P. 1
PRAWO RZYMSKIE

PRAWO RZYMSKIE

|Views: 488|Likes:

More info:

Published by: Małgorzata Minda on Apr 17, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/22/2015

pdf

text

original

I.

Historia
PRAWO (ius) - występuje w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym. 1. Prawo w znaczeniu przedmiotowym - całokształt norm obowiązujących, rządzących yciem społeczeństwa, bez których społeczeństwo obejść się nie mo e. Są opatrzone przymusem państwowym. Ich treść zmienia się w czasie i miejscu, ale niezale nie od tych zmian wyodrębnia się wśród nich zawsze prawo publiczne i prawo prywatne. Podziału tego dokonał ULPIAN a kryterium tego podziału jest interes/korzyść. • prawo publiczne - odzwierciedla stosunek społeczeństwa do jednostki. Normy przedstawiają wymagania, jakie społeczeństwo ma względem jednostki. Oczekiwania te są określone i zabezpieczone środkami przymusu. Ulpian definiując wskazał, e prawo publiczne to normy publiczne, chroniące interes publiczny. Prawo publiczne ma na względzie interes państwa rzymskiego! • prawo prywatne - gałąź prawa, w której kluczową rolę odgrywa interes jednostki. Normy prawa prywatnego regulują stosunki między równorzędnymi podmiotami, którym przysługuje prawo swobody umów (jednostka mo e podjąć decyzję, czy chce podjąć relację z innym podmiotem). Jednostki nie mo na zmusić do dochodzenia swoich roszczeń ( ądanie na mocy norm prawnych). Jednostka ma prawo, ale nie obowiązek ubiegania się o nie. Prawo prywatne ma na względzie interes jednostki! 2. Prawo w znaczeniu podmiotowym - zakres wolności, kompleks uprawnień, przyznanych podmiotowi, np. prawo sprzeda y, prawo sporządzenia testamentu itp. Pojęcie ius ewoluowało. Miało więc kilka znaczeń. 1*IUS – prawo, słowo wywodzi się od IUSTITIA - sprawiedliwość. Nazwa ta w okresie republiki oznaczała prawo w znaczeniu podmiotowym, jak i przedmiotowym. Sprawiedliwość - stała wola oddania ka demu tego, co mu się nale y. Chocia prawnicy rzymscy woleli się zajmować praktycznym zastosowaniem prawa do konkretnych przypadków prawnych (łac. casus), podejmowano pewne próby definiowania prawa. "Ius est ars boni et aequi" - prawo jest sztuką tego, co dobre i słuszne Celsus "Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere" zasady prawa są następujące: yć uczciwie, drugiemu nie szkodzić, ka demu oddać, co mu się nale y. Prawo jest symbolem wartości. Powy sze paremie uosabiają te wartości prawa. "Male nostro iure uti non debemus" - nie powinniśmy źle korzystać z naszego prawa, gdy "Non omne quod licet honestum est" - nie wszystko, co dozwolone jest uczciwe. Są to paremie wszechobecne w prawie cywilnym. Związane z nadu ywaniem prawa.

2*IUS - całokształt norm, funkcjonujących w społeczeństwie i obarczonych przymusem państwowym. Niezale nie od zmian w prawie wyro niamy prawo publiczne (ma na względzie interes państwa) i prywatne (ma na względzie interes jednostki). "Ius civile vigilantibus scriptum est" - prawo cywilne jest pisane dla ludzi czuwających. Jednostka ma swobodę w dochodzeniu swoich uprawnień. Nikt nie mo e jej zmusić, aby dochodziła swoich praw, ani dochodzić tych praw za nią. Sama musi wykazać inicjatywę. Na gruncie prawa cywilnego ka dy sam musi dbać o swoje interesy. Prawo prywatne dzieli się na 3 części - składa się z przepisów ius civile, ius gentium i ius naturale. IUS CIVILE - PRAWO CYWILNE - nazwa wywodzi się od "civis" - obywatel. Jest to zatem prawo obywatelskie, stworzone przez obywateli dla nich samych. Zakres podmiotowy tego prawa ograniczał się tylko do obywateli rzymskich. Nieobywatele rzymscy nie mogli z niego korzystać. Ograniczenie to wynikało z tego, e w antyku powszechnie obowiązywała ZASADA PERSONALNOŚCI PRAWA - polega na tym, e ka dy wolny człowiek posługuje się swoim prawem rodzimym. Obywatel rzymski posługuje się ius civile, Grek posługuje się greckim prawem swojej polis, Pers prawem perskim itd. Wraz z rozwojem terytorialnym państwa okazało się, e hermetyczne ius civile nie wystarcza. Na terenie państwa rzymskiego pojawiali się ludzie niebędący obywatelami, a rozsądek nakazywał wchodzić z nimi w relacje handlowe itp. Powołano urząd pretora peregrynów (miał rozpatrywać spory, w których jedna lub obie strony były cudzoziemcami (peregrynami)). Stosował normy prawne niemające charakteru ściśle narodowego, oparte na prawach obowiązujących w basenie Morza Śródziemnego. Tak powstał wielki, elastyczny i uniwersalny system prawny ius gentium. Termin ten jest u ywany do dzisiaj, szczególnie w prawie międzynarodowym publicznym. • IUS GENTIUM - wielki, elastyczny i uniwersalny system prawny wzorowany na normach prawa cywilnego i oparty na normach czerpanych z systemów praw obowiązujących w basenie Morza Śródziemnego. System ten był dostępny dla wszystkich. Znajdował zastosowanie zarówno w stosunku do obywateli rzymskich, jak i do cudzoziemców. Źródłem ius gentium jest przede wszystkim prawotwórcza działalność urzędników, ale tak e zwyczaj jest jego źródłem. Jest to prawo, którym posługuje się rodzaj ludzki (w przeciwieństwie do ius naturale, które jest wspólne dla wszystkich stworzeń). •

W ramach ius gentium i ius civile mo na wyodrębnić IUS HONORARIUM - normy tworzone przez urzędników. • IUS NATURALE - prawo naturalne - prawo, którego nauczyła natura wszystkie stworzenia. Jest właściwe nie tylko rodzajowi ludzkiemu, ale wszystkim stworzeniom.

Prawo rzymskie ewoluowało. Ustrój ma wpływ na kształt porządku prawnego. Nie jest jednak jedyną okolicznością, która o jego kształcie decyduje. HISTORIA PAŃSTWA RZYMSKIEGO Królestwo Od 753r.p.n.e - zało enie Rzymu Do 509r.p.n.e - obalenie Tarkwiniusza Pysznego Republika Od 509 r.p.n.e Do 27r.p.n.e - początek panowania Oktawiana Augusta Pryncypat Od 27r.p.n.e Do 284r.n.e - początek panowania Dioklecjana Dominat Od 284r.n.e Do 476r.n.e - upadek zachodniej części Rzymu Do 565r.n.e - śmierć Justyniana (koniec dominatu na wschodzie)

HISTORIA PRAWA RZYMSKIEGO Formalnym kryterium podziału prawa jest charakter źródeł prawa. Prawo archaiczne (stare) Od 753r.p.n.e Do 241r.p.n.e - koniec pierwszej wojny punickiej Prawo przedklasyczne Od 241r.p.n.e Do 27r.p.n.e Prawo klasyczne Od 27r.p.n.e Do 284r.n.e (okres pryncypatu) Prawo poklasyczne Od 284r.n.e Do 565r.n.e Prawo zwyczajowe* - zespół norm wywiedzionych ze zwyczaju i opatrzony sankcją państwa. Prawo zwyczajowe nie jest źródłem prawa! Jest nim: • zwyczaj - ugruntowany obyczaj, na bazie którego zbudowane jest prawo zwyczajowe. Źródło fundamentalne w prawie archaicznym, w procesie ewolucji jego udział maleje, ale jest. • ustawa • konstytucje cesarskie • nauka prawa - działalność uczonych prawników, miała du e znaczenie w procesie tworzenia prawa. Ius publice respondendi - nadany przez cesarza Augusta przywilej udzielania przez wybitnych prawników odpowiedzi na pytania prawne, przy czym odpowiedzi te były wią ące. Prawo prywatne jest efektem twórczej interpretacji jego norm przez jurysprudencję. Podstawą rozwoju prawa publicznego natomiast jest ustawa (lex). LEX - ustawa - akt prawa stanowionego. Jest podstawą rozwoju prawa publicznego, marginalne znaczenie w prawie prywatnym. Mogą przybierać ró ną postać (ustawa 12 tablic, leges rogatae, uchwały zgromadzeń plebejskich, które mają moc obowiązującą ustawy od 286r.p.n.e (lex Hortensia), konstytucje cesarskie w ró nych postaciach), jednak zawsze są aktami prawa stanowionego.

datę zebrania komicjów. w których mogła lub nie mogła być wykonywana jurysdykcja) oraz zbiór formuł procesowych.Flavius wykradł i opublikował kalendarz sądowy (wykaz dni.n.n.za jej naruszenie przewiduje tylko karę. 450r. plebs nie. Lex imperfecta .n.prawo.e) 1. zaproponowana przez urzędnika . Kodyfikacja ius . Udzielali opinii prawnych. Procedowana na zgromadzeniach ludowych. 304r. Patrycjusze znali formuły procesowe.tworzył prawo zwyczajowe 2. Ogół norm prawa obowiązującego.ustawy wydawane przez zgromadzenia. Później pojawiło się plebiscitium.p.p.zawiera imię i nazwisko projektodawcy.Tiberius Coruncanius (pierwszy plebejskiego pochodzenia pontifex maximus.e . Zwyczaj . 3*IUS . Ok.n. Lex perfecta .Ok.postanowienia na wypadek naruszenia przepisów ustawy Rodzaje ustaw ze względu na sankcje: 1.e.skodyfikowane prawo zwyczajowe* (głównie w zakresie prawa prywatnego). Cieszyła się du ym szacunkiem. którzy wywodzili się z patrycjuszy). Prawo rzymskie było *sformalizowane (wypowiadanie określonych formuł.e . by transakcje i czynności procesowe były wa ne). Objaśniali normy prawa zwyczajowego i rozstrzygali kwestie związane z jego praktycznym zastosowaniem.prawo stanowione. zachowanie rytuału. na którym poddano pod głosowanie projekt ustawy i inne dane dot. jej uchwalenia b) Rogatio . następnie zastąpione przez konstytucje cesarskie.in ze względu na działalność uczonych prawników. IIIw. Plebs rozpoczął walkę o "odtajnienie" prawa. . Ustawa .n. gdy wydano Ustawę XII tablic. Tekst ustawy dzielił się na 3 części: a) Praescriptio . czynność prawna pozostaje wa na 3. Plebejusze dą yli do spisania i uściślenia prawa zwyczajowego. Nastąpił koniec FAZY EZOTERYCZNOŚCI PRAWA RZYMSKIEGO i rozpoczęła się faza jego popularyzacji. stała się źródłem prawa od 450r.n. stanowiła punkt wyjścia do dalszego rozwoju prawa rzymskiego. Interpretacja prawa .za jej naruszenie przewiduje karę i niewa ność czynności prawnej 2.e .p. które mieści się w tekstach uczonych prawników. Powstała w wyniku walk plebejuszy z patrycjuszami. 3.właściwa treść ustawy.p.projektodawcę c) Sanctio . Lex minus quam perfecta . czyli przewodnik kolegium plebejskiego) zaczął udzielać publicznych konsultacji prawnych. które zostało podniesione do roli obowiązujących przepisów prawnych. ŹRÓDŁA PRAWA ARCHAICZNEGO (753p. więc nierówne szanse.za jej naruszenie nie przewiduje się sankcji Pojęcie ius ewoluowało m.antologia pism uczonych prawników. Leges rogatae . by patrycjusze nie mogli stosować prawa na niekorzyść plebsu.USTAWA XII TABLIC . redagowali formuły procesowe.dokonywana przez pontyfików (kapłanów.e-241p. opracowywali *formularze czynności prawnych.

Wy si urzędnicy sprawowali wymiar sprawiedliwości.e-27p. to CONSTITUTIO ANTONINIANA wydany przez Karakallę w 212r. Senatus consulta . gdy cesarz pogłębił swoją władzę. który ich udzielił lub chwili. ogłaszane ustnie.rozstrzygnięcia sądowe wydane przez cesarza.e.n. . Konstytucje cesarskie .e . Papinian.n. Ustawy tworzone przez zgromadzenia ludowe.uchwały senatu. Senat wytworzył się z rady królewskiej. 1. nadający obywatelstwo wszystkim wolnym ludziom. Najintensywniejszy rozwój prawa rzymskiego nastąpił w epoce klasycznej. gdy urzędnik. Początkowo edykty cesarskie obowiązywały jedynie do chwili śmierci cesarza. 2. zawierającej odpowiedni wniosek.odpowiedzi cesarza na zapytania w wątpliwych kwestiach prawnych.rozporządzenia cesarskie.uchwały zgromadzeń plebejuszów. Początkowo nie miał mocy prawodawczej. występowały w 4 postaciach: • Edykty .nadal odgrywa wa ną rolę. który je wydał. o ile nie zostały zatwierdzone przez następcę. 4.n.rozporządzenie cesarskie.najsłynniejsi prawnicy rzymscy. Przygotowywane przez kancelarie cesarskie. Zanikały. Powstały w wyniku walki plebsu o władzę. 3. 286r. 5.ŹRÓDŁA PRAWA PRZEDKLASYCZNEGO (241p. • Mandata . Ulpian . choć były to zazwyczaj powtórzenia treści mowy cesarza. ale ilość norm powstałych w drodze zwyczajowej jest znacznie mniejsza ni w okresie prawa archaicznego.p. • Rescripta . któremu zostały udzielone przestał piastować swe stanowisko.LEX HORTENSIA . Zwyczaj .284n. mieszkającym na terenie Rzymu. na mocy której plebiscita zyskały moc ustawy i stały się obowiązujące dla ogółu obywateli.n.n. Najsłynniejszy edykt cesarski. który charakteryzowała władza cesarska przy zachowaniu pozorów władzy republikańskiej.e) i KLASYCZNEGO (27p. Cesarz działa jako sędzia. Te najwy sze urzędy rzymskie były względem siebie kolegialne. • Dekrety . Plebiscita .rozporządzenia cesarskie w sprawach administracyjnych indywidualnych. przewa nie dotyczące spraw administracyjnych. Później senatus consulta uzyskały moc ustaw. Obowiązywały do chwili śmierci cesarza. Prawo rzymskie jest jednym z filarów podtrzymujących całą naszą kulturę i cywilizację. Ka dy mógł go poprosić o rozstrzygnięcie swojego sporu. Instrukcje udzielane przez cesarza urzędnikom.e . pełnił role doradczą.ustawa.e) Okres ten dokończył republikę i rozpoczął pryncypat. Gaius.

Cesarz Hadrian (117-138) kazał opracować ok. Pretor urbanus (miejski) . będzie się kierował podczas sprawowania urzędu.6. w okresie pryncypatu powstają ju zalą ki szkół prawniczych. Sformułował tradycję opartą na poglądach LABEONA (zwolennik instytucji republikańskich.e-565n. ale kancelarie pozostawały te same.wyposa ony w jurysdykcję. Z czasem pojawiały się tak e inne urzędy pretorskie. Zostały edykty i rescripta. Odpowiedzi uczonych prawników (responsa prudentium) . Zasady te miały obowiązywać przez całą kadencję pretora. ostateczną redakcję pierwszego edyktu tak. 130r.cesarz August przyznał najwybitniejszym prawnikom przywilej. Nowy pretor mógł ogłosić w chwili objęcia stanowiska edykt o zupełnie nowej treści.rozstrzygał spory pomiędzy peregrynami (cudzoziemcami). To one tworzyły prawo. Na gruncie pretorskiej praktyki sądowej wytworzył się nowy kompleks norm . Edykty urzędników (pretorów) .cesarz staje się jedynym prawodawcą. Pretorowie byli drugimi urzędnikami zaraz po konsulach.SABINUS. ogłaszane przez nich w chwili obejmowania urzędu. by pretorzy nie mogli ju wprowadzać zmian.przywódca . Edykt zawierał zasady. Rescripta zdominowały edykty i stały się najwa niejsze.publiczne obwieszczenia urzędowe. Początkowo nie było szkół. Zwyczaj . Silny wpływ urzędnika na tworzenie prawa nie spodobał się cesarzowi.PRAWO PRETORSKIE. Pretor w edykcie określał. w jakich sytuacjach da ochronę prawną. 2. gdy dotyczył spraw o charakterze lokalnym i nie kolidował z prawem stanowionym. wrogo odnosił się do postępu prawnego). Dwie główne szkoły prawnicze: • Prokulianie . .PROCULUS. Mogło ono wspomagać.mandata i dekrety wyszły z u ycia. Pretor zmieniał się co roku. kilkakrotnie popadł w konflikt z cesarzem Augustem). uzupełniać lub poprawiać ius civile. Sformułował tradycję opartą na poglądach CAPITONA (oddany cesarzowi. jakimi obejmujący stanowisko pretor. pretor). Miały znaczenie tylko te wydane przez urzędników wyposa onych w jurysdykcję (np.mógł być prawem tylko wtedy.e) Dominat . 7. Konstytucje cesarskie . 1.przywódca . • Sabinianie . e udzielone przez nich konsultacje uwa ane są za aprobowane przez cesarza. Edykty składały się więc z części starej i nowej. ale jego edykt zawierał z reguły większość zasad przyjętych z edyktu poprzednika wraz z ewentualnymi poprawkami. Jeśli ktoś chciał zostać prawnikiem musiał pobierać naukę od jakiegoś uczonego prawnika. mógł tworzyć prawo Pretor peregrynów . ŹRÓDŁA PRAWA POKLASYCZNEGO (284n.

reprezentowali klientów w sądzie etc. czyli zbiory prawa rzymskiego zmodyfikowane przez barbarzyńców. LEGES ROMANAE BARBARORUM .barbarzyńskie zbiory praw z V/VIw. Paulusa. Nie miały mocy obowiązującej. Najsłynniejsze z tych zbiorów: . Kodeks Gregorianus i jego uzupełnienie .Gaiusa. 2. Jeśli tak owej większości nie było. Papiniana. Kodeks teodozjański .wprowadzała zasadę. 426r. Udzielali porad.Edykt Teodoryka . Justynian dą ył do uporządkowania prawa. Jeśli Papinian nie wypowiedział się w danej kwestii.Lex Romana Burgundionum Oprócz 5 wielkich prawników byli te prawnicy ni si stanem .e .e . gdy nie był uaktualniany. Ulpiana i Modestyna. 3. Nale y ich odró niać od tych wybitnych .n. . którzy nie byli wykształconymi prawnikami. Pierwszy oficjalny kodeks. e moc wią ącą dla sędziego mają opinie zawarte w dziełach: • Gaiusa • Papiniana • Paulusa • Ulpiana • Modestinusa Sędziowie musieli opierać się na ich opiniach. mówcy.Breviarium Alaricianum .pierwsze próby spisania kodeksu. ale szybko stał się niewa ny.adwokaci. najwa niejsza była opinia Papiniana. nale ało przyjąć opinię większości autorów. Jeśli opinie te były ró ne.sporządzony i ogłoszony na polecenie Teodozjusza II. która wydawała mu się słuszna.TEODOZJUSZ II i WALENTYNIAN III wydali "konstytucję o cytowaniu" (konstytucja raweńska) .438r.Kodeks Hermogenianus .PRZEDJUSTYNIAŃSKIE ZBIORY PRAW 1.n. to sędzia mógł wybrać opinię. 4.

Justynian redukował i systematyzował. która zawiera usystematyzowany merytorycznie wybór z tekstów klasycznych uczonych prawników. co jest najwa niejsze (redukcja). Jest to najwa niejsza część kodyfikacji/kompilacji justynańskiej.antologia klasycznej literatury prawniczej (ius). Podjęto decyzję o skompilowaniu/skodyfikowaniu tego. którą daje się opanować. W efekcie tych prac powstały 3 zbiory.JUSTYNIAŃSKIE ZBIORY PRAW Ius . mówimy zamiennie kodyfikacja/kompilacja justyniańska. które mają nagłówki. Po prawie klasycznym pozostały: • ogromna ilość konstytucji cesarskich . dzielą się na paragrafy itd. tytuł dzieła. Te zaś dzielą się w większości na tytuły.poprawki wprowadzane do tekstów oryginalnych. Na początku ka dego fragmentu podane jest nazwisko autora.systematyzacja materiału. kazusy . powstałym w wyniku tych działań.polega na przejrzeniu całego materiału i na zredukowaniu go do takiej masy. Dą ył do odrodzenia państwa pod względem terytorialnym i merytorycznym. upraszczania struktur prawnych. czyli ius i leges. Dą ył do uporządkowania prawa. dochodziło do zacierania pojęć. dlatego o zbiorze Justyniańskim. która miała dokonać tej kodyfikacji.(ius) Kompilacja . Interpolacje . Wybiera się to. wchodzące w skład kodyfikacji/kompilacji justynańskiej: 1) Digesta justyniańskie (PANDECTAE) . porządkowanie wg jakiegoś kryterium (systematyzacja).akty prawa stanowionego. z której fragment pochodzi. liczba księgi. .okres prawa poklasycznego zwulgaryzował prawo rzymskie. jeszcze z czasów jego świetności. Były to odpowiedzi na konkretne pytania prawne. Justynian zetknął się z tym prawem pospolitym. Kodyfikacja . Nale ało skompilować i skodyfikować teksty i ustawy. Powołano komisję z TRYBONIANEM na czele. co zostało w spuściźnie po prawie klasycznym. Digesta dzielą się na 50ksiąg. Postanowiono powrócić do klasycznej postaci prawa. które mieści się w tekstach uczonych prawników.(leges) • ogromna ilość tekstów literackich autorstwa ro nego rodzaju prawników. Zawierają fragmenty z dzieł prawników rzymskich. Rzymskie prawo wulgarne/pospolite . Język prawa stał się niejasny. Leges . konkretne przypadki. Prawo przyniesione z centrali w prowincjach rywalizowało z prawami lokalnymi.prawo.

e kodeks jest nieaktualny. a więc kodyfikacja konstytucji cesarskich. Jak zakończono prace nad digestami okazało się. Mają moc obowiązującą ustawy.n. wydane przez Justyniana ju po sporządzeniu kodeksu nazywamy nowelami.kodyfikacja justyniańska i nowele. HEXABILOS . Wydał zakaz komentowania i tłumaczeniu digestów.streszczenie Bazyliki powstałe w 1345r. Najpierw sporządzono kodeks. kodeks i instytucje to nazwy ogólnie u ywane dla tego typu dzieł. Nazwa ta została nadana w średniowieczu.n. uło onych merytorycznie w zbiorze podzielonym na księgi i tytuły. CORPUS IURIS CANONICI . która zawiera materiały kodyfikacji justyniańskiej. Po sporządzeniu kodeksu Justynian wydawał jeszcze konstytucje cesarskie. które nie zostały wykorzystane do przygotowania kodyfikacji (w szczególności digestów). Nie udało się oczywiście zniszczyć wszystkiego.e. a dopiero potem przystąpiono do pracy nad digestami. zbiór przepisów prawa karnego i cywilnego. Dlatego dokonano w kodeksie poprawek. dlatego Justynian dą ył do zapewnienia temu zbiorowi nale ytego miejsca w praktyce sądowej. Stara wersja kodeksu (codex vetus) nie obowiązywała ju i nie jest częścią kodyfikacji. przejrzano go i zredagowano na nowo.podręcznik dla studentów. małe kompendium prawa karnego i cywilnego. Powstawał etapami.zbiory prawa kanonicznego. 3) Instytucje justyniańskie . Te nowe konstytucje. które stało się kodeksem cywilnym XIX i XXwiecznej Grecji.2) Kodeks justyniański (II wersja kodeksu) .e. CORPUS IURIS CIVILIS . które dzielą się na poszczególne konstytucje (uwzględnia się kto i do kogo te konstytucje skierował). Digesta. kazał zniszczyć teksty. . Kodyfikacja/ kompilacja justyniańska była wielkim dziełem.kodyfikacja prawa bizantyjskiego z VIIIw. 900r. który został skonstruowany na wzór podręcznika/instytucji Gaiusa. Moc obowiązującą uzyskała nowa wersja kodeksu ("kodeks ponownie przejrzany"). dlatego wa ne jest. jedna z "przeróbek" prawa justyniańskiego. by określać. BAZYLIKI .kodyfikacja leges. e chodzi konkretnie o części kodyfikacji justyniańskiej poprzez określenie ich przymiotnikiem "justyniański". ale nie powstał nigdy ich oficjalny zbiór.kodyfikacja prawa bizantyjskiego z ok. Wschód Europy Dokonywano opracowań na podstawie Corpus Iuris Civilis: EKLOGA ..

Bolonia .forma.badanie i krytyczna interpretacja tekstu.jeden z ostatnich glosatorów.SZKOŁA GLOSATORÓW.Edykt Teodoryka .glosa interlinearna . Dokonywali EGZEGEZY . wprowadzając modyfikacje wywiedzione z ich własnych praw i kodyfikując te normy . który sporządził zbiór glos.barbarzyńskie zbiory praw z V/VIw.Breviarium Alaricianum . czyli zbiory prawa rzymskiego zmodyfikowane przez barbarzyńców.LEGES ROMANAE BARBARORUM . GLOSA . Najeźdźcy zaczęli korzystać z urządzeń prawa rzymskiego. Najsłynniejsze z tych zbiorów: .Hugo Zajęli się badaniem digestów z punktu widzenia gramatycznego.powstała grupa badaczy .Martinus . w tym jego uczniowie (tzw. który by się nadał do praktycznego stosowania powszechnie. objaśnienia.umieszczana między wierszami . ACCURSIUS .Zachód Europy został opanowany przez plemiona barbarzyńskie. Ich celem było zrozumienie niezrozumiałego wcześniej tekstu. szczególnie w formie klasycznej. notatki umieszczane na badanych tekstach oryginalnych: . . czterej doktorzy): . jaką przybierały dzieła glosatorów. która polega na wyjaśnianiu sensu poszczególnych słów i zdań po to. Był to pierwszy etap badania prawa rzymskiego. XIw . e łacińskie teksty digestów stały się zrozumiałe.Jacobus .glosa marginalna .Lex Romana Burgundionum METODY BADANIA PRAWA RZYMSKIEGO 1) Metoda egzegetyczna W XI w potrzeby gospodarcze i społeczne wymuszają wypracowanie jakiegoś systemu prawa. Przez pewien czas plemiona te znajdowały się na terytorium pod panowaniem państwa rzymskiego. Prawo rzymskie było wówczas prawie całkowicie zapomniane.umieszczana na marginesie W XIII w szkoła zaprzestała działalności. Do rąk badaczy trafiły digesta (najwa niejszy skład kodyfikacji justyniańskiej). by zrozumieć myśl w nich zawartą a tak e zestawianiu pokrewnych tekstów i likwidowaniu występujących w nich sprzeczności.Bulgarus . Glosatorzy spowodowali. Wokół gramatyka Irneriusa skupiło się grono badaczy.

wykryli interpolacje. Kodeksy te są czystą recepcją prawa rzymskiego. 3) Metoda historyczna Humaniści francuscy stosowali METODĘ FILOLOGICZNO .HISTORYCZNĄ .zestawiali podobne stany faktyczne. Prawo rzymskie pandektowe . z którego to prawa rzymskiego recypowanego w drodze dalszych praw wytworzyła się pandektystyka.w kontekście prawa rzymskiego recypowanego to prawo w ujęciu komentatorów. podobne rozstrzygnięcia kazuistyczne i starali się wydedukować. RÓ NE ZNACZENIA TERMINU PRAWA RZYMSKIEGO były formułowane w związku z historycznym przekształcaniem się prawa rzymskiego • • • • Prawo rzymskie antyczne . kodeks cywilny Napoleona). e teksty oryginalne zostały zmienione.XIXw . Ius commune .badali teksty z punktu widzenia językowego.forma literacka. siatkę pojęciową.w postaci wypracowanej przez komentatorów Usus modernus pandectarum . Pandektyści z całego dorobku prawa rzymskiego wydobyli konstrukcje prawne.działalność w zakresie badania prawa rzymskiego rozpoczyna SZKOŁA KOMENTATORÓW. Prawo rzymskie recypowane . co stało się podstawą do tworzenia wielkich kodeksów cywilnych XIXw (np. rozwijane przez glosatorów. do glos.badano ewolucje poszczególnych instytucji prawa prywatnego. • . komentatorów. ich rozwój historyczny od momentu powstania a do prawa justyniańskiego. Starali się odtworzyć klasyczną łacinę. KOMENTARZE . które funkcjonowało w państwie rzymskim od jego powstania do jego upadku. które stało się podstawą do wielkich kodyfikacji europejskich. wedle których te konkretne stany faktyczne rozstrzygano.prawo. prawo statutowe miast.Savigny. czyli ogólnie obowiązujące zasady.prawo rzymskie w ujęciu pandektystów. Stosowano METODĘ HISTORYCZNĄ .prawo powszechne. obejmowało prawo rzymskie. czyli kierunek badań zmierzający do wydobycia z klasycznego dorobku konstrukcji prawnych. uniwersalne. którzy stosowali METODĘ DEDUKCYJNĄ . Przedstawicielami byli Bartolus i Baldus. Szkoła historyczna w Niemczech . siatki pojęciowej etc. Zauwa ono.in.2) Metoda dedukcyjna XIV/XVw . Biegli w wykrywaniu interpolacji. czy z tych konkretnych rozstrzygnięć mo na wyciągnąć jakieś wnioski. Obszerne komentarze m. Na gruncie badań szkoły historycznej wykształciła się SZKOŁA PANDEKTYSTÓW. które obowiązywało w średniowiecznej Europie. jaką przybierała ich działalność.

Prawo rzymskie występuje w ró nych kontekstach. Jest to zatem prawo obywatelskie.wykształciło się na gruncie prawa rzymskiego. alterum non laedere.na terenie ka dego państwa obowiązuje prawo tego państwa i wszyscy znajdujący się na jego terytorium mają obowiązek go przestrzegać. co świadczy o jego ogromnym znaczeniu w historii prawa.(nie obowiązywała w antyku! obowiązuje teraz) . ju po kodyfikacji justyniańskiej. posługiwał się skróconymi digestami. Grek posługuje się greckim prawem swojej polis. Jest podstawą europejskiej kultury prawnej. które uosabiają paremie: "Ius est ars boni et aequi" "Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere. Obywatel rzymski posługuje się ius civile. Du e znaczenie tego prawa ujawniało się szczególnie w sytuacjach. gdy Rzymianin chciał zawrzeć transakcje z cudzoziemcem.wywodzi się od "civis" . oparte na zasadach powszechnie obowiązujących w basenie Morza Śródziemnego. • Prawo rzymsko . Zakres podmiotowy tego prawa ograniczał się tylko do obywateli rzymskich. Ograniczenie to wynikało z tego. • Ius gentium .system norm. Pers prawem perskim itd. e w antyku powszechnie obowiązywała ZASADA PERSONALNOŚCI PRAWA .polega na tym.bizantyjskie . uniwersalne. • Prawo rzymsko . który wykształcił się we wschodniej części cesarstwa. • . Kościół uregulował swoje wewnętrzne sprawy związane bezpośrednio z kwestiami kanonicznymi w określony sposób. ZASADA TERYTORIALNOŚCI PRAWA .holenderskie . Nie-obywatele rzymscy nie mogli z niego korzystać.funkcjonuje w holenderskich koloniach Afryki do dziś. stworzone przez obywateli dla nich samych. e ka dy wolny człowiek posługuje się swoim prawem rodzimym. w kwestiach nie uregulowanych zaś stosował prawo rzymskie.Ius civile . stanowi symbol wartości.obywatel.elastyczne.kanoniczne . • Prawo rzymsko . suum cuique tribuere".

interesu . .publiczne . Swoich roszczeń będzie dochodził za pomocą prawa procesowego. jakie przysługują podmiotowi prawa . tego obowiązku nie wykona. e właściciel nieruchomości ma prawo korzystać z tej nieruchomości na zasadzie wyłączności.materialne . . czyli systemem środków procesowych. urzeczywistniając jego treść. gdy ktoś nie będąc uprawnionym do określonego zachowania wkracza w zakres uprawnień. Nadu ycie prawa . albo będąc do czegoś zobowiązanym. przysługujących drugiemu. je eli prawo materialne mówi. "Qui iure suo utitur.kto korzysta ze swojego prawa. kto wykonuje swoje prawo. czyli tryb dochodzenia roszczeń. to właścicielowi tej działki przysługuje uprawnienie ądania. Jest to działanie legalne.prywatne 2. Jurysprudencja . nie szkodzi drugiemu. .zespół norm. Środki ochrony prawnej stosowane są pod kontrolą państwa.do nadu ycia prawa dochodzi wtedy. albo będąc do czegoś zobowiązanym.procesowe .II.prawo w znaczeniu podmiotowym Prawo rzymskie jest systemem skarg. Np. a sąsiad chodzi sobie pod tej działce. zgodne z prawem.procedura. działa legalnie. gdy prawo wykonywane jest w celu szykanowania innego podmiotu (czyli w sposób nieobywatelski). Wykracza to poza pojęcie urzeczywistniania prawa. które określają uprawnienia. Wg kryterium korzyści. Zatem ten. gdy realizacja uprawnień napotyka na przeszkody . Wykonywanie prawa polega na urzeczywistnianiu jego treści. który ma na celu zaspokojenie ądań osoby uprawnionej i eliminowanie dalszych naruszeń. przestaje być działaniem legalnym. Środki ochrony prawnej znajdują zastosowanie prawne wtedy. Funkcja środków ochrony prawnej polega na zastosowaniu przymusu. tego obowiązku nie wykona.nauka prawa. 3. przysługujących drugiemu. wynikających z prawa materialnego. neminem laedit" . drugiemu nie szkodzi. by sąsiad przestał chodzić po jego działce.prawo w znaczeniu przedmiotowym . słu ących do ochrony roszczeń. regulująca tryb udzielania ochrony prawnej. Proces rzymski Podziały prawa: 1.gdy ktoś nie będąc uprawnionym do określonego zachowania wkracza w zakres uprawnień.

bezprawnego i powa nego ataku na dobro prawem chronione. Takim urzędnikiem wyposa onym w jurysdykcję był przede wszystkim pretor. gdy : "Vim vi repellere licet" . Ma charakter defensywny.środek procesowy. Stopień natę enia środka defensywnego musi odpowiadać natę eniu samego ataku. Zachowanie. gdy dochodzi do nadu ycia prawa i wtedy mo na zastosować: 1) Obrona konieczna . Dlatego był w stanie rozeznać się w potrzebach i uwzględnić je w swoim edykcie. zmierzający do urzeczywistnienia prawa przez zastosowania przymusu wobec przeciwnika. e nie powinniśmy źle korzystać z naszego prawa ("Male nostro iure uti non debemus") Są jednak sytuacje.polega na odparciu bezpośredniego. 2) Pomoc własna (samopomoc) .przeprowadzenie procesu.skarga . Dopuszczona przez prawo. W innym kontekście jurysdykcja to działalność konkretnego urzędnika w konkretnym procesie.rozpoznanie sprawy spornej przez urzędnika lub sędziego w drodze ustalenia okoliczności faktycznych i prawnych Actio .siłę godzi się odeprzeć siłą.uprawnienie do dochodzenia roszczeń i realizowanie tego uprawnienia.działalność zmierzająca do urzeczywistnienia prawa . .władza sądownicza i cała związana z nią działalność . postępowanie niesporne i inne postępowania szczególne. Kognicja .uprawnienie do wystąpienia z roszczeniem do sądu . Jednocześnie musi być wystarczający do odparcia tego ataku.Jurysdykcja . słu ący do dochodzenia roszczeń Instytucje pozwalające na urzeczywistnianie prawa z pominięciem ingerencji państwa: "Non omne quod licet honestum est" . które ma na celu zmuszenie przeciwnika do spełnienia ądania. egzekucji.środek o charakterze zaczepnym (ofensywnym).nie wszystko. Wynika to z tego. .prawo skargi . Zastosowanie obrony koniecznej było i jest dozwolone pod warunkiem. Jest więc samowolną (gdy dokonana z pominięciem przewidzianych prawem procedur) egzekucją.kilka znaczeń: . co dozwolone jest uczciwe. e nie zachodzi przekroczenie granic niezbędnej potrzeby.

Niezale nie od fazy rozwoju podstawową i niezmienną cechą procesu cywilnego jest KONTRADYKTORYJNOŚĆ . rodzaj sprawy. musi to udowodnić. gdy państwo nie było w stanie objąć nad wszystkim kontroli.procedura. strony wytaczają przeciwko sobie nawzajem ró ne argumenty. są aktywnymi uczestnikami procesu. gdzie usytuowany jest sąd odpowiedni do rozstrzygnięcia sprawy.określa. Musi udowodnić zasadność swojego ądania. Właściwość sądu . . Nie ma jednak obowiązku niczego twierdzić. czyli ten. Proces ma na celu zmuszenie przeciwnika do zaniechania nadu ycia prawa. Jest określona przez paremię "Actor sequitur forum rei" powód postępuje za sądem pozwanego.pozwanego (reus). Samopomoc była dopuszczalna. eby nie oddać pieniędzy. Jeśli czegoś nie ustalą. dlatego doznaje modyfikacji. choć ów zakaz był nieskuteczny.ma charakter sporu. . to mo na zastosować samopomoc.przeciwnicy. Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania jednej ze stron procesowych . Np.Actor . "Audiatur et altera pars" . jest stroną aktywną w procesie. Broni się. jeśli jej poniechanie mogło narazić uprawnionego na niepowetowaną szkodę. Jeśli natomiast coś twierdzi. Ma zastosowanie we wszystkich przypadkach. Prawo prywatne charakteryzuje swoboda umów. to stosuje się regułę ogólną przewidzianą w prawie. to mo na odstąpić od tej reguły.miejsce poło enia spornej nieruchomości . dlatego to strony swobodnie kreują relacje między sobą. Jeśli strony umówią się inaczej. CONTRADICTIO – przeciwstawienie się pozwanego roszczeniu powoda. Jest to zasada funkcjonująca na gruncie prawa prywatnego. gdy są trudności z urzeczywistnieniem swojego prawa.miejsce popełnienia czynu niedozwolonego • właściwości rzeczowej .powód. Właściwość miejscową sądu mogą określać tak e: .Do końca republiki sposób dochodzenia roszczeń poprzez stosowanie samopomocy był akceptowany przez państwo i powszechny. określa. który inicjuje proces i formułuje ądanie względem przeciwnika. Ochrona prawna znajduje zastosowanie wtedy. jaki sąd jest odpowiedni (właściwy) do rozpoznania sprawy.niech będzie wysłuchana i druga strona. jeśli dłu nik zamierza uciec za granicę. przeciwko któremu występuje powód. która jest do rozstrzygnięcia. czyli ten.jest określona przez istotę. Mo e przybrać formę: właściwości miejscowej . W pryncypacie zakazano pod rygorem utraty uprawnienia dochodzonego w ten sposób. • Strony procesowe . chyba e jest to jakiś szczególny przypadek. wobec którego roszczenie jest sformułowanie.wskazuje. PROCES CYWILNY . która reguluje tryb udzielania ochrony prawnej.Reus . którzy występują w postępowaniu sądowym: .pozwany.

Jeśli nie wypowie formuły zaprzeczenia roszczenia powoda. In iure . • ściśle prywatny . Uznać roszczenie (confessio in iure) 2. to był uznawany za nie broniącego się 3. postępowanie jak i wyrok są wydawane ustnie • wyrok ma charakter ostateczny • publiczny charakter . sąd ma jedynie doprowadzić do wyroku. Kandydat na powoda sam formułuje ądanie w stosunku do kandydata na pozwanego. Na tym etapie postępowanie odbywa się z udziałem czynnika państwowego. czy edykt zawiera opis tego stanu faktycznego i obiecuje udzielenie skargi. Jego zadaniem jest ustalenie. • ukształtowany na gruncie prawa cywilnego. gdzie publiczność ma swobodny dostęp • bezpłatny . dokonywanego przez powoda. Po wypowiedzeniu przez powoda formuły roszczenia pozwany mógł: 1. występuje w 3 fazach rozwojowych: Postępowania zwyczajne: 1) Legisakcyjny • kontradyktoryjny • proces obywatelski (ściśle określony zakres podmiotowy). czy istnieje rzeczywisty spór między stronami i czy spór ten mo e być w trybie procesu rozstrzygnięty. Sprawę rozpoznaje urzędnik wyposa ony w jurysdykcję (przede wszystkim pretor). decydują na jakim etapie proces się skończy. przed urzędnikiem. który byłby dostępny dla wszystkich.Rzymski proces cywilny podlegał ewolucji. Zaprzecza we właściwy sposób roszczeniu powoda . • prowadzący do bardzo surowej egzekucji. Sprawdza. poniewa nie przewidziano dla nich środka procesowego.czynności procesowe nie są odpłatne.rozpoczyna się od prywatnego. które nie mogą być rozstrzygane przed sądem. • ustny.odbywa się w miejscu.strony są gospodarzami procesu. Eliminuje spory. nie tylko dla obywateli rzymskich • bezpłatny • prywatny • ustny • publiczny charakter Proces zwyczajny (legisakcyjny i formułkowy) przebiega 2 etapowo: 1. • bardzo sformalizowany. Etap kończy udzielenie skargi przez urzędnika lub odmowa jej udzielenia. ustnego pozwania do sądu. strona nie ponosi kosztów procesowych 2) Formułkowy • kontradyktoryjny • powstał ze względu na potrzebę stworzenia procesu.

nie mo na się dwa razy procesować w tej samej sprawie.zawiera sformułowane roszczenie powoda b) DEMONSTRATIO . f) EXCEPTIO .odpowiedź pozwanego na replikę i) TRYPLIKA . Dotychczasowe uprawnienie powoda gasło. intentio oparta na prawie cywilnym. Stanowi gwarancję pewności prawa.zawiera polecenie urzędnika dla sędziego.na zawsze wykluczają zasądzenie pozwanego . Formułkę rozpoczyna wyznaczenie sędziego. jak podany w formułce. zaś roszczenie w niej zawarte ściśle określone. nie mo na wystąpić z ponownym roszczeniem w tej samej sprawie.czasowo wykluczają zasądzenie pozwanego g) REPLIKA .ekscepcje dylatoryjne . która stabilizuje ycie społeczne.LITIS CONTESTATIO . Nie występowała w skargach o ustalenie (zawierały tylko intentio). Po udzieleniu skargi urzędnik przy współdziałaniu stron przystępuje do ujęcia w formułkę pisemnej instrukcji procesowej dla tego sporu.w procesie legisakcyjnym sędzia jest pozostawiony sam sobie. Części formułki: a) INTENTIO . wydano wyrok ostateczny. wynikające z litis contestatio.zarzut procesowy ze strony pozwanego . który ma rozstrzygnąć spór. Akt kończący postępowanie in iure. Je eli spór jest rozstrzygnięty.ekscepcje peremptoryjne . umieszczane przed demonstratio i intentio. Ró nica pomiędzy procesem legisakcyjnym a formułkowym .zawiera podstawę roszczenia powoda. Skutkiem litis contestatio była konsumpcja uprawnienia do wniesienia powództwa . zaś w formułkowym sędzia jest związany instrukcją.odpowiedź powoda na zarzut procesowy h) DUPLIKA .powód nie mógł wystąpić po raz drugi z tym samym roszczeniem. Powołuje się te świadków co do istoty sporu. Występuje w formułce wówczas. gdy skarga była z powództwa osobowego.zastrze enie ściśle określające zakres roszczeń powoda. Urzędnik w porozumieniu ze stronami procesowymi wyznacza sędziego prywatnego. a na jego miejsce pojawiało się nowe. CONDEMNATIO PECUNIARIA – zasądzenie w procesie formułkowym mogło opiewać tylko na sumę pienię ną. formułką.odpowiedź powoda na duplikę . Znacznie ograniczała władzę sędziego. Zasada wa na. którą dostał od urzędnika.upowa nienie dla sędziego do przenoszenia własności między stronami Na wniosek stron urzędnik mógł wprowadzić tak e do formułki części nadzwyczajne: e) PRAESCRIPTIO . W skargach działowych dodatkowo znajdowały się: d) ADIUDICATIO . czy stan faktyczny oka e się taki. c) CONDEMNATIO . by ten uwolnił lub zasądził pozwanego w zale ności od tego. choć niewygodna. "Bis de eadem re agere non licet / Ne bis in idem" .utwierdzenie sporu. tzw.

Nie ma wykształcenia prawniczego. nie musi nic udowadniać. Nie ma w tym postępowaniu czynnika państwowego. Ocenia dowody swobodnie. "Nemo est iudex in propria causa" . kto zaprzecza. jest uczciwy. który ma bezstronnie rozstrzygnąć spór i wydać rzetelny. Zeznania jednego świadka nie mają takiej mocy przekonywania.od aktywności stron zale y. rzetelny. by miały znaczenie. przedstawiają swoje stanowiska.sędzia oceniając dowody przedstawione przez strony jest związany ściśle określonymi regułami. non qui negat" . którym daje się wiarę w pierwszej kolejności. .nikt nie jest sędzią we własnej sprawie. Zasada ta obowiązuje na gruncie legalnej oceny dowodów. rozsądza sprawę i wydaje wyrok w oparciu o doświadczenie yciowe. czyli przed człowiekiem. uczciwy wyrok. Rozpoczyna się faza przed sędzią prywatnym. Ocenia dowody opierając się na swojej wiedzy i doświadczeniu yciowym.cię ar dowodu spoczywa na tym. lecz zwykłym prywatnym człowiekiem (np. Etap kończy się wydaniem wyroku. to nie mo e tego sporu rozstrzygać. któremu strony powierzyły rozstrzygnięcie sporu. Istnieje te ZASADA LEGALNEJ OCENY DOWODÓW . W postępowaniu zwyczajnym rola sędziego ma pasywny charakter .jeden świadek to aden świadek. Gdy strony znalazły się ju przed sędzią. jaka będzie siła przekonywania tych dowodów. to nie mo e być zainteresowany w sprawie. "Ei incumbit probatio qui dicit. jeśli zaprzecza. Musi się jednak opierać na pewnych racjonalnych kryteriach. Postępowanie dowodowe Urzędnik wyposa ony w jurysdykcję (pretor) zakończył pierwszą fazę postępowania. Apud iudicem . Jeśli sędzia jest zainteresowany konkretnym rozstrzygnięciem sporu. jakie dowody zostaną przedstawione. Sędzia wysłuchuje stron: Powód formułuje ądanie i przedstawia dowody na jego poparcie.odbywa się przed sędzią prywatnym. W postępowaniu zwyczajnym obowiązuje ZASADA SWOBODNEJ OCENY DOWODÓW . Jego obowiązkiem jest udowodnić ka de swoje twierdzenie. ale nie dowolnie. Pozwany. Istnieje hierarchia dowodów. Są dowody. testis nullus" . cieszącym się powszechnym szacunkiem.2. kto twierdzi a nie na tym. Nie jest urzędnikiem. "Testis unus. Jeśli ma być bezstronny. sąsiad).sędzia oceniając dowody przedstawione przez strony nie jest związany adnymi ściśle określonymi regułami.

. w najwy szym stopniu . Przejmuje cały majątek dłu nika."In dubio pro reo". zobowiązując się pokryć jego długi). Je eli coś da się interpretować na 2 sposoby. .Jeśli dowody sędziego nie przekonują. niezale nie od wielkości zadłu enia. ni się umówiono 4) Co do przyczyny prawnej – gdy ądał np. ustala stan faktyczny. wydany publicznie i ostateczny. Skutki pluris petitio: sędzia nie mógł zredukować nadmiernego ądania powoda. Sędzia ocenia dowody. z jakimi przeciw dłu nikowi wystąpiono. PLURIS PETITIO – nadmierne ądanie. sędzia nie jest w stanie jednoznacznie określić. ni mu się nale ało 2) Co do czasu – gdy przy terminowej nale ności ądał jej przed upływem terminu 3) Co do miejsca – gdy ądał swej nale ności w innym miejscu. Je eli pozwany nie wykona dobrowolnie orzeczenia. rozstrzygające spór.zwycięski powód egzekwuje wyrok.majątkowa . podlega wykonaniu niezwłocznie po jego wydaniu. Egzekucje w procesie zwyczajnym: .niekoniecznie w całości. obowiązku cią ącego na przegranym pozwanym) i konkursowy (odbywa się w trybie licytacji. jaki jest stan faktyczny. dostarczenia rzeczy oznaczonej indywidualnie mimo. gdy w momencie litis contestatio następowała konsumpcja procesowa. e umówiono się na rzecz oznaczoną gatunkowo. to trzeba interpretować na korzyść pozwanego a nie powoda.ma charakter uniwersalny (jej przedmiotem jest cały majątek dłu nika. to wykonuje się egzekucję o charakterze prywatnym . którą wygrywa ten z uczestników. Tylko w sytuacjach wyjątkowych mo na było liczyć na pretorskie restitutio in integrum. Wyrok jest ustny. Musiał uwolnić pozwanego i to ze skutkiem definitywnym. który gwarantuje pokrycie wszystkich roszczeń. Powód mógł się dopuścić pluris petitio na 4 sposoby: 1) Co do przedmiotu sporu – gdy ądał więcej. to zastosowanie znajduje ZASADA INTERPRETOWANIA WĄTPLIWOŚCI NA KORZYŚĆ POZWANEGO . Postępowanie zwyczajne nie przewiduje apelacji. Dokonywana na osobie dłu nika. na podstawie którego wyda WYROK orzeczenie.dominowała w procesie legisakcyjnym.osobista . Występowało. Wyrok jest podstawą egzekucji. gdy intentio i condemnatio opiewały na określoną wartość majątkową.

Egzekucja majątkowa ma charakter singularny .urzędowa. (Inaczej. .prawo do występowania w sądzie w charakterze powoda (prawo do dochodzenia swoich roszczeń przed sądem) .prawo do uczestniczenia jako strona w rzymskim postępowaniu sądowym.Postępowanie nadzwyczajne (proces ekstraordynaryjny. Polega na umieszczeniu dłu nika w państwowym więzieniu. jest pisemny. wszystkie czynności maja charakter urzędowy. składany na ręce urzędnika państwowego.Legitymacja procesowa bierna . mógł być pozywany do sądu . . ale nie ma ostatecznego charakteru • przewiduje apelację (odwołanie od wyroku). który od początku prowadzi postępowanie • wyrok . kognicyjny • kontradyktoryjny • 1-stopniowy . który dostarcza go przeciwnikowi procesowemu.Egzekucja osobista .w całości odbywa się przed urzędnikiem • sędzią jest urzędnik cesarski powoływany do rozstrzygania sporu • od początku do końca urzędowy (nie jest prywatny tak jak proces zwyczajny) urzędowy.ma charakter urzędowy. ZDOLNOŚĆ PROCESOWA . mo e zarządzić przeprowadzenie dowodu • nie obowiązuje go legalna zasada dowodów. ni w egzekucji uniwersalnej. gdzie dłu nik tracił cały majątek). dokonywane na piśmie • odpłatny • rozstrzygnięcie odbywa się w zamkniętej sali. pisemny pozew. a do pokrycia jego zadłu enia.ma mniejsze zastosowanie w procesie nadzwyczajnym. która rozstrzygana jest przez urzędnika wy szego szczebla . choć proces ten nie jest całkowicie zamknięty dla publiczności • wyrok wydaje ten sam sędzia. dokumenty są najwy ej postawione w hierarchii dowodów • gdy wyrok się uprawomocni dochodzi do egzekucji • egzekucja .sprzedaje się kolejne składniki majątku dłu nika.urzędnika sądowego Egzekucje w procesie nadzwyczajnym: .instancyjność • sędzia swój wyrok opiera na zaprezentowanych przez strony dowodach. bo jest czymś nadzwyczajnym w stosunku do zwyczajnego) . prowadzona przez egzekutora . ale jest te uczestnikiem postępowania.zeznania jednego świadka nie mają wią ącej wartości dowodowej.Legitymacja procesowa czynna . ale związany jest pewnymi regułami ."cognitio extra ordinem": 3) tzw.prawo do występowania w sądzie w charakterze pozwanego.

Z czasem dopuszczono w procesie formułkowym zastępstwo procesowe w osobie: • KOGNITORA . działanie w przeświadczeniu. gdy zauwa ono. poza wszelką kontrolą państwa.uprawniony robi to. w obecności przeciwnika procesowego po to.uczciwość. e dochodziło do zawierania ugód z oczywistym pokrzywdzeniem jednej ze stron. Pełnił zastępstwo w ramach pełnienia funkcji zarządcy majątku bogatego Rzymianina lub w ramach powołania go specjalnie do prowadzenia procesu. której strony zaufały.poddanie sporu rozstrzygnięciu sędziego polubownego (arbitra). ŚRODKI OCHRONY POZAPROCESOWEJ 1.ustanawiany w sposób formalny. Obrona konieczna 2. Ograniczało to ochronę praw prywatnych. Dzieje się to poza kontrolą państwa. które mo e być stosowane przez strony prywatnie. np. by ów przeciwnik nie miał wątpliwości co do upowa nienia zastępcy.dobra wiara .in. Oznacza przestrzeganie zasad uczciwego obrotu. Rozwiązanie najprostsze. m.ZASTĘPSTWO PROCESOWE Proces legisakcyjny trzeba było prowadzić osobiście. . Inne środki: 1.porozumienie zwaśnionych stron. • PROKURATORA . Rozstrzyga spór na podstawie doświadczenia yciowego. Z czasem zostały objęte kontrolą sądową. Kompromis (compromissum) .przeciwstawiana złej wierze .ustanawiany w sposób nieformalny.mala fides Bona fides . bez obecności przeciwnika. Samopomoc Bona fides . gdy arbiter nie jest sędzią urzędnikiem. Ugoda (transactio) . Pewna miara etyczna. rzetelność. co mu teoretycznie wolno. której niedotrzymanie skutkuje na gruncie ius sacrum. e nie narusza się praw innych osób.dobra wiara . Ewentualne zastępstwo dopuszczano jedynie w wyjątkowych przypadkach. Bierze się ją pod uwagę w ró nych okolicznościach. 2. lecz osobą prywatną. "Male nostro iure uti non debemus" . Największe znaczenie ma w prawie rzeczowym. dla osób chorych. Z czasem za niepodporządkowanie się orzeczeniu sędziego polubownego groziła kara prywatna. osiągnięte metodą wzajemnych ustępstw. ale robi to w sposób nieobywatelski. Ma swoje źródła w procesie zwyczajnym. dotrzymywanie słowa. Mógł występować w ogóle bez upowa nienia. Do poddania się wyrokowi arbitra strony zmusza PRZYSIĘGA.

prawa rzeczowe . który oceniając stan faktyczny wydawał decyzję administracyjną. Pretorskie środki ochrony pozaprocesowej mają na celu załagodzenie sporu lub doraźne wstrzymanie sporu na czas zakończenia postępowania sądowego. np. które były niesprawiedliwe lub skutki czynności. którym najczęściej jest czynność prawna. są z reguły niezbywalne (np. Równie była to decyzja administracyjna. • majątkowe . W niektórych sytuacjach przewidzianych prawem urzędnik wprowadzał w posiadanie podmiot.pretor mógł zmusić zwaśnione strony do udzielenia sobie wzajemnych przyrzeczeń. e jedna osoba ma prawo domagać się od drugiej osoby określonego zachowania Osoba . bądź umo liwiając zachowanie porządku publicznego.człowiek. który określi stan prawny.przywrócenie do stanu poprzedniego .wprowadzenie w faktyczne władztwo nad rzeczą mocą decyzji urzędnika. sztuczna konstrukcja. Wtedy.byt. czyli wydania wyroku.wierzytelności .pretor mógł wprowadzić w posiadanie dziedzica majątku spadkowego do czasu rozstrzygnięcia sporu. istota. • restitutio in integrum . który wyposa ony jest w zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków 2) osoba prawna . która wyposa ona jest w zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych . Realizowana pod ścisłą kontrolą urzędnika. dokonana ze względu na podstęp. wygasają najpóźniej z chwilą śmierci danego podmiotu. gdy trzeba było usunąć skutki czynności. która została wymuszona.korporacje .nakazy lub zakazy administracyjne wydawane przez pretora.roszczenia. Dzielą się na: 1) osoba fizyczna . polegające na tym.fundacje . Polecenie stronom określonego zachowania się.nie są ściśle związane z określoną osobą. • wprowadzenie w posiadanie . kompensacji pod kontrolą pretora. Znajdowało zastosowanie w szczególnych sytuacjach. III.byt. mogą być przedmiotem obrotu. zabezpieczając w ten sposób jego interesy. są w zasadzie zbywalne Kategorie praw majątkowych: . prawo do nazwiska).władztwa człowieka nad rzeczą . • stypulacje pretorskie .3. Prawa prywatne: • osobiste . Prawo osobowe Prawo osobowe to dział prawa. która mo e być podmiotem praw i obowiązków. zajmujący się osobami i ich prawnymi właściwościami. • interdykty pretorskie . Powszechnie stosowany przez urzędników.prawa związane ściśle z określoną osobą. doszło do wyzysku. mogą być przeniesione na inną osobę. Dochodzi do tzw. Miało miejsce w wielu przypadkach przewidzianych prawem. w przypadku dziedziczenia . mająca na celu załatwienie sprawy doraźnie lub trwale w zale ności od sprawy.polega na usunięciu skutków zdarzenia prawnego.

będzie ono wa ne i skuteczne pod warunkiem. gdy ojciec dziecka umiera przed jego narodzeniem. "Nasciturus pro iam nato habetur quotiens de commodis eius agitur" .nie ma odrębnego bytu prawnego.ci. Trzeba wyjaśnić sytuację prawną członków rodziny pozostałych przy yciu. to przysporzenie uwa ane jest za nigdy nie dokonane. ale jeszcze nienarodzone.mający się urodzić uwa any jest za ju narodzonego. Jeśli w okresie od poczęcia do narodzin nasciturusa zostanie dokonane przysporzenie majątkowe (udzielenie mu korzyści majątkowej). ruch. gdy człowiek umiera otoczony rodziną. gdy np. Ów byt ma początek dopiero w chwili narodzenia.zdolność do kształtowania własnej sytuacji prawnej i sytuacji prawnej innych osób własnym działaniem. Stosuje się wtedy domniemanie. o ile chodzi o jego korzyści. Ma to ogromne znaczenie w prawie spadkowym. Nie zawsze jest to jednak takie oczywiste. czy jakakolwiek inna oznaka ycia. Domniemania śmierci: Kolejność śmierci: 1. Dzieci dojrzałe .dziecko poczęte. Wprowadzono takie rozwiązanie w prawie spadkowym. by nie pominąć nasciturusa w procesie spadkowym.oczywista. Rodzice 3. Ma to znaczenie w sytuacji. którzy mieli lub mogli mieć własne dzieci . Stara się określić kolejność. Nasciturus . w której umierali. Koniec osoby fizycznej Śmierć faktyczna . Dzieci niedojrzałe 2.zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków Zdolność do czynności prawnych .Osoba fizyczna i jej prawne właściwości: • • Zdolność prawna . Śmierć prawna Domniemania pozwalają na uznanie za udowodnione faktów na podstawie innych faktów. Jeśli natomiast urodzi się martwe. Do chwili ywego narodzenia uwa any jest za część organizmu matki . Chroni się jednak jego interesy majątkowe. w jakimś gwałtownym zdarzeniu ginie większa ilość członków tej samej rodziny. którego oznaką jest krzyk. e dziecko urodzi się ywe. Początek osoby fizycznej Za początek osoby fizycznej uwa a się ywe urodzenie.

Status libertatis .podstawowe okoliczności.pozycja w społeczeństwie rzymskim . • wyzwoleńcy (libertyni) . jeśli miał jakiś majątek. Zasadniczym podziałem był podział na: a) Ludzie wolni wolno urodzeni . Następuje dziedziczenie. Patron mógł domagać się świadczenia mu pewnych usług. e obywatel rzymski umiera z chwilą popadnięcia w niewolę.pozycja prawna jednostki. jego mał eństwa. mał eństwo przestaje istnieć.Status libertatis . Staje się na powrót właścicielem majątku.pozycja człowieka w społeczeństwie rzymskim. Uprawnienia i obowiązki osoby fizycznej określano w zale ności od jej statusu: 1. Jednym z nich jest STATUS. jak i pozamał eńskim. • PRAWO PATRONATU .patron nie wypełnił obowiązku alimentacyjnego . mógł dziedziczyć po wyzwoleńcu.niewolnica chocia by przez krótki czas była wolna. miał prawo karcenia wyzwoleńca. Wyzwoleniec był zobowiązany do posłuszeństwa i szacunku wobec patrona.Popadnięcie w niewolę . posiadania. dlatego nie przywróci się np. Przyjęto zasadę.niewolnicy wyzwoleni z prawnej niewoli.pozycja w państwie rzymskim . Nie od ywają tylko stany faktyczne.Status civitatis .przepisy utrzymujące więź między wyzwoleńcem a patronem.Status familiae .ludzie zrodzeni z wolnej kobiety zarówno w związku mał eńskim. Nie od ywają jednak stany faktyczne. Po wyzwoleniu pozostawali jednak pod patronatem swojego byłego pana. FAVOR LIBERTATIS .domniemanie śmierci związane jest równie z popadnięciem w niewolę.jeśli jeniec powraca z niewoli. to wraca do swojej poprzedniej sytuacji prawnej. CAPUT . wyznaczające pozycję prawną człowieka: . Jako niewolnik nie mo e być podmiotem praw i obowiązków. to dziecko rodziło się jako wolny człowiek. W przypadku ra ącej niewdzięczności patron mógł odwołać wyzwolenie.patron dopuścił się w stosunku do wyzwoleńca przestępstwa zagro onego karą śmierci . PRAWO POWROTU .gdy cofnięto wyzwolenie . Na pozycję prawną jednostki składają się ró ne elementy. Wygaśnięcie prawa patronatu: . Prawo patronatu było w rodzinie patrona dziedziczne.jeśli w chwili poczęcia lub w okresie cią y matka .Ius postliminii . Status . od ywają wszystkie jego prawa.pozycja w rodzinie rzymskiej. którego właścicielem był przed popadnięciem w niewolę.uznanie wyzwoleńca (za zgodą patrona) przez cesarza za wolno urodzonego .

. będący własnością państwową lub prywatną. na podstawie których stawał się wierzycielem lub właścicielem . Na gruncie prawa naturalnego natomiast jest takim samym człowiekiem.przeciwko panu wnosi się wtedy skargi noksalne.zdolność do podejmowania zobowiązań na podstawie przysięgi – mo e podjąć się wykonywania pewnych świadczeń na rzecz patrona w trybie przysięgi. Inny sposób podjęcia przez niewolnika zobowiązań nie wią e adnych skutków prawnych względem niego. co przekładało się np. co niewolnik nabywał przypadało jego właścicielowi .człowiek.b) Niewolnicy . Zale ne od przyzwolenia właściciela.jeniectwo wojenne . WYZWOLENIE .wszystko.manumissio . Uwa any za stan faktyczny. porzucenie niewolnika przez pana • przez akt władzy państwowej za zasługi dla ogółu • przez wyzwolenie . Źródła zniewolenia: .urodzenie w niewoli Niewolnik: . Część zysków z gospodarowania mógł zatrzymać. Pan mógł się uwolnić od zasądzenia oddając niewolnika pokrzywdzonemu .mógł otrzymać od swojego pana wydzielony majątek do samodzielnego gospodarowania (peculium).majątek powierzony w zarząd osobom alieni iuris. a więc nie ma zdolności majątkowej. Taki sam charakter miały związki mieszane między niewolnikami a wolnymi. nie będący mał eństwem.na gruncie prawa rzymskiego jest PRZEDMIOTEM PRAWA.niewolnik samodzielnie odpowiadał za przestępstwa prawa publicznego .CONTUBERNIUM – trwały związek niewolnika z niewolnicą. na jego pełnoprawne uczestniczenie w obrzędach religijnych .popadanie w niewolę przez długi . . jaki otrzymał od państwa jako peculium .za zgodą pana lub w granicach samodzielnego gospodarowania peculium mógł rozporządzać prawami nale ącymi do pana .nie miał praw publicznych . Byli przedmiotami prawa. co umo liwiało mu wykupienie się z niewoli za pośrednictwem osoby trzeciej .niewolnik państwowy mógł rozporządzić połową majątku.pan odpowiadał za przestępstwa prawa prywatnego (delicta) dokonane przez niewolnika .nie mógł występować w procesie zwyczajnym jako strona .nie ma zdolności prawnej. nie miał znaczenia prawnego. jak człowiek wolny. a więc rzeczą. Peculium .uzyskanie wolności przez oświadczenie woli pana Sposoby uzyskania wolności przez niewolnika: • z mocy prawa np.mógł dokonywać formalnych lub nieformalnych czynności prawnych.

musi doceniać czyn.dopuszczenie niewolnika do stołu.za pomocą cenzusu (manumissio censu) .między przyjaciółmi. która w okresie poczęcia lub cią y była wolna.za pomocą testamentu (manumissio testamento) . Z punktu widzenia prawa cywilnego jego status nie ulegał zmianie. przy którym pan spo ywał posiłek . Status civitatis . którego dokonuje. . którzy zostali wyzwoleni nieformalnie nie mogą być ponownie wtrąceni w stan niewoli.w obecności duchowieństwa i wiernych • nieformalne .pozycja człowieka w państwie rzymskim.Wyzwolenia: • formalne . Lex Aelia Sentia .manumissio inter amicos . Człowiek wolny przez urodzenie z matki. wyzwoleńcem i nie mógł zostać cofnięty do stanu niewoli. Równie obywatelami byli ludzie wyzwoleni wg prawa cywilnego oraz ci.ograniczenia wyzwoleń testamentowych.obywatel rzymski jako testator bezpośrednio wyzwalał niewolnika lub zwracał się do dziedzica z prośbą o dokonanie wyzwolenia . Niewolnik natomiast.brała pod opiekę nieformalnie wyzwolonych.w liście pana do niewolnika Ustawy: Lex Fufia Caninia .prawo do noszenia srebrnego pierścienia . Było to wyzwolenie wg prawa cywilnego . Mógł jedynie popaść w niewolę przez długi. Ci.wyzwalający musi mieć co najmniej 20 lat. człowiekiem wolnym. Iunia Norbana .wyzwolenie w kościele (manumissio in eclesia) .prawo do słu by wojskowej w legionach . obrońca wolności występował jako powód przeciwko właścicielowi niewolnika jako pozwanemu. którym władza państwowa obywatelstwo nadała.narodzony ze związku między obywatelami rzymskim. w obecności świadków .cenzor za zgodą pana wpisywał niewolnika na listę obywateli .posiadał czynne i bierne prawa wyborcze .manumissio per epistulam .tzw.niewolnik staje się libertynem.manumissio per mensam . Posiadali całą gamę uprawnień: W zakresie prawa publicznego: .za pomocą pozornego procesu windykacyjnego (manumissio vindicata) wyzwolenie przed urzędnikiem (pretorem) . 2.istnieje mo liwość cofnięcia wyzwolenia. Człowiek wolny mógł być w państwie rzymskim: a) Obywatelem rzymskim . Jego były właściciel nie mógł go cofnąć. aby mógł być wyzwolony musiał mieć 30lat. Było to wyzwolenie wg prawa pretorskiego i dawało niewolnikowi jedynie wolność faktyczną. . jeśli został formalnie wyzwolony. Maksymalnie 100niewolników mo na uwolnić w testamencie.

prawo do udziału w obrocie gospodarczo-prawnym i dokonywania tam czynności wa nych wg prawa cywilnego(COMMERCIUM) .nie mieli prawa do słu by w legionach .prawo do sporządzania wa nego testamentu .ZDOLNOŚĆ PROCESOWA .sprawowanie władzy ojca rodziny.wskutek przesiedlenia się do gminy latyńskiej lub cudzoziemskiej .łatwo mogli uzyskać obywatelstwo rzymskie . związanych z Rzymem traktatami . mógł być pozywany do sądu UTRATA OBYWATELSTWA RZYMSKIEGO: • następowała wskutek utraty wolności.PATER FAMILIAS .W zakresie prawa prywatnego: wolno urodzeni obywatele rzymscy mieli prawa: .dziedziczenia z rzymskiego testamentu .mieli ius comercii .prawo do zawierania mał eństwa wa nego wg prawa cywilnego (CONUBIUM) .wyjątkowo przysługiwało im ius conubii .uzyskali uprawnienia zwane prawem latyńskim .nie mieli prawa wybieralności na urzędy (ius honorum) .IUS CONUBII .prawo do występowania w sądzie w charakterze pozwanego. czyli sprawowanie władzy osobistej i majątkowej nad wszystkimi podległymi sobie członkami tej rodziny .prawo własności opartej na prawie cywilnym .mieli legis actio . państwie i rodzinie rzymskiej. ale zachowywał stanowisko w społeczeństwie rzymskim .IUS COMMERCII .prawo do występowania w sądzie w charakterze powoda (prawo do dochodzenia swoich roszczeń przed sądem) ~ Legitymacja procesowa bierna . Tracił swe stanowisko w państwie i rodzinie. ~ Legitymacja procesowa czynna . • CAPITIS DEMINUTIO MEDIA .średnie umniejszenie uprawnień osobowych. Tracił swe stanowisko w społeczeństwie. co prowadziło do maksymalnego umniejszenia uprawnień osobowych (CAPITIS DEMINUTIO MAXIMA).mieszkańcy miast na obszarze Lacjum.wskutek skazania na wygnanie z Italii lub deportację b) Latynem • Dawni .prawo do uczestniczenia jako strona w rzymskim postępowaniu sądowym.

mieli ius commercii .wskutek przesiedlenia się do gminy cudzoziemskiej .rządzili się ius gentium i swoim prawem rodzimym . które były formalnie wolne.nie mogli uzyskać obywatelstwa . oddane w mancipium .łatwo mogli uzyskać obywatelstwo .formalnie oddawali swoją wolność w ręce właściciela stajni gladiatorskie .nie przysługiwało im prawo rzymskie .w niektórych przypadkach ius commercii i ius conubii . prostytutki .osoby znajdujące się w stanie zale ności.e.nie mieli adnych politycznych uprawnień obywatela rzymskiego .wskutek capitis deminutio maxima .nadano im prawo latyńskie .osoby wykonujące zawody gorszące .korzystali z rzymskiej ochrony sądowej. ale ich wolność była ograniczana z ró nych powodów nauka prawa rzymskiego wykształciła pojęcie ludzi PÓŁWOLNYCH (wolni.mieli ius commercii . cyrkowcy. którzy pozostali w walce orę nej z Rzymem i ulegli zagładzie .aktorzy. . udzielanej głównie przez pretora peregrynów .nie mieli prawa sporządzania testamentu .gladiatorzy .przestali istnieć wraz z wydaniem konstytucji Karakalli z 212r.nie mieli ius conubii .nie mieli prawa do słu by w legionach .• Kolonialni . nadającej obywatelstwo wszystkim mieszkańcom państwa rzymskiego • Juniańscy .status wzorowany na latynach kolonialnych. która nie nale ała ani do obywateli rzymskich.wskutek uzyskania obywatelstwa rzymskiego c) Cudzoziemcem (peregrynem) ludność państwa rzymskiego. ale ich wolność była ograniczona): . które poza Rzymianami nale ały do status civitatis i wśród osób. ani do Latynów • Ci.nie mieli legis actio .mogli uzyskać obywatelstwo rzymskie • Ci.mieszkańcy kolonii zało onych przez miasta latyńskie na obszarze Italii i w prowincjach .n. którzy poddali się pod zwierzchnictwo Rzymu .ludzie wyzwoleni w sposób nieuznany przez prawo cywilne lub naruszający ustawę Aelia Sentia.spadek po nich przepadał na rzecz patrona UTRATA STATUSU LATYNA: .nie mieli prawa wybieralności na urzędy .wyjątkowo ius conubii . ale z ograniczeniami uprawnień .nie mieli adnych praw publicznych Wśród osób.

Sui iuris mógł być dojrzały mę czyzna. Do alieni iuris zaliczali się zarówno wolni członkowie familii. [Nie ma tutaj pokrewieństwa pierwszego stopnia!] "Quot generationes.ile urodzeń. które nie weszły do familii agnacyjnej (np.sztuczny . Jest instytucją prawa cywilnego. biologiczne.osoba samowładna. tot gradus" .prawne pochodzenie w linii męskiej . Paremia pozwala na obliczenie stopni pokrewieństwa. uprawiali ziemię za czynsz. jak i z samym ojcem rodziny. kobiety niemające zwierzchnika familijnego i niepozostające w mał eństwie cum manu."przypisańcy do ziemi" 3. Linea recta . była jedynym podmiotem praw i obowiązków w tej rodzinie. osoby.podstawowa komórka społeczeństwa rzymskiego. nie mieli swojej ziemi. Łączy podległych tej władzy zarówno między sobą. Pokrewieństwo kognacyjne: 1. wejście pod władzę mę owską • Cognatio (kognacja) . by osoby.związek społeczny oparty na pokrewieństwie prawnym.w linii prostej . Alieni iuris miała ograniczoną zdolność prawną. pojawiły się na świecie.krewni zstępni 2. niepodlegająca władzy familijnej. pozbawiona zdolności majątkowej. uprawiający ziemie nale ące do państwa rzymskiego. W linii bocznej nie ma pierwszego stopnia pokrewieństwa!! SUI IURIS .pozycja człowieka w rodzinie rzymskiej.w linii bocznej .drobni dzier awcy. na fakcie podlegania władzy jednego ojca rodziny. której pater familias zmarł.pochodzenie od wspólnego przodka. . Status familiae . jak i w prawie spadkowym. Miała pełną zdolność prawną. Mogli to być zatem nawet ludzie w pełni dojrzali. a tak e członkowie rodziny.pokrewieństwo naturalne. jak i niewolnicy. obywatelską. Biedacy. które są potrzebne. zwierzchnictwo nad pozostałymi członkami rodziny.przysposobienie. Oparte na pochodzeniu jednej osoby od drugiej lub pochodzeniu od wspólnego przodka.. Linea obliqua . rzeczywisty zwierzchnik familii. Patriarchalna rodzina obywateli rzymskich (familia) .naturalny . dzieci pozamał eńskie). Obliczanie stopni pokrewieństwa ma znaczenie zarówno w prawie osobowym. nie mogli jej opuszczać .osoba poddana władzy sui iuris. sprawujący wa ne funkcje w państwie. ALIENI IURIS . tyle stopni. Oblicza się ilość urodzeń.jedna osoba pochodzi od drugiej Ascendenci .krewni wstępni Descendenci . Agnacja powstaje na 2 sposoby: . wchodzili w zale ność od państwa rzymskiego. Występowała w 2 postaciach: • Agnatio (agnacja) . których pokrewieństwo obliczamy.kolonowie .

zmiana stanowiska prawnego osoby pośredniego stopnia. będący obywatelem rzymskim. Byli ALIENI IURIS (osoby poddane władzy sui iuris).Gdy ojciec umierał.CAPITIS DEMINUTIO MINIMA .Rodzina W jej skład wchodzili zarówno ludzie wolni. Jest zwierzchnikiem rodziny.zmiana stanowiska prawnego osoby najwy szego stopnia. utrata dotychczasowego stanowiska w rodzinie (status familiae). jak i niewolnicy. Alieni iuris: • ona podległa jego mę owskiej władzy • dzieci zrodzone w prawnym mał eństwie • ich ony podległe władzy mę owskiej • dalsi potomkowie w linii męskiej • osoby przysposobione (adoptowane) • osoby oddane pod władzę ojca rodziny Tylko osoba samowładna. ojciec rodziny. Uprawnienia osób mu podległych były ograniczone. . UTRATA STANOWISKA W RODZINIE RZYMSKIEJ .jedyna osoba samowładna (SUI IURIS).PATER FAMILIAS . pozostali członkowie rodziny podlegali jego władzy. Ma związek nie tylko ze spadkiem ze stanowiska osoby sui iuris do osoby alieni iuris. . miał pełne uprawnienia prywatnoprawne obywatela rzymskiego. ile było osób podległych. jedynym podmiotem praw i obowiązków w tej rodzinie. to rodzina rozpadała się na tyle sui iuris.CAPITIS DEMINUTIO MEDIA . • ojciec rodziny . utrata wolności (status libertatis) . Ich sytuacja prawna była podobna do sytuacji niewolników.CAPITIS DEMINUTIO MAXIMA . ale te z utratą aktualnego stanowiska w rodzinie przy jednoczesnym uzyskaniu stanowiska w innej rodzinie. utrata obywatelstwa rzymskiego.zmiana stanowiska prawnego osoby najni szego stopnia.

w wyniku orzeczenia sądu . . Sędzia mo e własną decyzją dopuścić ją do np. Jeśli cześć obywatelska dozna umniejszenia. jaki się obywatelowi nale y z samego tytułu. Ograniczenie mo e nastąpić w 2 postaciach: • Infamia . • . Cofnięcie infamii mo e nastąpić tylko w wyniku cofnięcia decyzji władzy państwowej.z mocy prawa . które skutkuje infamią (np.ograniczenie czci obywatelskiej. e jednostce mo na przypisać tę zdolność jest status. Mo e nastąpić: . jego caput nie podlega ograniczeniom. Cześć obywatelska (existimatio) . Pełną zdolność prawną posiada: 1. Skutkiem infamii jest urzędowe ograniczenie zaufania do osoby.jest jedynym podmiotem praw i obowiązków w rodzinie (status familiae). zeznawania w procesie. Osoba dotknięta turpitudo to PERSONA TURPIS. Tam. którzy uzyskali wolność za ycia mieli ograniczoną zdolność prawną.popełnienie czynu lub zachowanie określone w ustawie. Dopóki cieszy się pełną czcią obywatelską do czasu.instytucja prawna. e turpitudo zale y od uznania sędziego. które nie ma charakteru instytucji prawnej. która decyduje o tym. uczciwości itd. Następuje na skutek złego prowadzenia się. zaś infamia następuje z urzędu. 2. wówczas następuję ograniczenie zdolności prawnej. Mo na odzyskać cześć obywatelską przez poprawę zachowania. gdy oczekuje się od obywatela rzetelności. polegająca na umniejszeniu czci obywatelskiej.skazania za przestępstwo lub zasądzenia za delikty i sprzeniewierzenie się zaufaniu Osoba dotknięta infamią to INFAMIS.szacunek. Dopiero ich dzieci miały pełną zdolność prawną. Skutki turpitudo są takie. Jest więc instytucją o charakterze faktycznym. która została nią dotknięta. Członek rodziny sui iuris . następujące w wyniku negatywnych ocen otoczenia. gdzie zachowanie jednostki budzi zastrze enia. Człowiek wolny (niewolnik nie posiada zdolności prawnej). będący obywatelem rzymskim (status civitatis) Musi być wolno urodzony. Turpitudo .zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków Podstawową okolicznością. Oprócz statusu istniały tak e inne okoliczności decydujące o zdolności prawnej: 1. Ci. jak infamii. e jest obywatelem.Zdolność prawna . Ró nica polega jednak na tym. Ograniczenie zaufania w sytuacjach.

Kobiety zawsze więc podlegały jakiejś pieczy.mogli samodzielnie dokonywać tylko czynności przysparzających . który doradzał im w sprawach majątkowych. • Puberes minores . Mieli pełną zdolność do czynności prawnych. O zdolności do czynności prawnych decydują: 1.Lex Plaetoria . Nie były podmiotami prawa. e były alieni iuris. które polepszały ich sytuację.wyró nia się kategorie wiekowe. ró niące się od siebie zakresem zdolności do czynności prawnej • Infantes .osoby trudniące się pewnym zajęciem mogły doznawać z tego tytułu zarówno ulg (np. mo e uzyskać zdolność do czynności prawnej. Zdarzało się. czyli tymi. Kobiety alieni iuris były pozbawione zdolności prawnej jako podlegającej władzy sui iuris.Pojawiła się dodatkowa cezura czasowa .osoby od 7 roku ycia do chwili osiągnięcia dojrzałości. jeśli były sui iuris. Do dokonania tych czynności musi uzyskać akceptację opiekuna (tutora). później 7-12 roku ycia (kobiety). które były sui iuris. stajni). 7-14 (mę czyźni). Z mocy prawa. 2. która urodziła co najmniej troje dzieci.piecza sprawowana nad kobietami sui iure. e kobieta wolno urodzona. właściciel gospody. Mieli ograniczoną zdolność do czynności prawnych . .dzieci . Pełna zdolność do czynności prawnej.zdolność do kształtowania własnej sytuacji prawnej i sytuacji prawnej innych osób własnym działaniem. Wiek . Prześladowano chrześcijan. które miały zdolność prawną. w ramach struktury rodowej podlegały zwierzchnictwu ojca lub mę a.niedojrzali .powy ej 12/14 roku ycia.zaczęło mieć znaczenie dopiero w okresie chrześcijańskim.czyli takich. • Puberes . Wykonywany zawód . dlatego nie mo e celowo i świadomie podejmować decyzji w zakresie kształtowania swojej decyzji prawnej. zatwierdzał pewne czynności prawne. Ograniczano ich w zdolności prawnej. Powszechnie zakazano mał eństw z chrześcijaninami i posiadania niewolników wyznania chrześcijańskiego. Natomiast na inne czynności musieli mieć zgodę opiekuna.wiek 25 lat. Wyznanie .dała dojrzałym mo liwość przywrócenia stanu poprzedniego w przypadku wyzysku. e ulegali wyzyskowi dlatego wprowadzono rozwiązania: . Płeć . Ma to na celu uchronienie jej przed podjęciem czynności obcią ającej (takiej.TUTELA . ale i tak nie mogły samodzielnie kształtować swojej sytuacji prawnej. zatem nie miały zdolności majątkowej.osoby poni ej 7 roku ycia . albo opieka. Była to albo piecza wynikająca ze struktury rodowej. która mo e doprowadzić do umniejszenia jej majątku). jak i ograniczeń (np. Przyjęto zało enie. Zdolność do czynności prawnej . Później wprowadzono zasadę. z racji tego. . Kobiety były otoczone pieczą dorosłych mę czyzn.kobiety są ograniczone w zdolności do czynności prawnych. gdy ich doktryny postrzegano jako zagra ające integralności państwa rzymskiego.2. e kobieta jest istotą lekkomyślną. Nie podlegały zwierzchnictwu. ołnierz).25 rok ycia. Istniały jednak kobiety. Opieka .całkowicie pozbawione zdolności do czynności prawnej • Impuberes . 3. Ci 14-25roku ycia (minorzy) mogli mieć kuratora.

wolno urodzony.jako agnatka . którzy: • mają zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych . ale na dokonywanie czynności obcią ających musi mieć zgodę kuratora. jeśli czynność ta wymagała wypowiedzenia ściśle określonych słów .nie miało wpływu na zakres zdolności do czynności prawnych poza ewidentnymi przypadkami.ka dy przypadek oceniano indywidualnie. mę czyzna powy ej 25r. sui iuris (kryterium status familiae). b) psychiczne . 3. Chory umysłowo pozbawiony zdolności do czynności prawnych. Na podstawie decyzji magistratury.człowiek wolny(kryterium status libertatis).dokonują czynności prawnych. . 4. czyli ten.: . obywatel rzymski (kryterium status civitatis). jak np. kto trwoni majątek odziedziczony po przodkach. Marnotrawstwo Marnotrawca. niewolnicy .jako sui iuris podlega opiece Nie podlega. zdrowy psychicznie i fizycznie.Kobieta niezale nie od wieku podlega pieczy .np.alieni iuris podlega zwierzchnictwu pater familias niezale nie od wieku . później sądu poddawano marnotrawcę kurateli. nie marnotrawca. która wymagała określonych gestów.np. nie będący pozbawiony czci obywatelskiej. w dobie chrześcijaństwa chrześcijanin. marnotrawca. jeśli jest sui iuris i urodzi 3dzieci. . mę czyzna alieni iuris • nie mają zdolności prawnej.osoba pozbawiona kończyn nie mogła dokonać mancypacji. kobieta sui iuris.ograniczenie w dokonywaniu czynności prawnej przez osobę niemą. Kurator sprawował zarząd nad jego majątkiem. • mają zdolność prawną i nie mają pełnej zdolności do czynności pranych . Jeśli doznawał przebłysków świadomości. Mo e skutecznie dokonywać czynności przysparzające. Stan zdrowia a) fizyczne . to jego czynności prawne były wa ne i skuteczne. Bardzo wa ne w określaniu typu człowieka pod względem zdolności prawnej i do czynności prawnych są wszystkie wymienione powy ej kryteria!! Są tacy. wykonujący szlachetne zajęcie. ale skutki tej czynności spadają na zwierzchnika. a mają zdolność do czynności prawnych .

by korporacja mogła powstać musi liczyć co najmniej 3 członków. które współdziałają dla osiągnięcia ściśle określonego celu za pośrednictwem swoich przedstawicieli. 2 kategorie osób prawnych. która wyposa ona jest w zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych. jakim jest mał eństwo. kościół. jak długo trwa wola pozostawania w tym mał eństwie.miały ulgi podatkowe. Jest więc stanem faktycznym. stowarzyszenia (collegia). Jest to rodzinna uroczystość. Przez dłu szy czas przymiot osobowości wiązano tylko z człowiekiem. wydarzeniem o charakterze prywatnym. Wywołuje skutki na gruncie prawa cywilnego. mającym znaczenie prawne. w kłótniach. Wraz z chwilą popadnięcia jednego z mał onków w niewolę mał eństwo przestawało istnieć. sztuczna konstrukcja. choć związane z obyczajowością. Prawo rzymskie nie uznawało mał eństw poligamicznych. Przykładem fundacji jest klasztor.uznany przez prawo cywilne związek jednego mę czyzny i jednej kobiety oparty na affectio maritalis (woli pozostawania w mał eństwie). Fundacje takie cieszyły się du ym uprzywilejowaniem . którym przypisywano tę osobowość niezale nie od osób fizycznych w nich uczestniczących: 1. Ustanie affectio maritalis mo e się przejawiać np. panna młoda występuje w specjalnej fryzurze.OSOBA PRAWNA – byt.związek osób fizycznych. nie odradza się. Nawet po jego powrocie stan faktyczny. 2. Korporacje . Przykładem korporacji jest państwo rzymskie. PRAWO MAŁ EŃSKIE Mał eństwo w prawie rzymskim (matrimonium iustum) . . Rzymskie mał eństwo trwa tak długo. TRES FACIUNT COLLEGIUM . gminy miejskie (municipia). Prawo rzymskie nie wypracowało teorii osób prawnych.masa majątkowa wyodrębniona dla osiągnięcia pewnych celów. głównie dobroczynnych (piae causae). Nie ma charakteru faktu formalnego. Bigamia groziła utratą czci. Fundacje . Fundacje i korporacje działały i realizowały swoją zdolność do czynności prawnych za pośrednictwem swoich przedstawicieli. Zawarcie mał eństwa jest aktem nieformalnym. Polega na wprowadzeniu ony do domu mę a.

kobiety w wieku minimum lat 12. gdy mał onkowie pozostawali pod władzą ojcowską. Inne dodatkowe okoliczności. . Conubium . Pokrewieństwo w linii prostej 3. Dojrzałość . Ró nice stanowe pomiędzy mał onkami 2.Gdy zainteresowani nie mogą lub nie chcą pozostawać w związku mał eńskim.KONKUBINA . za co mo na było się domagać odszkodowania pienię nego. Mają charakter uroczystej umowy. Uczestnicy konkubinatu . Z czasem wprowadzono zadatek. jeśli mał onkowie pozostawali pod władzą ojcowską. Konkubinat jest trwałym związkiem między jednym mę czyzną a jedną kobietą.Kobieta . PRZESZKODY ZAWARCIA MAŁ EŃSTWA: 3 podstawowe przesłanki dające mo liwość pozostawania w związku mał eńskim uznanym przez prawo cywilne: 1. nie uznawane przez prawo cywilne. kto jest podmiotem prawa cywilnego. mę czyźni 14. Jeśli ojciec oddał córkę w mał eństwo. które nie było związane z przeniesieniem zwierzchnictwa ojca nad córką na rzecz mę a. 2. ograniczające mo liwość pozostawania w związku mał eńskim: 1. Przysługiwało wszystkim obywatelom rzymskim. Mał eństwo mo e zawrzeć ka dy.KONKUBENT Matrimonium iuris gentium to inne mał eństwo. Zgoda zwierzchnika familijnego w przypadku. Zerwanie zaręczyn było niedopełnieniem umowy. W przypadku zerwania zaręczyn zadatek przepadał.relacja jaka zachodzi między mał onkiem a krewnymi drugiego mał onka.KONKUBENCI: .wyra enie słu ące te do określenia samego pojęcia mał eństwa. Pokrewieństwo w linii bocznej do III stopnia 4. to ojciec mógł ją w ka dej chwili z mał eństwa wydobyć. Powinowactwo . Sponsalia .zaręczyny. to trwałe formy wspólnego po ycia mogą mieć formę KONKUBINATU. Fakt słu by wojskowej 3. Są aktem formalnym dokonywanym pomiędzy zwierzchnikami familijnymi mał onków.Mę czyzna . Powstaje z chwilą zawarcia mał eństwa i nie ustaje z chwilą ustania mał eństwa. który nie jest oparty na affectio maritalis.prawo do pozostawania w związku mał eńskim uznawanym przez prawo cywilne. Ius conubii . 3.

. Zazwyczaj jednak przeprowadzano sąd z udziałem dawnych agnatów ony. jaką sprawuje mą nad oną. . pan nad niewolnikiem.MANUS . . Po zawarciu mał eństwa nic się nie zmieniało. b) COËMPTIO . Polega na przenoszeniu władzy nad kobietą z ojca na mę a.jeśli ona cum manu. O pozycji dzieci spoza mał eństwa decyduje natomiast status matki. jaką sprawuje ojciec nad dziećmi.ukształtowanie pozycji prawnej dzieci pochodzących z mał eństwa. które skutkowały CONVENTIO IN MANUM (wejściem kobiety pod władzę agnacyjną mę a): a) CONFARREATIO . Zatem jest agnacyjną siostrą swoich dzieci. Ich skutkiem jest przeniesienie władzy agnacyjnej na mę a. Kobieta mogła uniknąć manus.MAŁ EŃSTWO CUM MANU .MAŁ EŃSTWO SINE MANU . Confarreatio i coëmptio były aktami o charakterze formalnym.mo e podlegać władzy zwierzchniej mę a lub teścia Prawo rzymskie dą yło do usytuowania ony w pozycji cum manu. Pozycja ony w mał eństwie mo e być dwojaka: .uroczysta ceremonia religijna. Zawarcie mał eństwa i wejście pod władzę mę a to 2 czynności prawne.władza. Wtedy okres naliczania roku zaczynał się od nowa.odmiana mancypacji. Funkcje kapłańskie mogły pełnić tylko dzieci z mał eństw konfarreowanych. gdy akty formalne nie zostały dokonane. jeśli przez 3 kolejne noce w ciągu roku pozostawała poza domem mę a. c) USUS . Dzieci uzyskują status dzieci mał eńskich a o ich pozycji w państwie decyduje status ojca. Istniały akty prawne. Taka sama. Jeśli popełni jakieś przestępstwo. Zarezerwowana tylko dla określonych kategorii społecznych. skutek w postaci manus następował z mocy samego prawa. mą mo e ją zabić.powinowactwo . która przypomina nasze dzisiejsze zaślubiny. jeśli ona nieprzerwanie przez rok pozostawała w domu mę a.nie podlega władzy zwierzchniej ani mę a ani teścia. to nie wchodziła pod władzę mę a .w sytuacji.zachowywała swój dotychczasowy stan sui iuris lub w dalszym ciągu pozostawała pod władzą ojca. by przez kolejne 3 noce w ciągu roku pozostawać poza domem mę a. Skutki mał eństwa (zale ne od pozycji ony w mał eństwie): 1. kobieta zajmuje miejsce agnacyjnej córki swojego mę a przechodzi pod jego władzę. Je eli nie została dokonana adna z formalnych czynności i ona dbała. W sferze stosunków osobistych .

więc zarządzanie przez nią majątkiem wymaga akceptacji opiekuna. która jest przekazywana mę owi celem ułatwienia mu ponoszenia cię aru mał eństwa. Wprowadzono ograniczenia mę a w zakresie rozporządzania majątkiem posagowym dotyczyło gruntów posagowych. to zagro ona jest realizacja jednej z funkcji posagu (zabezpieczenia ony na wypadek rozwodu). lecz osoba trzecia. Z zawarciem mał eństwa związane jest ustanowienie posagu.kontrakt słowny . którą mą mógł zabić. nie jest podmiotem adnych praw majątkowych. Musieli wówczas zwrócić cały posag. Mą jest właścicielem majątku i swobodnie nim rozporządza. Dopiero potem pojęcie to odnosiło się tak e do mę czyzn. którym nie jest mą .mą jest jedynym podmiotem praw i obowiązków majątkowych w mał eństwie. gdyby nie miała nic więcej. zdolność majątkową i pozostaje podmiotem tych praw majątkowych. Ma słu yć tak e zapewnieniu onie środków do ycia w przypadku rozwodu.jeśli była sui iuris. to nie jest podmiotem adnych praw i obowiązków.jeśli ona jest cum manu. . . to w jej sytuacji majątkowej nic się nie zmienia.jeśli była sui iuris. Znaczenie odgrywa tu jednak poło enie prawne ony.zdrada mał eńska. ale nie musi.mał eństwo sine manu związane jest z rozdzielnością majątkową . jeśli złapał ją na gorącym uczynku.majątek posagowy staje się własnością mę a. to traci uprawnienia spadkowe w tej rodzinie a uzyskuje uprawnienia w nowej rodzinie agnacyjnej. W sferze stosunków majątkowych . Jest zabezpieczeniem na wypadek. który mo e nim swobodnie rozporządzać. Wszystkie jej wartości majątkowe zasilają majątek mę a. a co za tym idzie. Jeśli była wcześniej w innej rodzinie agnacyjnej. . .jeśli wcią podlegała swojemu wcześniejszemu zwierzchnikowi. śmierci jednego z mał onków 2. Zdrada była tak e przyczyną rozwodu. Mą miał obowiązek utrzymania rodziny. Musi jednak pozostawać pod jakąś pieczą. rozwód . to wraz z momentem wejścia w mał eństwo cum manu traci status sui iuris.Adulterium .wartość majątkowa.przyrzeczenie lub zgodne oświadczenie woli Sytuacja prawna majątku posagowego .ka dy mał onek jest właścicielem swojego majątku. to ma majątek. utrata wolności lub obywatelstwa = śmierć cywilna (z pkt widzenia skutków prawnych) 3. Mał eństwo przestaje istnieć na skutek: 1. 2. Jeśli mą rozrzutny. Początkowo odnosiła się tylko do ony. Mo e majątek oddać w zarząd mę owi. Formy ustanowienia posagu: . Posag .przez wydanie . W mał eństwie cum manu panuje wspólność majątkowa .

Repudium . to zachowuje tam swoje uprawnienia spadkowe. Ustanie mał eństwa – termin. To. Znajdowało zastosowanie tylko w mał eństwach cum manu. jeśli nie było umowy. Prawo do odtrącenia miał tylko mą .Je eli pozostawała pod władzą ojcowską. a więc mo na było dochodzić tych roszczeń przed sądem.rozwiązanie mał eństwa przez rozwód ROZWÓD .śmierci cywilnej mał onka. . Śmierć mę a nie ma wpływu na jej uprawnienia.ony sine manu zabezpieczano na wypadek śmierci mę a zapisami testamentowymi. Mą odsyłał onę z powrotem pod władzę ojca. .Gdy mał eństwo przestaje istnieć na mę u lub jego rodzinie spoczywa obowiązek zwrotu posagu. to będzie to jedynie objaw nierzetelności i spotka się z potępieniem. Dopuszczono więc mo liwość zawierania specjalnej umowy.mą mógł zatrzymać część posagu ze względu na pewne okoliczności.pozwalała na dochodzenie zwrotu posagu przed sądem. akt o charakterze prywatnym. Był konsekwencją ustania affectio maritalis. onie nie przysługiwała inicjatywa rozwodu. Początkowo obowiązek zwrotu posagu miał charakter moralny. nie jest aktem o charakterze formalnym. Jeśli nie zostanie wypełniony. . to dziedziczy w tej rodzinie na równi z innymi. Miał dwie postacie: 1. Prawo retencji . W szczególności na równi ze swoimi dziećmi.na skutek śmierci fizyczna jednego z mał onków . określający wszystkie sytuacje. np.Je eli ona pozostawała w rodzinie agnacyjnej mę a a mał eństwo ustało wskutek śmierci mę a. Odtrącenie mogło nastąpić tylko w ściśle określonych przypadkach (np. jest stanem faktycznym. w wyniku której następuje utrata zdolności do pozostawania w mał eństwie . w których mał eństwo przestaje istnieć. .odtrącenie współmał onka. Nie było środka prawnego. Actio rei uxoriae . przy okazji ustanawiania posagu. za pomocą którego mo na było dochodzić spełnienia tego obowiązku. . komu przysługuje inicjatywa rozwodowa i jaka jest forma rozwodu zale y od pozycji ony. która dotyczyła reguł zwrotu posagu. Obowiązek zwrotu następował z mocy umowy. jeśli mał eństwo zostało rozwiązane z winy ony. wykradanie przez onę kluczy do piwnicy).rozwiązanie mał eństwa. miał charakter prawny.

forma rozwodu.Je eli mą był zarządcą majątku ony.czynność odwrotna w stosunku do confarreatio b) REMANCYPACJA – czynność odwrotna w stosunku do coëmptio i usus. Ma zastosowanie głównie w mał eństwach sine manu. .pierwsza dotyczyła obowiązku zawierania mał eństw . pozostają pod władzą zwierzchnią ojca. dla kobiet dłu szy (szczególnie okres wdowieństwa.Dzieci nie tracą statusu dzieci mał eńskich. które mają na celu wyprowadzenie ony spod władzy mę a: a) DIFFARREATIO . UNIVIRA – kobieta. być. August wydał 3 ustawy: . SKUTKI ROZWODU • W mał eństwie sine manu skutki nie są tak daleko idące. Divortium . tak istnieje nadal. Niezale nie od formy i powodu rozwodu onie przysługuje prawo domagania się zwrotu posagu !! USTAWODAWSTWO MAŁ EŃSKIE AUGUSTA Oktawian August chciał zaradzić rozpowszechniającym się rozwodom.ona nigdy nie była pod tą zwierzchnością. Dla mę czyzn krótszy okres czasu. . Jeśli nie był zarządcą jej majątku. Nawet je eli istniały mał eństwa. Wola rozwiązania mał eństwa musi być wystarczająco zamanifestowana.2.ona pod manus mę a wchodziła poprzez confarreatio. jak istniała. coëmptio lub usus. Świadczyło to o rozluźnieniu obyczajów i powodowało spadek udziału obywateli rzymskich w yciu społeczeństwa. która przez całe ycie była oną jednego mę czyzny. np. przez posłanie listu rozwodowego. więc jej sytuacja się nie zmienia • W mał eństwie cum manu . to sytuacja majątkowa ony się nie zmienia. to nale ało zawrzeć ponowny związek mał eński w określonym czasie. mieli obowiązek pozostawać w związku mał eńskim • Nawet jeśli mał eństwo ustało.Mą musi wyjąć onę spod swojego zwierzchnictwa . to często były to mał eństwa bezdzietne. . to przestaje nim. .druga dotyczyła cudzołóstwa . eby odwrócić skutki tych aktów istniały czynności odwrotne. miała z nim dzieci i podlegała jego władzy stała się rzadkim zjawiskiem. Polega na manifestowaniu ustania affectio maritalis na ró ne sposoby. jeśli mał onek zmarł).ona ma prawo do zwrotu posagu częściowo lub w całości w zale ności od okoliczności. Kobieta. która zawierała związek mał eński w okresie wdowieństwa doznawała infamii. . gdzie inicjatywa rozwiązania mał eństwa przysługuje obojgu mał onkom.trzecia dotyczyła obowiązku pozostawania w mał eństwie i posiadania dzieci Ustawy te zawierały nakazy i zakazy: • Mę czyźni między 25-60 rokiem ycia i kobiety między 25-50r. by mał onek opuścił dom. .Rozdzielność majątkowa tak.

gdy mą przebywa przez kilka lat poza granicami państwa a po powrocie zastaje w domu np. Przestało obowiązywać na skutek DESUETUDO. • Mą . e dziecko pochodzi z mał eństwa. Jeśli zawarcie mał eństwa z konkubiną nie było mo liwe na skutek jej śmierci. kto jest ojcem dziecka zgodnie z zasadą: „Mater semper certa est. Jest korelatem władzy . Urodzenie w mał eństwie uznanym przez prawo cywilne (matrimonium iustum). ojcem dziecka jest mą matki. na kogo wskazuje mał eństwo. 2.• Obowiązek posiadania odpowiedniej ilości dzieci: . je eli urodziło się po 182 dniu od zawarcia mał eństwa i nie później. jeśli dziecko urodziło się w trakcie trwania mał eństwa.wyzwoleńcy min. gdy zwierzchnik nie miał dzieci i nie miał kto kontynuować kultu domowego. to mógł zostać oskar ony o czerpanie korzyści z nierządu ony. Ci. Ustawodawstwo to nigdy nie zostało zniesione. jednoroczne dziecko. Jeśli się nie rozwiódł. 3 dzieci. Legitymacja – uznanie dziecka pozamał eńskiego (pozamał eńskiego szczególności pochodzącego z konkubinatu).jako zwierzchnik familijny sprawuje władzę nad oną jako mą (manus). ojcem jest ten. to nie ma wątpliwości. Treściowo to zwierzchnictwo ma jednolity charakter. Źródła władzy ojcowskiej: 1. Je eli dziecko urodzi się w trakcie trwania mał eństwa. Następowało. Przypadało to skarbowi państwa lub pozostałym dziedzicom. które jest domniemaniem wzruszalnym – mo na wykazać. Matką jest ta. nad dziećmi (patria potestas) i nad niewolnikami jako właściciel. e ojcem dziecka nie jest mą matki nawet. Bezdzietni mogli dziedziczyć tylko połowę tego. Mo na obalić to domniemanie. PRAWO WŁADZY OJCOWSKIEJ Patria potestas – władza ojcowska. to ponosił konsekwencje natury majątkowej. 4 dzieci. Przysposobienie (dziś adopcja) – pierwotnie miało charakter przysposobienia rzeczywistego. 3. który przyłapał onę na cudzołóstwie musiał się natychmiast rozwieść i w odpowiednim czasie zawrzeć drugi związek mał eński. . Mogło nastąpić na skutek zawarcia z konkubiną mał eństwa (dzieci uzyskiwały wtedy status dzieci mał eńskich). np. Jeśli ktoś tych obowiązków nie wypełniał.wolno urodzeni mieli obowiązek posiadać min. którzy nie pozostawali w związku mał eńskim nie mogli nic uzyskać z testamentu. co powinni dziedziczyć wg testamentu. . Przyjmuje się. to legitymacja mogła nastąpić poprzez decyzję cesarza. dziedziczyć majątku itd. pater est quem nuptiae demonstrant” – matka zawsze jest pewna. która to dziecko urodziła. Jest to domniemanie ojcostwa. ni 300 dni po ustaniu mał eństwa.

słu by wojskowej (PECULIUM CASTRENSE . Prawo do porzucenia dziecka. Niewolnicy zyskiwali w ten sposób mo liwość wykupienia się z niewoli. Przyznanie synom podległym władzy ojcowskiej prawa do zatrzymania dla siebie jako podmiotom wartości majątkowych uzyskanych w wyniku: . Zarządzający nimi mógł jednak zatrzymać dla siebie część dochodów.obozowe) . Przybierało to postać szczególnej mancypacji. które nie naśladowało natury. Adoptio minus plena – przysposobienie.dziedziczenia po matce (BONA MATERNA) . Wszystkie nabytki alieni iuris powiększają majątek rodowy. Jest wyposa ona w zdolność do czynności prawnych. DEZINTEGRACJA MAJĄTKU RODOWEGO – zwierzchnicy familijni chcąc pozyskać dochody ze swego majątku zaczęli wydzielać synom. a nawet niewolnikom pewne wartości majątkowe (PECULIUM) w zarząd. . to na skutek aktu przysposobienia zmieniała się osoba jego zwierzchnika familijnego. przysposobiony wstępuje w miejsce dziecka ze wszystkimi konsekwencjami tego faktu i ze wszystkimi zewnętrznymi objawami tego faktu (przysposobiony jest odpowiednio młodszy od przysposabiającego itp. czy nie. ale mo e z czasem uzyskać pewne wartości majątkowe jako podmiot w postaci peculium.jeśli przysposabiany był alieni iuris (pozostawał pod czyjąś władzą ojcowską). to traci swój status sui iuris i wchodzi pod władzę ojcowską. Nie mo e być więc podmiotem praw i obowiązków majątkowych. Zaczyna się z chwilą urodzenia. Przysposobiony pozostawał nadal w familii i pod władzą swojego ojca naturalnego. Przysposobienie mogło przyjmować 2 postaci w zale ności od tego. Status prawny tych wartości majątkowych był nieustannie ten sam – one stanowiły część majątku rodowego. Treść władzy ojcowskiej W zakresie stosunków majątkowych • Pozostający pod władzą ojcowską. czy chce się dziecko wychować.dziedziczenia po krewnych matki (BONA MATERNI GENERIS) W zakresie stosunków osobistych • IUS VITAE AC NECIS / IUS VITAE NECISQUE – prawo ycia i śmierci. podjęcia decyzji o tym.jeśli przysposabiany był sui iuris.sprawowania urzędów (PECULIUM QUASI CASTRENSE) . jaki był status przysposabianego: . Porzucenie było równoznaczne z wydaniem wyroku śmierci na to dziecko. ale skutki tych czynności prawnych spadają na zwierzchnika. a w nowej familii uzyskiwał jedynie prawo dziedziczenia ab intestato po ojcu adoptującym.) „Adoptio naturam imitatur” – adopcja imituje naturę. czyli osoba alieni iuris nie ma zdolności prawnych. . Odbywało się przed zgromadzeniem narodowym. w szczególności zdolności majątkowej.Adoptio plena – adopcja rzeczywista. jakim dysponuje zwierzchnik familii.

których mo e doznawać na skutek popełnienia tych przewinień.e – ograniczano uprawnienia zwierzchnika familijnego. nie wywiązywał się ze swych obowiązków odpowiednio. Jeśli ojciec nie sprawował władzy ojcowskiej porzucał dziecko. Ojciec powinien odznaczać się czułością.córka będąca westalką 5. 4. ODPOWIEDZIALNOŚĆ NOKSALNA – w przypadku szkód wyrządzonych przez podległych jego władzy osobom trzecim odpowiada zwierzchnik familijny. nie przejawiał pietas (czułość). Ma wtedy dwa wyjścia: • Mo e naprawić szkodę • Wydać sprawcę poszkodowanemu celem odpracowania szkody Takie same zasady obowiązują. . córkę raz). którą opuszczał. Przewinienia ony i kary. opiekuńczością względem osób podległych jego władzy. która nie zmieniła przynale ności agnacyjnej mógł ją wydobyć ze związku mał eńskiego. to nie zasługuje na sprawowanie władzy ojcowskiej. w trybie przysposobienia itd. który mo e wydać orzeczenie o ró nym charakterze. ale mo e tak e poddać ich innemu zwierzchnikowi rodziny na słu bę. skazać ją na karę śmierci. porzucenie dziecka (było podstawą do przeprowadzenia emancypacji). emancypacja – akt prawny. np. jeśli szkodę wyrządzi niewolnik lub zwierzę zwierzchnika. WYGAŚNIĘCIE WŁADZY OJCOWSKIEJ 1.Zale ne od stanu fizycznego dziecka – dzieci niepełnosprawne były porzucane. Zwierzchnik mo e rozporządzać podległymi nie tylko pozbawiając ich ycia. Ka dy zwierzchnik familijny ma obowiązek wychować wszystkich synów i pierworodną córkę. IV w. gdy podległy władzy osiągnął wystarczająco wysokie godności: . np. Mą musi wtedy tę karę wykonać. który prowadził do wyjęcia podległego władzy spod tej władzy. cudzołóstwo. Nale ało symbolicznie porzucić podwładnego (syna trzykrotnie. jeśli tamten go przetrzymywał wbrew woli ojca. mógł otrzymać uposa enie od rodziny agnacyjnej. W szczególności prawo ycia i śmierci.syn będący biskupem . zyskanie zdolności majątkowej.n. śmierć (ojca rodziny jak i osoby podległej jego władzy) 2. Władza ojcowska miała szeroki zakres i zasięg – zwierzchnik familijny miał prawo wydobyć podległego jego władzy od innego. utrata obywatelstwa (CAPITIS DEMINUTIO MEDIA lub MAXIMA) 3. Sąd domowy z udziałem jej dawnych agnatów. utratę uprawnień do dziedziczenia w dotychczasowej rodzinie.p. Ojciec kobiety. Powoduje wyjście spod władzy ojcowskiej.

jakie poniósł w związku ze sprawowaniem opieki. by majątek tej osoby nie uległ uszczupleniu w okresie. jeśli jest młodym mę czyzną(poni ej 14r. Od tego obowiązku mogły się uchylić tylko osoby powy ej 70 roku ycia lub osoby. Nie ma jednak zamkniętej listy przypadków jej zastosowania.niedojrzały (osoba.CURA PRODIGI – kuratela nad marnotrawcą . MUNUS . ). Potrzebny jest opiekun. Kurator miał uniemo liwić marnotrawcy trwonienie majątku. gdy trzeba zaopiekować się jakąś masą majątkową. Pozycja opiekuna jest dość silna. ale po zakończeniu opieki musi się z niej rozliczyć. czyli nie pozostaje pod niczyim zwierzchnictwem agnacyjnym. Pomiędzy opiekunem i podopiecznym powstaje stosunek zobowiązaniowy. które sprawowały ju trzy opieki. gdy jest ona opiece poddana. Pupil ma prawo domagać się od opiekuna rozliczenia.kuratora powołuje się tak e. Takie osoby pozbawione zdolności do czynności prawnych nie mogą samodzielnie podejmować decyzji obcią ających ich majątek. Wymagano od niego rzetelności. ale jego majątek. gdy jakiś majątek spadkowy nie został jeszcze objęty przez dziedziców. KURATELA – piecza sprawowana nad majątkiem. Opiekun – asystuje w czynności i udziela przyzwolenia na jej dokonanie. gdy jest sui iuris. . .kobieta – musi pozostawać pod opieką. Kurator powoływany jest zawsze. Pozostaje pod opieką. Opiekun mo e domagać się od pupila zwrotu nakładów. pozostaje bez opieki. kobieta zaś niezale nie od wieku. Kurator musi wyrazić zgodę na czynności obcią ające. gdy zachodzi potrzeby sprawowania pieczy nad osobą. jakiemu nale ało sprostać z samego tytułu bycia obywatelem. Sprawuje nadzór nad aktami prawnymi poddanego opiece po to. Po ustaniu opieki mogą się domagać od siebie nawzajem rozliczeń i świadczeń.obywatelski obowiązek sprawowania opieki. która nie ukończyła 12/14 roku ycia) – musi pozostawać pod opieką. Musi dbać o potrzeby pupila.CURA FURIOSI – kuratela nad chorym umysłowo . Na opiekunie cią yły obowiązki i du a odpowiedzialność. Jeśli jest alieni iuris. Gdy osoba nie jest zdolna na gruncie prawa do samodzielnego zajmowania się swoimi sprawami: . to podlega władzy ojcowskiej i opieka nie jest potrzebna.kurateli podlegał jednak nie sam marnotrawca jako osoba. . jeśli ten sprzeniewierzył część jego majątku. Justynian zrównał opiekę i kuratelę.OPIEKA – piecza sprawowana nad osobą i jej majątkiem. gdy jest sui iuris (niezale nie od wieku). . Konstrukcja zbli ona do opieki. Opieka stosowana jest wtedy.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->