatka: „Widzę coś. Oczywiście. tlms' ki na wybrane grupy. nie wszyscy psychopaci są gwałcicielami. kiedy wyciągnęłam nóż na taką jedną. S. choćby na homoseksualistów. i po prostu to biorę. ale nigdy nie robię nikomu krzywdy.

Ich postępowanie wynika z mieszanki potężnych czynników: niepohamowanej chęci zaspokojenia popędów i fantazji seksualnych. skłonnego do manipulacji. prowadząc do zdecydowanego ścigania i obowiązkowego leczenia winnych. mogą wydawać się bardziej zrozumiałe niż gwałty dokonywane przez psychopatów. egocentrycznego.. Ustaliliśmy. Przestępstwa tych ludzi.dobrowolnie lub z wyroku sądowego . że psychopaci stanowią znaczny odsetek uporczywych dręczycieli. mamy dowody na to. które narzucają kobiecie rolę podrzędną.Rozdział 6.logiczny wybór 119 wyraźnie niezrównoważeni osobnicy cierpiący na problemy natury psychiatrycznej i psychologicznej. który „doznaje podniecenia 91 seksualnego. wywierając psychologiczną presję na swoje ofiary" . PSYCHOPATA JAKO DAMSKI BOKSER Społeczna świadomość i nietolerowanie przemocy w rodzinie wzrosły wyraźnie w ostatnich latach. Chociaż przyczyny i mechanizmy znęcania się nad kobietami są złożone i obejmują rozmaite aspekty (finansowe. Potwierdzenie tych tez znajdujemy w zachowaniu Johna Oughtona. a także postrzegania ofiar jako źródła przyjemności. Inni są produktem kulturowych i społecznych postaw. Sądowy psychiatra zdiagnozował go jako psychopatę . że 25% mężczyzn w grupie to psychopaci. W niedawnych badaniach zastosowaliśmy Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych wobec grupy mężczyzn. Przestępstwo.„pozbawionego sumienia. zakładał na głowę papierową torbę). psychopaci stanowią bodaj połowę gwałcicieli recydywistów i seryjnych gwałcicieli" . Podobne proporcje obserwuje się w środowiskach wię- . pragnienia władzy i kontroli. kłamliwego i niezdolnego do miłości" oraz sadystę. nazywanego przez prasę \v Vancouver „gwałcicielem w papierowej torbie" (bo kiedy gwałcił dzieci i kobiety.w terapii dla maltretujących żony '. którzy uczestniczyli . choć odrażające dla społeczeństwa i głęboko traumatyczne dla ofiar. społeczne i psychologiczne).

Newlove. Z policyjnego raportu wynikało jednak. amatorskiej analizie pozostałych uczestników. co byłoby jawnym przekroczeniem ograniczeń nałożonych na niego przez sąd. niefortunną . Identifying critica! dimensions for discriminating among 'apists. że prawdopodobnie niewiele skorzysta na terapii.i. ale większość obecnych reagowała niechętnie na jego arogancję i agresywny styl bycia. owszem. S. ziennych. zdobył MBA na Uniwersytecie Columbia i prowadzi) rozmaite zyskowne przedsięwzięcia. że napaść na konkubinę była jego pierwszym wykroczeniem. a ów atak byt tylko jednym z wielu podobnych zajść. na koniec zaś oświadczył. T. Psychopathy and Family Violence.120 Psychopaci są wśród ras R. że doskonale rozumie sytuację i nie potrzebuje niczego poza nauczeniem się panowania nad gniewem. że złamał konkubinie nos i podbił jej oczy. odpowiedział z uśmiechem. aby pomóc innym mężczyznom w zrozumieniu ich problemów. Knight. W wywiadzie poprzedzającym pierwszą sesję terapeutyczną Leblanc oznajmił. R. oszustwo i defraudację. Kiedy lider grupy przypomniał mu o wyrokach za kradzież. Kanada. Wydział Psychologii. ale podejrzewam.podobno wyjechał z miasta. Sąd uznał pana Leblanca winnym napaści na konkubinę i nakazał mu poddanie się terapii dla brutalnych mężów. Nie wiemy. czarujący i sympatyczny mężczyzna. „The Province" 28 stycznia 1987. nr 59. o szczegółach wypowiadał się dość mgliście. Vancouver. że jest co najmniej równie wysoki. Opowieści o studiach na Uniwersytecie Columbia i stużbie w Wietnamie okazaty się nieprawdą. Dominował w grupowych dyskusjach. Lider grupy uznat go za interesującą osobowość. 643-661. Leblanc. Dutton.sprzeczkę. skupiając się na powierzchownej. ale jest gotowy w niej uczestniczyć. s. podczas której uderzył kobietę w porywie gniewu. określił tamto zdarzenie jako błahą . praca nieopanowana. Potem zaczął rozprawiać o psychicznych mechanizmach i psychologicznych teoriach związanych z przemocą w rodzinie. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1991. że służył jako spadochroniarz w Wietnamie.Prentky. . w których ucierpiały także inne kobiety. Po kilku sesjach zniknął . że wszystko to wyniknęło z drobnych nieporozumień. Rapist „might murder". Hart. Twierdził. W trakcie pierwszej sesji napomknął mimochodem. D. jaki odsetek psychopatycznych damskich bokserów n i e podejmuje terapii.

w procesach 0 morderstwo. głosił niezmiennie pogląd. Niewzruszoną pewność Grigsona równoważy opinia wyrażana przez wielu klinicystów i decydentów. i poprzestaną na zajmowaniu krzesła. Przestępstwo.logiczny wybór 121 Hipoteza. Bardzo prawdopodobne jest to. Nie ulega też wątpliwości. „Doktor Śmierć". ile dla uspokojenia sądu. W rezultacie dzisiaj nie brakuje nam lokatorów celi śmierci. którzy ustawicznie znęcają się nad żoną. że wielu mężczyzn. Środki potrzebne do prowa. to psychopaci. Nie trzeba wyjątkowej inteligencji. „Leczył się. z którego mógłby z większym pożytkiem skorzystać ktoś inny.Rozdział 6. że przestępczego zachowania i brutalności n i e m o ż n a przewidzieć dokładnie.może myśleć taka kobieta. Jak zwykle. że psychopatyczny morderca na p e w n o za1 •• 93 bije ponownie" .. więc będzie lepszy" . że psychopaci . że ludzie mający na koncie liczne Przestępstwa lub akty przemocy są bardziej niebezpieczni od innych. ma poważne konsekwencje dla proponowanych terapii: zachowanie psychopatów jest niezwykle oporne na zmiany (temat ten omówię później). tracąc okazję do uwolnienia się od brutalnego męża. jakie może zrodzić się w maltretowanej żonie. a lista oczekujących na przyjęcie do grupy terapeutycznej nieraz bywa cilu^a. którzy twierdzą.częściej niż inni mężczyźni będą uczestniczyli w tych programach nie tyle po to aby się leczyć.jzenia terapii dla brutalnych mężów są zwykle ograniczone. aby zrozumieć. Prognoza ich przyszłych działań opiera się zazwyczaj na ich . w których oskarżonym groziła kara śmierci. prawda leży gdzieś pośrodku. Ale chyba najbardziej niepokojącą konsekwencją skierowania psychopaty na terapię jest fałszywe poczucie bezpieczeństwa. że psychopaci wywierają na te programy destrukcyjny wpływ. NAJTRUDNIEJSZY SPRAWDZIAN: CZY MOŻEMY PRZEWIDZIEĆ ICH ZACHOWANIE? Psychiatra sądowy James Grigson.

435-448. Przedmiotem głębokiej troski społecznej są zwolnienia warunkowe ludzi. Barbaree. R.C. s. Gwałciciele recydywiści uzyskiwali zwykle wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej . nr 4.R. 419-422. jeżeli będzien wiedzieli. Rice.zasada ta stanowi podłoże wielu decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego. Predictors of psychopathy and release outcome in a criminal population.122 Psychopaci są wśród ras poczynaniach w przeszłości . 227-232. ^jjjjjonych mężczyzn ponownie dopuściła się gwałtu. Hart.L. Harris. czy dana osoba jest psychopatą (zgodnie z kryteria 94 5— Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych) . Przynajmniej kilka prowadzonych ostatnio badań dowodzi niezbicie. Jak wspomniałem wcześniej. P. Jak wykazują te badania. R.D. M. przeciętnie: • Częstotliwość recydywy jest wśród psychopatów około d w u k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców. podkreślają niedawne badania nad gwałcicielami wypusz95 »i czonymi na wolność po intensywnej terapii '. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. nr 56. Kropp. s. G.D. dotyczące oskarżonych o przestępst federalne. nr 2. Performance of małe psychopaths following conditional releasefrom prison. Serin. Peters. „Journal of Interpersonal Violence" 1990.E. że możemy znacznie poprawić dokładność naszych przewidywań co do przestępczości i użycia przemocy. H.D. Uczeni analizowali statystyki recydywy (popełniania kolejnych przestęps' po wyjściu na wolność). Prawie jedna trzecia ' S. Znaczenie tej różnicy dla komisji. którzy nimi nie są. • Częstotliwość recydywy z u ż y c i e m p r z e m o c y jest wśród psychopatów około t r z y k r o t n i e wyższa niż wśród innych przestępców.E. którzy dopuścili się przestępstw na tle seksualnym. R. Hare.T. które decydują o zwolnieniu warunkowym. „Psycho logi cal Assessment: A Journal o( Consulting and Clinical Psychology" 1990. V. istotne jest odróżnianie przestępców będących psychopatami od przestępców. s. A follow-up of rapists assessed in a max1' mum security psychiatrie facility. Quinsey.

czy danego pacjenta umieścić na oddziale zamkniętym czy też na tym o łagodniejszym rygorze' . a przed wyjściem na wolność wykazywali objawy dewiacyjnego pobudzenia seksualnego w reakcji na brutalne sceny (co mierzono za pomocą elektronicznego urządzenia umieszczonego w okolicy penisa). kiedy mieli po dziesięć lat? Choć ludzie się zmieniają. elokwentnym kuzynie. agresywnej sąsiadce. pełnej zahamowań koleżance. z jakim zwolnieni przestępcy znowu dokonają gwałtu. . recydywą i przemocą. ordynator Oddziału Psychologii. Przy obliczaniu prawdopodobieństwa. sprawdzały się w trzech przypadkach na cztery. Chłopic. Zainteresowanie to nie dotyczy wyłącznie przestępców.. 27 łistopada 1991. wiele cech charakteru i wzorców zachowań jest stałych przez cale życie. Jacy byli. otwartym i towarzyskim bracie. Na przykład szereg szpitali psychiatrycznych dla skazanych korzysta obecnie z Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych.logiczny wybór 123 Psychopatycznych. który boi się własnego cienia. Nie oznacza to. Platę. i to niekiedy bardzo. te dwie zmienne: psychopatia i dewiacyjne pobudzenie. Przestępstwo. podejmując decyzje co do tego. Skłonności CZY Z TEGO SIĘ WYRASTA? Pomyślmy o krewnych i przyjaciołach.por. nieustraszonego wojownika.o nieśmiałej. porywczej. Ze względu na tego rodzaju wyniki system sądownictwa karnego zainteresował się ponownie związkami między psychopatią. byl Atascadero State osP)tal w Atascadero w Kalifornii . który przyjął ten sposób działania. którzy mają wkrótce wyjść na wolność. że osobowość i styl bycia nabierają trwa^ Pierwszym szpitalem.Rozdział 6. jeszcze z czasów dzieciństwa . D. Pfywatna rozmowa. wyrośnie raczej na człowieka niespokojnego i lękliwego niż na twardego.

Hare. and asso. nr 56. A.ciated substance abuse: Euidence for deuelopmental progressions. Robins. Jessor. Można jednak zauważyć pewną ciągłość w sp0.-Yarrow. a później gwałtownie spada. A.liwość. Czym tłumaczyć to zmniejszanie się częstotliwości antyspołecznych zachowań typowe dla wielu psychopatów po czterdziestce? Proponowano rozmaite odpowiedzi: psychopaci się „wypalają". 625-637. J. 710-714: G. Lahey. [w:] Aduances in Clinical Child Psychology. D. Forth. s.scence: A replication. które ujawniły się już w dzieciństwie. Cormier. C.M. Olweus. dojrzewają. w jaki współdziałamy ze swoim środowiskiem. B. L. „Law and Humań Behavior" 1991. R.E. 11. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. F. H R.124 Psychopaci są wśród ras tego kształtu już w dzieciństwie ani też że rozwój. że dziecięca bojaź. że antyspołeczne i przestępcze działania psychopatów są kontynuacją zachowań. sobie.E.A. Donovan. Można jednak zauważyć ciekawą zależność98. nr 15. Trudno zatem się dziwić. Rice. nerwowość i agresywność utrzymują się niezwykle dług0 przynajmniej do wczesnego wieku dojrzałego4 . Baltimore 1966.N. Kazdin.lopment of Antisocial and Prosocial Behauior. Natural histories of conduct problems.D. jacy będzie. 762-765. Loeber. R. Małe psychopaths and their criminal careers. Harris. New York 1986. L. Psychopathy and uiolent recidiuism. Deve. dojrzewanie i (W1 świadczenie nie wywierają głębokiego wpływu na to. „Journal of Consulting and Clinical Psychology" 1988. Radke. red. Syndrome of problem behaińor in adole. Costa.E. Deinant Children Grom Up.N. Błock. s. s. • Spadek ten zaznacza się wyraźniej w odniesieniu do przestępstw bez użycia przemocy niż w odniesieniu do przestępstw z jej użyciem. nr 56. New York 1988. red.T. • Przestępcza aktywność psychopatów pozostaje na ogół wysoka do ukończenia przez nich czterdziestego roku życia. .my w przyszłości.E. M. nużą się przebywaniem w więzieniu lub konfliktami J. t. McPherson. W badaniach nad przestępczością wykazano między innymi. delinquency. M.

że nauczyli się zaspokajać swoje potrzeby w mniej antyspołeczny sposób niż dawniej. zwłaszcza gdy zwykle nie wiadomo. kobieta może się zastanawiać. że ich zachowanie jest już teraz moralne. Jeżeli jest psychopatą. obmyślają nowe strategie pokonania systemu.Rozdział 6. że starzejący się psychopata nie stanowi większego zagrożenia dla społeczeństwa. Badania zaś wskazują. skłonni do manipulacji i bezwzględni. nie zdradza żony tak często jak przedtem i deklaruje jej swoją miłość. Wielu popełnia przestępstwa. miałbym spore wątpliwości co do jego metamorfozy. że nastąpiła zasadnicza zmiana osobowości. Różnica polega na tym. czy „naprawdę choć trochę się zmienił". Zanim jednak uznamy.logiczny wybór 125 prawem. Są to ważne informacje. że wielu spośród tych. powierzchowni. znajdują sobie kogoś. .. Niektórzy psychopaci popełniają przestępstwa. nawet kiedy są już starszymi ludźmi. reorganizują swój pogląd na samych siebie i świat i tak dalej. powinniśmy uwzględnić poniższe uwagi: # Nie wszyscy psychopaci w średnim wieku wybierają prostą drogę. • Spadek liczby przestępczych działań nie musi oznaczać. Nie oznacza to jednak. których przestępcza aktywność rzeczywiście zmniejsza się z biegiem czasu. Kiedy więc „nawrócony" psychopata wystrzega się problemów 2 prawem. Przestępstwo. nadal ma zasadniczo te same podstawowe cechy osobowości opisane w trzecim rozdziale: są egocentryczni. zwłaszcza przestępstwa z użyciem przemocy. gdzie mąż sPędza czas ani czym się zajmuje. do końca życia. kto ich rozumie.

że nagłośnię-1 nie jej działań może okazać się kłopotliwe dla nich samych i dla ich organizacji. Równocześnie jednak byli wstrząśnięci jego słowami i obojętnym. W wieku dziesięciu lat strę- . nie ■ podjęto przeciwko niej kroków prawnych. Zapisała się na rozmaite kursy oferowane w więzieniu } a po wyjściu na wolność (w wieku czterdziestu dwóch lat) uzyskała tytuł magistra psychologii stosowanej.| nowiła zmienić swoje życie. Bałem się jak cholera!". a jej kryminalna przeszłość wynikta z niekorzystnych warunków społecznych i braku szczęścia. Niektórzy z jej środowiska sądzą. WYNIK DOSKONAŁY Chciałbym zakończyć ten rozdział krótką charakterystyką przestępcy.z tą tylko różnicą. Niemniej straciła kilkakrotnie posadę z powodu sprzeniewierzenia funduszy finansowych oraz gróźb pod adresem współpracowników i przełożonych. Earl był czterdziestoletnim więźniem odsiadującym trzyletni wyrok za napaść.wynik uzyskiwany przez mniej niż jedną na dwieście osób skazanych za poważne przestępstwa. Niektórzy spośród jej znajomych uważają. a także obawiato się. który zdaniem dwóch niezależnych biegłych powinien otrzymać maksymalną liczbę punktów według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . jakim je wypowiadał. ale był jak z innej planety. ż e : odniosła sukces. Jego konflikty ze społeczeństwem zaczęły cześnie: w przedszkolu ugodził widelcem nauczycielkę. że teraz skutecznie unika konfliktów z prawem.126 Psychopaci są wśród ras Pewna trzydziestopięcioletnia psychopatka z bogatą kryminalną przeszłością posła. rzeczowym tonem. Ponieważ wiele osób traktowało te groźby poważnie. arogancką i skłonną do manipulacji . kiedy zmuszała go do siedzenia na miejscu. Zaczęła pracować wśród dzieci z rozbitych rodzin i w ostatnich pięciu latach nie postawiono jej żadnego zarzutu. Jeden z nich przyznał później: „Facet naprawdę mnie zafascynował. którą byta dawniej: wyrachowaną egoistkę. był trzecim z czworga dzieci. ] Earl pochodził ze stabilnej rodziny robotniczej. że jest interesującą kobietą. Inni widzą w niej zasadniczo tę samą osobę. Obaj badacze ocenili rozmowę z nim jako niezwykle ciekawą: promieniował elektryzującą energią.

ale wykręciłem znacznie więcej numerów niż te. Zarzuty często oddalano. Przestępstwo. ponieważ ofiary odmawiały zeznań. Zapytany. jeśli nie przynosi mu osobistego pożytku".świetnie układa sobie stosunki zarówno ze współwięźniami.. aby ratować własny tyłek i zapewnić sobie przywileje. ale ja na to: »A skąd. Jeśli nawet go skazywano. Z wyjątkową zręcznością posługuje się groźbami. Oto wiele mówiące notatki psychologa: „Najbardziej wyrazistą cechą Earla jest obsesja na punkcie absolutnej wiadzy. Spędził jednak zaskakująco mało czasu za kratami. znając jego zachowanie w więzieniu. Nieustannie mierzy swoje szanse na wykorzystanie ludzi i sytuacji".Rozdział 6. Jego relacje z kobietami są równie powierzchowne i egoistyczne. odpowiada: „Nie bardzo się orientuję. sutenerstwo i usiłowanie zabójstwa. które mi udowodniono". które Rajdowa! sobie przez te wszystkie lata. jak Earl . kurwa . co budzi strach i podziw obydwu stron.dążąc do władzy i kontroli . przekupstwem i narkotykami. co niełatwo zrozumieć. naruszenie przepisów ruchu drogowego. napaść. a także „regularnie donosi na innych więźniów. Akta więzienne opisują też. [. kradzież. których Earl nie dokonał od tamtej pory. jak i administracją więzienną. oraz niezliczonych partnerek seksualnych. gwałt. bezprawne ograniczenie wolności. brakowało dowodów lub Earl potrafi! przekonująco wyjaśnić swoje czyny. Jego kartoteka zawiera oskarżenia o rabunek. przez parę miesięcy kiblowałem w poprawczaku. trwających kilka dni lub tygodni...] Earl ocenia ludzi wyłącznie pod kątem ich podporządkowania się jego woli lub podatności na naciski i manipulację. silą. zwykle uzyskiwał przedterminowe zwolnienie. Chyba jest ich trochę. Nieformalny kodeks więzienny nic dla niego nie znaczy. oszustwo. Przyznaje się do kilkuset bliższych związków.logiczny wybór 127 j dziewczynki (w tym swoją dwunastoletnią siostrę) starszym kolegom j a w wieku trzynastu lat został skazany za okradanie rodziców i podrabianie ich podpisu na czekach. Niewiele jest przestępstw. „Owszem. Próbowano wrobić mnie w ojcostwo. ile ma dzieci.

który rozmawiał z Earlem. Ale . Mam wiele do zaofiarowania społeczeństwu i starannie przeanalizowałem swoje wady i zalety. Badacz z mojego zespołu zanotował: „Gdybym się go nie obawiał. seksualnie molestował własną córkę i zgwałci) swoją dziewczynę. że dzieciak jest mój?«'\ Notorycznie terroryzował i mai. Earl czekał na decyzję w sprawie swojego zwolnienia warunkowego. nie? Kiedy się sobie przyglądam. tretował kobiety. że nie ma nic. Earl wiedział. czego bym nie potrafił dokonać . ale trzeba w siebie wierzyć. jestem zadowolony z tego. i na podstawie swoich informacji określili go jak° dobrego kandydata do zwolnienia warunkowego. gdzie słynął z „agresyw.„Jeśli choćby połowa z tego. Gdy kilka lat temu przeprowadzano z nim ten wywiad. roześmiałbym mu się prosto w twarz. co widzę". żyć skromnie i stworzyć pełen miłości związek z porządną kobietą. jaki jestem wspaniały. Jego skłonności do brutalnych zachowań seksualnych ujawniały się także w więzieniu. Sam Earl oświadczył: „Ciągle słyszę. skomentował: „Nie mogłem nie dostrzec ironii w tym. że stałem się bardziej uczciwy i godny zaufania. Uważam. nigdy nie powinno się wypuścić go na wolność". Zamierzam być dobrym obywatelem. Dokumentacja więzienna nawiązuje nieraz do jego dramatycznego i egzaltowanego sposobu mówienia. psycholog i psychiatra więzienny orzekli. że ludzie robią sobie ze mnie jaja.nego homoseksualizmu". co Earl mi opowiadał. że Earl jest szeroko znany jako notoryczny picer o dziesiątkach fałszywych tożsamości". jest prawdą. Jedną z najbardziej uderzających cech osobowości Earla jest zarozumiałość.jak napis3' jeden z moich biegłych . że nasza ocena ma całkowicie poufny cha' . Biegły. W podaniu napisał: „Bardzo dojrzałem i nie widzę dla siebie przyszłości w więzieniu. tak przesadne było jego samouwielbienie".I 128 Psychopaci są wśród nas pewność. że Earl rzeczywiście poprawił się w ostatnich latach spędzonych za kratami.czasami myślę. Moja reputacja jest dla mnie święta". Ku naszemu zaskoczeniu.

który ze względów i etycznych uniemożliwia nam przekazanie naszych usta leń władzom więziennym. wyjechał do Europy na długą wycieczkę i obecnie pracuje w Anglii. Earl niedawno wyszedł na wolność.Rozdział 6. obawiając się zemsty ze strony przyjaciół Earla. [. Rozdział 1 PSYCHOPACI W GARNITURACH Wady włamywacza są zaletami finansisty. Rosner pisał. a wtedy Earl zaczął obwiniać mojego biegłego o ujawnienie treści ich rozmów.krętacki prawnik. Przestępstw Gospodarczych jest .. nie przyznano mu wcześniejszego zwolnienia. wstęp do Major Barbara W lipcu 1987 roku. . Wobec nas zachowywał się zatem bardziej szczerze niż w trakcie przygotowywania wniosku dla komisji.logiczny wybór 129 i jest elementem projektu badawczego.. że niedawno zeznawał podczas końcowej rozprawy skazanego za międzynarodowe oszustwo bankowe.parafrazując Pańskie słowa . zastępcy prokuratora okręgowego w Nowym Jorku. Przestępstwo. o ile więzień nie wyrazi zamiaru skrzywdzenia siebie lub innych. Jak się okazało. Badacz. a mój były współpracownik nie planuje powrotu do Kanady w najbliższej przyszłości. w odpowiedzi na opublikowany przez „The New York Times" artykuł podsumowujący moje badania nad 99 1 psychopatią" . otrzymałem list od Briana Rosnera. które spowodowało wielomilionowe straty: „Pańskie uwagi przedstawione w artykule dokładnie charakteryzują tego oskarżonego..] Naszą specjalnością w Urzędzie ds. George Bernard Shaw.

[w:] „The New York Times" 7 lipca 1987. 99 . Goleman. Myślę. dlaczego wykształcony człowiek w trzyczęściowym garniturze popełnia przestępstwa. jak należy go p°* " D. że Pańska praca pomoże nam wytłumaczyć sądom.lekarz i biznesmen. a także.

Cony. dziennikarz „Wall Street Journal" uzyskał następujące odpowiedzi od bankierów: • „Banki rywalizują o dobrych pożyczkobiorców". lecz wiele banków. Psychopaci w garniturach 135 traktować. Bez wymachiwania pistoletem ulotnili się.5 miliona dolarów z czterech banków i kasy oszczędnościowo-pożyczkowej. wydając wyrok. nosił nagłówek: „Milionowa pożyczka bez zabezpieczenia wymaga pomysłowości. 15 lipca 1987. który opisywał oszustwa Gramblinga. aby dobrowolnie i z ufnością przekazały mu miliony dolarów. 1. „Wall Street Journal" 23 marca 1987. Jeśli kiedykolwiek potrzebował Pan faktów na potwierdzenie teorii. zabierając 23. Wypracowali nawet pokaźną zdolność kredytową: jedną pożyczkę spłacali drugą. ale zostali złapani. Grambling i jego pomocnik przekonali szereg instytucji udzielających kredytów. biuro prokuratora okręgu Nowy Jork. Opublikowany w „Wall Street Journal" tekst. Artykuł zaczynał się tak: Przed paroma laty dwóch biznesmenów na dorobku próbowało ukraść 36. ale John Grambling wie. i tak po kolei. Do listu dołączony był pakiet materiałów na temat dokonań trzydziestosześcioletniego Johna Gramblinga juniora. E.Rozdział 7. Działając razem.5 miliona. Przekręty opierały się niemal wyłącznie na stworzonych pozorach. Wynik był niezgorszy. znajdzie je Pan tutaj"5. * Dzięki „wyrobieniu towarzyskiemu" Grambling wydawał się wiarygodny. . ]oi List od Briana Rosnera. Próbując zrozumieć mechanizm działania takich szwindli. jak przekonać banki i jak v 101 sfabrykować aktywa" . mimo że nie przedstawił żadnego zabezpieczenia. który ze swoim pomocnikiem nakłonił nie jeden lub dwa. Załączam materiały z procesu. s. że są ludźmi godnymi zaufania.

Sąd Najwyższy Nowego Jorku.za wskazówkę. Psychopaci obdarzeni duchem przedsiębiorczości mogą uznać sprawę Gramblinga . Gramblingowi. aby bez przemocy wyłudzać pieniądze od osób i organizacji. Często udaje im się uniknąć więzienia. pewno dopnie swego". B. Rosner. Gramblinga do sędziego Hermana Cahna. jak wykorzystywać nabytą wiedzę i koneksje towarzyskie. ale z otrzymanych przeze mnie materiałów i z książki nap sanej niedawno przez Briana Rosnera wynika niezbicie. Odmiennie niż „zwykli" przestępcy „w białych kołnierzykach".i inne podobne do niej . Jak dowodzą protokoły procesowe i inne dokumenty prawn 102 ^^ z przesłanego mi pakietu .gwarantuję . któremu ujmujący sposób bycia i szczątkowe sumienie otwierają drogę do okradania instytucji i osób prywatnych. W każdym razie działania tego człowieka przywołują na myśl przestępcę z gatunku tych „w białych kołnierzykach". nigdy jednak . aby zdobyć zaufanie swoich ofiar. sesja sądu karnego stanu Nowy Jork. Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. a jeśli nawet zostaną ujęci i skazani. Swindle. Tacy ludzie mają czarujący uśmiech i budzący zaufanie ton głosu. także z rodziną. Grambling zarabia na życie. na ogół uzyskują ła" Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. list Johna A. .akt oskarżenia nr 2800/85. oszustwem i manipulacją. przyjaciółmi i wymiarem sprawiedliwości. część 48. która zdecydowanie dąży do popełnienia oszustwa.nie noszą na szyi ostrzegawczego dzwonka. 6 marca 1987. akt oskarżenia nr 2800/85. Proceedings. Być może umie przekonująco tłumaczyć swoje czyny. Homewood 1990. że postępowanie Johna Gramblinga jest zgodne z omawianą przeze mnie koncepcją psychopatii. psychopaci nie sięgają po kłamstwo i manipulację wyłącznie dla zdobycia pieniędzy: oszukują w kontaktach ze wszystkimi. • Grambling „powinien zostać zmuszony do noszenia dzwor na szyi".136 Psychopaci są wśród ras • Osoba. GramblingoW. Senlencing Memorandum. Sąd Najwyższy Stanu Nowy Jork. posłus jąc się urokiem osobistym.

Równocześnie omamił starszego pracownika tej firmy .] To dzieło człowieka o wyjątkowej nikczemności • Pozostawił za sobą w całym kraju zniszczone kariery i aspiracje. ale instynkty równie straszli106 we jak u najpospolitszego łajdaka Oprócz okradania instytucji finansowych Grambling posługiwał się papierem listowym pewnej renomowanej firmy rachunkowej. Psychopaci w garniturach 137 odny wyrok i zwolnienie warunkowe . Ludzkiego cierpienia i szkód psychicznych oszacować nie 105 można . • Jego narzędzia są wyrafinowane. jakiego kiedykolwiek spotkali"" Czarujący ludzie wykorzystują swój czar do ostatka..i jego kolegę tak. zdaniem tych dwóch urzędników.doradcę do spraw działalności dobroczynnej . Sfałszował na przykład formularz podatkowy swojej szwa- .a potem kontynuują przestępczą działalność. Ich postępowanie wywiera niszczycielski wpływ na społeczeństwo. jak świat im pozwala .. Warto zapoznać się z kilkoma uwagami na temat Gramblinga wygłoszonymi przez Briana Rosnera podczas końcowej rozprawy: • Działania Gramblinga są wyrachowanymi przestępstwami popełnionymi z chciwości oraz żądzy sprawowania władzy nad życiem i majątkiem innych. Żądzę taką obserwuje się nieraz u najbardziej bezwzględnych kryminalistów. aby podrabiać zaświadczenia. MSt 3 Ofiarami jego przestępstw nie były wyłącznie bezosobowe instytucje. Można oszacować spowodowane przez niego straty pieniężne. a postępują tak haniebnie.Rozdział 7. „Grambling jest najzręczniejszym kanciarzem. Jak powiedział Rosner. [. które umożliwiały mu zaciąganie pożyczek. że pomogli mu założyć oszukańczą organizację charytatywną na rzecz ludzi w podeszłym wieku.

109 teraz nikomu nie będzie już mógł wyrządzić krzywdy" . o swojej „stuprocentowej rehabilitacji". których skrzywdził.. która ogarnęła cały kraj" . że Grambling wyrażał skruchę z powodu dawnych przewinień. Wyszedłszy na wolność po zapłaceniu kaucji.] Boże. nawet kiedy w i a d o m o . że znalazł się za kratami. „a działo się to dokładnie wtedy. i z protokołu końcowej rozprawy. Słowom skruchy zaprzeczyły czyny. g d y w y b i e r a ł s i ę o b r o b i ć k o l e j n y b a n k " . które zajmowałem przed 1983 rokiem. wywołując „falę przestępstw. Grambling dokonywał kolejnych oszustw. [. jego szwagierka mówiła o niewyobrażalnej uldze. Jego teść napisał. „112 „kanciarzem ani „naciągaczem • Nigdy nie miałem problemów prawnych na żadnym ze stanowisk.. Zatrzymał pieniądze. czy z jakąkolwiek inną dziedziną . wspominał o terapii. Kiedy aresztowano Gramblinga. jaką poczuła „na wiadomość o tym. o planach zadośćuczynienia za grzechy. czy to związa113 nych z finansami. • Dzięki wykształceniu ekonomicznemu stałem się architektem finansowym. którym Grambling próbował wyjednać sobie łagodny wyrok. o czym Grambling doskonałe wiedział. A co o swoim postępowaniu mówił Grambling? Całkiem sporo. B y ł naciągaczem. Jestem konstruktorem. jak się okazuje. • jestem człowiekiem uczuciowym"4..138 Psychopaci są wśród ras gierki i podstępem nakłonił ją do podpisania wniosku o kredyt hipoteczny w wysokości czterech i pół miliona dolarów. że słuchacze lub czytelnicy są tych faktów świadomi. a kobietę pozostawił z długiem do spłacenia. [. m i a ł problemy prawne przed 1983 rokiem i najwyraźniej n i e był .] Ci wszyscy nieszczęśnicy. . Poniższe komentarze zaczerpnąłem z listu. Twierdzenia te nie pokrywały się z informacjami uzyskanymi przez sąd.. Niektóre jego uwagi są bardzo wymowne i zasługują na przytoczenie jako ilustracja cechy typowej dla psychopatów: swobodnego przeinaczania faktów. Nie jestem zawodowym „ .

najlepiej obrazuje ją fragment relacji Rosnera mówiący o żonie tego przestępcy: „Bała się 0 synów. O mało go nie rozszarpała. cyt. Dała się oszukać. 51. dz. Po przejrzeniu obszernego raportu z rodzinnego życia Gramblinga Rosner i jego współpracownicy doszli do wniosku. s. Pierwszy pracodawca . chłodnym i niedoJohn Grambling junior. Grambling zawsze był marnym ojcem. Tamże. 6 marca 1987. To „zwykłe urzędnicze przestępstwo" jest ciężarem.Rozdział 7.. 10.bie przestępstw. 11.. Psychopaci w garniturach 139 „człowiekiem uczuciowym" w normalnym znaczeniu tego terminu. s. Mówiła. Jego oszustwa i wcześniejsze kłopoty z prawem są dobrze udokumentowane.uznał Gramblinga za osobę niekompetentną i „zachęcił" do odejścia z pracy . dlaczego Grambling dostał tak wysoki wyrok za „zwykłe urzędnicze przestępstwo". Proceedings. a wtedy rozpoczął działalność fałszerza i złodzieja116. cyt. Tamże. s. dz. aby można je był0 zliczyć" Właściwie nie znała swojego męża: „Zupełnie jakbym zasnęła obok harcerza. podobnie jak inni. a obudziła się obok Kuby Rozpruwacza".] Pewien znajomy. z którym musi zmagać się co dnia1". 54. Pozwolono mu zrezygnować z posady. że wolałaby po prostu zostać zgwałcona. powiedział jej. tak jak okłamywał każdego. że nie rozumie. Wtedy szybko byłoby po wszystkim. s. s. Sentencing Memorandum. W innej instytucji finansowej Grambling kłamliwie przedstawił zajmowaną przez siebie pozycję i oszukał firmę.w zbyt wielu sprawach. kto mu się nawiną} Okłamywał i żonę . 30. Jako student uniwersytetu na początku lat siedemdziesiątych zdefraudował tysiące dolarów z kasy swojej korporacji.. Jeśli chodzi o uczuciowość Gramblinga.. Okłamywał chłopców w sprawie popełnianych przez sie. Dla uniknięcia skandalu korporacja przyjęła czek wystawiony przez Gramblinga seniora i nie wniosła oskarżenia. [. że nigdy jeszcze nie . stępnym. starając się okazać współczucie.poważny bank inwestycyjny . list do sędziego Cahna.

rezygnacja ze wszelkich uczuć i przywiązań poza dbałością o siebie" .który chciał być „ogólnie lubiany".twierdził Rosner . lekarze. Jeden z naszych badanych (będę nazywał go Bradem) . Skłonność Gramblinga do usprawiedliwiania własnych poczynań to typowe nastawienie psychopaty wobec krzywdzonych osób. Najbardziej niebezpieczni są psychopaci .stanowi doskonały przykład . który uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . zasługuje na konsekwencje tego błędu" WYŁUDZAĆ ZE ZAUFANIA Grambling umiał posłużyć się swoim urokiem osobistym.140 Psychopaci są wśród ras widzieli „tak skrupulatnej analizy umysłu przestępcy w garniturze: nieustępliwe dążenie do majątku. z jaką obdarzamy zaufaniem niektóre osoby. nauczyciele i politycy nie muszą mocno się trudzić. Bardziej jesteśmy ostrożni.czterdziestoletni prawnik.gwarantuje im to zajmowana przez nich pozycja. eufemistycznie określał siebie jako „architekta finansowego" i obawiał się „stracić twarz" traktował swoje przestępstwa jako logiczną odpowiedź na frustrację i stres lub jako spowodowane nie tyle przez siebie. lekarzowi lub doradcy do spraw inwestycji. aby pozyskać zaufanie. „W opinii Gramblinga . Chętnie natomiast powierzamy nasze aktywa i zdrowie prawnikowi. wykorzystywanie ludzi do osiągnięcia tego celu. Grambling . czyni nas łatwym łupem dla oszustów. aby mu zaufać lub uwierzyć. Na przykład prawnicy. lecz już sama gotowość.każdy. Nasza postawa jest zwykle uzasadniona. wyrobieniem towarzyskim i rodzinnymi koneksjami.prawdziwi czempioni wśród wyłudzaczy zaufania. kiedy mamy do czynienia ze sprzedawcą używanych samochodów lub telefoniczną poradnią adwokacką. ile przez jego ofiary. Wykorzystywał też powszechny pogląd. manipulują nami z szokującą bezwzględnością. kto jest dostatecznie głupi. abyśmy im zaufali . jakoby niektóre grupy ludzi były wiarygodne ze względu na swoje społeczne lub zawodowe kwalifikacje. Przekonawszy nas do siebie.

których skutkiem były paro milionowe szkody. Kiedy pytano. Psychopaci w garniturach 141 typowo psychopatycznego wykorzystania pozycji zawodowej do egoistycznego zaspokajania własnych potrzeb. że psychopata podaje się za lekarza i stawia diagnozy.nych transakcji na giełdzie. agent służb celnych i psycholog specjalizujący się w problemach małżeńskich. kupił sobie porsche. trudno się dziwić. Zdarza się. Brad pochodzi z szanowanej rodziny inteligenckiej (młodsza siostra jest prawniczką). ale nie zawsze żyt na wysokiej stopie i działał w rozmaitych organizacjach społecznych i charytatywnych. Niektóre z przyjmowanych ról sąjednak znacznie trudniejsze do odegrania. gdzie aresztowano go i skazano za kłamliwe podawanie się za psychiatrę. aby pokryć straty wynikłe z niefortun. zainwestował w luksusowe mieszkanie. Kiedy sytuacja zaczyna wymykać się spod kontroli . adwokatów i psychologów. Pobrał mianowicie pieniądze z rachunków powierniczych kilkunastu klientów i sfałszował czeki wystawione na siostrę i rodziców. zażywał kokainę i zaciągnął ogromne długi u miejPoznawszy cechy psychopatycznej osobowości. policjant. Kiedy zaczęto mówić o jego związkach seksualnych z pacjentkami. Na ogót wybierają zajęcia. aby z talentem kameleona wcielić się w rolę zapewniającą im prestiż i władzę. przepisuje leki.po prostu pakują manatki i ruszają dalej. tym lepiej. duchownych. a obecnie odsiaduje czteroletni wyrok za oszustwo i nadużycie zaufania. którymi nie są. z odsetkami". Psychopaci chętnie zatem udają doradców finansowych. że oszustwo zostanie wykryte. Przez niemal rok przeprowadzał operacje . a nawet dokonuje operacji. że występował już jako pracownik opieki społecznej. szybko opanować żargon i powoływać się na swoje kwalifikacje bez obawy. metodach pracy i sfuszerowanych zabiegach.Rozdział 7. że psychopaci skutecznie podszywają się pod ludzi. Dziesięć lat temu pewien człowiek w Vancouver podawał się za chirurga ortopedę. przy których mogą tatwo symulować wymagane umiejętności. . Jeśli w pracy liczy się zdolność do perswazji i manipulacji. Jak twierdzi. tylko pożyczył te sumy. lecz nie obchodzi go to w najmniejszym stopniu. którym wyrządził fizyczne i emocjonalne szkody.na ogót proste. Kilka lat później pojawił się w Anglii.a zwykle wymyka się prędzej czy później . zniknął nagle. Słynął jednak z hulaszczego trybu życia: był trzykrotnie żonaty. Podczas procesu ujawniono. Bez wahania podrabiają i wykorzystują pochlebne zaświadczenia i listy polecające. zostawiając za sobą zakłopotaną społeczność lekarską oraz pacjentów. Często naraża zdrowie lub życie pacjentów. i zamierzał „zwrócić wszystko co do centa.

ale uniknął procesu. Szybko wyszedł na wolność. Dwa miesiące później zatrzymano go przy próbie przekroczenia granicy samochodem matki (zabranym bez pozwolenia). twierdząc. rodzice nieraz musieli płacić za niego kaucję. Spłaciłem dług z procentem. ale tez z seksualnym napastowaniem dwunastoletniej kuzynki i zastawieniem w lombardzie matczynej biżuterii. Zwolnienie anulowano. Nie miał problemów na studiach: Byłem na tyle inteligentny. O swoich ofiarach mówił. głównie w związku z drobnymi przestępstwami: bójkami i wandalizmem. że skończyłem prawo bez zakuwania. Odsiedziawszy półtora roku za ostatnie przestępstwo. Na moim roku studiowało sporo ludzi i czasami nakłaniałem któregoś z kolegów. zaleziono przy nim narkotyki.142 Psychopaci są wśród ras jak zdołał wcielić się w tyle postaci. W rzeczywistości jego działania przyniosły współpracownikom i rodzinie dotkliwe straty finansowe. scowych bukmacherów. że należą do kogoś innego. W trakcie naszych rozmów Brad sprawiał bardzo sympatyczne wrażenie. a jego wypowiedzi brzmiały przekonująco. Brad został zwolniony warunkowo. trafiając do więzienia". Kiedy jeszcze był na uczelni. która przechodziła w rodzinie z pokolenia na pokolenie. Kiedy miał kilkanaście lat. ale ostatecznie posunął się w malwersacjach za daleko Kłopoty Brada nie były niczym nowym. że właściwie nikomu nie stała się krzywda: „Izba adwokacka ma specjalny fundusz na pokrycie takich kosztów. żeby zastąpił mnie na egzaminie". . odparł: „Dużo czytam". Może teraz być wszędzie. Z dużym talentem „zacierał za sobą ślady".

psycholodzy. ku konsterna. nieraz także molestowanych w dzieciństwie. psychopaci reagują obojętnością. „Po prostu biorę. Najbardziej niebezpieczni wśród tych dręczycieli są psychopaci. moja pacjentka jest niezrównoważona. W przeciwieństwie do innych osób z tej grupy. niewzruszeni dotkliwymi szkodami fizycznymi i emocjonalnymi które wyrządzają dzieciom powierzonym ich pieczy. wywołując w nich poczucie krzywdy i dezorientację. A jeśli ofiara się skarży.zobowiązani zawodowo do pomagania najsłabszym. że słowa terapeuty mają w nim wyjątkową wagę: „Niestety. że psychopaci z uniwersyteckim dyplomem potrafią lepiej. który . innych krewnych. ca szacunek maska uwiera i jest zrzucana bez trudu. aby seksualnie molestować pacjentki.Rozdział 7. które dotyka najsłabszych. że psychopata może na drzwiach swojego gabinetu zawiesić tabliczkę z napisem „Prawnik" lub „Doradca finansowy". duchownych i nauczycieli budzi prawdziwą grozę. osoby zajmujące się dziećmi . nauczyciele. opiekunów. bezbronnych członków społeczeństwa.Je> zasadnicza różnica między nimi a tymi psychopatami. niezrównoważonych psychicznie i często cierpiących z powodu własnych postępków. W książce The Mask of Sanity Hervey Cleckley barwnie charakteryzuje psychopatycznego psychiatrę i medyka. adwokaci. Ale jeszcze bardziej niepokoją nadużycia. psychiatrzy. którzy ^afiają do więzienia lub szpitala psychiatrycznego. co mam pod ręką" . spragniona uczuć i skłonna do fantazji". System jest bowiem zorganizowany tak. Psychopaci w garniturach 143 PRZECIWKO NAJSŁABSZYM Myśl o tym. Jednak ta budzą. polega na tym. Liczba dzieci molestowanych seksualnie przez rodziców. Jak notu. bardziej konsekwentnie utrzymywać pozory normalności.powiedział jeden z naszych badanych. jest niepokojąca. mogą czekać ją kolejne traumatyczne przeżycia. Najczęściej spotyka się terapeutów którzy bezwzględnie wykorzystują swoją pozycję.cji nieszczęsnych pacjentów. których z wyrachowaniem dopuszczają się niektórzy wykształceni ludzie lekarze. Szczególnie przeraża egoistyczne nadużycie zaufania.

wyjawienie prawdy" opisywał dokonania pewnego mężczyzny. któremu w ubieganiu się o fotel prezesa Niższej Izby Handlowej przeszkodził pierwszy wyrok za morderstwo) oraz członka komitetu wykonawczego Partii Republikańskiej w niewielkim . Człowieka Roku i prezesa Izby Handlowej (echa osiągnięć Johna Way.ne'a Gacy'ego. . którzy podstępem nakłaniają do działania na ich korzyść. Psychopatyczni naciągacze mają znacznie ułatwione zadanie dzięki temu. skoro ze względu na swoją osobowość są wprost stworzeni do takiego zachowania. żeby posługiwać się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych przy sprawdzaniu personelu prywatnych agencji zabiegających o kontrakty na opiekę nad młodzieżą. otrzymuje się doskonały zestaw predestynujący do posługiwania się w życiu oszustwem i krętactwem (doskonałym przykładem jest Brad).144 Psychopaci są wśród ras odsiadywał wyrok za seksualne napastowanie ośmioletniej córki swojej dziewczyny. DZIAŁANIA. że wśród obwinianego personelu znajduje się wielu psychopatów. że mogliby postępować inaczej. 121 .podczas odsiadywania wyroku . zwykłe dla zdobycia pieniędzy. że sporo prywatnych agencji wynajętych przez państwo do opieki nad niezrównoważoną i trudną młodzieżą jest oskarżanych o seksualne napastowanie powierzonych im nastolatków. Artykuł prasowy zatytułowany: „Najnowszy fortel oszusta . którzy skwapliwie wykorzystują swoją pozycję. . Mówiła. Kilka miesięcy temu zatelefonowała do mnie lekarz psychiatra z zachodu USA. A jeśli dodać do tego uniwersalne atuty: atrakcyjny wygląd i elokwencję. nabrała podejrzeń. władzy lub . że wiele osób wykazuje zdumiewającą naiwność i niewzruszoną wiarę w prawość człowieka. Kontaktując się z tymi firmami. prestiżu. W zasadzie trudno sobie wyobrazić. KTÓRE PRZYCHODZĄ IM NATURALNIE Niewątpliwie nie brakuje psychopatów. Proponowała.wolności.

czyli trzydzieści tysięcy dolarów.mężczyzna radził dziennikarzowi. Opowiadał kierowcom. Po drodze przytrafiły mu się trzy żony. Oprócz daty i miejsca urodzenia wszystko okazało się kłamstwem.I planowany awans do komisji okręgowej. nią polegał na uczestniczeniu w kursach uniwersyteckich organizowanych w federalnym zakładzie karnym w Leavenworth. kandydował do lokalnej rady szkolnej. ale miał też bogatą przeszłość: antyspołeczne zachowania. Jeszcze później podawał się za lotnika RAF-u. trzy rozwody i czworo dzieci. Do dzisiaj nie zainteresował się ich losem". „Osiemnaście tysięcy dolarów dochodu . podawanie się za kogoś innego. („Zawsze warto domieszać trochę prawdy" . Wmówił ludziom. . Kandydat nie tylko był oszustem. Zdemaskowanie nie wytrąciło oszusta z równowagi. korzystając z dostarczonych przez niego informacji. Był pewien. rzekomo doktor psychologii Uniwersytetu Berkeley. że podróżuje okazją. Martwił się tylko tym.wyjaśnił później. Miejscowy dziennikarz postanowił sprawdzić kwalifikacje kandydata. Psychopaci w garniturach 145 mieście " . Dziennikarskie . a jego jedyny kontakt z uczel. że rozpracował go lokalny reporter. >21 ~~---------B. Mężczyzna ten. tym razem za darmo). pr2e^ kręty. zawsze o krok wyprzedzając tych. Bearak. że jest bohaterem. był oszustem nastoletnim dzieciakiem.. bo chce zdobyć odznakę sprawności. 1. (w:] „Los Angeles Times" 10 marca 1986. że w razie wpadki: „ci ufni ludzie staną za mną murem.] Przez dwadzieścia lat kluczył po Ameryce. 12. Później zaciągnął się do wojska i zdezerterował po trzech tygodniach. których oszukał. W tej wypowiedzi kryje się zapewne więcej prawdy niż we wszystkich jego słowach razem wziętych. A potem może reprezentowanie stanu". s. „Zanim został dorosłym oszustem.. który potrafił ukraść mundur harcerski. Dobry kłamca zna się na ludziach".Rozdział 7. żeby łatwiej załapać się na autostop. [.

naiwność ofiar ogromnie ułatwia życie wszelkim krętaczom i oszustom.razem z komentarzem redakcyjnym . I nie był to powierzchowny gest. Oczywiście. że lokalna społeczność . abym omówił swoje badania nad psychopatami. że zostat wyprowadzony w pole? Jak zauważył pewien komentator: „Na cynicznej wokandzie amerykańskiej nie ma bardziej poniżającej zbrodni niż frajerstwo" . Naturalnie. organizowaną fornii. prawość i oddanie obowiązkom na równi z zaletami prezydenta Abrahama Lincolna" napisał przewodniczący tamtejszego komitetu Partii Republikańskiej. Zaproszono mnie kiedyś na konferencję na temat przestępczości. „Stawiam [jego] szczerość. gdyby publicznie zdemaskowano nas jako kłamców i naciągaczy. Chyba najbardziej uderzające (choć bynajmniej nie wyjątkowe) jest to. nie bytem jedynym konferencyjnym mówcą. dzięki którym załatwił sobie pracę. Nasz niedoszły kandydat natychmiast dostrzegł nadarzającą się okazję i zaczął snuć plany politycznej kariery. zostały przez niego sfatszowane.tak bezlitośnie oszukana przez jednego ze swoich . Pół roku po konferencji nadal nie otrzymałem wynagrodzenia.stwierdził. a kojarzy mnie teraz więcej ludzi niż dawniej . Obiecano rium w wysokości pięciuset dolarów oraz pokrycie kosztów. że podczas spotkania rządowego w Waszyngtonie aresztowano naszego organizatora i oskarżono o fałszerstwa.„Mógłbym na tym jechać przez całe lata". oszustwa i kradzieze. Nadal spogląda ludziom prosto w oczy i składa żarliwe obietnice. zasięgnąłem więc informacji i dowiedziałem się. proponując. a dokumenty i listy polecające. który . Większość z nas czułaby się zdruzgotana i upokorzona.zamiast go potępić. Jak na ironię. silniej przemówiły do niego słowa oszusta niż jego czyny. człowiek ten miat bogatą przeszłość kryminalną. kilku psychiatrów zdiagnozowało go jako „klasycznego psychopatę". zobowiązując się „słowem honoru". Jak przypuszczam. Psychopata reaguje ze spokojem.o diagnozowaniu psychopatii. pośpieszyła mu na pomoc.nie umiał pogodzić się z myślą. Jak się okazało. „Znane nazwisko jest dla polityka niezwykle cenne. A może .146 Psychopaci są wśród ras śledztwo podsumował jednak niedbałym: „Nie próbowałem porządnie się zabezpieczyć". wkrótce po moim wykładzie przestał mi kopię artykułu .podobnie jak reszta społeczności . .

jako prawnicy. znowu do zakładu karnego lub psychiatrycznego. a stamtąd szybko na wolność. ale równocześnie dzięki tym samym cechom osobowości są zdolni do przekraczania granic konwencjonalnego myślenia i mogą mieć twórczy potencjał przydatny w różnych formach działalności artystycznej. że pojawił się pacjent. która wymknęła się spod kontroli. lekarze. że funkcjonują całkiem nieźle . kiedy personel zauważy. biznesmeni. czego pragną. psychiatrzy. Mój towarzysz niewątpliwie nie nosił na szyi dzwonka. Spędziłem z tym człowiekiem trochę czasu w trakcie lunchu przed swoim wystąpieniem. nalegałem. Wielu psychopatów jednak nigdy nie trafia do zakładów karnych i psychiatrycznych. personel wojskowy. że sam ureguluję nasz rachunek w barze. obyciu towarzyskiemu i okolicznościom mogą zbudować fasadę normalności i zdobywać to. nikną w porównaniu ze złamanymi sercami. wyrachowani i skłonni do manipulacji jak przeciętny psychopatyczny kryminalista.bez naruszania prawa. ale dzięki swojej inteligencji. Są równie egocentryczni.Rozdział 7. że tego rodzaju ludzie przynoszą pożytek społeczeństwu: inteligentni psychopaci lekceważą zasady społeczne. Moim zdaniem. a później w barze i nie zauważyłem niczego niezwykłego ani podejrzanego: rcoje czujniki nie zadziałały w jego obecności. który z pewnością będzie sprawiał kłopoty i zakłócał szpitalny porządek. PSYCHOPACI PARAKRYMINALNI Wielu psychopatów raz po raz trafia do więzienia. prawie bezkarnie. Psychopaci w garniturach 147 musiał obejść się bez zapłaty. zniszczonym życiem i do cna . a przynajmniej bez zwracania na siebie uwagi policji i prokuratury. korzyści te. Pojawia się też argument. pochodzeniu. Typowy życiorys takiego psychopaty to przenoszenie się ze znalezionej ostatnio posady do zakładu karnego. jakkolwiek znaczne. artyści . którzy odnieśli sukces". pisarze. Po aresztowaniu oszust wyszedł na wolność za kaucją i przepadł bez wieści. Jak sobie przypominam. Czy byłbym gotowy pożyczyć mu pieniądze? Możliwe. Generalnie osoby te przypominają piłeczkę pingpongową. Wydaje się. później z powrotem poza mury. Niekiedy określa się ich jako „psychopatów.

Odpowiedź na ogół brzmi następująco: winowajca wcale się nie zmienił. hipokryzji . chociaż z formalnego punktu widzenia nie są nielegalne. Zamiast nazywać ich psychopatami. Jeśli kłamią i oszukują w pracy . Wiele takich przypadków dostarcza materiału pisarzom i scenarzystom. odkrylibyśmy głębokie pokłady emocjonalnego maltretowania. W przeciwieństwie do ludzi. niewierności. Wystarczy wspomnieć rozmaite głośne skandale. bezlitośnie dążąc do „wyrażenia własnego »ja«".i czynią to bezkarnie. którzy odnieśli sukces (ich powodzenie często jest złudne.mówi jeden. „Co się z nim stało?". . Dwaj biznesmeni z aktówkami idą razem ulicą: „Straciliśmy tylko p r z y z w o i t o ś ć " 123 . a nawet budzą podziw . a opinia publiczna pyta wówczas wstrząśnięta (i podekscytowana): „Dlaczego ten człowiek tak się zmienił?". wolę określenie „psychopaci p a r a k r y m i n a l n i " . lecz poza nią wykazują stosunkową uczciwość i empatię. interesownie i bez skrupułów.na pewno kłamią i oszukują w każdym innym miejscu.a policyjne i dziennikarskie śledztwo ujawniło nieznane dotąd oblicze sprawcy. balansując na granicy prawa. I c h czyny.ogółem. kiedy to „podpora społeczności" popełniła jakąś zbrodnię .„Bogu dzięki" . na 0gół naruszają konwencjonalne normy etyczne.odpowiada drugi .na przykład zabójstwo albo gwałt . których psychopaci pozostawiają za sobą. Jestem pewien. Przestępstwo jest wtedy naturalną kon- . że gdyby rodziny i przyjaciele psychopatów mogli opowiedzieć o swoich przeżyciach. łatwo mogą Ześliznąć się w bezprawie. nikczemnego postępowania. nie obawiając się zemsty. parakryminalni psychopaci zachowują się zasadniczo tak samo we w s z y s t k i c h dziedzinach życia. którzy w pracy działają bezwzględnie. którzy balansują na granicy prawa. a zawsze osiągane cudzym kosztem).148 Psychopaci są wśród ras wykorzystanymi ludźmi. Ludzie. Niekiedy owe pokłady odsłaniają się przed naszymi oczami w sposób dramatyczny.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

149

sekwencją wypaczonej osobowości, niezmiennej, ale - na skutek szczęśliwego splotu okoliczności, obycia towarzyskiego, skuteczneSatyryczny rysunek Billa Lee [w:] „Omni" marzec 1991, s. 84.

go tuszowania faktów, zastraszenia rodziny lub biernej postawy znajomych i współpracowników - nieobjawiającej się dotąd przestęp. czym działaniem, które by zaalarmowało wymiar sprawiedliwości Pomyślmy choćby o Johnie Gacym {.Buńed Dreams), Jeffreyu MacDonaldzie (Fatal Vision), Tedzie Bundym (The Stranger Beside Me), Dianę Downs (Smali Sacrifices), Kevinie Coe [Son), Angelo Buono i Kennethu Bianchi (Two of a Kind. The Hillside Stranglers) Davidzie Brownie (Love, Lies and Murder) i Kennethu Taylorze (In the Name ofthe Child) - żeby wymienić tylko kilku spośród najbardziej osławionych i opisywanych kryminalistów. Obecnie diagnozujemy większość tych ludzi jako psychopatów, najistotniejsze jednak jest to, że ich zaburzenie - i związane z nim postępowanie - nie pojawiło się nagle w pełni rozwinięte. B y l i t a k i m i s a m y m i l u d ź m i z a r ó w n o p r z e d a r e s z t o w a ni e m, j a k i p o n i m. Są psychopatami i byli nimi wcześniej. Jest to myśl niepokojąca, sugeruje bowiem, że przypadki znane opinii publicznej są zaledwie wierzchołkiem potężnej góry lodowej. Psychopaci są niemal wszędzie: w biznesie, życiu rodzinnym, wolnych zawodach, wojsku, sztuce, przemyśle rozrywkowym, środkach masowego przekazu, środowisku uniwersyteckim i świecie pracy fizycznej. Miliony mężczyzn, kobiet i dzieci doznają codziennie lęku, przerażenia, bólu i upokorzeń zadawanych przez psychopatów żyjących pośród nich. Niestety, wielu pokrzywdzonych nie potrafi opisać innym swojej udręki. Psychopaci umieją wywrzeć korzystne wrażenie, kiedy jest to dla nich dogodne, i często przedstawiają swoje ofiary jako winowajców. Pewna kobieta - trzecia żona czterdziestoletniego nauczyciela licealnego - powiedziała mi niedawno: „Przez pięć lat zdradzał mnie, utrzymywał w ciągłym strachu i fałszował czeki wystawiane na moje nazwisko. Ale wszyscy, nie wyłączając mojego lekarza, prawnika i

150

Psychopaci są wśród ras

przyjaciół, uważali, że wina leży po m o j e j stronie. Tak przekonał ich o swojej wspaniałości i moim nienormalnym zachowaniu, że sama zaczęłam mu wierzyć. Nawet kiedy opróżnił mi konto ban- j.QVVe j uciekł z siedemnastoletnią uczennicą, mnóstwo łudzi nie przyjmowało tego do wiadomości, a niektórzy pytali, co mu zrobiłam, że postąpił w tak nieoczekiwany sposób".

PSYCHOPATA Z KORPORACJI
Poniższe informacje uzyskałem dzięki uprzejmości Paula Babiaka, psychologa organizacji i pracy z Nowego Jorku. Trzydziestokilkuletni Dave ma stopień licencjacki państwowej uczelni, trzecią żonę i czworo dzieci. Babiak usłyszał o nim jako „trudnym pracowniku", kiedy rozmawiał z jego przełożonym w trakcie badań prowadzonych w pewnej korporacji w Kolorado. Dave wywarł świetne wrażenie podczas rozmów kwalifikacyjnych, dlatego szef był zdziwiony, kiedy zaczęły się kłopoty.

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

151

Przełożony spostrzegł mianowicie, że pierwszy poważny raport sporządzony przez Dave'a zawiera sporo cudzego materiału. Dave, poproszony o wyjaśnienie, zbagatelizował sprawę, twierdząc, że szkoda mu było czasu i zdolności na „powtórne wynajdywanie koła". Często „zapominał" zająć się niezbyt ciekawymi projektami, a przynajmniej raz wysiał przełożonemu notatkę z informacją, że nie będzie wykonywał dodatkowych zadań. Babiak porozmawia! z innymi pracownikami działu i zaczął podejrzewać, że Dave jest źródłem większości konfliktów w firmie. Podawano liczne dowody jego destrukcyjnego nastawienia. Na przykład wkrótce po tym jak został zatrudniony, wszczął awanturę z główną sekretarką, wtargną! do gabinetu szefa i domagał się, żeby kobietę zwolniono, ponieważ ośmieliła się odmówić przyjścia do pracy w najbliższą sobotę. Sekretarka opisywała to zdarzenie nieco inaczej: Dave potraktował ją arogancko i wpadł we wściekłość, kiedy nie chciała rzucić wszystkiego na jego żądanie. Dave często przychodził spóźniony i nieprzygotowany na spotkania personelu, a pojawiwszy się, nieodmiennie wygłaszał gwałtowne tyrady. Kiedy przełożony poleci! mu, aby panował na nerwami, Dave odpar!, że walka i agresja to czynniki nieodzowne dla życiowego rozwoju. Przełożony zauważył, że Dave nigdy nie uwzględnia cudzych opinii o sobie, nie potrafi przyznać się do b!ędu i zawsze sprawia wrażenie zaskoczonego krytyką, zapewniając, że dotąd niczego mu nie zarzucano. Współpracownicy Dave'a byli konsekwentni w ocenie: powtarzali, że Dave jest arogancki, egocentryczny, niedojrzały, niesolidny i nieodpowiedzialny. Prawie wszyscy przyznawali, że na początku go lubili, ale stopniowo przestali mu ufać. Zdawali sobie sprawę, że historie, którymi pozyskiwał ich sympatię, są zmyślone. Godzili się jednak z sytuacją, nie chcieli bowiem wikłać się w demaskowanie jego kłamstw. Niektórzy - „przejrzawszy go", jak twierdzili - uważali wszystkie wypowiedzi Dave'a za nieprawdziwe i ostrzegali, że nie można wierzyć w jego obietnice. Podczas spotkania z Babialdem Dave określił siebie jako dobrego pracownika, przywódcę z autorytetem i umiejętnością budowania

152

Psychopaci są wśród ras

zgodnych zespołów, uczciwego i inteligentnego - człowieka, który w zasadzie „tworzy" ten dział przedsiębiorstwa. Sugerował nawet, że jego obecny przełożony powinien odejść z firmy, a wtedy on mógłby z powodzeniem go zastąpić. (Kierownik działu mówił, że Dave kiedyś bezpośrednio przedstawił mu tę sugestię). Oznajmił również, że jego p r a w d z i w y m przełożonym jest prezes korporacji. Wydawał się egocentryczny, ale niezbyt zainteresowany tym, co inni o nim sądzą. Jego poglądy i dobór słownictwa dowodziły, że traktuje ludzi jak przedmioty. Przy sprawdzaniu dokumentów Dave'a wyszło na jaw kilka rozbieżności. Na przykład w swoim życiorysie, podaniu o pracę i liście intencyjnym Dave wymienił trzy różne kierunki ukończonych studiów. Babiak powiadomił o tym kierownika (który dotąd niczego nie zauważył), a ten napisał do Dave'a z prośbą o wyjaśnienie. Dave odesłał mu notatkę, w której wykreślił poprzednie nazwy kierunków i przedstawił czwartą wersję. Wezwany na rozmowę, najpierw zachowywał się arogancko, a później zignorował całą sprawę, oświadczając, że nie widzi nic niewłaściwego w podawaniu różnych kierunków studiów przy różnych okazjach, skoro zaliczył wszystkie przedmioty, o których wspominał w dokumentach. Kierownik działu, odkrywszy nieprawidłowości w funduszu reprezentacyjnym Dave'a, poszedł na skargę do s w o j e g o szefa - i dowiedział się, że Dave od początku skarżył się n a n i e g o. Po wysłuchaniu drugiej strony szef zaproponował sprawdzian uczciwości Dave'a. Następnego ranka kierownik działu przekazał Dave'owi pewne uzgodnione z szefem informacje, a Dave wkrótce poprosił wyższego stopniem przełożonego o rozmowę i „powtórzył" mu te dane w zupełnie przekręconej formie. Przełożony nabrał pewności, że Dave jest kłamcą i próbuje podważyć pozycję swojego bezpośred- niego szefa. Wniosek o ukaranie Dave'a został jednak niespodziewanie zablokowany przez kilku przedstawicieli dyrekcji. Babiak był szczególnie zaintrygowany tym, że chociaż najbliższe otoczenie wiedziało o machinacjach, nieuczciwości i nieodpowiedzialności Dave'a, pracownicy wyższego szczebla byli przeko nani

Rozdział 7. Psychopaci w garniturach

153

(przez Dave'a - jak się okazało) o jego talencie organizacyi nym i wielkim potencjale. Mimo wyraźnych dowodów świadcza cych przeciwko niemu, ludzie ci wciąż byli nim oczarowani. Jeg0 gwałtowne zachowanie interpretowali jako przejaw twórczego, a nawet artystycznego ducha, zaś agresję i intryganctwo - jako ambicję. Tak odmienne oceny skłoniły Babiaka do poszukiwania bardziej systematycznej analizy osobowości Dave'a. Jak można było oczekiwać, Dave uzyskał wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Jego osobowość i zachowanie odróżniały go od typowego trudnego pracownika spotykanego w rozmaitych przedsiębiorstwach. Jeśli chodzi o karierę zawodową, Dave osiągnął spory sukces: w ciągu dwóch lat dwukrotnie awansował, regularnie podwyżs; no mu pensję (pomimo negatywnej opinii szefa działu) i włączon go do planu rozwojowego jako pracownika o dużych możliwościach. Babiak sądzi, że Dave odniósł sukces także z psychologiczneg punktu widzenia, skoro przez ponad dwa Jata potrafił manipulc wać wyższym kierownictwem, narzucając mu swoją ocenę sytua cji. Jest to tym bardziej godne uwagi, że współpracownicy, podwładni i bezpośredni przełożony obserwowali u Dave'a cechy i zachowania, które normalnie przypisuje się psychopatom.

BOGATE ŁOWISKA
Psychopatom w garniturach nie brakuje sposobności do zyskownych przedsięwzięć. Każda większa gazeta regularnie donosi o dochodzeniach w sprawie podejrzanych programów inwestycyjnych i transakcji obmyślonych i przeprowadzonych przez naciągaczy Doniesienia te dotyczą tylko niewielu spośród tysięcy okazji sprzyjających elokwentnemu psychopacie z głową do rachunków i obyciem towarzyskim, które pozwala mu obracać się swobodnie w kręgach finansowych. W opinii takiego człowieka możliwości zarobku są tak ogromne, zasady tak elastyczne, a strażnicy tak ospali, że świat wydaje

6 J.] najbardziej uniwersalna pralnia brudnych pieniędzy i najpotężniejszy supermarket finansowy.C. • Artykuł w „Forbes".które ilustrują bogactwo „łowisk" dostępnych dla sprytnych psychopatów i z pewnością przez nich wykorzystywanych..] w ramach zaskakującej operacji o globalnym zasięgu.154 Psychopaci są wśród ras się prawdziwym rajem.. . przekrętów. tak licznych krajów i tak wielu wybitnych osobistości. Beaty.jeden skromny. synami szemranych inwestorów i synami przyjaciół szemranych inwestorów". [. pozostałe zdecydowanie mniej . zamkniętym przez komisje nadzorcze w sześćdziesięciu dwóch krajach [. Gwynne. łajdackim imperium o wartości dwudziestu miliardów dolarów... Gdybym nie mógł badać psychopatów w więzieniu. s. Oto kilka najnowszych przykładów . Chociaż wydaje się to nieprawdopodobne. zatytułowany „Światowa stolica szwindli". Nigdy dotąd afera nie dotyczyła tak ogromnych sum. lipnych inwestycji i nieuczciwej reklamy. S. która ma na celu wywindowanie cen akcji na giełdzie. Lokalne gazety zamieszczają litanie szwindli. tak opisywał giełdę papierów wartościowych w Vancouver: „zaludniona szemranymi inwestorami. The Dirtiest Bank of AU. Kary dla winowajców są nieraz śmiesznie niskie i niewątpliwie nie przyczyniają się do osłabienia drapieżnych zapędów manipulatorów.. „W historii nowożytnych afer finansowych nic nie może się równać ze skandalem banku Credit and Commerce International.] Szybko zaczyna brakować określeń: jest to największe w dziejach korporacyjne przedsięwzięcie o kryminalnym charakterze. jaki dotychczas utworzono"6. „Time" 29 lipca 1991. nawet ta katastrofa blednie wobec niedawnych doniesień o światowej sieci korupcji.. 28. mój wybór padłby chyba na środowisko w rodzaju giełdy w Vancouver. [.

które aż się proszą. że skandal z kasami oszczędnościowo-pożyczkowymi będzie kosztował amerykańskich podatników około b i l i o n a dolarów . CO POTRZEBNE Nietrudno zrozumieć. że starannie podtrzymywany wizerunek publiczny może skrywać nikczemne czyny i kamienne serce. co doprowadziło . Uwolnieni od konieczności przestrzegania reguł pod ścisłym nadzorem państwa. Historia Maxwella jest wymownym przykładem na to. mówił: „Nie siedziałbym w więzieniu. Słojami konfitur były dla niego fundusze emerytalne. zbiórki pieniędzy na cele charytatywne oraz współudziały w domkach 7 Pod koniec lat osiemdziesiątych odsłonięto dziesięcioletnie kłębowisko nieuczciwych inwestycji. Przewiduje się obecnie. Maxwell miał potężne wpływy i potrafif zastraszyć swoich krytyków. Wykorzystywał też „bezwzględną naturę chciwości" oraz panujący układ. kłamliwych obietnic.i tak skutecznie działających .do finansowej katastrofy na bezprecedensową skalę. większość poinformowanych. że Maxwell jest oszustem i szarlatanem zręcznie przerzucającym fundusze z jednego przedsięwzięcia do drugiego. w którym przymyka się oczy na „oszustów 125 pomnażających majątek bez wyroku sądowego" 7. niektórzy pracownicy kas zaczęli swobodnie korzystać z funduszy swoich deponentów. lipne promocje giełdowe. żeby po nie sięgnąć". Choć wiedziano powszechnie.psychopatów. Po pierwsze. Psychopaci w garniturach 155 Niedawna tajemnicza śmierć potentata prasowego Roberta Maxwella otworzyła istną puszkę Pandory. nielegalnych praktyk i potwornej chciwości w amerykańskich kasach oszczędnościowo-pożyczkowych.w stopniowo narastającej lawinie długów . z wyrokiem za sprzedaż podrabianych obligacji przedsiębiorstw. są tu wspaniałe możliwości. Jeden z naszych badanych. Jego imperium runęło wśród oskarżeń o bezprawne wyprowadzenie setek milionów dolarów. gdyby wokół nie było tylu słojów z konfiturami.Rozdział 7. . MAJĄ WSZYSTKO.więcej niż wojna w Wietnamie. dlaczego wśród przestępców „w białych kołnierzykach" jest tak wielu . które prezydent Reagan na początku lat osiemdziesiątych wyłączył spod państwowej kontroli. w tym dziennikarze. zachowywała osobliwe milczenie.

które później bez wahania łamią. często zachowują się tak. a niekiedy walnie przyczyniają się do wypracowania reguł. obycie towarzyskie. . Wystarczy pomyśleć o inwestorach wykorzystujących poufne informacje.minimalne. których grabieże okazały się dla nich tak niebywale zyskowne . zaczynają powątpiewać w zasadność własnych zarzutów. Kiedy zaś ich oszustwo zostanie ujawnione. może zostać skazany na grzywnę lub karę więzienia w zawieszeniu (na ogół po procesie pełnym odroczeń i niejasnych manewrów prawnych).zaledwie kilka spośród licznych wygodnych nisz. biznesmen lub polityk.156 Psychopaci są wśród ras letniskowych . Po trzecie. Winni gigantycznych przekrętów tworzą n'eraz sieć powiązań. które pozwalają ludziom jego pokroju działać bez zwracania na siebie uwagi. handlarzach bezwartościowych obligacji i manipulantach z kas oszczędnościowo-pożyczkowych. taka przestępcza działalność jest lukratywna. pewność siebie. urok osobisty. zdezorientowani. Należą do podobnych klubów. podczas gdy adwokat. aby wzajemnie chronić swoje interesy: wywodzą się z tych samych warstw społecznych i tych samych szkół. beztroskę wobec możliwości wpadki i absolutny brak skrupułów. Sprawca "apadu na bank dostaje wyrok dwudziestu lat pozbawienia wolności.nawet wtedy kiedy ich schwytano. a ich oskarżyciele. odporność na stres. Po drugie. jakby nic nie zaszło. ale malwersanta prosimy o pomoc w inwestycjach lub o zapisanie się do naszego klubu tenisowego. ryzyko wykrycia . Potępiamy i unikamy zwykłego złodzieja. że oszustwa na wielką skalę są traktowane inaczej niż przestępstwa pospolite. Zdarza się. psychopaci mają wszystkie cechy potrzebne do oszukiwania i okradania innych: wygadanie. a kary są zwykle śmiesznie niskie. który ukradł społeczeństwu miliony dolarów.

Jeśli chodzi o moje odczucia i szacunek dla siebie. Psychopaci w garniturach 157 Niestety. skierował następujące słowa do sędziego. a jednak jestem tutaj i według jakiejś logiki powinienem uchodzić za człowieka podobnego do nich. stoczyłem się na samo dno. nie działam jak oni i nie doznaję takich uczuć jak oni . na przykład rabunki lub gwałty. z zawodowym kryminalistą. dzieliłem już celę z ubogim i niedouczonym nielegalnym imigrantem. z narkomanem przemytnikiem i z zabójcą. Otóż oświadczam bez wahania. . nie mówię jak oni. który właśnie miał zadecydować o jego wyroku: Siedząc w więzieniu od dwóch miesięcy.Rozdział 7. wielu ludzi uważa działalność przestępców w białych kołnierzykach za mniej groźną niż przestępstwa wymierzone bezpośrednio przeciw konkretnym osobom. Nie wyglądam jak oni. John Grambling. że nie jestem do nich podobny. wspomniany na początku tego rozdziału. zmuszony przebywać z tym elementem społecznym.

Rozdział 8 SŁOWA Z KIESZENI PŁASZCZA Słowo nie jest tym samym dla jednego pisarza co dla drugiego. [. Prokurator stwierdził: „Federalne więzienia dla bogatych i uprzywilejowanych proponują smaczne wyżywienie. że . Psychopata. przekonująco". który chce zasmakować światowego życia. sugeruje wyraźnie i na ogół całkiem słusznie . A jeśli ofiara psychopaty nie stawia sobie tego pytania. Drugi wyciąga je z kieszeni płaszcza.. [. Charles Peguy W historiach opowiadanych przez ofiary psychopatów powtarza się jak refren pytanie.. prawdopodobnie też dalibyśmy się nabrać.Sędzia skomentował. kto dopuszcza się gwałtu lub grozi gwałtem. . kto może wyrządzić podobne szkody. potrafi wyciągnąć odpowiednie wnioski. biblioteki. „Jak mogłam/mogłem nabrać się na tak niewiarygodny stek bzdur?". skoro cię tam nie było.chociaż nie zgadza się z Gramblin. grozi zabójstwem lub grozi okaleczeniem. Typowa odpowiedź: „Łatwo ci mówić.giem „w praktyce istnieje różnica między przestępstwem przeciwko osobie a przestępstwem przeciwko mieniu.] Federalne więzienia dla 128 zamożnych i uprzywilejowanych przynoszą temu krajowi hańbę" .że g d y b y ś m y „ t a m " byli... Jeden wyrywa je sobie z wnętrzności. z pewnością postawi je ktoś inny: „Dlaczego pozwoliłaś/pozwoliłeś się tak oszukać?". bieżnie do uprawiania joggingu.] między kimś. 127 używając wiecznego pióra" " . Wtedy brzmiało to rozsądnie. a kimś. dostęp do najnowszych premier kinowych.

stanowią zatem doskonały cel dla każdego elokwentnego oszusta.Rozdział 7. . Psychopaci w garniturach 159 Niektóre osoby są po prostu zbyt ufne i łatwowierne . A inni? Niestety. wszyscy jesteśmy narażeni na niebezpieczeństwo.

. Oczywiście. czy kiedykolwiek popełnił brutalne przestępstwo. patologiczna skłonność do kłamstwa i manipulacji charakteryzuje nie tylko psychopatów.] Najważniejsze dla człowieka są reputacja i dobre imię. czy ktoś w to wierzy. [. które zwykle przechodzą niezauważone. który bezwstydnie wyłudzał pieniądze od ko. Najpierw jednak spójrzmy na kilka przykładów. aby wiedzieć. moi doktoranci i ja także dajemy się niekiedy zwieść. nawet jeśli podejrzewamy. Moje słowo jest szczere jak złoto". Słowa z kieszeni płaszcza 160 Niewielu z nas tak dobrze zna się na ludziach. czy nie. • Producenci popularnego programu telewizyjnego zaprosili przed kamery oszusta. • Kobieta.. Pierwsze trzy zostały zaczerpnięte z rozmów ze skazanymi. odpowiedział: „Nie. która dopuściła się niewiarygodnej liczby oszustw i fałszerstw. jak się uodpornić na intrygi zręcznego. Nie wymiguję .Rozdział 8. 129 ^jf biet w starszym wieku "". Dziennikarz: „Gdzie wyznacza pan granicę między dobrem a złem?".i ludźmi. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: • Pewien więzień z wyrokiem za kradzież zapytany. Oszust: „Dobre pytanie. Niedawne badania nad językiem psychopatów przyniosły cenne wskazówki pomagające wyjaśnić tę zagadkę oraz niesamowitą zręczność. mam swoje zasady" Dziennikarz: „I gdzie wyznacza pan tę granicę?". Wypowiedzi psychopatów mają też pewien zagadkowy aspekt: często zawierają sprzeczne i logicznie niespójne twierdzenia. Nawet badacze psychopatii nie są tutaj wyjątkiem: jak wspominałem w poprzednich rozdziałach. że mamy do czynienia z psychopatą. ale raz musiałem kogoś zabić". zdeterminowanego psychopaty. Wyróżniają się oni natomiast niezwykłą swobodą w mówieniu nieprawdy oraz uporczywością i bezwzględnością w oszukiwaniu. z jaką psychopaci żonglują słowami . tak zakończyła swoje podanie o zwolnienie warunkowe: „Zawiodłam wiele osób. Oszust: „Mam swoje zasady moralne.

Oto fragment rozmowy dziennikarza z Cliffordem Olsonem.. [.. Ale przecież była martwa!". ale to dobre pytanie". bez względu n a „ o k o l i c e łagodzące" Oczywiście. jak działa na niego kokaina. Zdaje się. Ale zasadniczo interesuje mnie marihuana.Rozdział 8. że wszędzie nosił pan ze sobą w teczce niepodpisane pełnomocnictwa?". Psychopaci niekiedy też dobierają wyrażenia w przedziwny sposób. psychopatycznym seryjnym mordercą. nie nosiłem ich wszędzie. Przypuszczam. mógłbym się przyzwyczaić. Dziennikarz: „Nieciekawy?". Trochę powciągałem i tyle.] Nigdy nie próbowałem kokainy. odparł: „Kokaina? Nigdy jej nie brałem. że spróbowałem raz i nic z tego nie wyszło. skąd. 130 ralnie . Jest za droga. natu. słowa nie wydobywają się z naszych ust samowolnie. ale także sprzeczne twierdzenia wypowiedziane jednym tchem. że można by zapełnić pięć lub sześć książek . Olson: „Nie.. Zupełnie jakby psychopaci nie panowali nad własną mową i dawali się porwać gwałtownemu potokowi niepowiązanych myśli i słów. że gdybym zajmował się rozprowadzaniem i miał jej pod dostatkiem. . Kiedy zapytano Teda Bundy'ego. Olson: „NieBanalny.. I valium. Są produktem bardzo złożonej aktywności umysłowej.Od tyłu". u w i e l b i a m skręty. Nie chciał być kozłem od f a r m y " . Słowa z kieszeni płaszcza 161 się od odpowiedzi. NiewyIduczone zatem. że procesy mentalne są u psychopatów słabo wyregulowane i nie podlegają konwencjonalnym zasadom. Dziennikarz: „Czy to prawda. Dziennikarz: „Och. Zagadnienie to 131 .całą t r y l o g i ę " . Oszust: „Nie. ale miałem je w teczce. Olson tak mówił 0 swoim bogatym życiorysie: „Znam tyle a n a k o n d. Po prostu trzymam się od niej z daleka. owszem". No i alkohol. Olson: „I wtedy miałem z mą stosunek b a n a l n y " . Po prostu. Zadziwiające. Warto przez chwilę się nad tym zatrzymać: mamy tu nie tylko kłamstwa. Była tylko n i e p o t o m n a " .

że jest ofiarą seryjnego mordercy. Nie chcę być jakimś tam seryjnym mordercą. że psychopaci mają inaczej zorganizowany mózg i inaczej działające połączenia między emocjami i słowami. Dziennikarz: „Mówi pan. . zabili przynajmniej dwudziestu siedmiu chłopców i młodych mężczyzn. twierdzi. przedstawiając dowody na to. ze padł ofiarą starszego seryjnego mordercy. Cytaty pochodzą z programu 48 Hours.Nie chcę być jakimś tam psychopatą. ale mordował pan seryjnie".162 Psychopaci są wśród ras omawiam poniżej. Cytaty z artykułu P. dlaczego słuchacze często nie zauważają tych językowych dziwactw. który ubiega się o zwolnienie warunkowe. Seryjny morderca Elmer Wayne Henley. Chcę być porządnym gościem". Działając razem. „Jestem bierny . W następnym rozdziale natomiast staram się odpowiedzieć na pytanie. to właśnie jest semantyka"8'. A oto ciekawa rozmowa Henleya z dziennikarzem. . Dziennikarz: „Powiada pan teraz. że nie jest seryjnym mordercą. Worthingtona [w:] „Saturday Night" lipiec-sierpień 1993. nie wyrządziłby nikomu krzywdy. a gdyby nie znalazł się pod jego wpływem. Henley: „Nie jestem seryjnym mordercą".pyta dziennikarz z niedowierzaniem w głosie. 8 maja 1991. ale jeśli przyjrzeć się pańskiej przeszłości. „Nie jest pan seryjnym mordercą?" .powiada Henley. Henley: „Nie jestem". jest pan seryjnym mordercą". swojego wspólnika. Henley (z lekką irytacją i protekcjonalnością): „No tak.

że dwustronne proce134 * sy językowe są również charakterystyczne dla psychopatów . a nie w dwóch. Ich rywalizacja powoduje rozmaite trudności z rozumieniem i produkcją mowy. Prawa półkula przetwarza otrzymane informacje całościowo. Wnioskuję na tej podstawie. -277- . ich konflikt zmniejszyłby skuteczność działań.leksji: ośrodki odpowiedzialne za mowę są obustronne . ściśle określone zadania. i pełni ważną funkcję w postrzeganiu relacji przestrzennych. Wyraźnie chodzi tu też o coś innego. że psychopatyczna skłonność do głoszenia sprzecznych twierdzeń wiąże się po części z niewydajną „organizacją zarządzania": każda z półkul próbuje przejąć dowodzenie. k t ó r a ś część mózgu musi sprawować nadrzędną kontrolę nad zadaniem: gdyby półkule współzawodniczyły o przywództwo. Lewa półkula specjalizuje się w analitycznym i sekwencyjnym przetwarzaniu informacji oraz odgrywa główną rolę w rozumieniu i używaniu języka. jeśli zachodzą w jednej półkuli. równocześnie. Właśnie stąd mogą pochodzić. Oczywiście. a w rezultacie wypowiedzi są słabo zintegrowane i monitorowane. Najnowsze wyniki doświadczeń wskazują. na przykład. co spowalniałoby tempo przetwarzania i zwiększało ryzyko błędu. leworęczni . doznaniach emocjonalnych i przyswajaniu muzyki. informacje krążyłyby z jednej części mózgu do drugiej. Natura prawdopodobnie tak „rozdzieliła obowiązki" między półkule mózgowe. Gdyby obie półkule były zaangażowane. aby zapewnić im maksymalną skuteczność133. Co więcej. dyslektycy. niektóre formy jąkania się i dys.163 Psychopaci są wśród nas KTO TU DOWODZI? U większości osób każda z półkul mózgowych ma odmienne.nie kłamie i nie przeczy samym sobie jak psychopaci. wielu ludzi z obustronnymi procesami językowymi jąkający się.umiejscowione w obu półkulach. obrazowaniu. Na przykład złożone procesy nieodzowne w posługiwaniu się mową przynoszą niewątpliwie lepsze rezultaty.

The Semantics of Personal Adjustment. 230. nie potrafią jednak dostrzec ani pojąć ich wartości e m o c j o n a l n e j . People in Quandańes. które niewiele dla niego znaczą . nawet kiedy nakryłam go na amorach z moją siostrą . Takie zachowanie nie zaskoczyłoby lekarzy praktyków. . że zatrzymał się na W.. Wie.. Zna tylko książkowe znaczenie słów . NeW York 1946. zanim zrozumiałam. ale nie zna melodii'35. że cię kocham«.164 Psychopaci są wśród ras PUSTE SŁOWA Większość osób. że w ogóle mu na mnie nie zależy. który postrzega świat wyłącznie w odcieniach szarości. jakby się naoglądał kiepskich filmów!". ale przystosował się do życia w środowisku pełnym barw. • Idee wzajemności w dzieleniu się i rozumieniu wykraczają poza jego zdolność pojmowania w sensie emocjonalnym. które często miały do czynienia z psychopatami. Psychopata przypomina człowieka cierpiącego na achromatopsję. Wiesz. . „Ciągle mi powtarzał. jak bardzo mnie kocha.] Jego pozorna umiejętność oceny sytuacji i wyczucie społeczne nie sięgają głębiej niż słowa9 Uwagi te trafiają w sedno problemu języka psychopatów. [. dz. wyczuwa intuicyjnie. The Mask of Sanity. pozbawiony emocjonalnej głębi. Warto posłużyć się tutaj prostą analogią. Kiedy więc mówi. który jest dwuwymiarowy. s. od dawna świadomych.formy bez treści.żona jednego z badanych przez nas psychopatów. że psychopaci znają słownikowe znaczenie słów. Oto garść cytatów z klinicznej literatury na temat psychopatii: • Zna słowa.. i z początku mu wierzyłam. • Wykazuje łatwość posługiwania się słowami. Cleckley. maleńka.Długo trwało. cyt. że światło oznaczające „stój" znajduje się w górnej części sygnalizatora. ™ H. Po każdym biciu mówił: »Przepraszam. Johnson.opowiadała eks. na czym polega ta różnica.

w przeciwieństwie do „noko".].Rozdział 8. że siedzimy przed ekranem komputera. na którym przez ułamek sekundy migają grupy liter.. Do głowy mamy przyczepione elektrody podłączone do elektroencefalografu. Najnowsze badania laboratoryjne potwierdzają te kliniczne spostrzeżenia. Nasze zadanie polega na jak najszybszym naciśnięciu guzika. ale samo uczucie się nie pojawia"1 . Cleckley pisał: „Może nauczyć się zwykłych słów [. Komputer mierzy czas potrzebny do podjęcia decyzji i analizuje zachodzące w mózgu reakcje. Wyobraźmy sobie. nauczy się też odpowiednio odtwarzać całą pantomimę uczucia [. że opanował cudze słowa i opisuje nimi lub imituje doznania. ma na myśli g ó r n e światło. że na ekranie zabłysło prawdziwe słowo. Podobnie jak choremu na achromatopsję. Równocześnie zaś słowa emocjonalne wywołują w i ę k s z ą reakcję w mózgu niż słowa neutralne. inne układają się w bezsensowne zbitki. Prawdopodobnie będziemy żywiej reagować na słowa emocjonalne n i ż na neutralne. W emocjonalnych słowach tkwi więcej „mocy". których tak naprawdę nie potrafi zrozumieć. ale nie jest wykluczone. Niektóre litery wyświetlane na ekranie tworzą znane nam słowa.. który rejestruje na wykresie elektryczną aktywność naszego mózgu. psychopacie brakuje ważnego elementu doświadczenia . Słowa z kieszeni płaszcza 165 c z e r w o n y m świetle. Możliwe jednak. że normalnym osobom słowa neutralne przekazują na ogół mniej informacji niż słowa obdarzone ładunkiem emocjonalnym: słowo „papier" ma znaczenie denotacyjne. Na przykład.]. Może nawet jego dobrzy znajomi nie podejrzewają. co jest . że potrafi rekompensować tę nieumiejętność. Na przykład szybciej naciśniemy guzik przy słowie „śmierć" niż przy słowie „papier".. Trudno mu rozmawiać o kolorach przedmiotów. „okno" jest wyrazem. że nie rozpoznaje barw. Podstawą badań jest obserwacja. ilekroć stwierdzimy.w tym wypadku doświadczenia emocjonalnego. Emocjonalny ładunek słowa najwyraźniej daje swojego rodzaju „turbodoładowanie" procesowi podejmowania decyzji.. podczas gdy słowo „śmierć" ma znaczenie denotacyjne o r a z znaczenie emocjonalne i nieprzyjemne konotacje.

lecz także strach.zenie lub wywofać szok. więzień przerwał w pół słowa i stwierdzi): „Tak. Na przykład. Wykorzystują więc reakcje słuchaczy jako „telepromptery". j a k b y b y ł y n e u t r a l n e . Nasze nowsze badania przynoszą dodatkowe argumenty. . Z początku dziennikarka starała się zachować obiektywną postawę i wykazywać czysto zawodowe zainteresowanie. Jak większość ludzi. Pewien psychopatyczny zabójca.golnie brutalnych morderstw. Kiedy jednak wyraz twarzy ostatecznie zdradził jej oburzenie. jak gdyby relacjonował mecz bejsbolu. że słowa nie mają dla psychopatów tego samego zabarwienia emocjonalnego co dla innych. zaczął obrazowo opisywać kilka szcze. zwłaszcza gdy rozpatrujemy ją w kontekście społecznych interakcji psychopaty oszustw i manipulacji niehamowanych empatią czy wyrzutami sumienia. s. Musiałem wtedy być chwilowo niepoczytalny". Mówił z ożywieniem. 36-37. ale beznamiętnie. jak ich słowa oddziałują na innych. za które go skazano. jak p o w i n n i czuć się w konkretnej sytuacji. Owa ułomność ma fascynujące konsekwencje. że z jakiejś przyczyny psychopatom brakuje niektórych „czuciowych" składników języka . Czuję się naprawdę podle. które podpowiadają. „nowotwór" przywołuje nie tylko kliniczny opis choroby i jej symptomów. Tamże. dowodząc. a może i niepokojące wyobrażenie nas 10 -T. Jednak z powodu swoich wątłych doznań emocjonalnych nie potrafią intuicyjnie rozpoznać.natomiast psychopaci zachowywali się nietypowo: na s ł o w a e m o c j o n a l n e r e a g o w a l i 13910 t a k . aby wywrzeć wra. to było bardzo złe.szybsze decyzje i więcej aktywności mózgowej przy słowach emocjonalnych niż przy neutralnych . Kiedy przeprowadziliśmy ten eksperyment wśród więźniów osoby niebędące psychopatami wykazywały normalne reakcje . T o niezwykle istotne odkrycie potwierdza tezę.166 Psychopaci są wśród ras odzwierciedleniem stosunkowo dużej ilości informacji zawartej w tych pierwszych. poproszony przez dziennikarkę o wyjaśnienie motywów swoich zbrodni. Słowa potrafią budzić w większości z nas potężne emocje. zamiast odpowiedzieć. psychopaci niekiedy mówią i postępują tak.

którą prowadziłam z mężczyznami.. dlaczego cię tu nie ma.Rozdział 8. Dianę Downs w książce. Wiadomości były te same.] Gdy przestał przyjmować listy.. Komentowała: „Bert był w przeszłości. Downs pisze o swoich obietnicach wiecznej miłości. Już po ataku na dzieci Downs nawiązała romans z Jasonem Reddingiem. że jest dla mnie jedynym mężczyzną na świecie. co wieczór dodając nową wiadomość. przechowywałam je w notatniku. a Ja. że w trakcie przetwarzania wyrazów o ładunku emocjonalnym psychopaci prawdopodobnie nie używają tych samych obszarów mózgu co osoby normalne. Dla psychopatów jednak słowo jest tylko słowem. A najlepiej wychodziła Techniki obrazowania mózgu dają nam nadzieję na nowe ustalenia dotyczące emocjonalnego życia psychopatów.son w teraźniejszości. albo mają odmiennie zorganizowane procesy mózgowe. motywowane tylko seksem141. W obu wypadkach będziemy znacznie bliżsi zrozumienia sekretu psychopatii niż obecnie. Owszem. listonosza zatrudnionego przez ten sam co ona urząd pocztowy. zyskamy podstawy do przypuszczeń. Jeśli nasze wyniki się powtórzą. wiecznego oddania i przysięgach: „nikt inny na świecie nigdy mnie nie dotknie. słałam listy do Berta. jesteś mi . że psychopaci albo posługują się odmiennymi niż normalne strategiami przetwarzania materiału o emocjonalnym charakterze. zwykle o długości akapitu lub dwóch. opowiadając mu. W listach adresowanych do Roberta Bertaluccini („Berta"). czasem jednej strony. zaczęliśmy ostatnio otrzymywać obrazy mózgu osób normalnych i psychopatów podczas wykonywania rozmaitych zadań. prowadzonego pod kierownictwem psychiatry Joannę Intrator. W ramach wspólnego programu badawczego ośrodków iyit. Bert. Była to gra. Sinai Medical Center i Bronx VA Medical Center w Nowym Jorku. jak bardzo go kocham. . Słowa z kieszeni płaszcza 167 samych jako chorych na raka. określa swoje związki z mężczyznami jako pozbawione miłości. także w odniesieniu do innych emocjonalnych informacji. Wstępne wnioski z pilotażowego projektu (przedstawione na dorocznym posiedzeniu Society for Biological Psychiatry i American Psychiatrie Association w San Francisco w maju 1993) wskazują.142 mi z Bertem" **". [. tyle że inaczej ujęte: Kocham cię. w której przedstawia własny punkt widzenia na tragiczny los swoich dzieci.

Chociaż niektórzy psychopaci nie zachowują się brutalnie. W S M e - M S S - > - Sfst&spe&l - C9&& 2- Najbardziej osławionym i potępianym przestępcą kanadyjskim jest Clifford Olson.].. mój jedyny..]. Olson był nałogowym gadutą [.] Kilka minut później Jason pukał do drzwi.]. Spójrzmy na urywki artykułu prasowego z okresu rozprawy Olsona: „Byt fanfaro-1 nem i arogantem. Sumienie jest dla nich intelektualną świadomością reguł wymyślonych przez innych . [.... „Puste słowa miłości" były dla Dianę źródłem dumy... Pisałem wcześniej o roli „rozmowy ze sobą" w rozwoju i działaniu sumienia.]..świadomością pustych słów. ponieważ Dianę nie potrafiła wypełnić ich prawdziwym uczuciem. Chciał zobaczyć. jak gdyby zaplanowała je i wykorzystywała w konkretnym celu. zanurzając się w gorącej kąpieli w pianie. obrazy i wewnętrzny dialog obdarzone ł a d u n k i e m e m o c j o n a l n y m czynią sumienie skutecznym. najnikczemniejsze zbrodniej w szeregu antyspołecznych i przestępczych aktów. Były to ostatnie. ze swadą [. kiedy starał się wywrzeć korzystne j wrażenie [.. kłamcą i złodziejem.]... Brak tu emocji niezbędnych do nadania regułom mocy. To właśnie myśli. wytrzymałości.. Mówi przekonująco. Byt człowiekiem brutalnym i wyjątkowo poryw. a niewielu wykazuje aż taką brutalność.]..]. Ciągle sprawdzał granice ludzkiej. Byt manipulatorem [. Z czasem nauczyliśmy się nie wierzyć ani jednemu jego słowu. . Pytanie brzmi: dlaczego? - Ł l U I T T I O * - S - ...] Myślałam o Bercie. Olson to papla [. je j s ł o w a m i ł o ś c i m u s i a ł y b y ć p u s t e .] Robiłam sobie drinka 1 pisałam do Berta puste słowa miłości..168 Psychopaci są wśród ras potrzebny..j czym. Byt skończonym kłamcą [. których Olson zaczął się dopuszczać j już we wczesnym dzieciństwie. myśli o Bercie ulatywały mi z głowy"1 13. Zawsze zmyślał [.. a kiedy zbiegałam do niego... tłumaczą jego potężny wpływ na nasze zachowanie oraz wywołują poczucie winy i skruchę. seryjny morderca skazany w styczniu 1982 roku na dożywotnie więzienie za torturowanie i zabicie jedenastu dziewcząt i chłopców. [. [. bo opowiadał tyle kłamstw". Ale podobnie jak słowa innych psychopatów. Olson jest prototypowym psychopatą.. Psychopaci nie potrafią tego zrozumieć.]. Ale potrafił też być czarujący i elokwentny. jak daleko może się posunąć. zanim napotka opór ? [..

. .] Przeskakiwał z tematu n a . że jesttwar-. wspominał: „Mówił szybko. który rozmawiał z Olsonem. temat.Rozdział 8. jak oszust próbujący udowodnić. staccato [. wygadany.. dziełem i kimś ważnym". Wydawał się sprytny. Słowa z kieszeni płaszcza 169 Dziennikarz.

. Wong.wciąż narzekał na sposób. bardziej atrakcyjne fotografie"1"1. to możliwe. Nigdy nie okazał poczucia winy ani żalu. rękopis łożony do druku. Day i S. proponując pomoc w zorganizowaniu kursów poświęconych jego osobie. Olson napisał także do kilku wydziałów kryminologii w Kanadzie. Jak wskazują najnowsze badania laboratoryjne. Mogą też rzucić nieco światła na decyzję rządu. system więziennictwa i spoteczeństwo. PONIŻEJ MINIMUM EMOCJONALNEGO Jeśli mowa psychopatów jest kontrolowana przez obie półkule mózgowe. ufne ofiary do pozostania z nim sam na sam. R. . Oustona. lecz za ważną osobistość. w którym ukrył ciała siedmiu spośród jedenastu zabitych przez siebie osób. relacje znajomych są dla nas cenne. : Jeszcze przez lata po procesie Olson zadawał ból rodzinom swoich ofiar. jakby uważał siebie nie za zbrodniarza. pozwalają bowiem zrozumieć. w jaki jest traktowany przez prasę. które wykorzystujemy na naszych tamach [. °raz M. Opinia publiczna przyjęła informację o tym układzie z ogromnym oburzę niem. Farrow. żeby zapłacić Olsonowi sto tysięcy dolarów za wskazanie miejsca. 15 stycznia 1983 roku „Vancouver Sun" donosił: „Seryjny morderca Clif. jak Olsono. Psychopaths process emotion in the left hemisphere. ilekroć dostrzegł w pobliżu kamerę. które popełnił na ich dzieciach.alo się nakłonić swoje młode. „Vancouver Sun" 15 stycznia 1982. u psychopatów ż a d n a z półkul nie panuje tak naprawdę uad procesami emocji .. Na sali sądowej przybierał pozy.] i wkrótce prześle nam nowsze. chociaż u większości osób doznania emocjonalne są monitorowane głównie przez prawą półkulę. pisząc do nich listy na temat morderstw. informując. przeciwnie . MoH1 Cytaty pochodzą z artykułów R.ford Olson skontaktował się z nami. W gazetach pojawity się tytuły: „Zabójca opłacony za wskazanie zwłok". Przyczyny nadal pozostają tajemnicą. że także inne procesy nadzorowane zazwyczaj przez jedną półkulę znajdują się pod obustronną kontrolą. „Nie smak wobec wynagrodzenia dla mordercy dzieci".170 Psychopaci są wśród ras P . „Vancouver Sun" 14 stycznia 1982. że nie jest zadowolony ze swojego zdjęcia.

to się mylą.„nawiąż kontakt ze swoimi uczuciami". Ted Bundy był oburzony. Mylą się całko3 46 wicie.ne ruchy rąk wykonywane tylko przy mówieniu lub w przerwach między słowami. Moje emocje są jak najbardziej bogate i rzeczywiste" .stwierdził. kiedy określono go jako robota bez głębi emocjonalnej. Sporo osób interesuje się popularnym prądem w psychologii. jakimi tłumaczył swoje zbrodnicze zachowanie.na przykład szerokie rozłożenie rąk towarzyszące zdaniu „To była naprawdę d u ż a ryba" lub kreślenie w powietrzu zarysu opisywanej osoby • Gestykulacja jednak zwykle nie przekazuje słuchaczowi informacji ani dodatkowych sensów. Bundy tylko mgliście pojmował zakres swojego uczuciowego ubóstwa. w jaki nasz rozmówca porusza rękami czyni to rzadko czy nieprzerwanie i gwałtownie? Czy gestykulacja ułatwia nam zrozumienie wypowiedzi? Niektóre gesty są pomocne. są podzielone i niewyraźne. . świadczą. czego rezultat stanowi płytkie i bezbarwne życie uczuciowe. ponieważ uwydatniają wypowiadane słowa .Jeśli uważają. Jak każdy psychopata. Słowa z kieszeni płaszcza 171 żemy jednak sformułować interesującą tezę. że określenie było słuszne. „Kompletny nonsens! . Jednak inne jego wypowiedzi oraz powierzchowne motywy. . UWAGA NA GESTYKULACJĘ Warto obserwować sposób. Psychopata definiuje siebie bardziej przez majątek i inne widoczne oznaki sukcesu i władzy niż przez miłość. Gesty ekspresyjne to szybkie. który podkreśla potrzebę samopoznania . że procesy mózgowe które warunkują emocje u psychopatów. które są pojęciami abstrakcyjnymi i niewiele dla niego znaczą. ćwiczenie to . Jeśli chodzi o psychopatów.podobnie jak poszukiwanie Świętego Graala . że w moim życiu nie ma emocji.jest skazane na porażkę.Rozdział 8. drob. zrozumienie dla drugiego człowieka i współczucie.

może przez zwiększenie ogólnej aktywności tych ośrodków .ekspresyjne gesty najwyraźniej ułatwiają porozumiewanie się: pomagają ująć treść w słowa. zwroty i zdania. New York 1988. Schiaratura. tym mniejsze jednostki. Idee. Feldman. Jeśli wydaje nam się to dziwne. l985.na przy. klad . które kontrolują mowę. Jednostki myślowe bywają małe. Połączone w jakiś znaczący. spójny lub logiczny sposób tak. Podobnie jak inne gesty i poruszenia. rozmawiając przez telefon. R. aby nr 91. Warto także spróbować n i e używać rąk w trakcie rozmowy . 332-350. Ekspresyjne gesty wykonujemy też z innych przyczyn. ale też pokaźne i dość złożone: zespoły 'dei i zdań. zwłaszcza kiedy mówią o sprawach ogólnie uznawanych za e m o c j o n a l n e . prawdopodobnie kontrolują również gesty wykonywane podczas mówienia. które towarzyszą poszukiwaniu właściwego wyrażenia. które są podstawą mowy.172 Psychopaci są wśród ras ale nienależące do fabuły. Ekspresyjne gesty mogą nas informować o rozmiarach „jednostek myślowych". słowa. że psychopaci częściej używają ekspresyjnych gestów niż normalne osoby. całe fabuły. [w:] Funda. red. Skoro mówiący jest dla słuchacza niewidoczny. s. W jakiś nieznany sposób . są na ogół dobrze zintegrowane. zwroty i zdania. posługując się wyuczonym językiem obcym niż naszym ojczystym językiem. W niektórych wypadkach częstotliwość gestów odzwierciedla problemy z wysłowieniem myśli i uczuć. które składają się na duże jednostki myślowe. Na przykład wiele osób gestykuluje. B. Gesture and speech. L. Najnowsze badania wskazują. słowa.'"entals of Nonuerbal Behauior. utworzyć skrypt. ekspresyjna gestykulacja jest niejednokrotnie elementem „przedstawienia" odgrywanego przez mówcę (szerzej przedstawię te kwestie w następnym rozdziale) lub odbiciem kulturowego stylu rozmowy. Ekspresyjne gesty zapewne „wytyczają" jednost. Rime.ki myślowe: im większa liczba gestów. pauz i zająknięć? Na ogół więcej też gestykulujemy.czy nie zwiększa się wtedy liczba zawahań. dlaczego porusza rękami? Otóż ośrodki w mózgu. odosobnione i nieskomplikowane: pojedyncze idee. Rime. wystarczy spojrzeć na gwałtowne ruchy. B.

Bouvy. wyuczonym językiem. Leborgne i F. Dlatego biegły kłamca często posługuje się wątłą „prawdziwą fabułą". który szkolną francuszczyzną pyta w Paryżu o drogę. H. niemal jak przy 149 grze w scrabble .man.tion. y* International Thesaurus. aby zachować orientację i układać swoją wypowiedź w sposób przekonujący dla słuchacza. Tripp. 21-27. Guesses at Truth. za jakich zwykle ich uważamy. Być może psychopata grywa w intelektualne scrabble. Gillstrom. narażają na szwank cały skrypt. Hare. którzy zawsze ślizgają się na skraju prawdy" J. [w:] R. l5° J.. s. Słowa z kieszeni płaszcza 173 opisują swoje uczucia wobec członków rodziny lub innych „bliskich" . Jak komentuje psycholog Paul Ek. • Psychopata organizuje swoje myśli i idee w nieduże jednostki myślowe i z łatwością nimi manewruje. s. ale niekiedy czyni to . psychopata ma problemy z wyrażeniem emocjonalnych idei. dz. nr 2. ich wypowiedzi obfitują w niekonsekwentne i sprzeczne twierdzenia.21. Pod tym względem emocje są dla psychopaty obcym. który może utracić swoją strukturę lub stać się mniej spójny i zintegrowany niż przy zastosowaniu większych jednostek myślowych. cyt. Kłamstwo i jego wykrywanie.W. Psychopathy and nonuerbal behauior in an interpersonal sitiia.. „Journal of Abnormal Psychology" 1978. P. także B. cytat nr 329. a potem rozmaicie je łączyć.D. cyt. R. Ekman. nie są tak wytrawnymi kłamcami. zręczni kłamcy potrafią rozłożyć idee. Rime.T. Rouillon. ponieważ rozumie je mgliście i słabo. dz. Ale postępując tak. zob.. 636-643. A.Rozdział 8. Możemy z tego wysnuć następujące wnioski: • Podobnie jak turysta. Jest to bardzo przydatne w mówieniu nieprawdy. Hare. B. pojęcia i mowę na czynniki pierwsze..C. Hare. nr 87. Jak wspomniałem wcześniej. „Jour nal of Persoriality Disorders" 1988.. B. NIEKOMPLETNA FABUŁA Chociaż psychopaci często kłamią. Language-related hand gestures in psychopaths. „Najbardziej szczwani kłamcy to ci..

ale raz musiał kogoś zabić. że ją kocham". który wydaje im się logiczny. Interpretujemy to jako wypowiedź wewnętrznie sprzeczną. kierując się zarówno ich znaczeniem słownikowym. lecz także dwuwymiarowe.rzekomo następująca kilka minut później . pozbawione emocjonalnych sensów. ale dla innych jest absolutnie błędny). Psychopata natomiast n'e musi przeprowadzać tak starannej selekcji. Na przykład psychopata nie widzi niczego niewłaściwego w mówieniu kobiecie „kocham cię" tuż po tym. w którym jedna scena odbywa się przy dużym zachmurzeniu. Większość z nas potrafi łączyć idee tak. tworzona przez niego fabuła jest niekompletna i urywana. zwłaszcza jeśli będą zaabsorbowani akcją filmu.nie dostrzegą tu żadnej sprzeczności. i może również tłumaczyć ich neologizmy (zestawianie sylab w sposób. Jeszcze inna obserwacja dotycząca sposobu mówienia psychopatów: ich jednostki myślowe są nie tylko nieduże. Przypomnijmy sobie cytowanego w tym rozdziale więźnia. żeby nauczyła się dyscypliny. że nigdy nie postąpił brutalnie. ponieważ nie umie łączyć elementów w spójną całość. Pomaga to zrozumieć przedziwne niekonsekwencje i sprzeczności. które często pojawiają się w ich wypowiedziach. ale psychopaci najwyraźniej mają z tym problemy. lub w tłumaczeniu komuś: „Musiałem jej przyłożyć.174 Psychopaci są wśród ras kiepsko. a reżyser nie zauważył różnicy przy montażu. który mówił. ale wie. Sytuacja taka przypomina film. kiedy ją pobił. ponieważ traktujemy ją jako pojedynczą jednostkę myślową.w pełnym słońcu.podobnie jak niektóre ofiary psychopatów . Większość z nas dobiera słowa. że są zgodne z jakimś podstawowym tematem. Niektórzy widzowie . Więzień natomiast mógł w niej zawrzeć dwie niezależne jednostki: „Nigdy nie popełniłem brutalnego przestępstwa" i „Raz kogoś zabiłem". a druga . Dla większości z nas te dwa wyda- . jak i konotacjami uczuciowymi. Niewątpliwie sceny nie były kręcone w ten sam dzień. bo jego słowa nie są obciążone ładunkiem emocjonalnym i mogą być wykorzys wane w zdumiewający dla nas sposób.

Cohesion i Coherence in the Speech of Psychopaths. który kobieta musi spłacać ze skromnej pensji urzędniczej: „Moja matka to wspaniała osoba. Uniwersytet Kolumbii Brytyjskiej. kto to zrobi?". jako przejaw ogólnej tendencji do „zbaczania ze szlaku" . ukradł pieniądze i uciekł. który odsiadywał trzyletni wyrok za kradzież i oszustwo .. pozostawiając ją z długiem.. A oto zadziwiająca wypowiedź człowieka (z wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej. przypadkowemu słuchaczowi może wydawać się do przyjęcia. nieopubliko. Jeden z badanych przez nas psychopatów tak odpowiedział na prośbę rozmówczyni o opis jakiegoś silnego doznania emocjonalnego: . że wypowiedzi psychopatów są czasami nieco dziwaczne. Vancouver.podstępem nakłonił owdowiałą matkę do zaciągnięcia kredytu hipotecznego w wysokości dwadziestu pięciu tysięcy dolarów. Fabuła. Kiedy zwrócono mu uwagę na tę sprzeczność. Najnowsze badania dowodzą. Zapytany o ukradzione pieniądze. Słowa z kieszeni płaszcza 175 rzenia (wyznanie miłości i pobicie) byłyby logicznym i afektywnyabsurdem. a jeśli sam się o siebie nie zatroszczę. ale martwię się o nią. Zapewnienia o przywiązaniu do matki były niezgodne nie tylko z udokumentowanym postępowaniem wobec niej..Rozdział 8. Williamson. podejmuje nieoczekiwane wątki i nie umie prosto łączyć zwrotów i zdań. Psychopata mianowicie często zmienia temat. przyznał: „Mam ich jeszcze trochę schowanych i kiedy stąd wyjdę. Naprawdę mi na niej zależy i chcę pomagać jej w życiu".wana praca doktorska. ' ' S. chociaż dość chaotyczna. zamierzam poszaleć".. Zbyt ciężko pracuje. odparł: „No tak. kocham matkę. ale jest już dosyć stara. O CZYM TO JA. Kanada.). ale także z wyjawionymi planami wykorzystania skradzionych pieniędzy.

dramatyczny popis... Mnóstwo przykładów.w tym naszej zakłopotanej badaczce ..że więzień nie tylko mówił nie na temat. W wypowiedziach psychopatów . Udają twardzieli... co się dzieje. ale próbował flirtu. że. powiedzmy.. a drugi alfonsem... Ponadto psychopaci niekiedy wyrażają się w sposób trudny d0 zrozumienia: „Spotkałem takich dwóch facetów w barze. który nie pozwolił rozmówczyni dostrzec... założyliśmy się o wynik... że spotkalibyśmy się na imprezie. byłem trochę zdołowany i...176 Psychopaci są wśród ras „Och.... czy miewa wahania nastrojów. Przyczepili się do mnie i dałem mu p0 ryju" mówił pewien badany przez nas psychopata. że kiedyś...niektórzy mówią. że zawsze są zdenerwowani. no i kumpel wygrał. że kiedyś. Ja jestem bardziej typem romantyka. Prawdopodobnie było jeszcze żółte. odparł: „Wahania? . gdybym nie był w więzieniu. przeszedłem na czerwonym świetle i nie było żadnych samochodów. no. no.. no.znaczy . Ale kto wtedy oberwał: diler czy alfons? Oczywiście. nie? Mnie tam specjalnie na tym nie zależy. na pewno by się pani zgodziła.. przyszedł kumpel. Właściwie nie przeszedłem na czerwonym świetie.. i oglądaliśmy mecz w telewizji. ale czasem wydają się całkiem spokojni. Jak pani myśli? Znaczy się. co?" Słowom tym towarzyszyły zamaszyste ruchy rąk i przesadna mimika .na ogół wynikają po prostu z niedbałości i chwilowego rozproszenia uwagi. Nagranie wideo dowiodło jednak wszystkim .. Pamiętam. zwykle próbują udowodnić swoją władzę. Pamiętam.. eee. 1 czułem się cholernie kiepsko". to trudna sprawa. i.. drobne zakłócenia zdarzają się także w rozmowach ludzi normalnych . więc po co się czepiał? Problem z glinami polega na tym. i chciałbym się z panią umówić. no.. nie? Więc z czego robić aferę? Gliniarz napadł na mnie bez powodu i naprawdę mnie wnerwił.. Na przykład pewien psychopata z naszego projektu badawczego spytany. Jeden by| dilerem. Więc chyba mają wahania nastrojów... Psychopaci często nie odpowiadają na postawione im pytania lub odpowiadają wymijająco.

jeśli jest to dla nich korzystne... = Kilka lat temu twórcy hollywoodzkiego filmu pełnometrażowego o psychopatycznym seryjnym mordercy poprosili mnie o konsultację.. może być interpretowana jako wymijająca lub przebiegła. przejdziemy do zupełnie nowego wymiaru i problemy tego świata rozwiążą się dla nas.. no i. Przytoczona wyżej odpowiedź psychopaty na to samo pytanie..... Warto wspomnieć. że w wypowiedziach schizofreników dziwaczna jest zarówno forma..ale nie w ich zawartości.. „Co mam zrobić. więc. Bardzo zależało im na wiernym oddaniu charakteru psychopaty i starannie badali to zagadnienie. Osobliwa i niezbyt zrozumiała jest tu zarówno forma. Wiadomo. jak i treść. że dobrze orientuję się w tych sprawach". Na przykład opisywany w drugim rozdziale więzień potrafił załatwić sobie miejsce na oddziale psychiatrycznym . a nie ich t r e ś ć .. że życie jest bardzo krótkie i że jesteśmy tu przez krótki czas.. że psychopaci umieją przekonująco symulować chorobę umysłową. nie twierdzę. poważniejsze i mogą wskazywać na jakąś ułomność w organizacji procesów mentalnych .. któryś z nich.a później wydostać się stamtąd . Słowa z kieszeni płaszcza 177 natomiast zakłócenia są częstsze. świadczą o nienormalnych cechach... chociaż odbiega od tematu i brzmi nieco dziwnie. któremu później postawiono diagnozę schizofrenii. Na przykład jeden z naszych badanych. zwolennikiem teorii..t e r e s u j ą c y ? — zapytał. żeby bohater byt i n. Właśnie s p o s ó b łączenia słów i zdań. więc i tak wszyscy umrzemy w którymś momencie.Rozdział 8. eee. Łatwiej dostrzeżemy w niej jakiś sens niż w słowach schizofrenika. eee. Pewnego dnia jednak zadzwonił do mnie zdesperowany scenarzysta.. tak zareagował na pytanie: „Czy miewa pan wahania nastrojów?": „Jestem po prostu takim.. dążenia i . jak i treść. eee. ..zręcznie odpowiadając na pytania testu psychologicznego.Próbuję wniknąć w jego sposób myślenia. ukazać jego motywy.. i będziemy mieli nowy zestaw problemów i nowy zestaw radości.

że nawet zwyczajni ludzie są interesujący i zróżnicowani. które sprawiają. Oskarżony o zamordowanie sześcioletniego chłopca. kur----------Materiał i cytaty pochodzą z: T.178 Psychopaci są wśród ras problemy tak. krwawe i w zasadzie niepotrzebne przedstawianie ich z a c h o w a ń Hannibal Lecter w Milczeniu owiec imponuje pompatyczną erudycją i przy każdej okazji folguje swoim kanibalistycznym skłonnościom . Życiowa filozofia tych ludzi jest zwykle banalna. ale nic z tego nie wychodzi. Badania nad wewnętrznym światem psychopatów ukazują nam bezbarwny krajobraz. Niewykluczone. Joseph's Children.rzadko dowiadujemy się czegoś więcej o ich motywacji. a choć wiele wysiłku wkłada się w obrazowe. z jaką psychopa- C1 manipulują doświadczonymi psychiatrami i psychologami. Ci faceci [dwaj psychopaci w filmie] są zbyt do siebie podobni i w gruncie rzeczy nie kryją w sobie nic ciekawego". A True Story of error and fustice. W pewnym sensie scenarzysta trafił w sedno: psychopaci w filmie i literaturze są na ogót dwuwymiarowi. New York 1989. bez głębi emocjonalnej. konfliktów i psychicznego zamętu. Dowody przedstawione w tym rozdziale sugerują jednak. dostar. który zabił przynajmniej szesnaście osób. niedojrzała i pozbawiona szczegółów. żeby byty przekonujące dla widzów. Ganey. Po długiej serii sprzecznych orzeczeń medycznych Hatcher znużył się całą zabawą i zaczął wykorzystywać swoje talenty do przechytrzenia prawników i sądu. które wzbogacają życie normalnych osób dorosłych. Psychopaci to nieodmiennie postaci papierowe. Rozmowa. sował pomiędzy salami rozpraw i sądowym szpitalem psychiatry^ nym. odbiegające od tematu i słabo . Psychiatrzy wyznaczeni przez sąd uznali go za niezdolnego do uczestniczenia w procesie. bo szukał emocjonujących Wrażeń . psychiatrzy szpitalni stwierdzili natomiast że może w nim uczestniczyć.Cza napisana przez Terry'ego Ganeya książka o Charlesie Hatcherze. w której psychopata wygłasza sprzeczne. że filmowe i literackie ujęcia odzwierciedlają do pewnego stopnia rzeczywistość. St. bez pogmatwanych pragnień. że nie tylko wykazywana przez psychopatę umiejętność manipulacji utrudnia klinicystom ocenę jego poczytalności. Szczególnie wymownego przykładu zręczności.

Psycholog orzekł. [Gacy] nie pamięta. wykrętów. racjonalizacji i usprawiedliwień.cy'ego nie obejmuje luźnych skojarzeń.oznajmia. że tego nie zrobił. niewątpliwie wpływa na profesjonalny osąd. ponie154 waż kłamie" . ów psychiatra odparł: „Moim zdaniem. czy jest to luźne skojarzenie?«". Moim zdaniem. „Luźne skojarzenia" Gacy'ego oraz jego sprzeczne twierdzenia i kłamstwa mogą po prostu wynikać z niedbałości i braku troski o przej153 154 Materia! i cytaty pochodzą z: T. że kogoś zabił. „czy potok wymowy Ga. Buried Dreams. New York 1987. a jego wypowiedzi są pełne sprzeczności. podczas procesu Johna Wayne'a Gacy'ego przedsiębiorcy z Chicago i seryjnego mordercy. .. Zapytany. że Gacy jest psychopatą i człowiekiem poczytalnym.. który zabawiał chore dzieci przebrany za klauna Pogo .]. Słowa z kieszeni płaszcza 179 powiązane twierdzenia. Ława przysięgłych odrzuciła argument o niepoczytalności Gacy'ego i opowiedziała się za karą śmierci.Rozdział 8. Na przykład. a z drugiej .psychiatrzy wielokrotnie składali sprzeczne 153 ^^k oświadczenia Eksperci zatrudnieni przez prokuraturę uznali. zaś eksperci obrony uważali go za psychotyka i człowieka niepoczytalnego. co mówił poprzedniego dnia. Tamże. 338. s. Cahill. jest to kłamstwo. typowych dla schizofrenii: »Jeśli pan Gacy przyznaje z jednej strony [. że Gacy po prostu lubi mówić. że Gacy to psychopatyczna lub antyspołeczna osobowość z dewiacją seksualną. Psychiatra stwierdził.

lecz ich sposób mówienia oraz gra na naszych emocjach. aby rozpoznał je przypadkowy słuchacz. że czytelnicy zmagają się teraz z dokuczliwym pytaniem: czy . że w tym rozumieniu psychopaci są dobrymi gawędziarzami. siedzący na sali językoznawca sformułował tezę. które podtrzymują zainteresowanie słuchaczy. że pod pewnymi względami psychopaci przypominają wprawnych gawędziarzy. Obie grupy posługują się przejaskrawioną mową ciata i przeróżnymi zwrotami akcji. Językoznawca argumentował. którą uprawiają za pomocą słów. Zwodzi nas nie treść. Dla niejednego słuchacza sposób opowiadania historii jest przynajmniej równie ważny jak sama historia.grą w umysłowe scrabble bez całościowego skryptu. Trzeba jednak zauważyć. Pojawia się tu ważne pytanie: skoro ich wypowiedzi nieraz bywają osobliwe. która ma na celu zrnylenie słuchacza. a może nawet zaburzonymi relacjami między zdarzeniami zachodzącymi w umyśle a monitorowaniem własnej mowy . dlaczego psychopaci są tak przekonujący. że zachowania te są również spowodowane wadliwymi. Ponadto celem opowiadania historii jest między innymi dostarczenie rozrywki i nauki. Kiedy niedawno wygłaszałem prelekcję na uniwersytecie w Kalifornii. W świetle materiału przedstawionego w tym rozdziać możemy jednak przypuszczać. Ich językowe dziwactwa są niekiedy zbyt subtelne. tak łatwo nami manipulują i popełniają oszustwa? Dlaczego nie dostrzegamy sprzeczności w ich słowach? Odpowiem krótko: ponieważ trudno jest przeniknąć ich maskę normalności. psychopata natomiast dąży przede wszystkim do władzy i samozadowolenia. że przy opowiadaniu historii skrypt jest na ogót bardziej konsekwentny i spójny logicznie niż skrypt wykorzystywany przez psychopatę. Słowa z kieszeni płaszcza 180 j^ystość wypowiedzi lub być elementem strategii. A ZATEM SĄ PSYCHICZNIE CHORZY? Sprzeczne. niespójne wypowiedzi! Ubóstwo emocjonalne! Jestem Pewien. a psychopaci potrafią urządzić wspaniale przedstawienie.Rozdział 8.

jak przypuszczaliśmy. co robią.ci ludzie są psychicznie zdrowi? Czyżbyśmy wracali do starej debaty: albo chorzy. Ta współczesna wersja dawnej idei niepoczytalności moralnej może być całkiem sensowna z punktu widzenia teorii. nie ma jednak znaczenia dla praktycznych decyzji dotyczących odpowiedzialności za dokonane przestępstwo. Pojmuje intelektualne reguły gry. że psychopaci są wystarczająco świadomi tego. chopaci cierpią na zaburzenia umysłowe i być może nie są tak odpowiedzialni za swoje postępowanie. Jak wspominałem. psychopaci spełniają kryteria zdrowia psychicznego obowiązujące współcześnie w systemie prawnym i psychiatrii. . podszedł do mnie psychiatra sądowy i stwierdził: „Pańskie badania sugerują. Rozumieją zasady społeczne oraz konwencjonalne znaczenie dobra i zła. lecz reguły emocjonalne są dla niego niedostępne. Jestem przekonany. nie jest zdolny do poczucia winy i skruchy oraz ma problemy z monitorowaniem swojego postępowania i jego wpływu na innych. Do tej pory diagnoza psychopatii była dla wielu morderców wyrokiem śmierci. Interesujące pytanie. to niewątpliwie znajduje się w bardzo niekorzystnej sytuacji w porównaniu z większością z nas. który wygłosiłem podczas psychiatrycznej konferencji na Florydzie. Ale wiedza ta niekoniecznie odstrasza ich od działań antyspołecznych. Niektórzy obserwatorzy argumentują. że psychopata wykazuje brak umysłowych i emocjonalnych mechanizmów potrzebnych do przekształcenia znajomości zasad w zachowanie akceptowane przez społeczeństwo. albo źli? Po wykładzie na temat psychopatii i mowy. Czy teraz to się zmieni?". aby odpowiadać za swoje czyny.twierdzą . Potrafią kontrolować swoje zachowanie i są świadomi potencjalnych konsekwencji własnych czynów. że pSy.nie potrafił rozwinąć w sobie sumienia. Jeżeli .

stojący przy samochodzie policjant zyskuje dzięki temu fizyczną przewagę i wzmacnia swój autorytet. Policjant prosi o prawo jazdy i nie odpowiada na próby nawiązania rozmowy . z której tylko jedna osoba może wyjść zwycięsko. Ale tam gdzie pojawia się psychopata. kierowca zatrzymany za łamanie przepisów drogowych nie powinien opuszczać pojazdu . którzy wykorzystują swoją Powierzchowność i wdzięk .ot. element szych codziennych kontaktów. uśmiechała się tak sympatycznie. Większość z nas akceptuje warunki i zasady relacji międzyludzkich.bez litości i skruchy.182 Psychopaci są wśród ras Rozdział 9 MUCHY W PAJĘCZEJ SIECI olicjant odsuwa się nieco. Jechała wiejską drogą z prędkością ponad osiemdziesięciu mil na godzinę. Zgodnie z zasadami. współzawodnictwo. nia.aby naklonić innych do postępowania według ich woli. spotkanie łączy się z poważnym zagrożeniem. próbę sił. Zawsze jednak trafiają się tacy. kiedy kobieta wysiada z samochodu.przez chwilę. Psychopaci postrzegają interakcje społeczne jako zyskowną okazję. Ale prowadząca samochód kobieta wysiadła z taką pewnością siebie. Ich celem jest manipulowanie i rabowanie . I za każdym razem potrzeby i słabości „ofiary" współokreślają wynik spotka. jak kobieta wraca do samochodu i odjeżdża.na tym odcinku drogi śmiertelnie potrącono chłopca". »Miesiąc temu mówi . Patrzy. P . Na ogół jest on stosunkowo nieszkodliwy . Nie jest szczególnie atrakcyjna. Ostatecznie jednak ulega wesołym zaczepkom i wypisuje tylko ostrzeżenie.naturalny lub zaaranżowany . lecz jej bezpośrednie spojrzenie ma nieodparty urok. żeby nie pomachać jej na pożegnanie. Powstrzymuje się z trudem.

Pięćdziesięciosześcioletni Ed Lopes przez sześć lat podawał się za baptystycznego pastora.wszystko to pomaga ukryć czysto widowiskowy charakter psychopatycznych wypowiedzi. imponujący samochód. Społeczeństwo bazuje na zaufaniu. wy* sysając z nich życiową energię lub pozbawiając majątku. i wykonał dwadzieścia osiem egzekucji. Oczywiście. Jeśli samo przedstawienie nie wystarcza. ile odgrywanym przez siebie przestawi: niem. który odnalazł Boga w celi śmierci.gko i nie koncentrujemy się na treści ". kontakt wzrokowy. to przerażająca kombinacja. hierarchia ważności może się odwrócić: patrzymy na widowi. sprawę zwykle załatwiają zręcznie wykorzystane rekwizyty: sfałszowane referencje. intuicyjne rozpoznawanie czułych punktów rozmówcy . psychopaci wiele mówią. mimikę. Zwykle bardziej zważamy na słowa rozmówcy niż na towarzyszące im niewerbalne sygnały: gestykulację. poprawić swój wizerunek lub osiągnąć jakieś zawodowe lub polityczne cele. którzy chętnie się popisują . Kiedy jednak nasz rozmówca jest atrakcyjny i odgrywa sugestywne przedstawienie. Wszyscy znamy ludzi.jak mówił swoim parafianom i innym wspólnotom religijnym . potok słów. drogie ubranie. umiejętność rozpraszania uwagi. Ale . W relacjach z innymi bywają powierzchowni i nieszczerzy. że przez piętnaście lat pracował jako płatny zabójca dla mafijnej organizacji Murder Inc. nie brakuje jednak ludzi łatwowiernych.ekstrawaganccy. Przystojny. skłonni do efekciarstwa. Budzą zainteresowanie i zwodzą nas nie tyle kunsztem językowym. nieco charyzmy. uśmiech. Jednak w odróżnieniu od psychopatów.ZACZYNA SIĘ PRZEDSTAWIENIE Jak pisałem wcześniej. nie pasożytują na napotkanych osobach. nie tylko psychopaci są zdolni do teatralnych wystąpień. budząca sympatię poza. Atrakcyjny wygląd. niekoniecznie jednak są artystami słowa. nawet głupie. przesadni w słowach i gestach. Twierdził. elokwentny psychopal oraz ofiara. która ma swoje słabości. Rekwizyty stosowane przez niektórych oszustów wydają się często dziwaczne. starając się wywrzeć korzystne wrażenie.

ale mówił przepięknie. wręcz szokującego. miałem kompletny mętlik w głowie. cyt. a petycje trzystu pięćdziesięciu funkcjonariuszy więziennych skłoniły komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych do wypuszczenia go na wolność. Psychopaci potrafią wprawnie posługiwać się mową ciała i czasami trudno jest nie śledzić ich poruszeń. dz. śmiertelne pobicie innej kobiety oraz ugodzenie nożem i zaduszenie swojej dziewczyny.zdumiewająco matą sumę pięciu tysięcy dolarów . co mówił. mówił: „Zamieniła moje życie w piekło. L. gdzie się podziewała. „Nie sły. Gesture and Speech. Ale dzięki niej czułem.184 Psychopaci są wśród ras w stanie Waszyngton . Ma taki cudowny uśmiech" . Jeden z moich dawnych współpracowników. Przepuściliśmy mnóstwo pieniędzy . uwikłany w sieć namiętności i kłamstw utkaną przez jego żonę. Schiaratura. Znikała na parę miesięcy i nigdy nie tłumaczyła. Rime. że złamał reguły warunkowego zwolnienia z zakładu karnego w Illinois. gdzie odsiadywał wyrok za zamordowanie drugiej żony. Na podstawie Associated Press. wywierać silne wrażenie i przejmować kontrolę nad rozmówcą. Sąd szybko zmienił zdanie w sprawie kaucji i nakazał Lopesowi powrót do więzienia. ale inni zebrali pieniądze na kaucję . Kiedy była w pobliżu. Jak zareagowali jego parafianie? Niektórzy byli wstrząśnięci. którą uważał za psychopatkę. pochylania się do przodu. gdzie rzekomy pastor miał oczekiwać na przeniesienie do Illinois11.i pośpieszyli mu na pomoc. chałam wszystkiego. 8 i 10 stycznia 1992. ofiara badanego przez nas psychopatycznego oszusta.moje oszczędności.na przykład za pomocą intensywnego kontaktu wzrokowego. Po niedawnym zdemaskowaniu Lopes przyznał.otrzymał poradę duchową od Billy'ego Grahama. kredyt hipoteczny na dom. . ale bez niej jestem samotny.zwierzała się pewna kobieta. że naprawdę żyję. podchodzenia zbyt blisko do nas i tak dalej. Zwykle też wkraczają w naszą przestrzeń osobistą . Nie potrafiłem B. Zawsze robiła coś niesamowitego. odwracając jego uwagę od wypowiadanych słów. że pomagają im dekoncentrować lub zastraszać. Z reguły ich występy bywają tak dramatyczne i denerwujące.

Kiedy zamieszkał z jedną z nich. Charakterystyczne dla psychopatów jest bezwzględne wykorzystywanie osób samotnych. zanim formalnie załatwiono transakcję. Muchy w pajęczej sieci 185 myśleć o niczym oprócz niej". że będzie potrzebowała samochodu. A później przychodzi pora spłaty. z odsetkami. „nigdy nie wybierał atrakcyjnych kobietr 1 Potrafił wyczuć brak pewności siebie i samotność tak. TRAFIĆ W CZUŁE MIEJSCE Jeśli napotkana osoba ma w swojej psychice jakieś słabe punkty.powiedział ze smutkiem mój kolega. ustalam. Szukam punktu zaczepienia. i wtedy mu to daję. kiedy żona zamieszkała z innym mężczyzną. • Jeden z badanych przez nas psychopatów. z jaką psychopaci wykrywają nasze czułe miejsca. sprzedał jej s w ó j za cztery tysiące dolarów. Pewien badany przez nas więzień wyszukiwał w barach przygnębione kobiety. Poniższe przykłady ilustrują niezwykłą zdolność. oczywiście. o którym wspominałem wcześniej. Małżeństwo rozpadło się nagle. Przykręcam śrubę". jak 157 świnia wyczuwa trufle" ę YV mrożącej krew w żyłach scenie filmu Przylądek strachu psychopatyczny bohater grany przez Roberta De Niro hipnotyzuje swoim zachowaniem i w zasadzie uwodzi piętnastoletnią dziewczynę. czego klient potrzebuje.Rozdział 9. przekonał ją. oszust. żeby wnieść sprawę do sądu. 157 . jakiejś szczeliny. odwołując się do jej ledwie rozbudzonej seksualności. • William Bradfield. ulotnił się szybko . wyznał w rozmowę: „W pracy najpierw oceniam klienta. Kobieta była zbyt zażenowana.samochodem. psychopata z pewnością odnajdzie je i wykorzysta. psychopatyczny nauczyciel. „Nawet nie zostawiła mi wiadomości" . a następnie.

Jeden z naszych badanych czytywał gazetowe nekrologi.szybko wykrywa i wyzyskuje słaby punkt agentki Starling: jej lęk przed okazaniem się „pospolitą". nawiązują kontakt ze swoimi ofiarami poprzez gazetowe kąciki samotnych serc. 22-23.„rasowy socjopata" . w tym od psychopaty. spacerów w deszczu. Kilka lat temu moja dawna studentka.do rozczarowania i cierpienia ofiar.a wszystko to rażąco kontrastowało z udokumentowaną przeszłością tego człowieka. miłośniczka kotów syjamskich. Dostała sporo odpowiedzi od więźniów. że jest to oszust na zwolnieniu warunkowym. podając się za „konsultanta w sprawach żałoby". szukając osób w podeszłym wieku. aby upoważniła go do zarządzania jej majątkiem. . * Psychopaci bezlitośnie wykorzystują ludzką potrzebę znalezienia celu w życiu i żerują na słabych. Jego list obfitował w kwieciste wyrażenia i sentymentalne opisy zachodów słońca. Wambaugh. cyt.186 Psychopaci są wśród ras Niektórzy psychopaci. s. piękna i tajemniczości syjamskich kotów . obfitującą w przypadki przemocy wobec mężczyzn i kobiet. zamieściła ogłoszenie w takiej właśnie rubryce. zagubionych i bezradnych. Kiedyś. z którym wcześniej rozmawiała w ramach naszego projektu badawczego. przekonał siedemdziesięcioletnią wdowę. zwłaszcza ci przebywający w więzieniach.oświadczył nasz badany. • Psychopaci umieją dostrzec i wykorzystać nasze kompleksy i brak wiary w siebie. „Kobieta była samotna i próbowałem wnieść nieco radości w jej życie" . sprawdził referencje „konsultanta" i odkrył. Listy często prowadzą do odwiedzin i . Echoes in the Darkness.. które właśnie straciły męża lub żonę i zostały same.w sposób nieunikniony . dz. w której doktor Hannibal Lecter . Plan nie wypalił bo czujny pastor z pobliskiego kościoła nabrał podejrzeń. wiernych uczuć. W Milczeniu owiec Thomas Harris przedstawia wymowną scenę. J.

w tym pracownice więzienia. nie był szczególnie przystojny ani interesujący w rozmowie. Kobiety te nieraz godzą się z brutalnym traktowaniem. i zwykle szuka w ludziach dobra. Któraś z nich skomentowała: „Trzeba mu matkować". „Sprawia kłopoty. Prawie każdy psychiatra. pełną brutalnych czynów przeszłość. które można wykorzystać. W oczach psychopaty jednak same proszą się o emocjonalne. Cechował się natomiast pewną cherubinkowatością.Rozdział 9. który nieustannie przyjmował kobiece wizyty. Pewna pani psycholog o doskonałej reputacji (i niemal nieistniejącym życiu towarzyskim) uciekła z psychopatą powierzonym swojej pieczy. ale nawet ludzie oswojeni z tym zaburzeniem miewają słabości. • Psychopaci wykazują nieprzeciętną zdolność do rozpoznawania i wyzyskiwania „ciepłych" kobiet . Wiele z nich pracuje w instytucjach świadczących usługi publiczne: w szpitalach. opiece społecznej. potrzebuje kogoś. Porzucona dwa tygodnie później . jedna z moich ulubionych anegdot dotyczy psychopatycznego więźnia. która najwyraźniej pociągała wiele kobiet. kto go zrozumie". złamaną karierą i zniszczonymi marzeniami o pełnym miłości związku . które czują głęboką potrzebę pomagania i matkowania innym. wierząc w swój zbawienny wpływ. a pomija lub pomniejsza ich złe cechy: „Miai takie straszne dzieciństwo. ale mogę mu pomóc".z opróżnionym kontem bankowym i maksymalnym obciążeniem kart kredytowych. inna stwierdziła: „Zawsze miałam ochotę go przytulić". fizyczne i finansowe wykorzystanie. poradnictwie. pracownik opieki społecznej. 157 .takich. Muchy w pajęczej sieci 187 Agentka Starling była nowicjuszką w kontaktach z psychopatami. pielęgniarka i psycholog zatrudnieni przez jakiś czas w szpitalu psychiatrycznym lub zakładzie karnym znają przynajmniej jedną osobę spośród personelu. że czuła pustkę w życiu i po prostu uległa pochlebstwom i obietnicom swojego pacjenta. która znalazła się w kryzysie spowodowanym przez psychopatycznego pacjenta lub więźnia. Miał kryminalną.wyjaśniła dziennikarzowi.

drobni złodzieje i szaleńcy mniej nadają się do tej roli niż buntownicy i uciekinierzy. aby urzeczywistnić swoje rojenia o „niegodziwości". Naturalnie. większość ludzi starannie dobiera sobie bohaterów. zanim po- . po czym zbiegł i zabił dwie osoby. W książce o Richardzie Ramirezie. która pilnie przysłuchiwała się rozprawom wstępnym i przesyłała Ramirezowi listy miłosne i swoje fotografie. że wielu z nas widzi ziszczenie swoich fantazji w postępowaniu tych. John Wayne Gacy i Richard Ramirez. wywoływali prawdziwy entuzjazm w niektórych rzędach na sali rozpraw. przekonał personel więzienny do przyznania mu jednodniowej przepustki. Pedofile. Kenneth Bianchi. na przykład. którzy dokonali brutalnych zbrodni o podłożu seksualnym. widzę przystojnego gościa. Szczególnie fascynujący okazują się psychopatyczni seryjni mordercy. choćby tacy. które dawniej rezerwowano dla wybitnych sportowców. Seryjnych morderców czyni się teraz bohaterami komiksów i gier planszowych.188 Psychopaci są wśród ras ZABÓJCZA ATRAKCYJNOŚĆ Zawsze zdumiewało mnie zainteresowanie wzbudzane przez przestępców. które są zbyt bojaźliwe. Przypuszczam. psychopatyczny zabójca odsiadujący w Kanadzie trzy wyroki dożywotnego więzienia za morderstwo i napaść na tle seksualnym. który zmarnował sobie życie. Kiedy patrzę na niego. „Współczuję mu głęboko. Daniel Gingras. czczącym szatana „Nocnym Łowcy".wyjaśniła' 8. jakich ukazują filmy Bonnie i Clyde czy Thelma i Luiza. kto by go poprowadził" . a ich podobizny umieszcza się na kartach kolekcjonerskich. bo nie znalazł nikogo. autor opisuje młodą studentkę. Ted Bundy. Rozgłos mylony jest ze sławą i nawet najbardziej bezlitosny przestępca jawi się w takich okolicznościach jako znamienita osobowość. Chyba najdziwniejszego przykładu zabójczej atrakcyjności dostarczają procesy słynnych morderców: szybko pojawia się zastęp oddanych wielbicielek. Owe „wyzwolone" dusze nieraz stają się bohaterami ludowymi lub wzorami dla osób. wiernych korespondentek i gorliwych zwolenników. którzy nie wahają się przekroczyć prawa.

które padły ofiarą własnych psychicznych kompleksów. Night Stalker. s. . Niewątpliwie jednak wśród ich zwolenniczek i zwolenników znajduje się sporo osób.189 Psychopaci są wśród ras nownie go schwytano. Pewna mieszkanka Kalifornii przeczytała o tej sprawie.powiedziała . 202-203. Niektóre osoby kierują się romantyczną potrzebą nieodwzajemnionej miłości. jak można ignorować potworne zbrodnie dokonane przez tych ludzi. „Po prostu zobaczyłam jego zdjęcie . Linedecker. że chce wyjść za niego za mąż. nawiązała korespondencję z Gingrasem i oznajmiła. New York 1991. Większość z nas nie bardzo potrafi zrozumieć.i ogarnęło mnie współczucie". inne przyciąga szum medialny lub atmosfera sensacji i za158 C.

że jest niewinną ofiarą sytemu zdominowanego przez mężczyzn.Rozdział 9. przebiegłą femrrie fatale. a także bezmyślnego społecznego zafascynowania urodą i efektownością. która zapewniała. Bambenek. odroczenia i hałaśliwe poparcie dla Bambenek. zostało negatywnie rozpatrzone przez kanadyjskie władze i Bambenek deportowano do USA.obalenie kar}' śmierci. Jej twierdzenie. Była częstym gościem telewizyjnych talk-show. jakoby była uchodźczynią. a po jej ucieczce z więzienia trzysta osób uczestniczyło w zorganizowanym z tej okazji wiecu. Lee. Bambi. programów telewizyjnych i kilku przychylnych jej ksią*i~ 159 % zek (sama napisała jedną z nich) . Bambi". gdzie wkrótce ją złapano. że popełnione zbrodnie były nieuniknioną konsekwencją strasznych przebyć w dzieciństwie. nawrócenie grzesznika . machając transparentami z napisem: „Uciekaj. L. Kiedy odsiadywała wyrok. Nie tylko mężczyźni winni brutalnych przestępstw budzą ogromne zainteresowanie . The Beautiful Ex-Cop Conoicted of Murder Who Escaped to Freedom ar>d Won America'$ Heart. New York 1992. The face of a killer. Środki masowego przekazu przedstawiały jej historię jako wymowny przykład strategii „wykorzystaj swoje atuty". Bambi. na poczet R M. Niedawno unieważniono jej Poprzedni wyrok i nakazano wszczęcie nowego procesu. 190 a jeszcze inne dostrzegają godną walki sprawę .jak dowodzi historia Lawrencii Bambenek. ng . która szuka schronienia przed amerykańską niesprawiedliwością. władze Milwaukee uznały ją za bezlitosną zabójczynię. Bambenek zbiegła do Kanady. Chociaż zyskała znaczny rozgłos i była tematem wielu artykułów prasowych. Wystosowana przez USA prośba o ekstradycję wywołała niekończące się rozprawy. Bambenek nie zaprzeczyła zarzutowi mniej poważnego przestępstwa. „The Sun" 3 listopada 1990. Bambenek (przez środki przekazu nazwana „Bambi") to dawny króliczek „Playboya" i była policjantka skazana za zamordowanie w Milwaukee poprzedniej żony swojego męża. wyroku zaliczono jej lata spędzone w więzieniu i wypuszczono ją wolność.lub wierzą głęboko. Woman on Trial. Run. Radish. K. setki osób świętowały jej urodziny na przyjęciach w Grand Hotelu. Toronto 1992. Muchy w pajęczej sieci grożenia.

obcowanie z ciemnymi stronami ludzkiej natury. skomentował: „Byia nikim. Był przekonany o jej szlachetnym charakterze nawet wtedy. W większości wypadków to przypochlebianie się osławionym mordercom jest stosunkowo niegroźne: przestępca rzadko odnosi korzyść. Są nie tyle ofiarami manipulacji psychopaty. którzy ostrzegali. trzeba stwierdzić ze smutkiem. gdy uciekła z innym mężczyzną. równaniu z karierą Amy Fisher.i na ogół bezpieczne . przynajmniej dopóki obiekt ich podziwu pozostaje w więzieniu. ile dobrowolnymi uczestnikami makabrycznego tańca śmierci. że są wykorzystywane. a gorliwcy nie znajdują się w prawdziwym niebezpieczeństwie. że żona go zdradza. mąż jednej z badanych psychopatek gwałtownie podważał wiarygodność doniesień swoich znajomych. Poświęcono jej trzy filmy telewizyjne. w tym dwa prezentowane tego samego wieczoru. że psychopaci często bez większego trudu zaspokajają swoją potrzebę samozadowolenia.Rozdział 9. Niekiedy takie osoby po prostu nie chcą przyjąć do wiadomości. znajdują bowiem osoby skłonne odgrywać rolę ofiary. Muchy w pajęczej sieci 191 Dochodzenie Bambenek do sławy było bardzo powolne w po. ale może też zamknąć nam oczy na fakty oczywiste dla otoczeniaNiektórzy ludzie są odporni na prawdę. ponieważ potrafią zniekształcać rzeczywistość tak. który pomaga nam eliminować przykre informacje z naszej świadomości. Zdegustowany „zawodowy" przestępca. „Lolity z Long Island". który brał udział w jednym z naszych projektów badawczych. Później chciała odstrzelić głowę żonie swojego faceta i s p a r t a c z y ł a robotę. Sprawa Fisher szybko stała się medialnym wydarzeniem. Na przykład. skazanej za postrzelenie żony swojego rzekomego kochanka. Zaprzeczenie to ważny mechanizm psychiczny. A teraz wielka z niej gwiazda". żeby odpowiadała ich wyobrażeniom 160 . ZNIEKSZTAŁCANIE RZECZYWISTOŚCI Pomijając już to pośrednie .

W artykule „Nowa ofiara oszusta". Będzie traktował mnie po królewsku". będę. Ignorowana przez męża. mąż się zmieni. że jeśli bardziej się postara albo będzie czekać cierpliwie. „niezwykle wrażliwego [.. Patrzyła na niego i widziała urojonego. kwiecień 1991. jak mówiła. Dom jest dla niego niezawodnym wsparciem. powtarza sobie: „Dołożę więcej starań. Była partnerka jednego z naszych psychopatów postrzegała jego przestępcze działania jako świadectwo męskości. zadbam o niego tak. Znękana żona zwykle wie.. wiedzie na ogół wygodne życie. lecz uważa. Kobieta. naraża się na prawdziwą udrękę. co się dzieje. która rygorystycznie przestrzega tradycyjnej kobiecej roli w relacjach z mężczyzną. ile dla niego znaczę. bezpieczną bazą. jaką powinnam. niemal idealnego mężczyznę. jeśli wiąże się z psychopatą. A wtedy się przekona. Być może wierzy. Ale będę nią. z której realizuje swoje plany i wyrusza na poszukiwanie krótkotrwałych romansów. że powinna podtrzymywać swoje małżeństwo.. traktowana brutalnie lub zdradzana. Psycholog sądowy J. W (niePrywatna rozmowa. Reid Meloy opowiedział mi o następującym przypadku : psychopata (z wyższym wykształceniem) poważnie poturbował swoją żonę.] 1 bez lęku". Naturalnie. 1 przemienię ten gniew w coś dobrego i mocnego". która postanowiła być „dobrą żoną". jak nie potrafi żadna inna. napisanym dla czasopisma „New Woman" ^p^l . Równocześnie zaś.192 Psychopaci są wśród ras 0 p o ż ą d a n y m stanie rzeczy. „porządnej" żony zniekształciło rzeczywistość w jej oczach i odebrało jej całą pewność siebie. Przywiązanie do męża i do ideału lojalnej. tkwiąc w przyjętej przez siebie roli. Kobieta napisała później w dzienniku (który udostępniła Meloyowi): „Potrzeba mu troskliwej opieki. obarcza się całą winą za domowe niepowodzenia. Natomiast psychopata będący mężem kobiety. jej projekcje pasowały doskonale do jego wizerunku własnej osoby. zwłaszcza jeśli ma dzieci.] człowieka czynu [.. Nie byłam taką żoną.

którzy dostrzegają w sobie jakieś fizyczne lub psychiczne niedociągnięcia albo czują się w obowiązku podtrzymywać osobiste relacje bez względu na to.barach dla singli. Meloy. sam nie chce się odróżniać od przeciętnego zalotnika. Psychiczne mechanizmy kierują** tymi. pewnym siebie. Psychopaci świetnie potrafią wykorzystywać ludzi. niestety. które podejmują pracę wymagającą kwalifikacji. niezamężnej kobiecie z pokaźnym dochodem.. samochodów i pożyczek bankowych.lub może p o ż y c z y ć . ubrań. która będzie dla niego źródłem pieniędzy.gdzie gromadzą się samotne kobiety. Mimo wszystko. Muchy w pajęczej sieci 193 I dziernika 1991 roku. Caseya. ujmującym. omawia J. że ktoś taki jest człowiekiem przystojnym. [. dyrektora wydziału do spraw przestępstw gospodarczych w biurze prokuratora okręgowego w Filadelfii . która ma . silnie uzależniają się od innych i są niepewni własnej tożsamości. mieszkania i wyżywienia. W zasadzie to samo można powiedzieć o każdej kobiecie i każdym mężczyźnie. Zdaniem Josepha D.. zniekształconej) rzeczywistości. którzy wiążą się z brutalnymi ludźmi. elokwentnym. skłonnym do manipulacji i bez wątpienia chwytającym za serce". klubach towarzyskich .Rozdział 9. treningu czy tańca. który żeruje na aktywnej zawodowo. twierdzi Casey. jest naturalnym celem oszusta". szukając czegoś więcej niż drinka. Kiki Olson rozważała niespodziewany skutek uboczny rosnącej liczby niezamężnych kobiet. jak bardzo są dla nich bolesne . 160 . Chociaż oszust potrafi w każdym tłumie wypatrzyć kobietę.pisała Olson . Isenbergi Women Who Love Men Who Kill.] Oszust ją rozpozna. „możemy założyć. klubach fitness.R. New York 1991. którzy mają niską samoocenę.„oszust. a zawierają bliższą znajomość z psychopatą lub psychopatką. będzie tropił swoją ofiarę w uczęszczanych przez nią miejscach . „Samotna kobieta na dobrym stanowisku. Dojrzy jej podatność na atak. Na tym polega jego zawód". ' Historie kobiet zafascynowanych skazanymi zabójcami przedstawia S.o d dwóch do dwudziestu tysięcy dolarów i szuka miłości i pieniędzy. Violent AttachmentSr Norhtvale 1992. jest skazana na życie pełne rozczarowań i brutalnego traktowania.

Rozdział 10 ŹRÓDŁA PROBLEMU . .powiedziała pani Penmark do swojej córki Rhody. obiektywnym zainteresowaniem. więc nie ma sensu dłużej kłamać . The Bad Seed P owyższy cytat pochodzi z bestselleru opartego na szokujący10 i „potwornym" pomyśle: postaci dziecka „złego od urodzenia ■ Książka opowiada o małej Rhodzie Penmark. Doskonali technikę. Stąd miał te ślady w kształcie półksiężyca na czole i ramionach.Uderzyłaś go butem. ale z dnia na dzień nabiera wprawy. Ale chociaż psychopaci niewątpliwie znajdują się w korzystniejszej sytuacji. że w zasadzie nic nie można uczynić. zerkając na matkę poprzez splecione palce. której prawdziwa natura odsłania się. myśląc: „Jest jeszcze amatorką. Za kilka lat jej występy nie będą wydawały się kabotyńskie. William March. rzuciwszy się na kanapę. później. jestem pewna". z wyrazem cierpliwej konsternacji w oczach. Rhoda odsunęła się powoli. Będzie absolutnie przekonująca. ukryia twarz w poduszce i rozszlochała się żałośnie.JAKIE MAMY SZANSE? Wielu czytelników zapewne nabrało już przeświadczenia. Przedstawienie jednak nie było przekonujące i Christine obserwowała swoje dziecko z nowym dla niej. gdy dziewczynka morduje szkolnego kol eg? ■ . aby uchronić się przed napotkanymi w życiu psychopatami.Zrozumiałam. istnieją sposoby na zminimalizowanie powodowanych przez nich cierpień i strat (rozmaite metody przetrwania omawiam w ostatnim rozdziale).

zdolna do cieplejszych uczuć. powieść Marcha wiernie oddaje rzeczywistość. Historia opowiadana przez Marcha dotyczy głównie matki Rhody. przekonane o swojej wszechwładzy W. Christine. [. że z wiekiem upodobni się do innych dzieci. Hopewell 1997. pod innymi zaś prawie się nie rozwinęła. które kieruje się własnymi zasadami. że okazała się zwykłym.. Jest wprawną i przekonującą kłamczuchą. zapisali ją do nowoczesnej szkoły o doskonałej reputacji. zmusiwszy się do ujrzenia prawdziwej. lecz po roku dyrektorka poprosiła ich o zabranie dziecka. jak ich dziecko podąża drogą egocentrycznego zaspokajania własnych pragnień. Pod pewnymi względami wydaje się znacznie dojrzalsza niż przeciętne dziecko. i jest historią poczucia winy. [. psychopatycznej natury swojej córki. Rodzice psychopatów mogą w zasadzie tylko bezradnie patrzeć. później.] Wszystko to jednak miało nikły wpływ na decyzję szkoły: prawdziwym powodem usunięcia Rhody jest to. ale nic nie przynosi poprawy i . ale [rodzice] ignorowali jej dziwactwa.. Źródła problemu 195 W tej małej było zawsze coś osobliwego. kiedy miała sześć lat i mieszkali w Baltimore. Pani Penmark przyszła po wyjaśnienie i dyrektorka. Christine Penmark. stawia sobie dramatyczne pytanie: dlaczego w stosunkowo spokojnej. licząc. Wyrosła mała morderczyni? Jakkolwiek wstrząsająca. złodziejaszkiem. choć wcale zręcznym. Rozpaczliwie szukają pomocy u roz maitych psychologów i terapeutów. choć nigdy to nie nastąpiło. trudnym i nieczułym dzieckiem. oznajmiła szorstko . z oczami utkwionymi w złoto-srebrnym koniku morskim wpiętym w klapię jasnoszarego płaszcza pani Penmark. nie jest też. jaki stworzyła ze swoim troskliwym mężem.że Rhoda jest samowystarczalnym.jakby już dawno wyczerpały jej się cierpliwość i uprzejmość ..Rozdział 10.] nie przejawia skruchy i lęku typowych dla dzieciństwa. bo troszczy się wyłącznie o siebie102. co szybko odkryli. a nie zasadami otoczenia. 162 " pierwszorzędnym znaczeniu. oczywiście. pełnej miłości i obiecującej atmosferze rodzinnego domu. 40-41.. s. March. The Bad Seed. uporządkowanej.

Przekonaliśmy się jednak. Większość wzmianek o wczesnych objawach psychopatii pochodzi jednak od biologicznych rodziców. nie są czymś niezwykłym.196 Psychopaci są wśród ras Zdumienie i ból stopniowo zastępują oczekiwaną radość z dziecka i wciąż powraca dokuczliwe pytanie: „W czym popełniliśmy błąd?" MŁODZI PSYCHOPACI Idea psychopatii w dzieciństwie wydaje się wielu osobom nie do przyjęcia. u dorosłych. Syn ma teraz piętnaście lat i był siedmiokrotnie aresztowany". stał się głównym aktorem w chaotycznym i rozdzierającym rodzinnym dramacie. które wprowadzają zamęt do swoich nCr wych rodzin. Inna matka pisała. Psychopatia nie powstaje nagle. złe jest to. wizyty w poradni. że pierwsze oznaki tego zaburzenia osobowości pojawiają się już u małych dzieci. że są z mężem zakładnikami chłopca. Wielu ludzi wzbrania się przed stosowaniem terminu p s y c h o p a t a wobec dziecka. Kobieta właśnie urodziła dziecko i oboje z mężem bali się o jego bezpieczeństwo w obecności adoptowanego syna . którego adoptowali przed kilkoma laty. 7vviastuny profilu opisanego w poprzednich rozdziałach pojawiają . prośby i groźby. W wieku pięciu lat ustalił różnicę między dobrem i złem: dobre jest to. Odkąd nabrał samodzielności i dostrzegł swój talent do manipulacji i zastraszania. że Historie o adoptowanych dzieciach. za co nie uniknął odpowiedzialności. rodzinne awantury. Odtąd zawsze kierował się tą zasadą. Wspominają o etycznych i praktycznych problemach związanych z określaniem dzieci pejoratywną nazwą. Pewna matka. na czym go nie przyłapano. która przeczytała w prasie o moich badaniach. bez ostrzeżenia. napisała do mnie w wyraźnej desperacji: „Syn zawsze był krnąbrny i zamknięty w sobie. nawet próba posłania go na »obóz psychologiczny« nie odniosły najmniejszego skutku. Kary. Kliniczne doświadczenie i empiryczne badania dowodzą jednak. podwaliny tego zaburzenia można znaleźć już u bardzo młodych osób.

agresywne i skłonne do kłamstwa. nr 4. terroryzowanie słabszych. znikanie z domu • skłonność do maltretowania lub zabijania zwierząt • wczesne eksperymenty z seksem • wandalizm i podpalenia. absolwentka socjologii. niewymuszone i z pozoru bezmyślne kłamstwa • wyraźna obojętność wobec cudzych uczuć. niektóre na zawsze pozostają odporne na proces uspołeczniania. Robins Deuiant Children Grow Up. mniej podatne na wpływy i naukę. Chociaż wszystkie dzieci zaczynają swój rozwój nieskrępowane zasadami przyjętymi w społeczeństwie. bójki • uporczywe wagarowanie. że dzieje się coś niedobrego. 164 197 się we wczesnym okresie życia . . 389-394. s. gotowe wystawiać tolerancję otoczenia na ciężką próbę. Farrington. że jej córka . Jak wskazują ustalenia kliniczne i zasłyszane świadectwa. Wymienione poniżej cechy świadczą o odstępstwie od normalnego rozwoju w pierwszych latach edukacji: • uporczywe. Są w niewytłumaczalny sposób „inne" . niechętne bliższym kontaktom.Rozdział 10. ifij Obserwacyjne badania nad rozwojem psychopatii i aspołecznych zachowań od dzieciństwa do dorosłości przedstawiają między innymi L. D. . rodzice.ho°d. w większości uświadamiali sobie. cze?". „The Psychologist" 1991. krnąbrne. Rodzice takich dzieci nieustannie zadają sobie pytanie: „Co jesz. opowiadała mi. Źródła problemu . Baltimore 1966.N. jeszcze zanim dziecko poszło do szkoły. których dzieci zdiagnozowano jako psychopatów. Antisocialpersonality from childhood to adult.którą będę nazywał Susan: .bardziej samowolne. późne chodzenie spać. oczekiwań i cierpień lub niezdolność do ich rozumienia • buntownicza postawa wobec rodziców. . Pewna matka. nauczycieli i wszelkich reguł • nieustanne powodowanie problemów i niewrażliwość na nagany czy groźbę kary • drobne kradzieże w szkole i domu • ciągła agresja.

198

Psychopaci są wśród ras

„próbowała utopić swojego kotka w muszli klozetowej. Zjawiłam się, kiedy zamierzała znów spuścić wodę, i wydawała się całkiem niewzruszona, może trochę zagniewana tym, że ją przyłapałam. Wspomniałam o tym mężowi, a kiedy zapytał o to [Susan], ze spokojem oświadczyła, że nic takiego się nie zdarzyło. [...] Nie byliśmy w stanie się do niej zbliżyć, nawet kiedy była zupełnie mała. Zawsze chciała narzucić nam swoją wolę i jeśli nie mogła osiągnąć tego przymilnością, urządzała dzikie awantury. Kłamała, nawet wiedząc, że znamy prawdę. [...] Kiedy miała siedem lat, urodził nam się syn i [Susan] bez przerwy dokuczała mu w okrutny sposób. Na przykład zabierała mu butelkę, dotykała mu warg czubkiem smoczka i odsuwała się natychmiast, kiedy usiłował ssać. [...] Skończyła już trzynaście lat i choć czasem przybiera słodką, skruszoną pozę, zwykle przysparza nam mnóstwa cierpień. Wagaruje, jest aktywna seksualnie i próbuje kraść mi pieniądze z torebki".

ZABURZENIA ZACHOWANIA I PSYCHOPATIA U NASTOLATKÓW
DSM-IV, diagnostyczna „biblia" Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, nie notuje kategorii, która w pełni uwzględniałaby psychopatyczną osobowość u dzieci i młodzieży. Opisuje natomiast klasę destrukcyjnych zaburzeń zachowania - destrukcyjnych społecznie i często bardziej niepokojących otoczenie niż osobę z zaburzeniami. Podane są tam trzy nakładające się na siebie podklasy: 0 z e s p ó ł n a d p o b u d l i w o ś c i p s y c h o r u c h o w e j , który charakteryzuje się nieodpowiednim rozwojowo stopniem nieuwagi, impulsywności i nadpobudliwości

Rozdział 10. Źródła problemu

199

• z a b u r z e n i e z a c h o w a n i a - wzorzec uporczywych zachowań, które naruszają podstawowe prawa innych osób i ważniejsze społeczne normy lub zasady odpowiednie dla tego przedziału wiekowego • z a b u r z e n i a b u n t o w n i c z o-n i e p o s ł u s z n e - wzorzec negatywnych, nieprzyjaznych i aroganckich zachowań bez poważnego naruszania podstawowych praw innych osób, które charakteryzuje zaburzenie zachowania. Żadna z tych kategorii diagnostycznych nie jest całkowicie trafna w odniesieniu do młodych psychopatów. Najbliższa wydaje się kategoria zaburzenia zachowania, nie ujmuje jednak emocjonalnych, poznawczych i interpersonalnych cech osobowościowych - egocentryzmu, braku empatii, poczucia winy i skruchy i tak dalej - istotnych dla diagnozowania psychopatii. Większość dorosłych psychopatów zapewne spełniała w młodości kryteria zaburzenia zachowania, ale większość dzieci z zaburzeniem zachowania n i e będzie psychopatami w dorosłym życiu. Istnieje natomiast podklasa zaburzenia zachowania „słabe więzi społeczne, niski poziom lęku, wysoki poziom agresji i inne cechy »psychopatyczne«" - która jest tożsama z zaburzeniem definiowanym i diagnozowanym za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych u dorosłych' . Bardziej wymownych dowodów na psychopatię u dzieci dostarczają badania przeprowadzone niedawno w dwóch ośrodkach poPrzegląd literatury przedmiotu przedstawiają B. Lahey, K. McBurnett, R. Loe- ker, E. Hart, Psychobiology of Conduct Disorder, [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. Assessments and Interoentions, red. G.P. Sholevar, Washington 1995.

radnictwa psychologicznego w Alabamie i Kalifornii " . Dzieci, głównie chłopcy w wieku od sześciu do trzynastu lat, trafiły do poradni z powodu różnych problemów emocjonalnych, edukacyjnych i wychowawczych. Uczeni - pod kierownictwem Paula Fricka z uniwer-

200

Psychopaci są wśród ras

sytetu w Alabamie - oparli badania na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych, oceniając każde z dzieci pod względem cech osobowościowych i zachowań, które opisałem w rozdziałach trzecim i czwartym. Zidentyfikowano grupę dzieci, które wykazywały cechy emocjonalno-interpersonalne i społecznie dewiacyjne zachowania bardzo zbliżone do wzorca charakterystycznego dla dorosłych psychopatów. Dla badaczy zaangażowanych w ten projekt - oraz dla niezliczonych rodziców, zdezorientowanych i zrozpaczonych dziecięca psychopatia stała się ponurą rzeczywistością.

TRUDNE WYZWANIE: JAK REAGOWAĆ?
Większość dzieci, które wykazują psychopatyczne skłonności, wcześnie zwraca na siebie uwagę nauczycieli i psychologów. Jest niezwykle ważne, aby pracownicy szkół i poradni rozumieli naturę problemu, z którym się mierzą. Jeśli ich interwencja ma przynieść jakikolwiek pozytywny skutek, powinna nastąpić we wczesnym dzieciństwie. Kiedy przyszły psychopata wkracza w wiek dojrzewania, szanse na zmianę wzorca zachowań są już nikłe. Niestety, wielu nauczycieli i psychologów, którzy mają do czynienia z takimi dziećmi, nie stawia czoła wyzwaniu - z rozmaitych przyczyn. Niektórzy, decydując się na podejście czysto behawiory- styczne, wolą leczyć konkretne zachowania: agresję, nieuczciwość i tak dalej, a nie zaburzenie osobowości z typowym dla niego splotem cech i symptomów. Inni obawiają się długoterminowych konUl Badania te opisano szczegółowo [w:] P.j. Frick, B.S. 0'Brien, J.A. Wooton, K. McBurnett, Psychopathy and conduct prohlems in children, „Journal of Abiiormal Psychology" 1994, nr 103, s. 700-707. sekwencji

grożących dzieciom lub nastolatkom, u których zdiagno- zowano zaburzenie uważane powszechnie za nieuleczalne. Jeszcze innym trudno jest uwierzyć, że cechy i postawy, które widzą u swoich młodych podopiecznych, nie są jedynie przejaskrawionymi formami

Rozdział 10. Źródła problemu

201

normalnego zachowania, skutkiem niewłaściwej opieki rodzicielskiej lub niepożądanego warunkowania społecznego, a zatem nie poddają się terapii. Wszystkie dzieci są w pewnej mierze egocentryczne, skłonne do manipulacji i kłamstwa, co po prostu wynika z ich niedojrzałości argumentują psychologowie, wywołując niemałą konsternację wśród rodziców zmagających się z problemem, który nie zanika, a nawet się pogłębia. Zgadzam się, że nadawanie psychologicznych etykietek dzieciom - i dorosłym - nie powinno być traktowane jako błahostka. Być może największym zagrożeniem jest tu „samospełniająca się przepowiednia": dziecko uznane za „trudne" dopasowuje się z czasem do szablonu, otoczenie zaś - nauczyciele, rodzice, znajomi - przyczyniają się do tego, nieświadomie komunikując swoje negatywne oczekiwania. Nawet jeśli użyte metody spełniają przyjęte standardy naukowe, przy żadnej diagnozie nie można wykluczyć błędu i niewłaściwego jej zastosowania przez niedbałych lub niekompetentnych klinicystów. Czytałem o dziewczynie, u której psychiatra rozpoznał schizofrenię. Jak się później okazało, dziewczyna była głodzona przez rodziców, a kiedy zapewniono jej odpowiednią opiekę, jej stan radykalnie się poprawił. W setkach innych znanych przypadków - i zapewne w niezliczonych przypadkach nieujawnionych - błędna diagnoza psychiatryczna wywarła olbrzymi wpływ na losy pacjenta. Łatwo też jest sobie wyobrazić, że konsekwencje te znacznie się pogłębiają, jeśli z powodu złej diagnozy nie zauważono innych, uleczalnych problemów. Z drugiej strony, n i e r o z p o z n a n i e , że dziecko wykazuje wiele lub większość cech osobowościowych, które definiują psychopatę, może skazać rodziców na niekończące się wizyty u nauczycieli, psychiatrów i psychologów w daremnym poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, co złego dzieje się z ich dzieckiem i z n i m i sam y m i . Może też prowadzić do serii niewłaściwych terapii i interwencji, a wszystko to przy dotkliwych kosztach finansowych i emocjonalnych. Jeśli trudno nam jest stosować oficjalny termin diagnostyczny w odniesieniu do dzieci, nie róbmy tego. Nie zapominajmy jednak o

202

Psychopaci są wśród ras

rzeczywistym problemie: syndromie cech osobowościowych i zachowań, który zapowiada długotrwałe kłopoty - bez względu na to, jak go nazwiemy.

JASON
Niedawno posłużyliśmy się wersją Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w trakcie badania grupy młodych przestępców, chłopców w wieku od trzynastu do osiemnastu lat. Ich przeciętny wynik był w y ż s z y niż wynik uzyskiwany przez dorosłych kryminalistów, a ponad 25% można było określić mianem psychopatów, zgodnie z przyjętymi kryteriami. Szczególnie zaniepokoiło nas odkrycie, że w czołówce grupy znalazł się chłopiec zaledwie trzynastoletni. Jason zaczął popełniać poważne przestępstwa - włamania, kradzieże, napady na młodsze dzieci - p r z e d u k o ń c z e n i e m s z e ś c i u l a t . Pod względem ldinicznych symptomów i zachowania nie różnił się od znanych nam brutalnych dorosłych psychopatów - z jednym ciekawym wyjątkiem: opowiadając o swoich poglądach i postawie, był bardziej otwarty i bezpośredni, mniej powściągliwy i nieszczery. Jego słowa budziły grozę. Zapytany, dlaczego dokonuje przestępstw, ów chłopiec ze stabilnej, inteligenckiej rodziny oparł: „Bo lubię. Starzy szaleją, kiedy wpadam w kłopoty, ale mam to gdzieś, dopóki dobrze się bawię- Zawsze byłem oryginalny". O innych ludziach, także swoich ofiarach, mówił: „Chcecie znać prawdę? Zrobiliby mnie w jajo, gdyby rnogłi, tylko że jestem szybszy". Chętnie atakował bezdomnych, a zwłaszcza „cioty", „lumpiary" i dzieciaki „na gigancie", bo „są do tego przyzwyczajone. Nie lecą skarżyć się glinom. [...] Jeden gościu, z którym się pobiłem, wyciągnął kosę i wziąłem mu ją, i wsadziłem mu w oko. Ganiał naokoło i wrzeszczał. Co za palant!". Jeszcze zanim rozpoczął naukę w szkole, regularnie okradał rodziców i pobliskie sklepy oraz terroryzował inne dzieci, aby zdobyć ich

Często unikał kłopotów. nie możemy dłużej pozwolić sobie na ignorowanie psychopatii występującej u niektórych dzieci. kiedy pogłębiają się symptomy rozpadu społeczeństwa. każdy pracownik ośrodków poradnictwa dla dzieci i młodzieży. Niestety. Nie ulega wątpliwości. ale realność psychopatii wciąż pozostaje niezauważona. sądy. Stara dawała się nabrać przez długi czas".Rozdział 10. opieki nad młodzieżą. Źródła problemu 203 słodycze i zabawki. Świetna sprawa. Nie jest to nastolatek. nie pochodzi ze społecznie lub fizycznie niesprzyjającego środowiska. Dzisiaj nasze instytucje publiczne . domów poprawczych i systemu sądownictwa karnego zna kogoś. Naszą jedyną nadzieją jest jak najszybsze wykorzystanie wiedzy o tym zaburzeniu W przeciwnym razie nadal będziemy stosować plaster jako antidotum na chorobę zagrażającą życiu. kto bardzo przypomina Jasona. równocześnie chroniąc prawa obywatelskie tych młodych osób? Teraz. a kryzys społeczny będzie się pogarsza! (więcej na ten temat w ostatnim rozdziale). . Od stuleci pytania pozostają te same: • Jak zrozumieć takie dzieci? • Jak społeczeństwo powinno reagować i chronić siebie.szkoły. kłamiąc: „Patrzyłem prosto w oczy i wciskałem ludziom kit.nie jest niezrównoważony emocjonalnie. którego motywy i zachowanie można łatwo wytłumaczyć .codziennie na setki sposobów zmagają się z tym kryzysem. Nadal to robię. organizacji społecznych. szpitale psychiatryczne . nie wykazuje urazów neurologicznych. że niedostrzeganie psychopatów żyjących pośród nas już wywołało kryzys społeczny. Pół wieku temu Hervey Cleckley 1 Robert Lindner alarmowali. że społeczeństwo będzie miało poważne problemy z Jasonem.

Loeber podkreśla kwestię. gwałtów.204 Psychopaci są wśród ras PRZESTĘPCZOŚĆ I PRZEMOC W ostatniej dekadzie byliśmy świadkami nieubłaganej i przerażającej tendencji: dramatycznego wzrostu przestępczości wśród nieletnich.Loeber.i coraz młodszy wiek ich sprawców. R. Deoelopment and Risk Factors of fuuenile Antisocial Behauior and Deli' nquency. Deuelopment and Risk Factors. 1-41. Farrington. Innymi słowy: trzymajmy się mocno . że lekarze praktycy nigdy nie osiągali znacznych sukcesów w rehabilitacji młodych ludzi. Upośledzone metody wychowywania dzieci to jeden z czynników decydujących o tym.doniesienia o dzieciach poniżej dziesiątego roku życia zdolnych do tego rodzaju bezmyślnej przemocy. 3. nr 4. których antyspołeczne zachowanie było już zakorzenione. nr 10.. D. rabunków .najgorsze jeszcze przed nami.. Nieustannie szokują nas i przygnębiają ale już nie dziwią . Psycholog Rolf Loeber przypomina. Szczególnie niepokoi rozwój narkomanii i zwiększająca się liczba brutalnych przestępstw . s. którą często przesłaniają nam doniesienia o aktach przestępczych w naszym społeczeństwie: „Wzrost poziomu upośledzenia w działalności młodocianych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych powinien rodzić obawę o zdolność części tej generacji do wychowania nowego pokolenia. który dawniej był zarezerwowany dla zatwardziałych kryminalistów.. R.. s. jak antyspołeczne będzie następne pokolenie"loB. . „The Psychologist" 1991. dz. 389-394. AntisocW personality from childhood to adulthood. grożącego obezwładnieniem naszych instytucji społecznych. „Clinical Psychology Review" 1990. Loeber. cyt. zaś terapie powodowały na ogół tylko krótkotrwałą poprawę. s.zabójstw.

a kiedy chłopiec nie odchodzi. trzymiesięczne bliźnięta.A. aby wytłumaczyć . Louis nakazuje dziesięcioletniemu koledze wynieść się z jej podwórka. Magid.rosnącą liczbę przestępstw wśród nieletnich ". a wręcz głupotą. kiedy zrzucał trzylatka z czwartego piętra klatki schodowej. To samo rozumowanie odnosi się . • Policja na Florydzie próbuje ustalić. • Jedenastolatka z zamożnej dzielnicy St.przynajmniej częściowo . grożąc im nożem.Rozdział 10. czy pięciolatek zdawał sobie sprawę z konsekwencji. Chłopiec umiera w szpitalu. Dla zilustrowania swoich tez przedstawiają niedawne nagłówki gazet z całego kraju: • Nastolatek z Kolorado czeka cierpliwie. Mógłbym zacytować dziesiątki podobnych historii. Źródła problemu 205 Loeber pisze. • Policjanci z Kansas City są zszokowani czynem zazdrosnego dwunastolatka. New York 1989.z jeszcze większą mocą . HighRisk. • Czteroletnia dziewczynka zabija swoich braci. rzucając ich na podłogę po tym. podczas gdy matka dogorywa pocięta i zatłuczona przez dwóch jego kolegów. Jest zbyt . z naszej strony byłoby nie czynić wszystkiego. 169 szukają sposobu na dziewięciolatka.do psychopatii. Na przykład władze miasteczka w jednym z zachodnich stanów rozpaczliwie K. kiedy jeden z nich przypadkowo zadrapał ją podczas zabawy. że do przestępczości prowadzą rozmaite znane drogi i nielogicznością. strzela do niego z broni rodziców. Ken Magid i Carole McKelvey odwołują się do badań nad psychopatią. co możliwe. aby zablokować je jak najwcześniej.według zebranych świadectw . który zabił matkę i młodszą siostrę podczas kłótni o planowane przyjęcie urodzinowe. C. McKelvey. który .gwałci i molestuje inne dzieci. Children Without Conscience.

na dość produktywnego członka społeczeństwa. jakkolwiek niepokojąca.ale psychopaci wydają się wykolejeni od samego początku. a nie można umieścić g0 w ośrodku opiekuńczo-wychowawczym. a nie r.0 Offitials stymied by alleged rapist. otwiera drogę do badań nad psychopatią w całym okresie życia. Świadomość ta.206 Psychopaci są wśród ras młody. Niestety. mechanizmy współtworzące osobowość psychopatyczną wciąż pozostają zagadkowe. że osobowościowe cechy psychopatii występują już w młodym wieku.być może wykazujące mniej groźną mieszankę cech opisanych w rozdziałach trzecim i czwartym . wielu młodych ludzi ulega wykolejeniu ze względu na niesprzyjające środowisko społeczne . drugie . a czwarte .„takie kroki podejmuje się tylko wówczas. że jedno dziecko z tym zaburzeniem wyrasta na oszusta. co sprawia. Z jednej strony istnieje teza. ubóstwo. a jest to niezwykle ważne. trzecie . Warto jednak rozważyć kilka roboczych teorii na temat przyczyn psychopatii. . żeby stanąć przed sądem. „1?0 jego onary Te straszne wydarzenia nie są skutkiem przypadku ani zwykłym przejaskrawieniem normalnych zachowań. kiedy przyjmujemy do wiadomości. „Seattle Times" 21 lipca ] 992. szybko dochodzimy do zasadniczego pytania: dlaczego? Jak wspominałem wcześniej. niewłaściwe towarzystwo . ponieważ .jak wyjaśnił przedstawiciel odpowiedniej instytucji .na brutalnego przestępcę. gdy w niebezpieczeństwie jest dziecko. polityka lub adwokata. I znowu pada pytanie: dlaczego? 1. jeśli mamy wypracować skuteczne metody interwencji i odkryć. które ustąpi z biegiem czasu. brak perspektyw zawodowych.na nieuczciwego biznesmena.brutalnych rodziców. Stają się bardziej zrozumiałe. ŹRÓDŁA Kiedy myślimy o psychopatii u dzieci.

stosunkowo młodej dyscypliny naukowej. że psychopatia kształtuje się wyłącznie pod wpływem niekorzystnego środowiska społecznego we wczesnym okresie życia (wychowanie). z drugiej .przekazywanie swoich genów następnemu pokoleniu. Dla psychopatycznych mężczyzn najbardziej skuteczną metodą jest tu współżycie z wieloma partnerkami . Socjobiologowie twierdzą mianowicie.Rozdział 10. ile wyrazem pewnej uwarunkowanej genetycznie strategii roz171 rodczej . Jak zwykle bywa w takich sporach.według socjobiologów . psychopatia jest nie tyle zaburzeniem psychicznym. prawda leży gdzieś pośrodku: psychopatyczne postawy i zachowania wynikają zapewn e z p o ł ą c z e n i a czynników biologicznych i środowiskowych. NATURA Dowody na genetyczne i biologiczne podłoże temperamentu. Na przykład możemy mieć nieliczne potomstwo i opiekować się nim bardzo troskliwie. że jedną z naszych najważniejszych ról życiowych jest rozmnażanie się . Źródła problemu 207 zgodnie z którą zaburzenie to jest głównie rezultatem czynników genetycznych i biologicznych (natury). Wypełniamy to zadanie na rozmaite sposoby. które przypominają psychopatię. zdolność pewnych typów uszkodzenia mózgu do wywoływania symptomów.pogląd. nawet jeśli zaniedbamy je lub porzucimy. rozprzestrzeniając swoje geny niemal bez osobistego zaangażowania. dając mu duże szanse na przetrwanie. Możemy też mieć tak wiele dzieci. i występowanie psychopatycznych zachowań u dzieci dostarczają podstaw do kilku biologicznych teorii dotyczących źródeł psychopatii. • Zgodnie z tezami socjobiologii.wybierają krańcową wersję tej drugiej strategii: rozmnażają się najczęściej i nie troszczą się o los potomstwa. że niektóre z nich na pewno przetrwają. Psychopaci .

ś w i a d o m i e dążymy do przekazania naszej puli genów. co mu się nawinęło". zamieszkał przynajmniej z ośmioma takimi kobietami i opuścił je natychmiast. młodszy . najłatwiej osiągnie ten cel za pomocą kłamstwa. kiedy zaszły w ciążę. Bracia byli uczciwi i pracowici Jerry natomiast „dryfował przez życie. „Zawsze mogę mieć następną" . Socjobiologowie nie twierdzą. manipulacji. roześmiał się i powiedział: „Lubię się pieprzyć. O ile mi wiadomo.stypendystą na drugim roku studiów. poczynając od szesnastego roku życia. Mając luźny kontakt z kilkoma gwiazdami rocka. Miał . a jedną z nich jest właśnie strategia oszustwa wykorzystywana przez psychopatów. że natura dała nam rozmaite strategie osiągania tego celu. Starszy brat jest lekarzem. kiedy wspomniałem o jej dwuletniej córce zakatowanej przez jednego z jej licznych koDwudziestojednoletni Terry pochodzi z zamożnej i szanowanej rodziny.208 Psychopaci są wśród ras seksualnymi . i już".powiedziała mi chłodno pewna psychopatka. Sądzą tylko. Postępowanie psychopatycznych kobiet również odzwierciedla strategię oszustwa: współżycie seksualne z wieloma mężczyznami i brak troski o los potomstwa. czy nawiązuje liczne kontakty seksualne. Nadzieje i oczekiwania rodziców znaczyły dla niego mniej niż dobra zabawa. Terry odsiaduje dwuletni wyrok za swoje pierwsze przestępstwo: serię napadów sprzed roku. i tyle". oszustwa i fałszywego przedstawiania własnej pozycji. Nietrudno było mu przekonać niedoświadczone piosenkarki. . trzydziestoletni fałszerz. żeby kobiety same o niego zabiegały. Kiedy zapytaliśmy pewnego psychopatę. odparł: „O czym tu gadać? Dzieciaki.stabilne życie rodzinne. podawał się za ich agenta i powiernika.i szybkie ich porzucanie. wspaniałe perspektywy. który nie jest tak atrakcyjny. Psychopata. Mimo wszystko rodzina wspierała go emocjonalnie i finansowo przez cały okres dojrzewania. że prowadząc życie seksualne. Jeden z badanych przez nas psychopatów. że może pomóc im w karierze. ponieważ chce mieć dzieci i w ten sposób uzyskać swoistą „nieśmiertelność genetyczną". Jest psychopatą. Zapytany o swoje potomstwo.jak słyszymy . stale znajdywał sobie konkubiny. biorąc. kochających i troskliwych rodziców.

patki z reguły zaniedbują swoje potomstwo pod względem fizycznym i emocjonalnym lub po prostu je porzucają. Źródła problemu 209 pełen szaleństw i zatargów z prawem . że zdolność do oszukiwania ma wartość adaptacyjną w niektórych sektorach społeczeństwa tak skłonnego do rywalizacji jak nasze. chanków (dwoje starszych dzieci już wcześniej trafiło do ośrodka opiekuńczego). . Znacznie zmniejsza się wtedy ich skuteczność wkrótce więc szukają następnych partnerów. Smali Sacrifices. Niewykluczone. społeczności i miejsca zamieszkania. pijaństwa . Istotna jest także książka napisana przez samą Downs. mam wiedzieć!". cyt. Psycho. która maltretowała.Co to za rodzice. Rule. którzy pozwalają synowi gnić w takim miejscu?" Zapytany o własne dzieci. dlaczego chciałaby urodzić kolejne dziecko. kiedy ich potrzebowałem .Rozdział 10.brawurowych przejażdżek samochodem. Podobnie jak większość badanych przez nas psychopatek. Stała się także „zawodową" matką . u diabła. Zdaje się. jak należy. nawiązując równocześnie szereg romansów. koczowniczy tryb życia i łatwość z jaką dostosowują się do nowych warunków społecznych. że oddano je do adopcji. odburknął: „Nigdy ich nie widziałem. skoro wyraźnie nie zależało jej na trzech poprzednich. gdyby starzy zachowali się. Skąd. które regularnie kłamią i oszukują. można uznać za przejaw nieustannej potrzeby świeżych terenów rozrodu Jeszcze jedna uwaga. „Nie siedziałbym tutaj. czynami całkowicie przeczyła słowom. zaczął napadać na banki. gotową zajść w ciążę dla pieniędzy A. dz. 1 7 2 zastępczą. odparła: „Kocham dzieci". Szybko trafił do więzienia. Specyficzne cechy osobowościowe mogą więc .mówił. przenosząc się od jednego partnera seksualnego do drugiego. Przed ukończeniem dwudziestu lat Terry został ojcem dwojga dzieci i głęboko zaangażował się w hazard i handel narkotykami. Dramatycznym przykładem jest zachowanie Dianę Downs. dz. zaniedbywała i w końcu próbowała zabić swoje dzieci. Oczywiście. Kiedy zapytałem. Best Kept Secrets. Ich ruchliwy. cyt.ale bez formalnych wyroków. osoby. Kiedy nie mógł już wyciągnąć pieniędzy od rodziców. na ogó} zostają schwytane.

oznacza to. Zdaniem niektórych uczonych. a nie skazywać ich na wegetację u dołu drabiny społecznej. The child behind the mask: Sociopathy as dewelopmental delay. nawet przy uwzględnieniu różnicy wieku. • Znana już od lat teoria biologiczna głosi. chęcią natychmiastowego zaspokojenia pragnień . że wspomniane właściwości fal mózgowych wiążą się także z sennością i znudzeniem występującym u normalnych osób dorosłych i mogą wynikać nie tyle z opóźnionego rozwoju mózgu. J. [w:l W. Teza ta ma dwojakiego rodzaju podstawy: podobieństwa między elektroencefalogramem dorosłych psychopatów i normalnych nastolatków oraz podobieństwa między niektórymi charakterystycznymi cechami psychopaty egocentryzmem. R. Reid. lecz dziewięcio. J. ile z braku zainteresowania stosowanymi metodami pomiaru. że psychopatia po prostu odzwierciedla opóźnienie rozwojowe. Dorr.210 Psychopaci są wśród ras niekiedy ułatwiać psychopatom wspinanie się po szczeblach kariery. Na przykład psycholog Robert Kegan z Uniwersytetu Harvarda uważa.D.3 Zob. Theory and Research. że mało kto miałby problemy z rozpoznaniem motywacji. Unmasking the Psychopath. dz. Hare. Wątpię ponadto. Kegan. cyt.H. Bonner III. trzeba jednak zaznaczyć. impulsywnością.z niejasnych przyczyn niektóre struktury w mózgu psychopaty rozwijają się 173 w anormalnie wolnym tempie ". ale trudno jest zweryfikować ją naukowo: większość dowodów ma charakter poszlakowy i pośredni. Są to interesujące przypuszczenia. że . Psychopathy. niewielu .lub dziesięcioletnie dziecko . że za opisywaną przez Cleckleya „maską zdrowia psychicznego" kryje się nie osobnik niepoczytał174 ny. D. Sądzę. Walker. czy egocentryzm i impulsywność u dzieci i psychopatów są rzeczywiście takie same. osobowości i zachowań typowych dla normalnego dziesięciolatka i typowych dla dorosłego psychopaty. Teoria socjobiologiczna uchodzi wprawdzie nieraz za intuicyjnie przekonującą. 1" R.W. 1.i cechami dziecka. Co ważniejsze.I. NeW York 1986.

że z jakiejś przyczyny . Hart. Jak wiadomo. nr 96. Ponadto podobieństwa między psychopatami i pacjentami z uszkodzeniem piatów czołowych mogą być tylko powierzchowne. Najnowsze badania jednak nie przynoszą dowodów na uszko175 dzenie płatów czołowych u psychopatów ". wczesny uraz . • Według interesującej teorii biologicznej. T. J. razie nie ważniejsze niż różnice. Performance of małe psychopaths on selected neuropsychologi. społecznie niestosownym zachowaniu i impulsywności.są niezbyt skuteczne w regulowaniu zachowania psychopatów. Źródła problemu 211 rodziców psychopatycznego dziesięciolatka mogłoby pomylić go z jego zwyczajnym rówieśnikiem. 158-160. Bartsch. i całkiem sensowna wydaje się hipoteza. zwłaszcza jego przedniej części. Hare.D. Hall. p}aty czołowe pełnią zasadniczą funkcję w regulacji zachowania. płytkich uczuciach. nr 99. „Journal of Abnormal Psychology" 1987. „Journal of Abnormal Psychology" 1990.ze względu na „wadliwe łącza". Mimo to niektórzy badacze przekonują. S. niskiej odporności na frustrację. że jakaś forma zaburzenia czynności płata czołowe go niekoniecznie polegająca na jego uszkodzeniu . nr 93.E.cal'ests. R. A.D.W. drażliwości i agresywności. Hare. s. 374-379. „Journal of Abnormal Psychology" 1984.może tłumaczyć psychopatyczną impulsywność i częstą niezdolność do pohamowania niewłaściwych zachowań .D. Forth. Performance of psychopaths on cognitiue tasks related to frontal lobe fiwction. a w każdym R. psychopatia jest wynikiem wczesnego uszkodzenia lub zaburzenia czynności mózgu. On the relatioe importance of "Psychopathic" personality and ilcoholism on neuropsychologica! measures of frontal lobe dysfunction. R-W. . s. ważnej dla funkcji wyższego rzędu.J. s.Rozdział 10. Hipoteza ta opiera się na pewnych podobieństwach w zachowaniu psychopatów oraz pacjentów z uszkodzeniem płatów czołowych: między innymi słabej zdolności do długoterminowego planowania. 133-140. Hoffman.

Uszkodzenie przedniej części mózgu może prowadzić do zachowań.P. 464-480. „Nikt nie wyrósł na psychopatę dlatego. między innymi: słabej zdolności do oceny i planowania. „Psychological Review" 1980.212 Psychopaci są wśród ras WYCHOWANIE Moja ulubiona seria historyjek obrazkowych to Cahin & Iiobbes. niekonsekwentnych metod wychowawczych i tak dalej. odrzucenia przez rodziców. że musiał chodzić spać o rozsądnej porze" . jeśli z tego powodu wyrosnę na jakiegoś psychopatę!". „Journal of Research in Personality" 1987. niepodatności na kary i niewłaściwego zachowania w towarzystwie. Niemniej badania nad pacjentami z uszkodzeniem mózgu mogą dostarczyć wskazówek co do natury psychopatii. Ale ta „nabyta psychopatia" . 301-315. W pewnej historyjce poirytowany Calvin krzyczy: „Dlaczego muszę już iść spać? Nigdy nie wolno mi robić tego. Disinhibitory psychopathology: A new per.ubóstwa.ale nie pozwalacie mi także żuć tytoniu! Nigdy nie wiadomo. Tranel. na co mam ochotę! Jeszcze pożałujecie. E. D. s. Indiuiduals with sociopathic behauior caused by frontal damage fail to respond autonomically to social stimuli.odpowiada ojciec. s. Niestety. A.mówi Calvin . nr 87.R. impulsywności. że psychopatia wynika bezpośrednio z wczesnego oddziaływania czynników społecznych lub środowiskowych. Implications for the impulsiue bchauior of disinhibited indiuiduals. 81-94. Gorenstein. Reaction to punishment in extroverts and psychopaths. {Zdaję sobie sprawę. Ogólnie rzecz biorąc.wyraźnie odbiega od zestawu cech osobowościowych i zachowań definiujących psychopatię. emocjonalnej i fizycznej deprywacji lub molestowania. „Behavioral Brain Research" 1990. które wyprowadzają wszelkie antyspołeczne . Newman. s. J. H. co może doprowadzić mnie do ostateczności!" " Zob. Damasio. nr 41. że moje stanowisko będzie nie do przyjęcia dla osób.według określenia niektórych badaczy . Damasio. nr 21.E.spectiue and model for research. wnioski z praktyki klinicznej i badań naukowych nie są tak rozstrzygające. Calvin wyraża tu bodaj najpopularniejsze uogólnienie na temat psychopatii: psychopatia jest skutkiem doświadczonego w dzieciństwie urazu psychicznego lub niesprzyjających okoliczności . J. nie znajduję jednak przekonujących dowodów na to.P. które przypominają zachowania psychopaty. „Tak . Newman.

Zaniedbywanie i brutalne traktowanie m o g ą wyrządzić dziec177 ku ogromne szkody psychiczne . s. niekontrolowanego zachowania i narkomanii. H. Nie ma wątpliwości. dz. „Psychiatry" 1988. M. Deuelopment and Risk Factors. Radke-Yarrow.Rozdział 10. Źródła problemu 213 działania dorosłych . New York 1988. na przykład: C. Nie czyni to z nich jednak psychopatów. A. Wiele dzieci z takim urazem ma niższy iloraz inteligencji. [w:] Social Psychophysiology and Emotion. „Science" 1989. J.z maltretowania lub deprywacji w dzieciństwie). jest bardziej skłonnych do depresji. nie potrafią panować nad sobą i nie cieszą się sympatią rówieśników. New York 1986. jakie Tess zadawała w nocy swojemu młodszemu bratu Benjaminowi . 160-66. Deuelopment of Antisocial and Prosocial Behauior. rhe Cycle ofViolence. W wieku przedszkolnym zaniedbywane i maltretowane dzieci częściej niż inne wpadają w gniew. s. 14-23. są zwykle nadpobudliwe. Rozpoczynając naukę w szkole. cyt.S. red.istnym aniołkiem o niewinnych. czości i innych zaburzeń społecznych. McCord. błękitnych oczach i zabawnie szczerbatej buzi. Theory and Clinical Applications. Błock. Widom. R. Parental behavior in the cycle of aggression.L. SŁODKA. łatwo się rozpraszają. D. w tym przestępczości i przemocy. że porównywalnie zmniejszyłaby się liczba psychopatów i drastyczność ich antyspołecznego zachowania. Wagner. a także przemocy i działań niezgodnych z prawem. nr 51. STRASZNA TESS Pewien film telewizyjny ukazuje psychologa Kena Magida podczas pracy z sześcioipółletnią Tess . Raine. red. Antisocial Behavior °nd Social Psychophysiology. Olweus. nr 244. omawiało wielu badaczy. odmawiają wykonania poleceń i wykazują brak entuzjazmu. prób samobójczych..od drobnych kradzieży do masowych mordów . Film składa się głównie z nagrań sesji terapeutycznych. że rozwiązanie tych problemów dzieciństwa doprowadziłoby ostatecznie do radykalnego spadku przestępJ77 Wczesne czynniki ryzyka prowadzące do problemów w dorosłym życiu. Zob. Ale jest mało prawdopodobne.Loeber. Opowieści o cierpieniach. J.dopóki .

Magid przedstawił Tess jako wymowny .Wsadzam w nie szpilki. porażający .przykład tego. które we wczesnym okresie życia nie miało silnej więzi z rodzicami lub opiekunami.pyta Magid. Zabijam je.Tłukłam go i tłukłam . W książce High Risk. „Brutalność Tess wobec Benjamina doprowadzała nas do rozpaczy mówił dziennikarzowi przybrany ojciec dzieci.. „Dlaczego je wzięłaś. doznawały w swojej biologicznej rodzinie okrutnego molestowania seksualnego. co może przydarzyć się dziecku. że dzieci.od narodzin do ukończenia dwóch lat .A myślałaś wtedy." wyjaśnia dziewczynka spokojnie. Tess wykradła noże .. a zwłaszcza Tess.Myślałam. Narrator filmu opowiada. w tym psychopatii .„duże i ostre". . ale też rażąco kontrastują z naszym wyobrażeniem dziecięcego zachowania (imiona dzieci zostały zmienione). „Żeby zabić mamusię i Benjamina. jak przyznała.owszem. jak podczas jednego z częstych napadów wściekłości Tess chwyciła Benjamina za głowę i uderzała nią o cementową posadzkę. jak traktuje zwierzątka. .nie tylko wywołują grozę. zbadali jej historię i odkryli. Musieliśmy blokować jej drzwi".podpowiada terapeuta. . że trzeba go zabić.Nie przestawałam.mówi dziewczynka.. że Tess bije go w nocy po brzuchu..Myśleliśmy z początku.mówi Tess. Przybrani rodzice Tess i Benjamina byli przerażeni zachowaniem córki. .214 Psychopaci są wśród ras rodzice nie postanowili zamykać jej w pokoju. Matka siłą odrywała jej ręce od brata. Mnóstwo razy . a także psychicznego i fizycznego zaniedbywania. Magid prosi Tess. że Benjamin ma problemy żołądkowe.Szukając wyjaśnienia.? .jest ważną przyczyną problemów psychicznych i wychowawczych. argumentował. Okazało się. opublikowanej po raz pierwszy w 1987 roku. żeby opisała. że nieobecność takiej psychologicznej więzi na odpowiednim etapie rozwojowym . . aby udręczony chłopczyk mógł spać bezpiecznie . Tess?" . .

które doznały urazów emocjonalnych ze strony swojego społecznego i fizycznego otoczenia. nr 51. że niezdolność przy.] [Ale] dane miały charakter retrospektywny i zachowanie psychopaty mogło być nie tyle skutkiem rodzicielskiego odrzucenia..Family Sources of Crime. 22 lipca 1993).Rozdział 10. także J. rzeczywiście miewa straszliwe skutki. Ostatnio Joan McCord tak wypowiadała się na ten temat: „Zarówno odrzucenie przez rodziców. a z pewnością nie jest to bardzo 179 wiarygodne źródło naukowe . An Essay on the Criminal Mind. alkoholizmu i konfliktów z prawem. Nic jednak nie wskazuje na to. Źródła problemu 215 Teorie przywiązania nadal cieszą się popularnością. „Psychiatry" 1988. s. William i Joan McCord przekonywali. że wczesne trudności z przywiązaniem się do opiekunów mają cokolwiek wspólnego z rozwojem psychopatii. ile jego powodem" . jak i niekonsekwentne stosowanie kar są 'ączone z etiologią psychopatii. zob. że ważną przyczyną psychopatii są czynniki społeczne. a n i e k t ó r e z tych skutków mogą przypominać cechy i zachowania definiujące psychopatię.w tym do charakterystycznej biegłości w manipulacji i d o wyraźnego b r a k u poważnych objawów psychicznych obserwowanych u osób. Mala Tess z filmu telewizyjnego jest niewątpliwie wymownym przykładem. maltretowanie i tak dalej Magid obecnie uważa. że psychopatię warunkują czynniki biologiczne i społeczne (prywata rozmowa. [. opublikowanej w 1964 roku. w dużej mierze dlatego że wydają się „wyjaśnieniem" wszystkiego . Nie znajdujemy też mocnych dowodów na to.od lęku i depresji przez rozszczepienie osobowości i schizofrenię do zaburzeń odżywiania. We wpływowej pracy The Psychopatii. 14-23. referat wygłoszony na posiedzeniu International Society for Research on Aggression. lipiec 1984 . lub niemal pełnej. Większość danych empirycznych pochodzi jednak z retrospektywnych opisów przeżyć z wczesnego dzieciństwa.. Większość czynników zewnętrznych kojarzonych z brakiem więzi odrzucenie. Turku. wiązywania się do opiekunów prowadzi do pełnej. . gamy symptomów łączonych z psychopatią . McCord. deprywacja. Parental behauior in the cycle of aggression. zaniedbywanie.

216 Psychopaci są wśród ras Niektórzy badacze twierdzą zatem. którzy rozpaczliwie i daremnie podejmują starania. że psychopatia wynika ze skomplikowanej . Możliwości tej jakoś nie dostrzegają osoby.i słabo rozumianej . raczej nie okażą się owocne. aby zrozumieć i dobrze wychować swojego psychopatycznego syna lub córkę.w tym głęboka niezdolność do empatii i pełnej gamy uczuć. a także budowę emocjonalnych „połączeń" z innymi ulegają znacznej redukcji. które wskazują. że takie dzieci nie potrafią łatwo się przywiązywać. że psychopatia jest w y n i k i e m trudności z przywiązaniem się do opiekunów we wczesnym dzieciństwie. między innymi strachu częściowo wywodzą się zatem z natury i być może z jakichś nieznanych nam biologicznych oddziaływań na rozwijający się płód i noworodka. będą musieli zmagać się z podwójnie ciężkim brzemieniem.współzależności między czynnikami biologicznymi i środowiskowymi. Uważam za prawdopodobne. w czym popełnili błąd. moim zdaniem natomiast trudności te są niekied y s y m p t o m e m psychopatii. że czynniki genetyczne warunkują w peW' nej mierze biologiczne podstawy funkcjonowania mózgu i zasadniczą strukturę osobowości. nie przyczyną. co z kolei wpływa na to. W rezultacie szanse na ukształtowanie sumienia i wewnętrznego mechanizmu kontroli. Ich dramatyczne poszukiwania odpowiedzi na pytanie. Elementy potrzebne do rozwoju psychopatii . . Pogląd ten opiera się na dowodach. zaburzenia. jeśli społeczeństwo niesłusznie uzna ich za winnych problemu. Rodzice. a ów brak więzi jest zasadniczo skutkiem. MODEL INTERAKTYWNY: NATURA I WYCHOWANIE Jestem zwolennikiem poglądu. jak reagujemy na życiowe doświadczenia i środowisko społeczne i jak z nimi współdziałamy . które uważają niekorzystne środowisko lub niewłaściwą opiekę rodzicielską za źródło wszelkiego zła.

że różnice w inteligencji. K. M. McBurnett. Sources of human psychological differences. Infant predictors of inhibited and uninhibited profiles. Wśród najnowszych prac na temat dowodów. 263-292. Bates. Snidman. Genetic and rearing enuiron.K. E. Washington 1995. I tak. Spe. uzdolnieniach i osobowości wiążą się ze zróżnicowaniem genetycznym. adwokatem.chophysiology. które wskazują. Bouchard. który dorasta w stabilnej rodzinie i ma dostęp do pozytywnych zasobów społecznych i edukacyjnych. warunki te pełnią ważną funkcję w kształtowaniu materiału dostarczonego przez naturę. M. ale pochodzący z ubogiego lub . nr 250. nr 2.Rozdział 10.na odgrywanie społecznie dewiacyjnej roli. z którego środowiskowe. New York 1989. że psychopaci są skazani na niezmienną drogę rozwojową . R. An analysis of adopted twins reared apart. N. „Science" 1990. nieetycznym przedsiębiorcą. politykiem. Snidman. Lahey. Kagan. Lykken. Posłużmy się prostą analogią: garncarz ma zasadniczy wpływ na kształt wyrabianego naczynia (wychowanie). społeczne i edukacyjne doznania tworzą niepowtarzalną jednostkę . red. „Psychological Science" 1991. J. Psychobiology of Conduct Disorder. s. że przestępczość 1 brutalność ogólnie. A. D. może stać się oszustem.R Sholevar. nr 58. Res. behauioral genetics. a psychopatia w szczególności.L.nick. McGue. J. Kagan. Rothbart. M. Biołogical bases of childhood shyness.T. J. Loeber. 167. Biołogical foundations of personality: Euolution.surowiec. o podobnych cechach osobowościowych.J. Źródła problemu 217 Nie oznacza to. J. ale właściwości wyrobu zależą także od rodzaju wykorzystywanej gliny (natura) . red. nr 240. pozostają pod wpływem genetycz- Chociaż psychopatia nie wynika głównie z niewłaściwej opieki rodzicielskiej i niekorzystnych przeżyć w dzieciństwie. Tellegen. Temperament in Childhood. bliźniactwem i adopcją wskazują. and psy. s. należy wymienić: T. s. Assessments and toterventions.171.S. Wnioski z badań nad rodziną. McGue. Segal.cial Issue. Bouchard. 223-228.E. N. Ktoś inny. „Science" 1988.mental influences on adult personality. Związek lęku z psychopatią w okresie dojrzewania omawiają B. N.J. że ich biologiczne wyposażenie . G. s. „Journal of Personality" 1990. [w:] Conduct Disorders in Children and Adolescents. Oznacza to natomiast. nieuczciwym urzędnikiem. T.daje wątłe podstawy do procesu uspołeczniania i rozwoju sumienia. 40-44. człowiek o cechach osobowości psychopatycznej. Czynniki społeczne i postawa rodziców wpływają na rozwój i sposób wyrażania psychopatii. The Minnesota study oftwins reared apart. Hart.

A. Sch ul singer. F. Fulker.aches. Jak można . Szczególnie cenne są niedawne badania nad bliźniac. najemnikiem. Raine. A.J.vesley. nych i biologicznych składników temperamentu i są kształtowane przez czynniki społeczne i środowiskowe. W obu wypadkach czynniki społeczne i metody wychowawcze pomagają kształtować sposób w y r a ż a n i a psychopatii w działaniu. Psychopathy. [w:] Genetics. New York 1988.A.Fries. Bell. że jakość życia rodzinnego zdecydowanie słabiej oddziałuje na antyspołeczne zachowania psychopatów niż na zachowania większości ludzi. heredity. Higgins i B. and environrnent. s. może być włóczęgą bez pracy. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychiatrie Association. W kilku prowadzonych niedawno badaniach ocenialiśmy wczesny wpływ rodziny na późniejszą przestępczość osób o ce1B2 chach psychopatycznych i osób niemających takich cech . Stack. Naturę and Nurture During Infancy and Early Childhood. brutalnym przestępcą. H.ment. Theory ond Clinical Applications. S. J.Li. które przyniosły dowody na znaczenie czynników genetycznych dla zespołu cech osobowościowych (opisanych w rozdziale trzecim) definiujących psychopatię (W. F.W. 2-7 maja 1992. że psychopatyczna glina jest znacznie mniej podatna na formowanie niż glina.N. Cambridge 1988.L. red. and Psychopathology. żeby wytworzyć umiejętność troszczenia się o innych lub głębokie wyczucie dobra i zła. Cambridge 1987. Vernon. [w:] Social Psychophysiology and Emotion. • Nie znaleźliśmy dowodów na to. D. D. red. Korzystając z wcześniejszej analogii. ale w mniejszym stopniu wpływają na niezdolność do empatii i rozwoju sumienia. Enuiron. Genetic and Enuironmental Contributions to Dimensions of Personality Disorder. Mednick. możemy powiedzieć. T. K. Zob.A.C. Jang. J.A. z którą zwykle mają do czynienia społeczni garncarze. Jackson. S. Amsterdam 1974. na przykład: The Causes of Crime: New Biological Appro. Wynika stąd ważne dla systemu sądownictwa karnego spostrzeżenie. Waszyngton. R. Schulsinger. że pochodzenie rodzinne psychopatów różni się od pochodzenia innych przestępców.twem. P. red. Plomin. Wagner. Antisocial Behavior and Social Psychophysiology. Moffitt. s a m o nie wystarcza. 177-195.218 Psychopaci są wśród ras niezrównoważonego środowiska. choćby intensywne.E. S.L. Warunkowanie społeczne. Mednick. De.

nie zniechęca psychopatów do bezwzględnego zaspokajania własnych pragnień. Osoby z rodzin zmagających się z trudnościami odpowiadały po raz pierwszy przed sądem. Ottawa. De Vi ta. czerwiec 1990.E. oraz z charakterem tych przestępstw. A. że psychopaci z niestabilnych rodzin popełniają znacznie więcej b r u t a l n y c h przestępstw niż psychopaci z rodzin stabilnych. Forth. Ale nawet udane życie rodzinne. podczas gdy osoby ze stosunkowo stabilnych rodzin trafiały na ławę oskarżonych znacznie później. w którym badany zaczynał popełniać przestępstwa. Hare. family background. and early referat wygłoszony na posiedzeniu Canadian Psychological Association. są zgodne z literaturą na temat przestępczości: niekorzystny E. Źródła problemu 219 było oczekiwać. R. mając około piętnastu lat. . psychopaci odpowiadali po raz pierwszy przed sądem przeciętnie jako osoby czternastoletnie. którzy nie byli psychopatami.Rozdział 10. pochodzenie nie ma natomiast wyraźnego wpływu na brutalność innych przestępców. które wspiera zdrowe zachowanie u rodzeństwa. czy rodzina była stabilna czy niestabilna. Niezależnie od tego. Psychopathy. criminality. w wieku około dwudziestu czterech lat. które borykały się z problemami. wpływ rodziny przyczynia się do wczesnych konfliktów z pra_ wem.D. • Wśród przestępców b e z cech psychopatycznych jakość życia rodzinnego wiązała się ściśle z wiekiem. • Wnioski dotyczące przestępców. • Jakość życia rodzinnego nie miała natomiast najmniejszego wpływu na początek działalności przestępczej psychopatów. większość przestępców wywodzi się z rodzin. • Trzeba wspomnieć o ważnym wyjątku od przedstawionych tu ogólnych prawidłowości: nasze badania wskazują.

Przestępstwo o zdecydowanie nie młodzieńczym charakterze . ale także rzeczywistość. PONOWNE SPOJRZENIE NA SPOŁECZEŃSTWO KAMUFLAŻU Wobec coraz powszechniejszych problemów społecznych kwestia źródeł psychopatii zyskuje ogromne znaczenie. która kryje się za statystyką.za śmiertelne pobicie dwunastolatka.] mówił podczas rozprawy .] Adwokat [. ale nie korzystają z tej wiedzy tak łatwo jak psychopaci. chętnie czerpią inspirację ze swojego ubogiego. który wagarował. mianowicie że doznania społeczne oddziałują na sposób wyrażania psychopatii w praktyce. palił marihuanę i lubił gry wideo. którzy pod względem emocjonalnym nie odróżniają brutalności od innych form zachowania.. Niezwykle wymowne są informacje o mordercy. Sprawcę. mając większą zdolność do empatii i panowania nad swoimi odruchami.220 Psychopaci są wśród ras Jest to zgodne z moją wcześniejszą tezą. opisywano jako skłonnego do manipulacji. Na przykład koledzy z sąsiedztwa określali go jako „anormalnego gościa«.. [. Trzynastoletni zabójca otrzymał najwyższy wyrok przewidywany w kanadyjskiej ustawie o nieletnich przestępcach . [.. powiedzieli: kradzieże sklepowe. cwanego i „kłopotliwego od zawsze". skonfliktowanego i pełnego przemocy środowiska.trzy lata więzienia .. którego nazwiska nie ujawniono.] Zapytani o jego zainteresowania. Motyw zbrodni? Ofiara nie dostarczyła zakupionej przez mordercę marihuany wartej dwieście pięćdziesiąt dolarów. Niedawna historia z mojego miasta uświadamia nie tylko dramatyczny wzrost przestępczości wśród nieletnich. inni ludzie też uczą się brutalnych zachowań. Psychopaci... Oczywiście.

.. choć trudno formułować diagnozę na odległość. a w ostatnich trzech latach dziesięciokrotnie uciekał z domu. zastraszanie i wymuszenia. a ich obecność na tym terenie nieustannie przypomina uczniom i nauczycielom o ich wpływie i potędze. że oskarżony dokonał morderstwa ale nie powiedziało ani słowa". egoistyczne.. nie zmienia się z upływem czasu".Rozdział 10.. Chodzi tu zresztą nie o zdiagnozowanie młodego przestępcy. Nie doznaje poczucia winy tak jak inni i ma problemy z empatią [. Chociaż aktywność gangów coraz bardziej niepokoi społeczeństwo. Jego impulsywne. Chyba niewiele innych zajęć dostarcza brutalnemu psychopacie tyle satysfakcji . ponieważ okradał program zaopatrywania dzieci w mleko. [. Dokonywał podpaleń już jako dziewięciolatek. później regularnie zażywał haszysz. opierając się na niezbyt precyzyjnie przedstawionych informacjach. Był wielokrotnie zawieszany w prawach ucznia za zakłócanie spokoju i wagary. niekiedy kokainę.i to tak bezkarnej. Źródła problemu 221 dotyczącej zwolnienia za kaucją..] Ogłaszając wyrok. że sprawca wykazuje klasyczną postawę »antyspołeczną«. aż dwudziestu nastolatków wiedziało. Często rekrutują I nowych członków w szkołach.] Otrzymał wyroki za włamania. Gangi młodzieżowe są zamieszane w handel narkotykami. W siódmej klasie został usunięty za szkoły.. ogólnie rzecz biorąc. a nawet mogą nadawać im ton. że zabójca zaczął włamywać się do mieszkań w wieku ośmiu lat. [sędzia] przytoczył opinie lekarzy. wyrachowane i agresywne skłonności harmonizująz wieloma działaniami gangu. kradzież i posiadanie narkotyków. Niedawno dwóch piętnastolatków i szesnastolatek zostało . lecz raczej o ten komentarz do okoliczności zbrodni: „Według pogłosek krążących po [jego dzielnicy]. W wieku jedenastu lat codziennie palił marihuanę. kradzieże.]. Gangi zawsze stwarzały wspaniałe możliwości dla młodego psychopaty. [. którzy twierdzili. kary dla młodych gangsterów bywają śmiesznie niskie. Brzmi znajomo? Możliwe.

„W CZYM ZAWINILIŚMY?" Trudno wyobrazić sobie rodziców psychopatycznego dziecka. wzmacnianiu. którzy nie pytaliby samych siebie .stopniowo zmierzamy ku akceptacji. że nasze społeczeństwo nie tylko jest zafascynowane psychopatyczną osobowością.222 Psychopaci są wśród ras oskarżonych o rozmaite przestępstwa związane z przynależnością do gangu. posiadanie niebezpiecznego narzędzia i spowodowanie uszkodzenia ciała.niemal na pewno z rozpaczą .jak uważam .bardzo podobne do postawy niektórych działających w nich psychopatów. „zatrważające jest to. Jeszcze bardziej przeraża myśl. Większość zarzutów oddalono. ale wykazuje wobec niej coraz większą tolerancję. ponieważ rodzice nastoletnich świadków. że psychopaci mogą stać się wzorami dla dzieci z dysfunkcyjnych rodzin lub rozbitych społeczności. obawiając się zemsty. Jak powiedział rzecznik policji. w tym napaść. a do bezprawnego wywierania wpfywu na świadków dochodzi przy każdym procesie dotyczącym gangów. kradzież samochodu. znali tożsamość zabójcy. którzy słyszeli o morderstwie. Świadczyłoby to. Doprawdy niepokojące jest milczenie tych dwudziestu młodych Kanadyjczyków. ale z jakichś powodów nie powiedzieli nikomu ani słowa. nieodpowiedzialności. Jeśli .„W czym . nie pozwolili swoim dzieciom zeznawać w sądzie.pulsywności. gdzie autentyczny psychopata znajduje bezpieczną kryjówkę. braku poczucia winy i tak dalej . że nasze szkoły właśnie przekształcają się w mikrokosmos „społeczeństwa kamuflażu".to niewykluczone. a niekiedy nawet pochwalaniu niektórych cech wymienionych na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych . przestrzeganie zasad i troska o dobro innych nie są w wysokiej cenie.im. egoistycznym skłonnościom i narażając na szwank całą zbiorowość uczniów. że przestępca może groźbami zmusić ofiary do wycofania oskarżenia". Gangi mają zbiorowe poczucie władzy i bezkarności . folgując swoim destruktywnym. gdzie uczciwość.

że rodzice i najbliższe otoczenie nie mają powodów do niepokoju. dzięki coraz bardziej precyzyjnym diagnozom i pogłębiającym się badaniom możemy zacząć opracowywać lepsze metody postępowania z psychopatami w naszych społecznościach. To właśnie jest tematem końcowych rozdziałów tej książki. . Rodzicielska postawa zapewne nie decyduje o zasadniczych elementach psychopatii. ale najnowsze dowody przeczą powszechnej opinii. podczas gdy przeważająca większość wybiera karierę „zwykłego" przestępcy. skłonnego do szwindli biznesmena lub nieuczciwego prawnika. Odpowiedź brzmi: prawdopodobnie w niczym. kto orientuje się w sposobie bycia niektórych współczesnych nastolatków. dlaczego niektóre osoby stają się psychopatami. Oparty na tamtych wydarzeniach film W zakolu rzeki z 1987 roku ukazuje te dzieci jako przedstawicieli „pustego pokolenia". Nie oznacza to. Chociaż źródła psychopatii pozostają niejasne. W 1981 roku w kalifornijskim Milpitas trzynaścioro nastolatków przez trzy dni zachowywało milczenie w sprawie morderstwa dokonanego przez kolegę na czternastoletniej dziewczynie z ich klasy. Każdy. uzna filmowych bohaterów za niepokojąco znajomych. Złożona współzależność tych czynników pomaga ustalić. Ów zręcznie zrobiony film daje nam wyjątkowy I wgląd w techniki kamuflażu zanarchizowanej subkultury młodzieżowej. Źródła problemu 223 zawiniliśmy. Nie ulega wątpliwości.Rozdział 10. skoro nasz syn / nasza córka zachowuje się w ten sposób?". może jednak oddziaływać na rozwój i sposób objawiania się tego syndromu. W tym okresie cała trzynastka urządzała sobie wycieczki na wzgórza. Podsumowując nasze skąpe informacje: nie wiemy. że wina spoczywa wyłącznie lub choćby przede wszystkim na rodzicach. że niewłaściwa opieka rodzicielska i niekorzystne środowisko fizyczne i społeczne mogą zaostrzać potencjalne problemy i głęboko wpływają na wzorce zachowań u dzieci. dlaczego tylko nieliczni psychopaci popełniają seryjne morderstwa. żeby obejrzeć zwłoki.

ile Jamie dla ciebie z n aczyta. dzisiaj nasze ulice. który ją zabił". ironiczną pozę przybraną przez te dzieciaki. czy też nie chce odsłaniać emocji przed reprezentantem wtadzy. Film nie rozstrzyga.pociągały psychopatę obrzeża i margines. wiem. To tylko film. I Ten brak empatii. W jednej z najbardziej przejmujących scen nauczyciel. Ale nawet ona odpowiada pustym. że mimo wszystko potrafi do nich dotrzeć. Dzieci zafascynowane ukazywaną w telewizji przemocą tworzą tu sekretne podziemie. próbuje przebić się przez „luzacką".. bez diagnozy. Mam nadzieję. czy Clarissa rzeczywiście niczego nie odczuwa. [.". szkoły.224 Psychopaci są wśród ras Świat tych nastolatków to dzielnica zamieszkana przez białą klasę robotniczą środowisko rzadko portretowane realistycznie przez filmowców. a nawet świadomości straty doprowadza nauczyciela do furii. które traktuje ubóstwo emocjonalne. że [Jamie] nie żyje.. tylko ganialibyśmy po ulicach. któremu wciąż jeszcze zależy. Udręczeni codziennymi problemami rodzice są w stanie jedynie wołać do swojego dziecka Jo ty?". otwarcie przedstawiając kwestię psychopatii u dzieci.. impulsywność. . reszta wydaje się zupełnie zdezorientowana pytaniem nauczyciela.jednej z osób.jak pisał w 1944 roku Robert Lindner . Bo w przeciwnym razie nie siedzielibyśmy tutaj.niepostrzeżenie. żeby opisali. Ale ukazany w nim obraz społeczeństwa. że zginęła. Dawniej . że moja książka uprzytomni czytelnikom tę straszną możliwość. a potem niemal błaga uczniów. obiecując „wolność osobistą". nawet domy mogą dawać psychopacie szansę wtopienia się w środowisko . wydaje się przerażająco bliski rzeczywistości. Tylko klasowy „kujon" przyznaje się do jakiejkolwiek reakcji. Rozpaczliwie szukając dowodu. półprzytomni z niewyspania.. jak oddziałała na nich utrata koleżanki. podczas gdy dorośli z trudem wiążą koniec z końcem. Odpowiedź na wybuch nauczyciela? Milczenie. autokreację i egoizm jako normę. ale wszyscy macie w dupie. a życie rodzinne ulega kompletnemu rozkładowi.] Dzięki temu możemy poczuć się moralnie lepsi. obojętnym spojrzeniem. żalu. kiedy mijają się w drzwiach domu i idą każde własną drogą. „Wszyscy macie gdzieś. Prosi. nauczyciel zwraca się do Clarissy . nieodpowiedzialność. które ostatecznie ujawniły fakt morderstwa: „Powiedz. tropiąc faceta. przy aktywnej zachęcie.

jak wykorzystać te informacje. że precyzyjna ocena psychopatii jest niezwykle istotna. Seryjny gwałciciel. Podczas którejś z konferencji pewien psycholog więzienny powiedział mi. aby uchronić się przed oskarżeniem o błędną decyzję w sprawie zwolnienia warunkowego. że zakłady karne z jego stanu regularnie posługują się Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych. Pracownik opieki społecznej powiedział: „Chłopak jest pokrzywdzony przez los. oskarżono mnie o gwałt. Trzeba posłać go do więzienia". jeśli chcemy pogłębić naszą wiedzę o tym społecznie destrukcyjnym zaburzeniu. Jeśli więzień jest psychopatą i wychodzi na zwolnienie warunkowe. musimy ich poprawnie identyfikować. że się nie mylili. Mamy jednak jeszcze ważniejszy powód do skrupulatności w diagnozie: zanim będziemy mogli opracować skuteczne metody kontrolowania i leczenia psychopatów. czy przestępca jest psychopatą. Jeśli natomiast więzień nie jest O . Trzeba posłać go na obóz letni". i wyjaśniamy konsekwencje tej diagnozy.mówił. więc udowodniłem.Rozdziat 11 ETYKA DIAGNOZOWANIA W ósmej klasie wyrzucono mnie ze szkoły za pobicie nauczyciela. . Później już sama komisja musi rozstrzygnąć. Zniszczyło mi to życie. a potem kogoś zabija. Psychiatra powiedział: „Chłopak jest psychopatą. „Skala pomaga nam formułować opinie dla komisji . który pierwsze brutalne przestępstwo na tle seksualnym popełnił w wieku jedenastu lat d samego początku argumentowałem w tej książce. Kiedy miałem siedemnaście lat.Powiadamiamy komisję. Uznali mnie za wykolejeńca. zaś komisja musi się tłumaczyć przed opinią publiczną i rodziną ofiary. mamy czyste konto.

mówił . że błędne użycie terminu p s y c h o p a t i a ma dla diagnozowanej osoby potencjalnie destrukcyjne skutki. Z uwagi na gwałtowny wzrost przestępczości i liczby osadzonych w zakładach kamych. . chociaż wszelkie dowody wskazywały.w tym pracownikom systemu sądownictwa karnego . niechcianej ciąży oraz samobójstw wśród młodzieży sądzę.dokładny opis przesłanek rozpoznawania psychopatii. ten człowiek jest psychopatą". bezprecedensową brutalność przestępstw i coraz częstsze przypadki narkomanii. dlaczego nasze społeczeństwo przeżywa tak wiele trudności.jest przydatnym zabezpieczeniem przed takim zarzutem. że jest tylko kwestią czasu. Właśnie dlatego Skała Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych jest tak przydatnym narzędziem. Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych . Nie tylko zapewnia klinicystom i decydentom solidną. Wszyscy zrobiliśmy co w naszej mocy. przeludnienie szpitali psychiatrycznych. Psycholog powiedział też. Poprawnie postawiona diagnoza może dopomóc w odpowiedzi na pytanie. Trzeba jednak pamiętać. że można spokojnie go wypuścić. też jesteśmy kryci . ale zwolnienie warunkowe zawsze wiąże się z ryzykiem". wiarygodną metodę diagnostyczną. znajdujemy tu jasno omówione przyczyny takiej diagnozy. który nie został właściwie zdiagnozowany". kiedy rodziny zabitych przez więźniów na zwolnieniu warunkowym zaczną skarżyć władze za wypuszczenie na wolność „psychopatycznego mordercy. Zamiast stwierdzenia klinicysty: „Zgodnie z moją wiedzą.podobnie zresztą jak komisja. że pracownicy instytucji psychiatrycznych i opieki społecznej powinni przy podejmowaniu decyzji wykorzystywać informacje o psychopatii.226 Psychopaci są wśród ras psychopatą i zabija kogoś na wolności. ale również daje wielu ludziom .

Ani ofiara napaści.fair" z 7 maja 1991. zwykle jednak komisja orzekająca w sprawie zwolnienia warunkowego uznaje. Kiedy zapytano: „Jak można twierdzić. Dlaczego człowiek skazany za brutalną napaść tak szybko znalazł się na wolności? Nie był zresztą nowicjuszem wśród przestępców. „Nie bardziej niż matka [Buntiona] krytykowana za urodzenie takiego syna". bohater programu telewizyjnego „A Current Af.i najwyraźniej bez większych trudności . że człowiek z taką przeszłością nie jest zagrożeniem dla społeczeństwa? Przecież to niewątpliwy recydywista". a potem konsekwentnie naruszał warunki kolejnych zwolnień (przyznawanych mu najwidoczniej bez większych oporów). został warunkowo zwolniony z teksaskiego zakładu karnego w 1990 roku. jest świetnym. jest dżentelmenem". przewodniczący komisji do spraw zwolnien odparł: „To kwestia oceny". Oświadczył też. kiedy przestępca z bogatą przeszłością kryminalną szybko . ale zdarzają się niewytłumaczalne i tragiczne błędy. Dzieje się tak z rozmaitych powodów. Etyka diagnozowania 227 I TYLKO KOMISJA BYŁA ZASKOCZONA Opinia publiczna jest nieraz zszokowana. Sześć tygodni później zastrzelił policjanta podczas rutynowej kontroli drogowej. W 1984 roku skazano go za dwa różne przestępstwa z prawem jednoczesnego odbywania dziesięcioletniej kary.odzyskuje wolność. że komisja nie ponosi winy za śmierć policjanta. Na przykład niejaki Carl Wayne Buntion. Dziewczyna Buntiona opisywała go następująco: „Jest inteligentny. ma wspaniałe poczucie humoru. ani rodzina zamordowanego policjanta prawdopodobnie nie zgodziłyby się z tą osobliwą charakterystyką. Decyzje te są na ogół słuszne. że więzień nie stanowi już poważnego zagrożenia dla społeczeństwa. piętnaście miesięcy po otrzymaniu wyroku piętnastu lat więzienia za napaść na tle seksualnym. lecz już w 1986 roku cieszył się swoim siódmym zwolnieniem warunkowym.Rozdział 11. Na ławę oskarżonych trafił po raz pierwszy w 1961 roku. beztroskim kompanem. Dziennikarz telewizyjny David Lee Miller .

lub zdezorientowani .228 Psychopaci są wśród ras mówił: „Miłość może być ślepa. Gdyby władze więzienne nalegały na przeprowadzenie stosownych testów w ramach jego wniosku o zwolnienie warunkowe i gdyby komisja była na tyle przenikliwa. Należy jednak pamiętać o niebezpieczeństwie. Nieraz też są zniechęceni . POTĘGA DIAGNOZOWANIA Staranna diagnoza. niektóre zaś przedstawiają diagnozy bez empirycznych dowodów na swoją prognostyczną skuteczność. jeden zapis w aktach może naznaczyć więźnia piętnem psychopatii na całe życie. Przypuśćmy. do komisji orzekających o zwolnieniach warunkowych zwykle trafiają osoby z mianowania politycznego. aby przewidzieć. ale jak usprawiedliwić teksaską komisję orzekającą o zwolnieniach warunkowych. która nie potrafiła dostrzec prawdy o Carlu Wayne'ie Buntionie?". Wiele raportów klinicznych jest niejasnych i pełnych technicznego żargonu. która ma także wartość prognostyczną. które orientują się w zachowaniach przestępców i doceniają znaczenie psychopatii w przewidywaniu recydywy i przemocy. Buntion przypuszczalnie nie wyszedłby na wolność. niemal bez kwalifikacji. W systemie penitencjarnym. które wiąże się z nieprecyzyjną diagnozą i mylnym szufladkowaniem. żeby powiązać diagnozę z jego kryminalną przeszłością. na przykład. może być niezwykle użyteczna dla sądownictwa karnego. Przejrzawszy stosy takich dokumentów. rozumiem. a nie takie. że Carl Wayne Buntion nie stanie się nagle wzorowym obywatelem. Niestety. że młody człowiek skazany za serię włamań .raportami dostarczanymi im przez psychiatrów i psychologów. Nie trzeba było przecież wybitnej inteligencji. Świadczą o tym sukcesy Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych w prognozowaniu recydywy i przemocy. Ponadto członkowie komisji często mają zbyt mało czasu na gruntowne rozpatrzenie wniosków. Czy Buntion jest psychopatą? Zapewne. dlaczego komisje nie uznają ich za przydatne w podejmowaniu trudnych decyzji co do przedterminowego zwalniania więźniów.

że kilka lat wcześniej psychiatra uznał więźnia za „osobowość antyspołeczną".może ułatwiać wybór odpowiednio zabezpieczonego oddziału. Komisja. że w jego ocenie więzień jest p s y c h o p a t ą . planowaniu zwolnień warunkowych oraz przygotowywaniu personelu do codziennych kontaktów z więźniami.Rozdział 11. na którym należy ich umieścić. Zapracowany i kiepsko opłacany psycholog więzienny przeprowadza z nim krótką rozmowę. s k r u p u l a t n a ocena może być bardzo przydatna w klasyfikacji przestępców. że pacjent największego szpitala dla psychicznie chorych przestępców w Ameryce Północnej zabił jednego z tamtejszych pracowników1"Kierownictwo i personel uzgodnili nowe reguły: pacjenci. Albo skoro już znajdą się w takim szpitalu . a zatem zwolnienie warunkowe byłoby w jego sytuacji bardzo ryzykowne. Testy te pomagają w trudnym poszukiwaniu równowagi między potrzebą ograniczania przemocy i prawem pacjenta do opieki medycznej. podejmowaniu decyzji co do właściwej terapii i interwencji. że sformułował diagnozę na podstawie więziennej kartoteki i piętnastominutowego wywiadu. Więzień wpada w depresję i popełnia samobójstwo. . pobieżnie przegląda akta i zauważa. wyznaczaniu im zajęć. gdzie będą wywierać destrukcyjny wpływ na innych pacjentów. odrzuca wniosek o zwolnienie. Z drugiej strony. Słyszałem niedawno. W raporcie stwierdza. którzy uzyskali wysoki wynik na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. Etyka diagnozowania 229 ubiega się o zwolnienie warunkowe. W trakcie dochodzenia nieszczęsny psycholog przyznaje. muszą poddać się specjalnym testom. a wcześniej dopuszczali się aktów przemocy. przekonana terminem użytym przez psychologa i zaniepokojona wzrostem przestępczości. zanim zostaną skierowani na oddział o złagodzonym rygorze. Właściwa diagnoza może też zapobiegać przenoszeniu psychopatów z więzienia do zakładu psychiatrycznego dla przestępców z zaburzeniami umysłowymi.

Mimo głośnych protestów ze strony środowiska psychiatrów David został sądownie uznany za 185 umysłowo chorego i umieszczony w szpitalu psychiatrycznym o zaostrzonym rygorze" . Podobnie jak orzeczenia wygłaszane niefrasobliwie przez „Doktora Śmierć" (o którym będzie mowa w następnym podrozdziale). Po zapoznaniu się z danymi o licznych przestępstwach i aktach przemocy dokonanych przez Davida sędzia Sądu Najwyższego. Konflikt w Zatoce Perskiej wkroczył właśnie w decydującą fazę i nieprzerwanie zalewano nas zdjęciami i komentarzami na temat Atascadero State HospilaJ w Atascadero w Kalifornii. a dziennikarze z CBS najwyraźniej postanowili ostudzić ten zapał za pomocą „opinii eksperta". 371-374. wyjścia na wolność jest ustawowe uznanie go i jemu podobnych za niepoczytalnych. „Australian and New Zealand Journal of Psychiatry" 1991. chyba sami są »szaleni«". sierpień 1991). Władze w Australii stwierdziły jednak niedawno. Odmówiłem ich prośbie. wszelkich możliwych aspektów działań wojennych oraz kryjącej się za nimi polityki. prezydenta Iraku. nawet te pochodzące od doświadczonych diagnostyków. a jeśli psychiatrzy nie potrafią tego zrozumieć. miał powiedzieć: „Ktoś z taką przeszłością niewątpliwie cierpi na chorobę psychiczną. nr 25. Re- . DIAGNOZOWANIE NA ODLEGŁOŚĆ Na skutek sympatycznego zbiegu okoliczności zgłosiła się kiedyś do mnie telewizja CBS. prosząc o ocenę potencjalnego związku pomiędzy psychopatią i osobowością Saddama Husajna. formułowane na odległość diagnozy znanych osobistości. łatwo zamieniają się w parodię rzetelnych metod. The Garry David case.230 Psychopaci są wśród ras Większość sądów na całym świecie traktuje psychopatów jako psychicznie zdrowych wedtug kryteriów prawa i psychiatrii. ordynator Oddziału Psychologii (prywatna rozmowa. Przewidywanie następnych posunięć Husajna stało się globalną obsesją. J Na podstawie: N. „agresywnemu psychopacie". s. Szczegóły przekazał mi David Platę. że jedynym sposobem uniemożliwienia Garry'emu Davidowi. który przewodniczył rozprawie. Parker.

Zwłaszcza w odniesieniu do Husajna „krytycy podkreślają. Experts Differ on Dissecting Leaders' Psyches from Afar.„pierwszą ofiarą wojny jest prawda". a ogromnie istotne czynniki kulturowo-religijne i inne elementy tworzące system przekonań tak odmienny od naszego wymagały wnikliwej analizy i głębokiego namysłu przed podjęciem jakichkolwiek prób psychologicznej diagnozy. nie tylko analizując psychikę Husajna.Rozdział 11. Ilość biograficznych materiałów na temat Husajna była skąpa. poważne zaburzenie osobowości. Etyka diagnozowania 231 zultatem może być zwyczajna plotka. Goleman. „The NeW York Times" 19 stycznia 1991. Post jednak korzystał ze swojej diagnozy. W artykule z „The New York Times" Goleman wykazywał. że inne interpretacje są równie prawdopodobne. W tym samym okresie Daniel Goleman donosił o wypowiedziach Jerrolda Posta.ostatecznym terminem. jaki prezydent Bush wyznaczył Husajnowi na wycofanie irackich wojsk z Kuwejtu - . Nawet laicy poddali się temu trendowi. że psychologiczne profile znanych osobistości mają swoje źródło w teo° D. paranoję i bezwzględność". uwiarygodniona nie tyle faktami. eksperci natomiast różnią się w poglądach na ich wartość. Cl i nast. nazwał Husajna „socjopsychopatą". W tamtej sytuacji niebezpieczeństwo było szczególnie wyraźne.jak wielokrotnie słyszeliśmy w początkowym okresie konfliktu . a diagnoza [Posta] opiera się na słabych dowodach". riach Freuda i są cenione przez rząd amerykański. które wywołuje u niego przerost ambicji. profesora psychiatrii i nauk politycznych na Uniwersytecie George'a Waszyngtona'ć"\ W zeznaniu złożonym przed amerykańskim Senatem profesor Post stwierdził. że prezydent Iraku cierpi na „»narcyzm złośliwy«. ale także prognozując jego przyszłe działania: przed 15 stycznia . Kongresman Robert Doman. s. ile uzyskanym przez eksperta tytułem naukowym. ponieważ . występując w telewizji CNN 13 lutego 1 9 9 1 roku.

który odsiadywał wtedy wyrok trzech lat więzienia za kradzież. że mój syn jest psychopatą". „Ależ właśnie o to chodzi! .zawołała matka. ale nie można formułować stanowczych prognoz opartych wyłącznie na osobowości". że „pan Husajn w ostatniej chwili prawdopodobnie zrezygnuje z konfrontacji". że prognostyczna skuteczność diagnoz klinicznych ma swoje ograniczenia: „Chodzi tu o tendencje i prawidłowości. Irakijczyk. Wyjaśniłem. Wydarzenia potoczyły się inaczej: Husajn ani myślał ustąpić. teksaskiego psychiatry znanego w popularnej i naukowej literaturze jako „Doktor Śmierć".Wcale nie chcę. Pewna kobieta. Jak na ironię. a przy tym diagnoza psychopatii prawdopodobnie utrudniłaby synowi uzyskanie przedterminowego zwolnienia.232 Psychopaci są wśród ras oznajmił. która przeczytała artykuł o moich badaniach. żeby je uzyskał! Mieliśmy z nim same kłopoty. oświadczył: „Bush chce pozabijać wszystkich Arabów. jak ktoś reagował w minionych sytuacjach kryzysowych. Można mówić. Zanim skończył dziewięć lat. bo okradał firmę ojca". WKRACZA „DOKTOR ŚMIERĆ" Potencjalna destruktywność diagnoz sporządzanych na użytek sądu znajduje swoje urzeczywistnienie w działalności doktora Jamesa Grigsona. że powinnam byta pobierać od nich czynsz. Dla winnych najcięższej kategorii morderstw przewidziano w Teksasie dwie kary: dożywotnie więzienie albo śmierć. że nie będę mógł tego zrobić. Teraz siedzi w więzieniu. abym przetestował Skalę Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych na jej synu. policjanci spędzali w naszym domu tyle czasu. Post przyznał. powiedziała mi przez telefon: „Z tekstu wynika. . W wieku siedmiu lat molestował swoją siostrę. już po wyroku . Wyboru którejś z tych możliwości dokonuje się podczas odrębnego postępowania sądowego. To psychopata". który wypowiadał się w informacyjnym programie Canadian Broadcasting Corporation 7 lutego 1991 roku. Poprosiła.

Aby wyznaczyć karę śmierci. Etyka diagnozowania 233 skazującym. w języku prawniczym nazywaną przypadkiem hipotetycznym.na ogół nie przebadawszy oskarżonego.Rozdział 11. Morderca z r o z m y s ł e m zadał ofierze śmierć. Rosenbaum relacjonuje swoje podróże z Grigsonem. zgodnie ze sformułowaniami Kwestii specjalnej numer 2. szych morderstw . nie zetknąwszy się z nim ani razu do dnia rozprawy-mówi przysięgłym. ż e o s k a r ż o n y popełni czyny przestępcze z użyciem przemocy w przyszłości. Oskarżyciel przedstawia szczegółowy obraz hipotetycznego przestępcy oparty na dokumentacji podsądnego. Mamy tu do czynienia z praktyką. Rosenbaum. Death. a potem . Istnieje p r a w d o p o d o b i e ń s t w o . że k o r z y s t a j ą c z w i e d z y med y c z n e j . W poświęconym Grigsonowi artykule Ron Rosenbaum pisze: I tu wkracza Doktor. Niczego więcej nie potrzeba18 . Najwięcej problemów sprawia na ogół kwestia specjalna numer 2: stopień zagrożenia.na podstawie tego opisu . s. Następnie . sędziowie przysięgli muszą być całkowicie zgodni w trzech „kwestiach specjalnych": 1. 143. Opis zachowania doktora na miejscu dla świadków niewątpliwie zaniepokoi każdego sumiennego badacza i klinicystę. Trauels with Dr.trzykrotnie skłaniając ławę przysięgłych do opowiedzenia się za karą śmierci. która zastępuje drobiazgowe badanie oskarżonych.pyta doktora: „Czy może pan stwierdzić ze znacznym prawdopodobieństwem . Zajmuje miejsce dla świadków. może ich zapewnić o ciągłym zagrożeniu. jakie oskarżony będzie stanowił dla społeczeństwa. który w ciągu dwóch dni zeznawał na trzech rozprawach dotyczących najcięz' R. „Yanity Fair" maj 1990. 2. Morderstwo nie zostało w przekonujący sposób s p r o w o kowane. słucha recytowanych informacji o zabójstwie i zabójcy. 3.

odpowiadając twierdząco na pytanie prokuratora o hipotetycznego przestępcę. doktorze? . które będą stałym zagrożeniem dla społeczeństwa?". Rosenbaum cytuje odpowiedź Grigsona na pytanie. będzie nadal dopuszczał się aktów przemocy i stanowi bardzo poważne zagrożenie dla każdego środowiska. w którym się znajduje. że oskarżony [. . to znaczy oskarżonego. W artykule poświęconym etyce orzekania o stopniu zagrożenia12Charles Ewing informuje.P. które dotyczyły C. czy hipotetyczny zabójca przypominający Fullera. którego potrzebowali sędziowie przysięgli w każdym razie całe świadectwo. pisze Rosenbaum. Nie ulega jednak wątpliwości. oczywiście. że Aaron Lee Fuller jest zbyt niebezpieczny. Było to całe „medyczne"... by pozostać przy życiu. s.. jakie u z y s k a l i . absolutnie żadnych. nie rokuje nadziei na poprawę i powinien ponieść śmierć... Omawiając sprawę Aarona Lee Fullera. „naukowe" świadectwo.Czy chce pan przez to powiedzieć.. 407-428. scharakteryzował pewnego oskarżonego jako „ostry przypadek socjopatii". Grigson. zabije ponownie: . że opisany przez pana człowiek. „Dr Death" and the case for an ethical ban. Będzie tam postępował tak samo. nawet w środowisku więziennym? . . Ewing. skazanego za śmiertelne pobicie starszej kobiety i seksualne wykorzystanie jej zwłok w trakcie rabowania domu. ze termin s o c j o p a t i a jest tu synonimem p s y c h o p a t i i definiowanej w tej książce.aby uzasadnić opinię. że Grigson zeznawał w ten sposób na ponad siedemdziesięciu rozprawach.Jakie jest pańskie zdanie. zamieszany wielokrotnie w działania o wzrastającym stopniu brutalności.Nie mam żadnych wątpliwości. dz. I to wystarczyło.] popełni czyny przestępcze zużyciem przemocy. jak postępował na wolności" . cyt. że będzie zagrożeniem w każdym środowisku.Tak.234 Psychopaci są wśród ras medycznym.

aby rozwiać wszelkie wątpliwości co do swojej racji. a także przestrzegania powszechnie uznanych. Moim zdaniem. Ale niektórzy eksperci są wyjątkowo przekonujący. jako jeden z bardziej ekstrawaganckich biegłych sądowych. wymaga starannego przesłuchania wskazanej osoby i poddania jej testom psychologicznym. jeśli sposób sformułowania prognozy wskazuje. Podejście Grigsona do dokonywania ekspertyz sądowych jest. Rosenbaum komentuje. Podkreśla też. że Grigson „nie jest wyjątkiem" .sędziowie przysięgli w całym kraju opierają swoje decyzje na tego rodzaju zeznaniach ekspertów.Rozdział 11. metody diagnostyczne i pochopne sądy Grigsona nie tylko budzą zastrzeżenia ze względów naukowych i klinicz- . zgodna z normami stowarzyszeń psychologów i psychiatrów. łagodnie mówiąc. solidnych kryteriów diagnozy. że biegły tylko wyraża w ł a s n ą o p i n i ę . i sześćdziesiąt dziewięć z tych rozpraw zakończyło się wyrokiem śmierci. niezwykłe. że Grigson. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych dopuszcza zeznania biegłych składane przez takich psychiatrów jak Grigson. ma dość charyzmy. Właściwa procedura diagnostyczna. Charakter rozpraw pozwala na zakwestionowanie tej opinii przez innych biegłych. Etyka diagnozowania 235 wyboru kary za najcięższe morderstwo.

którzy nie stanowią wielkiego zagrożenia dla społeczeństwa. psychiatra sądowy znany jako biegły prokuratury. które warunkują antyspołeczne zachowania. ale również odzwierciedlają osobliwą wiarę we własną nieomylność. od prawdopodobnych brutalnych recydywistów.236 Psychopaci są wśród ras nych. żeby była w akceptowalnych granicach trafna. psychiatryczne diagnozy i przewidywania nie są wolne od błędu. może pomóc w odróżnieniu przestępców. Przedstawiona niżej historia wymownie ilustruje niebezpieczeństwa. wielokrotnie już karany za brutalne przestępstwa. że skrupulatna diagnoza. skuteczność naszych prognoz co do recydywy i przemocy i tak byłaby ograniczona. które wynikają z nieodpowiednich metod stosowania tej diagnostycznej pomocy. zeznał podczas pewnej rozprawy. Nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. społecznych i środowiskowych czynników. Trzeba też pamiętać. Niemniej znajdujemy sporo dowodów na to. przy dostępie do najlepszych informacji i zastosowaniu najsurowszych kryteriów. że jego zdaniem oskarżony. należy dołożyć wszelkich starań. a klinicyści szybko zaczęli wykorzystywać ją do rozmaitych celów. oparta na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. że nawet gdybyśmy potrafili diagnozować z absolutną dokładnością (a nie potrafimy). lecz także o życiu diagnozowanego. poważnie zmniejsza ryzyko decyzji podejmowanych w systemie sądownictwa karnego.. O PRZYDATNOŚCI NARZĘDZIA DECYDUJE UŻYTKOWNIK Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych pełni ważną funkcję jako narzędzie deskrypcyjne i prognostyczne. Kiedy zaś diagnoza decyduje nie tylko o rodzaju terapii. Doktor J. Poprawnie stawiana. Opinię tę opierał na kryminalnej przeszłości oskarżonego . stanowi zagrożenie społeczne. Ale posiadanie narzędzia i właściwe posługiwanie się narzędziem to dwie różne sprawy. ponieważ zmienne składające się na diagnozę są drobnym procentem indywidualnych.

i udaremnił starania prokuratury o skazanie oskarżonego na czasowo nieokreśloną karę pozbawienia wolności. o j e g o sposób użycia Skali. Nasunęło mi się nieco wątpliwości i adwokat zapytał.Rozdział 11. żeby podsądnego uznano za niebezpiecznego przestępcę i skazano na karę pozbawienia wolności na czas nieokreślony. Adwokat zapytał doktora ]. Dwoje moich współpracowników.. Oboje doszli do wniosku. Raport i zeznania doktora J. Wyjaśniłem adwokatowi. Sędzia odrzucił diagnozę psychopatii postawioną przez doktora J. Podsądnego reprezentował na rozprawie przedstawiciel renomowanej kancelarii adwokackiej . psychiatra bynajmniej nie przestrzegał szczegółowych instrukcji z podręcznika. czy mógłby uzyskać niezależną opinię o oskarżonym. który opowiedział mi o procesie i pokazał mi kopię raportu sądowego sporządzonego przez doktora J. a następnie sądowi. Diagnoza nadaje trudne do usunięcia etykietki. uwzględniając znakomitą reputację doktora j.misja nie do pozazdroszczenia. były ważnym elementem strategii prokuratora. lecz wykorzystał Skalę jako ogólną podpowiedz przy formułowaniu własnej oceny i zapoznawaniu się z obszerną literaturą naukową. Jak się wkrótce okazało. a błędne przewidywania oparte . tworząc własną opinię opartą na doświadczeniu klinicznym). Tak się złożyło. metody stosowania Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych i obliczania wyników na jej podstawie. Etyka diagnozowania 237 oraz na swoim stwierdzeniu. (Nie jest to rzadkie zjawisko wśród lekarzy praktyków: nieraz używają kryteriów diagnostycznych jako wskazówek. Etyczne problemy omówione w tym rozdziale mają dwojakie źródło: brak metod o solidnych podstawach naukowych oraz budzące wątpliwości podejście do wykonywanego zawodu.. która była wówczas dostępna. że nie mają do czynienia z psychopatą. oceniło przestępcę według jej kryteriów. że ów adwokat znał mojego dawnego studenta. który starał się. a zatem nie rokuje nadziei na poprawę. obeznanych z Skalą Obserwacyjną Skłonności Psychopatycznych. że oskarżony jest psychopatą (według kryteriów Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych).

w tym dziesięć tysięcy na wojskową szkołę z internatem. nie płaci czynszu i beztrosko żyje na koszt innych. wybierze drogę przestępstwa. Będę nazywała go Dennym. że jeśli czegoś nie zrobimy. której pasierbem jest dwudziestodwuletni były student. Jednak traktował okrutnie psy i konie mojej siostry. Rozdział 12 CZY MOŻEMY COKOLWIEK ZROBIĆ? Droga Ann Landers. posłała go do trzech psychologów (usłyszała. Denny ma kilka zalet. Wspierali z umiarem jego sportowe zainteresowania. Denny mieszkał już u mojej siostry i jej męża. że chłopak jest przepełniony wrogością) i zaprowadziła go do trzech lekarzy. Zatrudniała dla niego korepetytorów. które wywodzą się z rzetelnych badań naukowych. których wyraźnie nie potrafił utrzymać. Nie wolno tu się godzić na żadne ustępstwa. z której usunięto go za oszustwa. kryje się w starannym stosowaniu procedur. piszę w imieniu siostry. kiedy Denny był małym dzieckiem i ożenił się z moją siostrą przed siedmiu laty. Jego ojciec rozwiódł się z pierwszą żoną. którzy po badaniach wykluczyli problemy o podłożu fizycznym. środek zabezpieczający przed katastrofą. Siostra wydała na pasierba tysiące dolarów. Zmagająca się z problemem Virginia . Widziano. u babci i u swojej matki. Moja siostra i szwagier wyszukiwali mu posady. Nie pije i stroni od narkotyków. Niedawno wprowadził się do jednej z ciotek. kłamstwa i kradzieże.238 Psychopaci są wśród ras na niepoprawnej diagnozie mogą prowadzić do zamętu i prawdziwych nieszczęść. Antidotum. Jak można zmotywować tego chłopca? Obawiamy się. Nie pracuje. jak kopał je i bił. ale teraz zabrakło im pomysłów.

Jeśli jednak mamy do czynienia z psychopatą. . Czy możemy cokolwiek zrobić? 239 Virginio. chyba że okoliczności i terapeuta . po co dwudziestodwuletni chłopak ma pracować. Proszę. niezrównoważonym młodym człowiekiem. Nie wiem. która podpisała się jako „zmagająca się z problemem Virginia". Warto nawet zachęcić go do kontaktu z Ann Landers. że jeśli chciałby do mnie napisać.Rozdział 12. czy siostra osoby.są naprawdę nietypowi. z radością powitam jego list13. ma pasierba psychopatę. A zaraz potem powinien postarać się o dyplom ukończenia studiów. pokaż mu tę rubrykę i powiedz. że Denny jest straszliwie rozpuszczony. Ponad dwadzieścia lat temu tak pisałem w książce przeznaczonej dla psychologów i psychiatrów: JQO A.oraz pacjent . Jeśli tak. do którego skłania się większość ludzi posiadających odpowiednie środki finansowe. Landers. Jest zbuntowanym. Jest to podejście pełne najlepszych intencji . posłać go na terapię. „Press Democrat" 8 stycznia 1991. trudno o bardziej charakterystyczną reakcję laików w naszym społeczeństwie: koniec z pobłażliwością. ale naprawdę warto. jest skazane na porażkę. którego czekają w przyszłości same kłopoty. jeśli nie zechce poddać się terapii i dojść do porozumienia z samym sobą. skoro może nie płacić za mieszkanie i żyć utrzymywany przez rodzinę? To oczywiste.takie. Będzie to wymagało sporo wysiłku.

okazują się nieskuteczne w leczeniu psychopatii. że Dahmer natknął się na kontrolę drogową.gia. w dużej mierze dlatego że nie motywują się lękiem ani nie zważają na sygnały ostrzegawcze. Policjanci odeszli. a przyczyną ucieczki była zwykła kłótnia kochanków. sprawca straszliwych zbrodni . których psychiczne mechanizmy obronne tłumią skutecznie lęk i strach.spokojnie przekonał policję. w którym Dahmer przyznał się do piętnastu morderstw. terapia skoncentrowana na kliencie i psychodrama. Nie lepiej wypadają terapie biologiczne. jak nieostra jest granica między odwagą i brawurą. okaleczeń i kanibalizmu . ale powoływał się (daremnie) na swoją niepoczytalność. psychopata wygląda atrakcyjnie. Kiedy policjant I 202 . terapia elektrowstrząsowa i stosowanie rozmaitych leków'91. ujawniono więcej takich sytuacji. w tym psychoanaliza. który nosi przeciwsłoneczne okulary wewnątrz domu. w tym psychochirur. jest tak naprawdę jego dorosłym partnerem w całkowicie dobrowolnym związku.w tym seryjnych morderstw.-fr " -------------------.wumMłMpJ^^B Klinicyści opisują psychopatów jako osoby. Podobnie jak człowiek.rrrii r -<-■ f •"uli ' i nrr-rrfi n i ------. Niedawno poznaliśmy makabryczne przykłady tej zdolności do zachowywania równowagi w skrajnie stresujących okolicznościach. Obecnie sytuacja pozostaje zasadniczo bez zmian. terapia grupowa. co dzieje się wokół. Na przykład raport „Associated Press" (z 11 lutego 1992) wspominał. Wielu badaczy powiada nawet. że psychopatyczna odporność na stres może mieć podłoże biologiczne. który zbiegł z jego mieszkania. Jeffrey Dahmer z Milwaukee.-i-rr-iTnr-|irrTrrrririipifn -----------------------. wioząc na wysypisko ciało swojej pierwszej ofiary.r n yirnHTrrnnrrir nrrrr -------------------. Podczas postępowania sądowego. pozostawiając chłopca w rękach Dahmera.n vii t r f "i' i 11 nr. Psychopaci stale popadają w kłopoty.240 Psychopaci są wśród nas [Z] nielicznymi wyjątkami tradycyjne formy psychoterapii. że najkrótszym rozdziałem w książkach na ten-Tr. który zabił go wkrótce potem. traci jednak wiele z tego. że nagi i okrwawiony nastolatek. Badania laboratoryjne potwierdzają ten wniosek i wskazują. Czy zatem powinniśmy zazdrościć psychopatom? Trzeba pamiętać.

Krótko mówiąc. medyczny i sądowniczy jest niemal sparaliżowany ogromem zadań. dlaczego mieliby zmieniać swoje zachowanie. R. Dahmer oznajmił. Pozwolono mu odjechać.Rozdział 12. często podsumowuje naukowe recenzje literatury przedmiotu. a system prawny. w którym znajdowały się zwłoki. s. żeby pacjent aktywnie współpracował z terapeutą w poszukiwaniu sposobu uwolnienia się od dolegliwości. Skuteczna terapia wymaga również. obsesyjnymi myślami. Skoro jednak naszym instytucjom publicznym zagraża gwałtowny wzrost przestępczości. New York 1970. postanowił wybrać się na nocną przejażdżkę i przy okazji wyrzucić nagromadzone w domu śmieci. „Nic nie działa". które ograniczą potężny wpływ wywierany przez psychopatów na społeczeństwo. powinniśmy nadal poszukiwać metod. Jednozdaniowy wniosek w rodzaju: „Nie znaleziono skutecznej terapii". I tu właśnie jest sedno sprawy: psychopaci nie dostrzegają w sobie żadnych problemów psychicznych ani emocjonalnych i nie rozumieją. aby dostosować się do norm społecznych. 110. Czy możemy cokolwiek zrobić? 241 I oświetlił latarką plastikowy worek. chociaż świat ten osobom . Ujmując rzecz obszerniej: psychopaci są na ogół zadowoleni z siebie i ze swojego wewnętrznego świata. brakiem poczucia własnej wartości. DLACZEGO NIE MA POZYTYWNYCH REZULTATÓW? Podstawowym założeniem psychoterapii jest to.pulsywnymi i tak dalej. depresją. że zdenerwowany rozwodem rodziców. że pacjent potrzebuje i życzy sobie pomocy w uporaniu się z psychicznymi i emocjonalnymi problemami: lękiem. nieśmiałością. Theory and Research. mat psychopatii powinien być rozdział poświęcony metodom leczenia. czynnościami kom. pacjent musi być świadomy problemu i musi pragnąć mu jakoś zaradzić. Hare. z którymi się nie zgadzają. Psychopathy.

że mają prawo posługiwać się oszustwem i manipulacją. którzy zostają schwytani i ponoszą karę. z nakazu sądowego lub powodowani chęcią ubiegania się o zwolnienie warunkowe. Doznają niewielu zmartwień. że nie widzą sensu większości metod psychoterapeutycznych.otoczenie. Ich przekonania i czyny wynikają z twardej jak skała struktury osobowości. • Wielu psychopatów nie odczuwa konsekwencji swoich działań dzięki ochronie życzliwych krewnych i przyjaciół. wśród konkurentów do władzy i zasobów. a w interakcjach społecznych starają się przechytrzyć wrogie . aby uzyskać „co im się należy". Trudno zatem się dziwić. Są także inne powody. zwykle obwiniają system.242 Psychopaci są wśród ras postronnym może wydawać się bezbarwny. Przystępując do programu leczenia. Nie spoglądają z żalem w przeszłość ani z niepokojem w przyszłość. trudne do osłabienia nawet w najbardziej sprzyjających warunkach. otoczenie wszystko. . Wielu jest po prostu zadowolonych ze swojego trybu życia. a ich zachowanie jest stosunkowo niekontrolowane i bezkarne. mają już głęboko zakorzenione postawy i wzorce zachowań. bezwzględnym środowisku. Uważają siebie za ponadprzeciętnych w nieprzyjaznym. dla których psychopaci są marnymi kandydatami do terapii: • Psychopaci nie charakteryzują się „kruchą" psychiką.jak sądzą . Inni zręcznie lawirują przez życie bez zbytnich niedogodności. Są przekonani. tylko nie siebie. wyjątkowo odpornej na wpływy zewnętrzne. • Psychopaci nie szukają pomocy z własnej woli. Ci zaś. a swoje postępowanie oceniają jako racjonalne i satysfakcjonujące. Na ogół zgłaszają się na terapię pod wpływem nalegań zdesperowanej rodziny. los.

Rozdział 12. . Czy możemy cokolwiek zrobić? 243 • Kiedy już rozpoczną leczenie. Relacje międzyludzkie. Nie są zdolni do otwartości emocjonalnej i autoanalizy. nie mają dla nich wartości. do których dąży większość terapii. zwykle tylko stwarzają pozory zaangażowania. niezbędne do osiągnięcia pozytywnych rezultatów.

Psychopaci na ogół starają się przeczekać cały ten psychoterapeutyczny taniec. nie mają koncepcji przyszłości.. • Większość programów terapeutycznych po prostu dostarcza psychopatom nowych usprawiedliwień i racjonalizacji oraz pogłębia ich znajomość ludzkich słabości. A już z pewnością skazane na porażkę są próby nauczenia psychopatów. uwieść lub wykorzystać . Te otrzeźwiające wnioski odnoszą się zarówno do indywidualnych terapii. psychopaci często dominują podczas indywidualnych i grupowych sesji. są nieprzychylnie nastawieni do autorytetów (w tym do terapeutów). ale nie starają się zmienić własnych poglądów i nastawienia ani dostrzec. kiedy terapeuta i pacjent odbywają spotkania w cztery oczy. a wielu terapeutów dość chętnie im na to zezwala. podczas których osoby z różnymi problemami starają się uczyć od siebie nawzajem oraz przyswajać nowe sposoby odczuwania i myślenia o sobie i innych. któ192 rych należy oszukać. jak „naprawdę doznawać" skruchy i empatii.Rozdział 12. nie znoszą zajmowania podrzędnej pozycji.] socjopaci nie pragną zmiany. którą terapeuta chciałby widzieć u pacjenta. traktują wgląd terapeutyczny jako usprawiedliwienie. Jak pisałem wcześniej. Czy możemy cokolwiek zrobić? 244 Oto jak pewien zniechęcony psychiatra charakteryzuje psychopatów (których nazywa socjopatami) jako pacjentów: [. jak i terapii grupowych. uczucia i prawa. uważają terapię za farsę. narzucając współuczestnikom 192 . postrzegają rolę pacjenta jako żałosną. a terapeutów za osobników. zastraszyć. Psychopaci mogą opanować nowe. Nie jest to gotowość do introspektywnych poszukiwań. że inni także mają swoje potrzeby.. lepsze metody manipulacji.

[. argumentując. Essential Psychopathology.] Nie chce uznać.. Wkrótce potem jednak pojawia się w aktach następująca uwaga: „Wykazuje wyraźne oznaki poprawy. Jego twierdzeniom przeczą jednak świadkowie. inteligentnym i zajmującym". fałszerstwa i kradzieże dokonane w trzech krajach próbował uniknąć deportacji z Kanady. że rzekomo zresocjalizowany oszust nadal wystawia bezwartościowe czeki i nie płaci | rachunków1 . który każdego zauroczy". że uległ resocjalizacji dzięki przyjaźni z siedemdziesięciosześciolet. złamał warunki zwolnienia. [w:] „The Vancouver Sun" 2 marca 1991. których sam nie zainicjował.. Czy możemy cokolwiek zrobić? J. Maxmen. Prawnik urzędu migracyjnego uznał go za „patologicznego tgarza. że zmienił swoje życie dzięki sesjom samoświadomości w chrześcijańskim ośrodku medytacji i kościele prowadzonym przez wspomnianą wyżej kobietę. Negatywnie reaguje na pytania i wątpliwości dotyczące jego postępowania. że mężczyzna został warunkowo zwolniony z więzienia w USA pod koniec lat osiemdziesiątych. Podkreślał też..] Wydaje J Na podstawie artykułu M.. zbiegł do Kanady i dotarł do Vancouver. którzy zeznali. uprzejmym. który prowadził więzienny program terapeutyczny. i za klasyczny przykład oszusta. New York 1986. które są próbą uchylenia się od rozmowy na jego temat". tak wypowiadał się o więźniu z bardzo wysokim wynikiem na Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych: „Nie włącza się do dyskusji. Otóż przestępca ów zapewnia teraz. Przyjmuje odpowiedzialność za swoje działania". . który nie potrafił odróżnić prawdy od zmyślenia".Rozdział 12. Na przykład psychiatra.nią niewidomą kobietą. że blokuje wymianę poglądów i tłumi aktywność grupy za pomocą rozwlekłych monologów. swoje przekonania i interpretacje. Farrow. Psychiatra w raporcie z 1985 roku pisał o nim jako człowieku „zawsze sympatycznym. lecz także chorobliwym kłamcy „z głęboko zakorzenionym zaburzeniem osobowości". „notorycznego kłamcę. 245 Czterdziestoletni mężczyzna z pięćdziesięcioma pięcioma wyrokami za oszustwa. [. „pozostawiając za sobą w całym kraju stosy bezwartościowych czeków". Psycholog zaś komentuje optymistycznie: „Poczynił znaczne postępy.S.

Jak wspomniała. aby koncentrować się na potrzebach i zdolnościach pacjentów. a także traktować ich w humanitarny. . którzy uczestniczyli w programie społeczności terapeutycznych. Dowodów potwierdzających ten wniosek dostarczają niedawne badania nad przestępcami. wcisnąłby im kompletne gówno!" TERAPIA MOŻE POGORSZYĆ SYTUACJĘ Pewna forma terapii grupowej jest ważnym elementem większości programów leczenia organizowanych w więzieniu i nakazywanych przez sąd.mówił. chwalił się. Dwa lata później jedna z moich doktorantek przeprowadziła wywiad z tym psychopatycznym więźniem i oceniła go jako najbardziej przerażającego ze znanych jej przestępców. który przyznaje więźniom lub pacjentom znaczną swobodę w kształtowaniu własnego życia. w dużej mierze wyzbył się swoich przestępczych zapatrywań". Jest to program intensywny i bardzo kosztowny .Kto pozwolił tym matołom na wykonywanie zawodu? Nie pozwoliłbym im psychoanalizować swojego kundla! Podobnie jak ja. Personel stanowi integralną część tej społeczności i przechodzi specjalne szkolenie.ale na ogół dosyć skuteczny w odniesieniu do przestępców. Pacjentów oceniano za pomocą Skali Obserwacyjnej Skłonności Psychopatycznych. pełen szacunku sposób.246 Psychopaci są wśród ras się bardziej otwarty na innych. N i e j e s t jednak skuteczny w odniesieniu do psychopatów.pod względem sprzętu i obsługi . że nabrał pracowników więziennych na swoją „zresocjalizowaną" postawę. „Niewiarygodne . • W jednym z eksperymentów psychopaci nie mieli motywacji do poprawy. wcześnie wycofali się z programu i odnieśli z niego . Terapia grupowa bywa wbudowana w program „społeczności terapeutycznej".

Wiedzą. Wydział Psychologii Uniwersytetu Saskatchewan. Saskatoon. Hemphill. • W innym eksperymencie psychopaci po opuszczeniu społeczności terapeutycznej byli niemal czterokrotnie bardziej skłonni do brutalnych przestępstw niż inni pacjenci. czego zaznałeś od swojej matki" . oszukiwania i wykorzystywania innych. Na pierwszy rzut oka wydaje się to dziwaczne. że psychopaci zwykle przejmują kontrolę na spotkaniach i starają się udowodnić wszystkim swoją intelektualną wyższość. Nawroty po wyjściu z więzienia zdarzały się wśród nich znacznie częściej niż wśród innych pa. S.Rozdział 12. tego rodzaju programy tylko wskazują psychopatom lepsze techniki manipulacji. Treating criminal psychopaths in a therapeutic community program. „Twój problem polega na tym. „Behavioral Sciences and the Law" 1990.R. Jak powiedział pewien psychopata: „To zupełnie jak ukończenie szkoły. Ogloff. . Taka spóźniona anaOpis tego programu terapeutycznego można znaleźć [w:] J. . Ale program nie tylko okazał się wobec nich nieskuteczny: p r a w d o p o d o b n i e z m i e n i ł i c h n a w e t n a n i e k o r z y ś ć ! Psychopaci. Wong. którzy nie uczestniczyli w programie. „Nie nauczyłam się nawiązywać kontaktu ze swoimi uczuciami". nr 8. 194 cjentow . Programy te również dostarczają psychopatom łatwych usprawiedliwień: „Miałem straszne dzieciństwo". po wyjściu na wolność zachowywali się mniej brutalnie niż psychopaci po terapii. bo podświadomie chcesz je ukarać za to. Kanada. Greenwood. Można się tu nauczyć świetnych metod wywierania nacisku". że gwałcisz kobiety. 81-90. niepublikowana praca magisterska. W jaki sposób psychoterapia mogłaby zmienić pacjenta na niekorzyść? Ale osoby odpowiedzialne za te programy wcale nie są zaskoczone. Równocześnie zaś nie bardzo chce mówić o w ł a s n y m zachowaniu. Niestety. Recidivism of Criminal Psychopaths After Therapeutic Community Treatment. Recydywę przestępców po opuszczeniu przez nich programu analizował J.tłumaczy psychopata współuczestnikowi terapii. A. s. Czy możemy cokolwiek zrobić? 247 stosunkowo niewielką korzyść.

Programy te. podobnie jak terapie. lecz wywiera dobre wrażenie na osobach. najlepszym sposobem na zmniejszenie wpływu dorosłych psychopatów na społeczeństwo powinno być wczesne przeciwdziałanie. s. w7 których przekształceniu ulega cale społeczne i fizyczne środowisko pacjenta i mobilizowane są wszelkie środki.248 Psychopaci są wśród ras liza wyjaśnia niewiele. z upływem lat pozytywny wpływ zaniknął. 1982. McCord. m W. za pomocą których psychopata przekonuje otoczenie o swojej poprawę: nieraz wykorzystuje także więzienne programy edukacyjne (kursy psychologii. The Psychopatii andMilieu Therapy. socjologii i kryminalistyki cieszą się szczególnym wzięciem). MŁODZI PSYCHOPACI Logicznie rzecz ujmując. które oczekują poprawy. Po dogłębnej analizie programów terapeutycznych socjolog William McCord doszedł do wniosku. ale pozwalają mu wmawiać łatwowiernym. Dotychczas jednak tego rodzaju wysiłki nie kończyły się sukcesem. że się zresocjalizował lub przeżył „nawrócenie". Terapia grupowa i społeczność terapeutyczna nie są jedynym źródłem nowych strategii. nie budzą większego optymizmu: choć nastoletni psychopaci wykazywali poprawę w trakcie leczenia i po nim. opisanego szczegółowo przez McCorda. zapewne dają psychopacie tylko powierzchowną orientację i znajomość terminologii (chwytliwych haseł) dotyczącej procesów interpersonalnych i emocjonalnych. rezultaty jednego z takich przedsięwzięć. New York. Zawsze zdumiewa mnie gotowość. z jaką niektórzy terapeuci biorą te stwierdzenia za dobrą monetę. że „próby odwodzenia od psychopatycznych zachowań we wczesnym okre195 sie życia" są na ogół nieskuteczne . aby wspierać zasadnicze zmiany w zachowaniu i postawie. Niestety. . 202. Wiązał natomiast pewne nadzieje z programami.

L. Dobra pomoc dla rodziców. Warszawa 2005. okażą się przydane w modyfikowaniu wzorców zachowań u „początkujących psychopatów". w którym problemy się pojawiają14' . niechęć do pójścia spać). tłum. .C. Psychologowie opracowali ponadto programy interwencyjne. którzy nie przebywają w zakładzie karnym lub nie otrzymali sądowego nakazu poddania się terapii. balaganiarstwo. JESZCZE JEDNA OTRZEŹWIAJĄCA MYŚL W zasadzie wszystkie dowody na skuteczność bądź nieskuteczność leczenia psychopatów opierają się na programach przeznaczonych dla osób. być może przez ograniczanie agresji i impulsywności oraz przez uczenie. nie można by go wykorzystać w stosunku do milionów psychopatów.K. którzy próbują radzić sobie z nadpobudliwym dzieckiem. A jednak się nie sprawdzają. Czy możemy cokolwiek zrobić? 249 Sytuacja może się polepszyć. Praktyczny podręcznik. rywalizacja między rodzeństwem. że niektóre z tych programów. Dyscyplina bez krzyku i bicia. wcześnie zastosowane. które dość skutecznie zmieniają postawę i zachowanie dzieci i nastolatków z rozmaitymi problemami. dobrze pomyślane i przeprowadzane w nie najgorszych warunkach. Wiele z tych strategii oddziałuje nie tylko na dziecko. które przebywają w więzieniu bądź szpitalu psychiatrycznym lub mają kłopoty z prawem. Kirby. Unell. Grimley. Nie należy 14 sprawiedliwość. ale także na jego rodzinę i środowisko społeczne. A gdyby nawet jakiś program skutecznie zmieniał psychopatyczną postawę i zachowania. D. E. Niewykluczone. Praktyczne rozwiązania najczęstszych problemów dotyczących zachowania dzieci. Wyckoff.A. jak zaspokajać własne potrzeby w bardziej prospołeczny sposób. B. Ściepko. Programy te są zwykle intensywne. New York 1986. który opisuje częste problemy wychowawcze z dziećmi w wieku przedszkolnym (napady złości.Rozdział 12. Understanding and Treating Attention Deficit Disorder. kiedy głębiej poznamy źródła psychopatii. J.

Na przykład kilka osób mówiło mi w minionych latach. zanim spiszemy psychopatów na straty jako odpornych na wszelkie próby leczenia i nadzoru. dlaczego nie reaguję na ich informacje z entuzjazmem. żeby ich do tego zmusić. pomimo niezliczonych prób terapii i wielkiej rozmaitości stosowanych technik. że mąż odnosi się do niej lepiej niż poprzednio. Niewykluczone. że jakaś konkretna metoda terapeutyczna wywarła dobroczynny wpływ na psychopatę. powinniśmy rozważyć kilka kwestii. Czy leczona osoba naprawdę była psychopatą? Czy zaczęła wykazywać poprawę w średnim wieku. że zmiana nastąpiła właśnie w „psychopacie"? Często myli się poprawę w zachowaniu psychopatów ze zmianami we własnym podejściu do tych osób. które spełniają . gdy zachowania niektórych psychopatów poprawiają się „spontanicznie"? Jak zachowywała się przed tą zmianą? I skąd pewność. nie mamy jednak możliwości. CZY MAMY PO PROSTU SIĘ PODDAĆ? Jakkolwiek przygnębiające są te dowody. że psychopaci na wolności zechcą choćby rozważyć zgłoszenie się do takiego programu. mało jest programów. jeśli nie wynikają ze starannie nadzorowanych badań. Na przykład żona psychopaty może sądzić.250 Psychopaci są wśród ras oczekiwać. że rzeczywiście dokonały przełomu w terapii. że udało im się spowodować znaczną poprawę w zachowaniu psychopaty ze swojego otoczenia. żeby ograniczyć konflikty i napięcie w domu. W rzeczywistości jednak może to ona nauczyła się radzić sobie z problemami. schodząc mężowi z drogi lub dokładając wszelkich starań. żeby zaspokoić jego potrzeby i życzenia. Społeczeństwo zaś nie ma sposobu. Osoby te nie potrafiły zrozumieć. żeby o tym się przekonać. Nie można traktować poważnie twierdzeń o skutecznym leczeniu psychopatii. Być może stłumiła własną osobowość i poświęciła swoje aspiracje. • Po pierwsze. Od czasu do czasu można przeczytać lub usłyszeć.

• Po trzecie. a także niewłaściwej oceny programów. a nieliczne opracowane w ten sposób programy borykają się z tyloma kwestiami administracyjnymi. Prawdę mówiąc. że wkrótce przestają być podobne do początkowego projektu. wciąż jeszcze nie doczekaliśmy się zaplanowania. jak i sporadycznych doniesień o ich skuteczności. zachowania świadczące o nieprzystosowaniu i tak dalej. państwowymi i społecznymi.Rozdział 12. • Po drugie. i ważne jest ustalenie zakresu. że zachowanie wielu psychopatów poprawia się z wiekiem. że istnieje coś wymagającego interwencji medycznej: choroba. Czy możemy cokolwiek zrobić? 251 szeroko akceptowane kryteria naukowe i metodologiczne. czy program. . o którym mowa. Stan literatury na temat leczenia psychopatii jest doprawdy zatrważający. subiektywne cierpienie. niewiele programów terapeutycznych jest projektowanych specjalnie dla psychopatów. Wiemy. przeprowadzenia i oceny programu o dobrze przemyślanej strukturze i solidnych podstawach metodologicznych. ma cokolwiek wspólnego z psychopatią. Nasza wiedza wywodzi się na ogól z folkloru klinicznego. badań nad pojedynczymi przypadkami. Innym częstym problemem przy ocenie programów leczenia i nadzoru jest brak starannie dobranych grup kontrolnych lub porównawczych. że opieramy nasze wnioski na niezbyt solidnych podstawach. Termin l e c z e n i e sugeruje. To ważne zastrzeżenie. W literaturze przedmiotu chyba najbardziej irytuje to. oznacza bowiem. w jakim konkretny program terapeutyczny wspiera te „naturalne" lub „spontaniczne" zmiany. żeby czytelnik mógł rozstrzygnąć. co dotyczy zarówno powszechnych doniesień o nieskuteczności programów. stosowania kiepskich procedur metodologicznych i diagnostycznych. że opisywane metody diagnostyczne są nieraz absolutnie nieodpowiednie lub przedstawione zbyt niejasno. niektóre z naszych prób leczenia psychopatów mogą być zupełnie chybione.

Jest psychopatą.mówił Joseph Fredericks. przynajmniej w tradycyjnym znaczeniu tego terminu. badaczy i klinicystów. Kiedy domagamy się od psychopatów. Programy. lecz tylko wtedy gdy będą w ich interesie. Dużo łatwiej jest zmieniać ludzi. niż tych.] Nie może znieść bólu 197 i dlatego pozwala. Czy jednak zachowania psychopatów nie świadczą o nieprzystosowaniu? Owszem. zapewne wydają się takie społeczeństwu. 1'' „Canadian Press" 22 września 1992. [. . Niewykluczone. .psychopaci są całkiem zadowoleni z siebie i nie widzą potrzeby leczenia.Psychopata to taki sam człowiek jak każdy inny. która obejmowała zabójstwo jedenastoletniego chłopca. co sprzeciwia się ich „naturze".o ile potrafimy to rozstrzygnąć .. którzy uznają je za absolutnie normalne i logiczne. których celem jest nakłonienie psychopatów do zmiany zachowania. muszą uwzględniać to stanowisko . dostosowując je do naszych norm i oczekiwań. To bzdury . Po pierwsze . dostrzegając potrzebę nowych metod postępowania z psychopatycznymi przestępcami i świadome powszechnego pesymizmu co do tradycyjnych sposobów leczenia. ELEMENTY NOWEGO PROGRAMU Przedstawiciele kanadyjskich władz. że zgodzą się na nasze postulaty. „Wszyscy powtarzają. lecz nie psychopatom.albo będą skazane na klęskę.. którzy nie aprobują swoich postaw i zachowań. czy byłbym gotowy zaplanować eksperymentalny program terapii i nadzoru takich osób.252 Psychopaci są wśród ras Ale . że psychopatów nie można leczyć. Podjąłem to wyzwanie z dwóch powodów. żeby zmienili swoje zachowanie. homoseksualny pedofil z bogatą przeszłością kryminalną. Po drugie. bo ma większą wrażliwość. może żądamy od nich czegoś. żeby spływał po nim jak po kaczce" . zapytali mnie niedawno.jak już wspomniałem wcześniejsze strategie wykazywały szereg wad i nie opierały się na najnowszych ustaleniach teoretyków.

Ottawa 1992. Research Branch. więziennictwa oraz projektowania i oceny programów . Uznaliśmy. i wypracowaliśmy ogólny zarys wzorcowego programu. psychiatrii.zawsze kierują się własnymi zasadami.jak osądziliśmy . . kryminologii.ma spore szanse na sukces.jest błędne w odniesieniu do psychopatów. Niedawno władze postanowiły wprowadzić nasz projekt w życie i podjęły kroki w celu zorganizowania eksperymentalnego oddziału w federalnym zakładzie karnym. że psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy będą dopuszczać się aktów przemocy zarówno w więzieniu. Corrcctional Service of Canada. że w centrum naszego zainteresowania powinni znaleźć się psychopatyczni i niepsychopatyczni przestępcy skłonni do brutalności.przestępcy po prostu zeszli z właściwej drogi i wymagają tylko resocjalizacji . Zebrałem międzynarodowy zespół ekspertów w dziedzinie psychopatii. postaram się jednak wskazać jej najważniejsze aspekty. który . Podstawą projektu była opinia. 29S Robert Hare. że założenie większości poprzednich programów . jak i po powrocie do swojej społeczności. A Model Treatment Program for Offenders at High Risk for Violence. Czy możemy cokolwiek zrobić? 253 niewątpliwie niezbędne są programy.Rozdział 12. które zmniejszą prawdopodobieństwo. Ze społecznego punktu widzenia psychopaci nigdy nie znajdowali się na właściwej drodze . Nie mogę tu przedstawić szczegółowego opisu naszej strategii.

przewidujemy surowy nadzór oraz sprecyzowane i nieuchronne sankcje za naruszenie reguł programowych. jak mogą spożytkować swoje zdolności i atuty w sposób akceptowalny dla społeczeństwa. Niektóre moduły zapewne okażą się skuteczne względem psychopatów. Jednak alternatywne propozycje obciążające budżet utrzymywanie w więzieniu przestępców skłonnych do brutalności albo ryzyko wypuszczenia ich na wolność .i starali się przyśpieszyć . Tego rodzaju program będzie kosztowny i zawsze zagrożony erozją z powodu zmieniających się instytucjonalnych potrzeb. trzeba sobie uświadomić. Będziemy też wykorzystywali . Program zaprojektowano tak. Niewykluczone również. ile przekonywać. których nie poddano terapii).Rozdział 12. Oczywiście. że rezultaty będą w najlepszym razie skromne. CO ROBIĆ. Nawet jeśli omówiony powyżej eksperymentalny program . politycznych nacisków i obaw społeczeństwa.typową dla niektórych psychopatów skłonność do „spontanicznie" pojawiającej się poprawy wraz z osiągnięciem wieku średniego. Po instytucjonalnej części programu nastąpi surowa kontrola i ścisły nadzór nad przestępcami wypuszczonymi na wolność. Uczestnicy programu będą porównywani ze starannie dobraną grupą kontrolną (złożoną z przestępców. ale nie względem innych przestępców. a co nie w odniesieniu do poszczególnych osób). że rokowania co do poprawy w ich zachowaniu są obecnie marne. że obecna postawa i zachowanie nie służą ich interesom i że sami muszą ponosić odpowiedzialność za własne czyny.nie wydają się atrakcyjne. Czy możemy cokolwiek zrobić? 254 Z tego względu program przeznaczony dla psychopatów będzie próbował nie tyle rozbudzać w nich empatię i sumienie. żeby można było empirycznie oceniać jego rozmaite elementy (co się sprawdza. penitencjarnych i społecznych. Równocześnie będziemy starali się wskazać. i odwrotnie. SKORO NIC NIE DZIAŁA? Jeśli ma się do czynienia z prawdziwymi psychopatami.

częściej mu ustępować". którzy nie przebywają w więzieniu lub nie znajdują się pod ścisłą kontrolą. Są jednak metody obrony. że sytuacja nie zmieni się na lepsze. które pozwalają ograniczyć niebezpieczeństwo.na niebezpieczeństwo. najlepszym wyjściem byłoby unikanie jakiegokolwiek związku z psychopatą. wszystko będzie w porządku. zdrowy rozsądek i porządny system alarmowy lub wyszkolony pies zmniejszają ryzyko włamania. Jeśli czytelnicy mają w swoim otoczeniu psychopatę lub psychopatkę. że zdeterminowany włamywacz potrafi dostać się do najlepiej strzeżonego domu. istnieją sposoby. Szczególnie trudne jest położenie kobiety mieszkającej z psychopatą skłonnym do sprawowania absolutnej kontroli. że znajomość przestępczych metod. Oczywiście. W następnym rozdziale podaję garść praktycznych wskazówek co do środków obronnych i minimalizowania strat. że taka strategia na ogół tylko wzmacnia i utrwala problemy. schodzić mu z drogi. Jeśli nie zadziałają. można próbować ograniczyć doznawane szkody. Rozdziat 13 KURS PRZETRWANIA P olicjanci twierdzą. na niewiele zda się psychopatom. niż zrobić. Wiem: łatwiej powiedzieć. i być może czują się jak w potrzasku. Coraz obszerniejsza literatura na temat przemocy w rodzinie dowodzi jednak. zapewne już podejrzewają. Ale mówią też. . Wiele kobiet myśli: „Może kiedy się zmienię. że chociaż nikt nie jest odporny na machinacje psychopatów. Będę bardziej się starać.zwłaszcza swoich dzieci . Podobnie można powiedzieć. okazywać więcej tolerancji.przyniesie owoce. niezdolni uciec bez narażania siebie i innych .

Choć moja książka powinna tu pomóc.256 Psychopaci są wśród ras JAK SIĘ CHRONIĆ? Trzeba wiedzieć. niemal jakby postrzegali siebie jako potencjalne ofiary w obecności drapieżnika. Bez względu na psychologiczną wymowę tego spojrzenia nie ulega wąt- . jesteśmy narażeni na ich oszustwa. Tylko z pozoru jest to proste. Wiele osób nie potrafi sprostać przenikliwemu. co się z nimi dzieje. hipnotyzujące maniery. Psychopaci zdarzają się we wszystkich sektorach społeczeństwa i jest bardzo prawdopodobne. swadę i tak dalej. Zręczny psychopata potrafi w k a ż d y m znaleźć czułą strunę i zagrać na niej koncert. Inni czują się przytłoczeni i zastraszeni. Normalni ludzie utrzymują kontakt wzrokowy z rozmówcą z wielu przyczyn. a wszystko to nie pozwala nam dostrzec jego prawdziwych zamiarów. kłamstwa i manipulację. nie bardzo rozumiejąc. beznamiętnemu i „drapieżnemu" spojrzeniu psychopatów. żaden podręcznik nie ochroni nas przed niszczycielskim wpływem psychopatów. ile z chęci uzyskania przewagi i samozadowolenia ~ . Niektórzy przyjmują to spojrzenie z ogromną przykrością. psychopaci natomiast wpatrują nam się w oczy nie tyle z powodu zainteresowania 199 czy empatii. że spotkamy ich kiedyś na swojej drodze. z czym mamy do czynienia. Nie dajmy się zwieść rekwizytom. Każda z tych właściwości może służyć jako przykrywka dla działań wymierzonych przeciwko nam. a nawet ubezwłasnowolnieni. Najlepszym środkiem obronnym jest znajomość natury tych dwunogich drapieżców. Trudno jest nie ulec promiennemu uśmiechowi. Wszyscy. przyjemny tembr głosu. intrygującej gestykulacji i potoczystej wymowie typowego psychopaty. Na przykład nie należy zwracać zbytniej uwagi na wyjątkowo ujmujące cechy napotkanych osób . Warto jednak wypróbować kilka metod. nie wyłączając ekspertów.wspaniały wygląd.

„widowiskowość" i tak dalej . Northvale 1988. The Omówienie „drapieżnego spojrzenia" psychopaty można znaleźć [w:] J. . Me. należy zamknąć oczy lub odwrócić wzrok i bacznie przysłuchiwać się wypowiadanym słowom. przesadna gestykulacja.wywierają na nas obezwładniający wpływ. Psychopathic Mind. że intensywny kontakt wzrokowy jest dla psychopatów cenną pomocą w manipulowaniu i dominowaniu nad innymi. Kiedy więc znajdziemy się w towarzystwie osoby.przeszywające spojrzenie. której niewerbalne sygnały lub sztuczki .loy.R.pliwości.

„lodowate".„poetyczne".. zwłaszcza gdy przekazywane przez nie informacje nie zgadzają się z mimiką twarzy i treścią wypowiedzi. jakikolwiek inny .] Jego spojrzenie przykuwało uwagę.. Ciarkę. któremu pewien 200 J. skazanych (Bradfield w 1983. a język drugie. [.. [Bradfield] wpatrzył się tak w Ricka Guidę (prokuratora). co się za nimi kryje .głosi mądra maksyma. bo wprawiały mnie w zakłopotanie. „hip. który zręcznie manipulował systemem karnym.gniewny. nauczycielach z liceum. Znajoma opowiadała mi o pewnym mężczyźnie..pozostawały bez zmian. widziało się przede wszystkim te zimne. Kolega z pracy mówił: „Potrafił budzić lęk tymi przenikliwymi oczami. Na przykład James Ciarkę w książce Last Rampage tak charakteryzuje Gary'ego Tisona. Kurs przetrwania 258 Czy oczy są „zwierciadłem duszy"? Wiele osób jest o tym przekonanych. Puste. mordercę. zbiegł z więzienia wspomagany przez swoich synów i przed śmiercią zabił jeszcze kilka osób: Szczególnie uderzającą cechą fizyczną Gaiy'ego . „Niechętnie patrzyłam mu w oczy. Patrząc w nie.. Autor nieraz wspomina o oczach tych mężczyzn. niepokoiło. że niekiedy byt naprawdę przerażający". ale najbardziej obrazowe opisy tego zjawiska znajdujemy w literaturze faktu. że mogto paraliżować. jowialny.najczęściej dostrzeganą i zapamiętywaną na zawsze .notyzerskie" .fieldzie i Jayu Smithu. Tak pisze o Bradfieldzie: Miał posępne niebieskie oczy. co Gary myśli i czuje. „Kiedy oczy mówią jedno. Last Rampage. 4.. nieprzyjazne oczy"15'. Bez względu na jego nastrój . pozbawione wyrazu [.jakie myśli i jakie zamiary" . Spoglądał tak i n t e n s y w n i e . [. W książce Echoes in the Darkness Joseph Wambaugh opowiada o Williamie Brad. nie są całkowicie bezużytecznym źródłem wiedzy. Smith w 1986 roku) za zamordowanie koleżanki i jej dwojga dzieci.Rozdział 13. s. trudno było odgadnąć. który rozkochał ją w sobie. przenikliwe i wrogie.] oczy. Myśląc o Gaiym. Zupełnie jakby nie miały łączności z objawianymi przez niego uczuciami.w zależności od tego.były jego głęboko osadzone.mówiła. a następnie manipulował nią i ranił emocjonalnie.. . Nie wiedziałam. dz.] Jego spojrzenie było tak przeszywające. cyt. Choć w rzeczywistości oczy dają nieraz mylne wyobrażenie o naszym wewnętrznym świecie. a określano je rozmaicie . doświadczony człowiek ufa wymowie oczu'7 . Lekarze praktycy często wspominają o „pustym" spojrzeniu psychopatów. w jakim byt nastroju.

.wynika nie ''"' J. Równie interesujące są uwagi Wambaugha na temat Jaya Smitha. niedawno wypuszczonego na wolność przez Sąd Najwyższy Stanu Pensylwania ze względów proceduralnych. s. że w s z y s c y nauczyciele „mieli problem z opisaniem oczu swojego dyrektora. Hannibal Lecter. jest książę ciemności" . Wambaugh komentował: „To n i e były rybie oczy. Nie miały w sobie u c z u c i a . Dodał. dz. Spojrzenie Bradfielda poraziło Guidę. 18. Czy oczy psychopaty zdradzają wcielonego diabła. ale i ono niezupełnie zadowalało".. którzy mordują i kaleczą . cyt. Sekretarka Smitha stwierdziła podobno: Nigdy w życiu nie widziałam takich oczu.pisał Wambaugh . . moja droga.] Kiedy Bradfield próbował tej sztuczki na policjancie Jacku Holtzu. że spojrzenie Bradfielda zmusiło go kiedyś do cofnięcia się o dwa kroki.ostatecznie uświadomiła sobie. które redaktorzy gazet później chętnie wyodrębniali dla efektu. Niby znam kilka osób o zimnych.. że zachowanie psychopatów .Rozdział 13. To były oczy. Wydaje się jednak. trudno jest oprzeć się takiej myśli.. Kurs przetrwania 259 agent FBI wyznał. rybich oczach.popełnia straszliwe zbrodnie.. ale to także nie było trafne". nie gad [. Holtz odpowiedział mu spojrzeniem i powiedział: „Takie bzdury działają tylko na inteligentnych". ale jego oczy byty zupełnie wyjątkowe. Waumbaugh. Nasuwało się określenie »oczy płaza«. Dosłownie zwaliło go z nóg.. Mówiono o nich »gadzie oczy«.zauważył jeden z nauczycieli . z czym kojarzy jej się to dyrektorskie spojrzenie: „Nie ryba. jak sugeruje ta uwaga? Kiedy rzeczywisty lub fikcyjny seryjny morderca -Ted Bundy. Usiadł i zaczął bawić się z [psemj.] tylko oczy k o z ł a ! " 201 [. Echoes in the Darkness. Sekretarka Smitha .również tych stosunkowo nielicznych. [.] Jo..

mając oczy szeroko otwarte. ale kiedy już uwikłamy się w sieć oszustw i manipulacji. trudno nam będzie oswobodzić się bez emocjonalnych i materialnych strat. miejsce zamieszkania. To cenna wskazówka. wymijająco lub . którzy okazują nam zainteresowanie. że kontakty międzyludzkie opierają się na zaufaniu i że nie można ostrożnie i ze sceptycyzmem traktować wszystkiego. Nawiązujmy znajomości. rodzinę. pracę. Wkrótce na jego masce mogą pojawić się rysy. co rozmówca powie lub zrobi. lecz o zasięgnięcie informacji. Dlatego próbuje obezwładnić swoją ofiarę za pomocą pochlebstw. Posuwa się jednak znacznie dalej.260 Psychopaci są wśród ras Nie zakładajmy sobie klapek na oczy. która pomaga uchronić się przed intrygami psychopatów. Policja i prawnicy doradzają zachowywanie szczególnej czujności wobec osób. ilekroć poznamy kogoś na przyjęciu lub w barze. wykorzystując aksjomat. udawanego zainteresowania i życzliwości oraz kłamliwych opowieści o swoich finansowych przedsięwzięciach i pozycji społecznej. Nie chodzi tu o wynajęcie prywatnego detektywa. Psychopaci zwykle odpowiadają wtedy niejasno. jak każdy człowiek. Trzeba zapytać tę osobę o przyjaciół. plany i tak dalej. psychopatyczny oszust początkowo chce pokazać się z najlepszej strony. Powinniśmy przynajmniej starać się sprawdzić nowych znajomych. które wydają się wprost oszałamiająco atrakcyjne.

Na przykład moja znajoma. nieco zagubione i zdezorientowane. Osoby podróżujące w pojedynkę są ulubionym celem psychopatów. którzy bez trudu wynajdują je w tłumie pasażerów lub turystów. Spotkawszy tego człowieka. statki wycieczkowe. zdobył jej zaufanie i pozyskał ją dla rzekomego śledztwa. kto chętnie wyświadczy jej przysługę (jak się później okazuje. kurorty. Popytałem tu i ówdzie i dowiedziałem się. Na przykład moja znajoma nawiązała kilka lat temu romans z mężczyzną. samotna i stęskniona za domem po kilkutygodniowym pobycie w Europie. zagraniczne lotniska i tym podobne. zaciągając ogromne długi na jej karcie kredytowej. rozrywki lub przygody . Wzbudziło to moje podejrzenia. kluby. Podając się za tajnego agenta tropiącego szajkę przemytników. Kiedy znajoma nabrała podejrzeń. że jest oszustem poszukiwanym w kilku krajach. Cała ta historia . Znajoma zastanawiała się nad zainwestowaniem w promowane przez niego przedsiębiorstwo. Mówił. znajoma zaś pozostała z głębokim rozczarowaniem. że jesteśmy absolwentami tego samego uniwersytetu.Rozdział 13. Potencjalna ofiara jest samotna.wygląda . szuka towarzystwa. Traktujmy takie odpowiedzi podejrzliwie i w miarę możności próbujmy je weryfikować. rozgniewana na mnie. że wcale nie studiował na mojej uczelni.mówiła później . Nie był jednak skłonny wspominać swoich studiów i konsekwentnie zmieniał temat rozmowy. że studiował zarządzanie na pewnej renomowanej uczelni. mężczyzna porzucił ją i zniknął. Ostatecznie uciekł z miasta. Miejmy się na baczności w sytuacjach wysokiego ryzyka. spotkała życzliwego mężczyznę na lotnisku w Lizbonie. bo zniszczyłem jej świat fantazji. Wydawał się człowiekiem o szerokich koneksjach i nieposzlakowanej opinii.i zwykle znajduje kogoś. Dalsze dochodzenie ujawniło. Niekiedy jest to zaskakująco proste. napomknąłem. nie za darmo). W następnych tygodniach podróżowali razem po Europie. zmęczona. Niektóre miejsca są dla psychopatów wymarzonym terenem polowań: bary dla singli. Kurs przetrwania 261 niespójnie. którego poznała w swoim kościele.

Najlepszą metodą obronną jest poznanie własnych słabości i ostrożność wobec każdego. który szuka nowych ofiar. Poznanie samych siebie nie zawsze przychodzi nam bez trudu. ale kończy się boleśnie. kasy oszczędnościowo-pożyczkowe. domy maklerskie. choćby w niebezpośred. szczere rozmowy z rodziną i przyjaciółmi. Takich ludzi trzeba oceniać bardziej krytycznie niż tych. a on tak świetnie mnie rozumiał i podnosił na duchu".262 Psychopaci są wśród ras dziwacznie. Pławienie się w pochwałach. którzy wydają się nieświadomi naszych słabych punktów lub nie skupiają się na nich. nawet najlepsze środki ostrożności nie zabezpieczą nas całkowicie przed zdeterminowanym psychopatą. jesteśmy szczególnie podatni na nie całkiem legalne propozycje. Jeśli jesteśmy łasi na pochlebstwa. Pojedynczy inwestorzy nie decydują o codziennych transakcjach 1 mogą tracić pieniądze nie z własnej winy. Psychopaci umiejętnie identyfikują i wykorzystują nasze czułe miejsca. podobnie jak zbyt długie przesiadywanie na słońcu. Niekiedy po prostu nie mamy wpływu na bieg wydarzeń. Starajmy się poznać samych siebie.nich kontaktach finansowych z psychopatami. Samotne osoby z zasobami finansowymi łatwo padają ofiarą psychopatów. „Czułam się zmęczona. JAK MINIMALIZOWAĆ STRATY? Niestety. a także konsultacja z psychologiem. których ofiarą padły banki. Jeśli zaś mamy w sobie nieco zachłanności. ale było wtedy inaczej.to zaproszenie dla każdego pozbawionego skrupułów manipulanta. z pewnością można to rozpoznać . Pewien psycholog zatrudniony w liceum mówił mi z rozpaczą o maklerze. przygnębiona. fundusze emerytalne i tak dalej. Pomóc tu może staranny rachunek sumienia. bywa przyjemne. który „zgubił" . Często słyszy się 0 oszustwach. kto się nimi interesuje.

Rozdział 13. jak został wyprowadzony w pole podczas rozmowy kwalifikacyjnej z kandydatem. Niemal równie przygnębia to. a także wtedy gdy psychopata zdobył nasze uczucia. . nie mogłem się nadziwić jego inteligencji. którego dokumentacja okazała się później sfałszowana. która wprawiała mnie w zachwyt. Dla większości z nas nie jest to łatwe. owszem. gdy zdezorientowani. Trzeba nakłonić go do przyjęcia posady!« Dopiero po dłuższym czasie . czym najlepiej mnie zmanipuluje. lecz dlatego że urzędnicy odpowiedzialni za znalezienie dobrego maklera dali się omamić psychopacie.pomysłami.mówił mi Meloy przez telefon. że facet cytuje moje niedawno opublikowane artykuły. W takich okolicznościach. ale poniższe sugestie mogą okazać się pomocne. Prywatna rozmowa. Imponował mi. które przypuszczają. Często telefonują do mnie zaniepokojone osoby.wstyd przyznać. 'sycholog sądowy J. zrozpaczeni rodzice usiłują radzić sobie z psychopatycznym synem lub córką. Psycholog musiał pożegnać się z paruset tysiącami dolarów nie przez swoją lekkomyślność. Nasza rozmowa 202 była dla niego świetną okazją do oszustwa" . pozostają nam tylko próby minimalizowania strat. dziecko lub znajomy . kiedy ktoś wytrwale szuka sposobu ułożenia sobie życia z psychopatycznym mężem lub żoną. „Ale rozmowa toczyła się całkiem gładko . Od czasu do czasu rzucał jakąś uwagę. nad którymi sporo się nasiedziałem! Normalny człowiek powiedziałby zapewne: »Czytatem pańskie publikacje i sądzę o nich to i to«.Byłem pod dużym wrażeniem.myślałem. »Niesamowite!« .zorientowałem się. . Kurs przetrwania 263 kilka milionów dolarów z powierzonego mu funduszu emerytalnego nauczycieli.»Jest naprawdę błyskotliwy. żona. Chyba najbardziej poruszające są sytuacje. kwiecień 1991. po jak długim . Reid Meloy wspomina. ale czym? Moją błyskotliwością . ale ten spryciarz wyczuł intuicyjnie. że ich mąż. Szukajmy fachowej rady.

ile razy mój telefoniczny rozmówca. która przeczytała artykuł o moich badaniach i doszła do wniosku. że to z n i ą jest coś nie w porządku. w tym rozmowy z diagnozowanym i uzyskania potwierdzających informacji z rozmaitych źródeł: od przełożonych i współpracowników. potem u szeregu psychologów i psychiatrów . świadczyły. Postawienie właściwej diagnozy psychopatii . Następny krok zależy od naszej sytuacji i powinien być planowany pod kierunkiem kompetentnego lekarza z doświadczeniem w postępowaniu z psychopatami. Nawet solidna diagnoza nie kładzie kresu problemom. policji i tak dalej. na przykład. krewnych. Przez ponad dziesięć lat próbowała znaleźć fachową pomoc. których mi udzieliła. Zadzwoniła do mnie. był obeznany z literaturą na temat psychopatii i miał doświadczenie w postępowaniu z psychopatami. przyjaciół. Jeśli pozwolą nam na to zasoby finansowe. Informacje. Mąż tak wzorowo zachowywał się w gabinecie lekarskim. Można . i pragną dowiedzieć się ode mnie. Czasami jest to bardzo trudne. postarajmy się zasięgnąć opinii k i l k u lekarzy.kto zrozumie problem lub choćby przyzna. Nieszczęsna kobieta zaczęła wierzyć.jest czasochłonne i wymaga dogłębnych badań. Państwowe stowarzyszenia psychiatrów i psychologów mają zwykle listę godnych polecenia klinicystów. Żaden z klinicystów nie potrafił dostrzec. że jej mąż idealnie odpowiada profilowi psychopaty przedstawionemu w czasopiśmie. zwłaszcza w kontekście terapii i interwencji w rodzinie. z którym się konsultujemy. aby ldinicysta. co kryje się za ujmującym stylem bycia tego człowieka. jak powinny postąpić. W takich warunkach nie mogę służyć im pomocą. najpierw u swojego rodzinnego lekarza. opisywał mi uporczywe próby znalezienia kogoś .264 Psychopaci są wśród ras wykazuje psychopatię.nadaremnie. Nie potrafię zliczyć. pewna mieszkanka Maine.kogokolwiek . że może mieć rację. że j e j relacji nie traktowano poważnie. na ogół czyjaś żona lub zdesperowany rodzic. że problem istnieje.przez znającego się na rzeczy klinicystę . Należy zadbać.

wobec każdego. co się dzieje. choćby poprzez uświadomienie. nie powinniśmy winić się za ich postawę i zachowanie. Owszem. Podobnie. W rzeczywistości jednak cierpią znacznie mniej niż my . że kobieta poślubiła psychopatę. która broni swoich praw. Psychopaci nieraz dają do zrozumienia. Pamiętajmy. że prawdopodobnie nie zrobili nic złego. Psychopata bowiem przeżywa problemy głównie dlatego. a jeszcze inna porzuca męża po pierwszych niepokojących sygnałach. ale nie ma dowodów. Nie warto im współczuć: ich problemy nie mogą równać się z naszymi. my natomiast .ponieważ dostajemy fizyczne. niewątpliwie sprawia cierpienie i innym osobom.własne zasady . rozmyślając. że to oni cierpią. Nie zapominajmy. Odszukanie takich osób i podzielenie się z nimi informacjami może nam bardzo pomóc. rodzice psychopatycznego syna lub córki zamartwiają się swoją rolą w rozwoju zaburzenia. podczas gdy bardziej uległa kobieta spędza życie. że wina nie leży . naraża się na fizyczną napaść.i z innego powodu. że nie jesteśmy sami. który przyczynia się do naszego cierpienia. że zachowanie rodziców jest p r z y c z y n ą psychopatii. Zasadniczym problemem jest jednak zawsze to. Bardzo trudno jest ich przekonać. Bez względu na powody.Rozdział 13. Na przykład żona. nasza osobowość i decyzje mogą mieć jakiś wpływ na to. Psychopaci stosują te same zasady . że nie jest w stanie zaspokoić swoich pragnień. Oczywiście. emocjonalne lub finansowe cięgi. Nie obwiniajmy siebie. kto jest ofiarą. dla których zadajemy się z psychopatą lub psychopatką. Większość psychopatów ma na swoim koncie sporo ofiar. a winnymi ich nieszczęścia są krzywdzeni przez nich ludzie. Psychopata. gdzie podziewa się jej niewierny mąż. Kurs przetrwania 265 również zwrócić się do miejscowych ośrodków zdrowia psychicznego i poradni uniwersyteckich. mogli poprawić lub pogorszyć sytuację.

że bez względu na okoliczności nie będziemy już próbowali za pomocą pieniędzy uchronić psychopaty lub psychopatki od kłopotów.doradził klientce. że nie powinniśmy bronić swoich praw. niewykluczone. psychopacie. Były mąż od początku właśnie tego pragnął. Ostrożnie z metodami ofensywnymi.wiążące dla obu stron . aby przyjęła propozycję wspólnej opieki. Taktyka adwokata okazała się skuteczna. choć bardzo ryzykowna: psychopata mógł upomnieć się o swoje prawa . Pamiętajmy jednak. że przeciwnik jest niebezpieczny.z potencjalnie katastrofalnymi skutkami dla dzieci. że uda nam się wprowadzić ogólne zasady . Psychopaci odczuwają głęboką potrzebę psychicznej i fizycznej kontroli nad otoczeniem. może być dla nas prawdziwym zaskoczeniem.to żaden wstyd paść jego ofiarą. zdeterminowany i zasadniczo obojętny na los dzieci . W walce nastawiają się zwykle na wygraną. Adwokat kobiety świadomy. Ustanówmy ogólne zasady. jeśli właśnie zostaliśmy oszukani i krępujemy się złożyć formalną skargę. Na przykład słyszałem o pewnej kobiecie i jej byłym mężu. . Pragną mieć przewagę i są gotowi posłużyć się urokiem osobistym. możemy zadecydować. Oczywiście.dzięki którym ułatwimy sobie życie i z ofiary stopniowo przekształcimy się w osobę zdolną zadbać o siebie. Niekiedy możemy obrócić psychopatyczną filozofię „zwycięstwo za wszelką cenę" na własną korzyść. Choć walka z psychopatami jest co najmniej ryzykowna. Nie oznacza to. groźbami i przemocą dla zapewnienia sobie posłuchu. Na przykład. że narażamy się wtedy na poważny uraz fizyczny i emocjonalny. którzy prowadzili ze sobą długotrwałą wojnę o opiekę nad dziećmi. Każdy jest narażony na intrygi psychopaty .266 Psychopaci są wśród ras po naszej stronie. Ale liczba osób w naszej społeczności. natychmiast stracił zainteresowanie rodziną. które również dały się omamić. trudno jest się z tym pogodzić. a „wygrawszy bitwę".

a zatem są łatwiejsi we współżyciu. Nie oczekujmy radykalnych zmian. a nawet wykazywać krótkotrwałą poprawę w zachowaniu. że się zmienią. .Rozdział 13. wędrujemy od jednego specjalisty do drugiego i rzadko uzyskujemy zadowalający wynik. Ilekroć próbowała z nim dyskutować. Mało prawdopodobne. ale nienaruszalne zasady . kiedy psychopatię wykazuje nasze dziecko. jacy byli zawsze. kiedy zmagamy się z psychopatycznym synem lub córką. postanowiła rozmawiać z nim tylko przy świadkach lub dokładnie notować każde słowo. Poświęcamy mnóstwo energii i środków.mogą być jedynym sposobem na pozostanie przy zdrowych zmysłach. Kurs przetrwania 267 Pewna moja znajoma wpadła w sieć oszustw i manipulacji finansowych utkaną przez elokwentnego „konsultanta".„jak musisz się zachowywać. W końcu. całkiem zdesperowana. Zasady powinny być jasne i konsekwentnie egzekwowane. które rzekomo zainwestował w jej imieniu. ale zwykle czekają nas lata rozczarowań. Sytuacja jest szczególnie dramatyczna. Omówienie konkretnych strategii rodzicielskich wykracza poza zakres tej książki. aby tutaj mieszkać" . i podjęła przeciw niemu kroki prawne. Chociaż niektórzy psychopaci trochę „łagodnieją" z wiekiem. Niestety. na ogół jednak pozostają tacy. Osobowość psychopatów jest w znacznej mierze „wykuta w skale". że nasze działania wywołają fundamentalne i trwałe zmiany w ich postawie wobec siebie i innych. Sensowne. że „konsultant" ją zwodzi. aby zrozumieć i zacząć kontrolować dziecko. lecz publikacje wymienione w przypisach do rozdziału dwunastego dostarczą przydatnych informacji. że pracuje nad problemem i wkrótce zwróci jej pieniądze. ale na ogół daremnie. zwykle mamy przed sobą lata emocjonalnej szarpaniny oraz nakładów finansowych na wydobywanie dziecka z kłopotów. Szybko zrozumiała. jeśli mają przynieść jakikolwiek skutek. Psychopaci mogą obiecywać. jeśli będziemy spodziewać się zbyt wiele. przekonywał. Rozpaczliwie szukając pomocy.

które zajmują się przemocą w rodzinie. rodzice młodego psychopaty lub psychopatki nie mogą po prostu machnąć ręką na swoje dziecko. a nawet popadamy w obłęd. a nawet ryzykowne. jak postępować z psychopatycznymi dziećmi . Korzystajmy z grup wsparcia. którzy wiedzą. Zanim nasze podejrzenia skłonią nas do szukania fachowej diagnozy. i wymaga fachowej porady. zatracać własną tożsamość . . że dla naszego fizycznego i emocjonalnego przetrwania powinniśmy przejąć kontrolę nad swoim życiem. Zależnie od sytuacji. Bywa to niełatwe.schodzić z drogi. że nie jest sama. niezrównoważonymi dziećmi i prawami pokrzywdzonych. któreś z tych środowisk może okazać się dla nas ogromnie użyteczne.268 Psychopaci są wśród ras Wycofajmy się w porę. wiemy już.że jesteśmy ich niewarci. tym bardziej jesteśmy wykorzystywani. Powinniśmy wykorzystać wszelkie dostępne nam wsparcie. Najbardziej jednak potrzebujemy grup wsparcia przeznaczonych konkretnie dla ofiar psychopatów. zarówno medycznej.lepiej jest uznać. i ma sposobność dzielić się swoim doświadczeniem z innymi. W większości miast działają poradnie i grupy wsparcia. jak i prawnej. aby zaspokajać psychopatyczną żądzę władzy.oraz naszych znajomych . Im bardziej ustępujemy. psychologami i klinicystami. że czekają nas ciężkie czasy. Psychopaci mogą zniszczyć naszą pewność siebie i przekonać nas . Będą musieli ściśle współpracować z nauczycielami.choćby rezultaty miały okazać się bardzo skromne. Być może moja książka przyczyni się do powstania takiego ruchu. Wiele grup i organizacji pomaga ofiarom przestępstw uporać się z problemami. Oczywiście. godzić się z losem. Ofiara zwykle przekonuje się. Zamiast podejmować bezowocne wysiłki dostosowania się do beznadziejnej sytuacji .

P . Dzięki niedawnym odkryciom zyskaliśmy nowe informacje o tym niepokojącym zaburzeniu i potrafimy wyraźniej określać jego granice. Po drugie. Trzeba nauczyć się socjalizować. Ale termin r e s o c j a l i z a c j a . mimo ponad stuletnich badań klinicznych i kilkudziesięcioletnich dociekań naukowych psychopatia nadal pozostaje zagadką. dużo sensowniej byłoby dołożyć starań. ignorując los ich ofiar. Jeśli nie uporamy się z przerażającym sekretem psychopatii.jest tylko chwytliwym hasłem. System sądownictwa karnego wydaje miliardy dolarów rocznie na daremne próby „resocjalizacji". choć wywołuje znacznie więcej społecznego zamętu i nieszczęść niż wszystkie inne psychiatryczne zaburzenia razem wzięte. Jest sprawą absolutnie nieodzowną.EPILOG o omówieniu literatury przedmiotu naukowcy zwykle zamykają dyskusję stwierdzeniem. z dwóch powodów. koszty finansowe i społeczne okażą się olbrzymie. Niemniej w porównaniu z innymi poważnymi zaburzeniami klinicznymi psychopatia rzadko jest przedmiotem systematycznych analiz. psychopatów. aby zrozumieć to niepokojące zaburzenie i znaleźć skuteczne metody wczesnej interwencji. że niezbędne są dalsze badania.popularny wśród polityków i administracji zakładów penitencjarnych . W przeciwnym razie nadal będziemy przeznaczać ogromne środki na ściganie. więzienie i nadzorowanie psychopatycznych przestępców. A to wymaga wielkiego wysiłku badawczego i wczesnych działań interwencyjnych. nie resocjalizować. Ja również tak postąpię. abyśmy nie ustawali w poszukiwaniach. Po pierwsze. zamiast ratować sytuację już po katastrofie.

I 1 .

............ ...............228 Rozdział 1 2 .......... .. Rozdziali.. Profil: tryb życia ........................................................ 272 ................................................................. Rozdział 10........ Rozdział 5............................ .................................................................................. 7 9 15 23 37 52 81 97 134 160 196 Rozdział 6.............................................. ......................... Rozdział 3.............................................................................................................. Rozdział 8...................... Rozdział 7.................. Wprowadzenie: istota problemu....................................... Źródła problemu ........ Etyka diagnozowania ......SPIS TREŚCI Nota od autora................. Wstęp i podziękowania ..... .............................. Słowa z kieszeni płaszcza ........ Rozdział 4............ „Doznawanie" psychopaty .......... Rozdział 2............................ Muchy w pajęczej sieci ....... Kurs przetrwania . Psychopaci w garniturach................... ................. 1 8 3 Rozdział 1 1 ...... 1 1 0 Rozdział 9........... Wyostrzanie obrazu ........ 2 5 9 Epilog ...................... Czy możemy cokolwiek zrobić? ......................................................................................... Przestępstwo: logiczny wybór ............................... Wewnętrzny mechanizm kontroli: brakujący element ..........................................242 Rozdział 13............................ Profil: uczucia i relacje..........................

s. lekceważenie zobowiązań społecznych. Three preliminary studies. The Death Shift. Ottawa 1984. Serin. Ewing.R.. J.nal of Law and Medicine" 1983. Cognitiue Bases of Mental Disorders. s. 423-431. The Working Brain. trudność w utrzymaniu staiych związków z innymi. t. 362. s. Senlencing Memorandum. <59 A. ths< 104 Obywatele stanu Nowy Jork przeciwko Johnowi A. VioIent and aggressiue behauior by criminal psychopa^International Journal of Law and Psychiatry" 1984. R. 58 „Playboy" maj 1977. dz. „Dr. 83. n 118 B. E. s. Afterthoughts. Kosson. „Journal of Abnormal Psychology" 1990. Hare. s. nr 6. 1.N. s. Tamże. 81 (powyższe sbwa są wyróżnione w liście napisanym przez teścia Gramblinga).1 Objawy zaburzenia osobowości opisywanego przez doktora Hare: nieliczenie się z normami społecznymi. tatwość reagowania agresją 49 P. dz. 390. z uczuciami innych osób. ■sSmith. New York 1989. McPherson.P. 81 " D. 250-259. 35-50. 111 rr. 70 .. P.nia »J 2300/85. Smith.S. nr 8. Rosner. s. Tamże. L. [w:] Annual Reinew of Psychopathology. Programs Branch Users Report. 93n C.P. L. s. cyt. Newbi Park 1991. . 80. „American Jour. Death " and the casefor an ethical ban on psychiatrie and psychot°8icul predictions of dangerousness in capital sentencing proceedings. Gramblingowi. 3. D. 86. 69. S. 87. IM „ Tamże. Psychopathy and oiolence in criminals. s. 407-428. Newman. Swindle. cyt. 78.C. s. 11 Tamże. s. „Journal of ttterpersonal Violence" 1991. A cognitiue perspectiue on antisocial personality. New York 1973. Luria. 117 Tamże. Tamże. akt oskarże. red.P. Magaro. "r s. Gorenstein. Criminal and institutional haoiors of psychopaths. Eualuating the construct ualidity of psychopathy on Black and "te małe inmates. Wong. s. s. nr 7. 107 ~ 108 100 Sentencing Memorandum. Elkind.

. N. 361. Quay. Psychopathy and cerebral asymmetry in semantic processing. nr 99. 107. The effect of social reward on oerbal conditioning in psychopaths and neurotic military offenders. s. 6 marca 1987. nr 9. Raine. s. okręg Nowy Jork. Ted Bundy. M. 38.. cz. dz. New York 1970. s. S. „How grateful should Europę be?". Aynesworth. Psychopathy and perceptual asymmetry during uerbal dichotic listening. New York 1977.D. Reduced lateralization in uerbal dichotic listening ^ adolescent psychopaths. 84-85. 48. Tripp. Smiley.. „Journal of Consulting Psychology" 1962. którego oskarżano o napad z bronią w ręku. Sentencing Memorandum. Captain Bob Reuealed. „Journal of Abnorma! Psychology" 1984. Chan.. A Crook and a Conspiracy of Silence.T. cyt. cyt. B. nr 93. Associations. że nie odstrzeliłem mu tego cholernego łba". Hare. zareagował na zeznania naocznego świadka słowami: „Kłamie.. Michaud. nr 26 .. s. [w:] R. 22 listopada 1990. Proceedings. „Independent News Service" 7 grudnia 1991. 329-337. s. R. A. s. 0'Brien. H. cyt. Lemer. 122 M. s. s.G. Cerebral Lateralization. 15 N. Hare. C. Johns. H. Grant. nie zasługuje na długoletni wyrok za popełnione prze- stępstwa. A. czyli Grambling. Rosner. Sentencing Memorandum. List by! próbą przekonania sędziego. dz.N. Wcale mnie tam nie było. . J. Jenkinsa. Actions and Passions. Cambridge 1987. Sąd Najwyższy Nowego Jorku.C.7. and Pathology. ( 217-220. „Journal of Abnorma] Psychology" 1990. s. sonality and Individual Differences" 1988. Szkoda. cyt. 55.D.119 Tamże.. Scerbo. 125 Cytaty pochodzą z artykułu P. Geschwind. McPherson. Inside Edition. Galaburda. L. nadawca._s. cytat nr 199. Jutai. • Mężczyzna. John Grambling junior. 141-14-' R. A. The Menacing Stranger. List do sędziego Hermana Cahna. 50. The International Thesaurus of Quotations. V. dz. Biological Mechanisms. 272129 130 135 J H. dz. 127 faędzia Herman Cahn.

Kofoed. Blechman. H. New York 1981. s°ciopathy as an adaptation. O gestykulacji związanej z mówieniem pisze P. 166. nr 18> s.paign 1985. 63S-72S. Ouer 1200 Sensible Solutions to Your Child's Problems from Birth to Age Twelve. wizerunek własnej osoby . 260-273. Harpur.. Oto kilka godnych uwagi publikacji: E. R. Best Kept Secrets. 144. Williamson. Kohl. s. „International Journal of Psychology" 1983. s.A.D. Garber. Hare. McNeill. Springfield 1989. 196 Wiele prac opisuje programy i metody postępowania z behawioralnymi problemami u dzieci. Podstawowe zasady i strategie zapobiegawcze.S. Downs. „Ethology and Sociobiology" 1987. T.K. s. Sensitiuity to emotional polarity in psychopaths. Michaud.. uwagi o poważniejszych problemach i zaburzeniach behawioralnych oraz wskazówki co do szukania specjalistycznej pomocy. Aynesworth. Cytaty pochodzą z jej artykułu. Growing with Your Children. S. s..J. 158. " D. Harpending. Cham. New York 1987.F. nr 28. GoodBehauior. Znakomite porady na temat wielu powszechnych dziecięcych problemów z zachowaniem. porusza takie kwestie. 140 S. jak dyscyplina. s. Garber. Manna! actioitij during speaking in aphasic subjects. Soluing Child Behauior Problems at Home and at School. Praktyczne podejście do najczęstszych problemów. J. Boston. Ted Bundy. Spitzman. D. przemoc. 701-706. dz.. nr 172. referat wygłoszony na posiedzeniu American Psychological Association. Wtaśnie o tym badaniu „fal mózgowych" wspomniałem we „Wprowadzeniu".W. 1SS Tamże. MacMillan. „Journal of Mental and Nervous Diseases" 1984.G. 183 Sprawę tę opisywała Mary Lynn Young [w:] „The Sun" 12 grudnia 1990. Feyersisen. sierpień 1990. cyt. nr 8. Praktyczny poradnik dla rodziców. Abnormal processing of ajfectiue words by psychopaths. L. „Psychophysiology" 1991. M. Sociobiobgy and antisocial behavior. R. H.C. s. Tamże. J. H. So you think gestures are nonverbal. Sobus. 545556. „Psychology Review" 173 Zob.D.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->